وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 1677 394523 375050 2026-07-15T09:51:49Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[انگن جو ڏونائي سرشتو]] کي [[ٻٽو عددي نظام]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 375050 wikitext text/x-wiki '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي سرشتو|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] 0houy4g1t47ldmsg9s9lizjs8mgh8px 394528 394523 2026-07-15T09:57:32Z Intisar Ali 8681 /* */ 394528 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''Base-2 numeral system'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''Binary numeral system'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[صفر]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور (noise) کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> {{Clear}} {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | عشري عدد || ثنائي عدد |- | 0 || 0 |- | 1 || 1 |- | 2 || 10 |- | 3 || 11 |- | 4 || 100 |- | 5 || 101 |- | 6 || 110 |- | 7 || 111 |- | 8 || 1000 |- | 9 || 1001 |- | 10 || 1010 |- | 11 || 1011 |- | 12 || 1100 |- | 13 || 1101 |- | 14 || 1110 |- | 15 || 1111 }} '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي سرشتو|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] n2jwx33wxp5kbf84f0shj124yepl1aj 394530 394528 2026-07-15T10:13:14Z Intisar Ali 8681 /* */ 394530 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''Base-2 numeral system'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''Binary numeral system'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور (noise) کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> {{Clear}} {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | عشري عدد || ثنائي عدد |- | 0 || 0 |- | 1 || 1 |- | 2 || 10 |- | 3 || 11 |- | 4 || 100 |- | 5 || 101 |- | 6 || 110 |- | 7 || 111 |- | 8 || 1000 |- | 9 || 1001 |- | 10 || 1010 |- | 11 || 1011 |- | 12 || 1100 |- | 13 || 1101 |- | 14 || 1110 |- | 15 || 1111 }} '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي سرشتو|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] carizv7gmxz5uiokggk0my61ey1udo0 394533 394530 2026-07-15T10:20:41Z Intisar Ali 8681 /* */ 394533 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> {{Clear}} {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | عشري عدد || ثنائي عدد |- | 0 || 0 |- | 1 || 1 |- | 2 || 10 |- | 3 || 11 |- | 4 || 100 |- | 5 || 101 |- | 6 || 110 |- | 7 || 111 |- | 8 || 1000 |- | 9 || 1001 |- | 10 || 1010 |- | 11 || 1011 |- | 12 || 1100 |- | 13 || 1101 |- | 14 || 1110 |- | 15 || 1111 }} '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي سرشتو|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] odjqii6pxlnbo22sw1m2kapm9498liq 394534 394533 2026-07-15T10:22:54Z Intisar Ali 8681 /* */ 394534 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> {{Clear}} {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | عشري عدد || ثنائي عدد |- | 0 || 0 |- | 1 || 1 |- | 2 || 10 |- | 3 || 11 |- | 4 || 100 |- | 5 || 101 |- | 6 || 110 |- | 7 || 111 |- | 8 || 1000 |- | 9 || 1001 |- | 10 || 1010 |- | 11 || 1011 |- | 12 || 1100 |- | 13 || 1101 |- | 14 || 1110 |- | 15 || 1111 }} '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] c0m85fvs0ryh5e9arqoob8i29frmq9o 394536 394534 2026-07-15T10:28:16Z Intisar Ali 8681 /* */ 394536 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] 4hddf879bevrb1za1bwhbgjxolar1na 394537 394536 2026-07-15T10:33:48Z Intisar Ali 8681 /* */ 394537 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ثنائي عددي سرشتي جو باقاعده اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، ۽ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، جنهن کي ثنائي سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> بهرحال، ثنائي عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان گهڻو اڳ قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، خاص طور [[فال ڪڍڻ]] ۽ [[ثنائي فال]] جي طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|[[هورس جي اک]] جي مختلف حصن سان منسوب حسابي قدر]] قديم مصر جا ڪاتب ڪسرن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڪسر]]، جيڪو ثنائي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هو، ۽ [[هورس جي اک جا ڪسر]]. هن ٻئي سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو ڪجهه رياضياتي مؤرخن جو خيال هو ته ان جا نشان [[هورس]] جي اک جي شڪل ۾ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جيتوڻيڪ هن راءِ سان اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک وارا ڪسر اناج، مايع شين ۽ ٻين ماپن لاءِ ثنائي ڪسرن تي ٻڌل سرشتو هئا، جن ۾ هڪ [[هيڪٽ]] کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ثنائي ڪسرن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جا ابتدائي ثبوت [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43}}</ref> [[قديم مصري ضرب]] جو طريقو پڻ ثنائي عددن سان گهري مشابهت رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي سان ضرب ڪرڻ لاءِ ڪنهن قدر کي بار بار ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا وري ان ۾ پهريون عدد شامل ڪيو ويندو هو، جڏهن⁠تہ انهن مرحلن جي ترتيب ٻئي عدد جي ثنائي صورت مان طئي ٿيندي هئي. هي طريقو [[رائنڊ رياضي پيپرس]]، تقريباً 1650 ق م، ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136}}</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي فلسفي جو ''باگوا'']] ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو تقريباً نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي نموني کي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] فال ڪڍڻ جي طريقي جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ٽي-بٽ ۽ ڇهه-بٽ ثنائي عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي ترتيب ڏني، جيڪا جديد ثنائي عددن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد رياضيائي استعمال نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> جيڪڏهن شائو يونگ جي ترتيب ۾ مٿئين پاسي موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي بنياد بڻايو وڃي، ته هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي ثنائي سلسلي طور پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="Marshall">{{cite web|url=http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm|title=Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence)|last=Marshall|first=Steve|access-date=2022-09-15}}</ref><ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu"|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2000|pages=165–170|isbn=3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب]] ۾ [[جگر وسيلي فال ڪڍڻ]] لاءِ استعمال ٿيندڙ جگر جي نموني جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو ويندو هو، جن مان هر هڪ ڪنهن ديوتا ۽ آسماني علائقي سان منسوب هوندو هو. هر حصي مان حاصل ٿيندڙ ٻٽو، يعني ثنائي نتيجو، گڏ ڪري آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] مندر ۾ فال ڪڍڻ لاءِ سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا الڳ برتنن مان ڪڍيا ويندا هئا، جن جي ميلاپ مان آخري پيشنگوئي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek Divination |publisher=Wiley-Blackwell |year=2008}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، شاعريءَ جي [[علم عروض]] جي وضاحت لاءِ هڪ ثنائي سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller Programming: The Microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995.</ref> هن شاعريءَ جي وزن کي ننڍين ''لگهو'' ۽ ڊگهن ''گرو'' ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جتي هڪ ڊگهي ماترا ٻن ننڍين ماترائن جي برابر سمجهي ويندي هئي.<ref>Math for Poets and Drummers.</ref> پنگلا جي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' ۾ هر وزن کي منفرد عددي قدر ڏيڻ لاءِ هڪ جدول بيان ڪئي وئي آهي. هن جو ثنائي سرشتو جديد ثنائي سرشتي کان مختلف هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انگ ساڄي طرف وڌندا هئا، ۽ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي.<ref>{{Cite book|title=The Mathematics of Harmony|publisher=World Scientific|year=2009}}</ref><ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", 1993.</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ روايتي فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو قديم [[اويو سلطنت]] جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ مشهور هو. ''آئي چنگ'' وانگر، اهو پڻ ثنائي نشانين تي ٻڌل آهي، پر ان ۾ 64 بدران 256 ممڪن نمونا هوندا آهن، جيڪي اٺ ٻج واري ''اوپيلي'' زنجير جي کليل يا بند حالت مان ٺهندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146}}</ref> === ٻيون ثقافتون === 1450ع کان اڳ [[مانگاريوا]] ٻيٽ، [[فرانسيسي پولينيشيا]]، جا رهواسي ثنائي ۽ [[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتن جي گڏيل صورت استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|year=2013}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ [[چيريل ڍول]] جا ٻه سُر وارا نمونا پيغام موڪلڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ثنائي ترتيبون آفريڪي فال ڪڍڻ جي ٻين روايتن ۽ وچئين دور جي اولهه جي [[نقطي فال]] ۾ پڻ ملن ٿيون. ڪيترين [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي مقامي ٻولين]] ۾ پڻ بنياد-2 تي ٻڌل ڳڻپ جا سرشتا موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ يورپي ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] اهڙو طريقو بيان ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ثنائي عددن جي سلسلن ۾ تبديل ڪري، متن جي لکائيءَ ۾ معمولي فرقن ذريعي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> هن اهو به لکيو ته اهڙو اصول ڪنهن به اهڙي شيءِ تي لاڳو ڪري سگهجي ٿو، جنهن جون رڳو ٻه حالتون هجن، جهڙوڪ گهنڊا، بگل، مشعلون يا بندوقن جا آواز.<ref name="Bacon1605">{{Cite web|last=Bacon|first=Francis|title=The Advancement of Learning|url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html|year=1605}}</ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو ڪوڊ}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ غير موقعي واري ثنائي حسابي طريقي کي ''[[هنڌي حساب]]'' جو نالو ڏنو. [[ٿامس هيريئٽ]] پڻ ثنائي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيا؛ اهي بعد ۾ سندس ڪاغذن مان مليا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454}}</ref> يورپ ۾ ثنائي سرشتي بابت پهريون باقاعده اشاعتي بيان غالباً [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] nf7vlhwzvn0bdgmakc9oszf8wtvop8f 394538 394537 2026-07-15T10:45:05Z Intisar Ali 8681 394538 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ثنائي عددي سرشتي جو باقاعده اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، ۽ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، جنهن کي ثنائي سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> بهرحال، ثنائي عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان گهڻو اڳ قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، خاص طور [[فال ڪڍڻ]] ۽ [[ثنائي فال]] جي طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|[[هورس جي اک]] جي مختلف حصن سان منسوب حسابي قدر]] قديم مصر جا ڪاتب ڪسرن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڪسر]]، جيڪو ثنائي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هو، ۽ [[هورس جي اک جا ڪسر]]. هن ٻئي سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو ڪجهه رياضياتي مؤرخن جو خيال هو ته ان جا نشان [[هورس]] جي اک جي شڪل ۾ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جيتوڻيڪ هن راءِ سان اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک وارا ڪسر اناج، مايع شين ۽ ٻين ماپن لاءِ ثنائي ڪسرن تي ٻڌل سرشتو هئا، جن ۾ هڪ [[هيڪٽ]] کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ثنائي ڪسرن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جا ابتدائي ثبوت [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43}}</ref> [[قديم مصري ضرب]] جو طريقو پڻ ثنائي عددن سان گهري مشابهت رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي سان ضرب ڪرڻ لاءِ ڪنهن قدر کي بار بار ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا وري ان ۾ پهريون عدد شامل ڪيو ويندو هو، جڏهن⁠تہ انهن مرحلن جي ترتيب ٻئي عدد جي ثنائي صورت مان طئي ٿيندي هئي. هي طريقو [[رائنڊ رياضي پيپرس]]، تقريباً 1650 ق م، ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136}}</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي فلسفي جو ''باگوا'']] ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو تقريباً نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي نموني کي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] فال ڪڍڻ جي طريقي جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ٽي-بٽ ۽ ڇهه-بٽ ثنائي عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي ترتيب ڏني، جيڪا جديد ثنائي عددن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد رياضيائي استعمال نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> جيڪڏهن شائو يونگ جي ترتيب ۾ مٿئين پاسي موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي بنياد بڻايو وڃي، ته هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي ثنائي سلسلي طور پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="Marshall">{{cite web|url=http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm|title=Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence)|last=Marshall|first=Steve|access-date=2022-09-15}}</ref><ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu"|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2000|pages=165–170|isbn=3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب]] ۾ [[جگر وسيلي فال ڪڍڻ]] لاءِ استعمال ٿيندڙ جگر جي نموني جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو ويندو هو، جن مان هر هڪ ڪنهن ديوتا ۽ آسماني علائقي سان منسوب هوندو هو. هر حصي مان حاصل ٿيندڙ ٻٽو، يعني ثنائي نتيجو، گڏ ڪري آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] مندر ۾ فال ڪڍڻ لاءِ سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا الڳ برتنن مان ڪڍيا ويندا هئا، جن جي ميلاپ مان آخري پيشنگوئي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek Divination |publisher=Wiley-Blackwell |year=2008}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، شاعريءَ جي [[علم عروض]] جي وضاحت لاءِ هڪ ثنائي سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller Programming: The Microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995.</ref> هن شاعريءَ جي وزن کي ننڍين ''لگهو'' ۽ ڊگهن ''گرو'' ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جتي هڪ ڊگهي ماترا ٻن ننڍين ماترائن جي برابر سمجهي ويندي هئي.<ref>Math for Poets and Drummers.</ref> پنگلا جي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' ۾ هر وزن کي منفرد عددي قدر ڏيڻ لاءِ هڪ جدول بيان ڪئي وئي آهي. هن جو ثنائي سرشتو جديد ثنائي سرشتي کان مختلف هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انگ ساڄي طرف وڌندا هئا، ۽ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي.<ref>{{Cite book|title=The Mathematics of Harmony|publisher=World Scientific|year=2009}}</ref><ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", 1993.</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ روايتي فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو قديم [[اويو سلطنت]] جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ مشهور هو. ''آئي چنگ'' وانگر، اهو پڻ ثنائي نشانين تي ٻڌل آهي، پر ان ۾ 64 بدران 256 ممڪن نمونا هوندا آهن، جيڪي اٺ ٻج واري ''اوپيلي'' زنجير جي کليل يا بند حالت مان ٺهندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146}}</ref> === ٻيون ثقافتون === 1450ع کان اڳ [[مانگاريوا]] ٻيٽ، [[فرانسيسي پولينيشيا]]، جا رهواسي ثنائي ۽ [[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتن جي گڏيل صورت استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|year=2013}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ [[چيريل ڍول]] جا ٻه سُر وارا نمونا پيغام موڪلڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ثنائي ترتيبون آفريڪي فال ڪڍڻ جي ٻين روايتن ۽ وچئين دور جي اولهه جي [[نقطي فال]] ۾ پڻ ملن ٿيون. ڪيترين [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي مقامي ٻولين]] ۾ پڻ بنياد-2 تي ٻڌل ڳڻپ جا سرشتا موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ يورپي ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] اهڙو طريقو بيان ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ثنائي عددن جي سلسلن ۾ تبديل ڪري، متن جي لکائيءَ ۾ معمولي فرقن ذريعي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> هن اهو به لکيو ته اهڙو اصول ڪنهن به اهڙي شيءِ تي لاڳو ڪري سگهجي ٿو، جنهن جون رڳو ٻه حالتون هجن، جهڙوڪ گهنڊا، بگل، مشعلون يا بندوقن جا آواز.<ref name="Bacon1605">{{Cite web|last=Bacon|first=Francis|title=The Advancement of Learning|url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html|year=1605}}</ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو ڪوڊ}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ غير موقعي واري ثنائي حسابي طريقي کي ''[[هنڌي حساب]]'' جو نالو ڏنو. [[ٿامس هيريئٽ]] پڻ ثنائي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيا؛ اهي بعد ۾ سندس ڪاغذن مان مليا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454}}</ref> يورپ ۾ ثنائي سرشتي بابت پهريون باقاعده اشاعتي بيان غالباً [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ثنائي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ثنائي تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ثنائي واڌ بابت'' (''On the Binary Progression'') ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ثنائي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ثنائي عددن سان جمع، ڪَٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن هنڌن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ثنائي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' (''Explication de l'Arithmétique Binaire'') ۾ ملي ٿو. لائپنيٽز جي هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هي آهي: ''ثنائي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ثنائي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ثنائي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ثنائي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي اصل معنيٰ جي بحالي وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm Leibniz]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون ۽ پيچيده معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي؛ نتيجي ۾ انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي سمجهاڻيءَ جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي. ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ ٻيهر بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال بعد ۾ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن مفڪرن تي اثرانداز ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ثابت ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ثنائي عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ اهم مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ثنائي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ''ماڊل ڪي'' نالو ڏنو. نالي ۾ ''ڪي'' سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ثنائي جمع ذريعي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن بعد ۾ پنهنجي لکڻين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ثنائي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 pages)</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] 5av7ck2rtib167pcdf6mv3m074dm6i6 394539 394538 2026-07-15T10:48:00Z Intisar Ali 8681 394539 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ثنائي عددي سرشتي جو باقاعده اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، ۽ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، جنهن کي ثنائي سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> بهرحال، ثنائي عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان گهڻو اڳ قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، خاص طور [[فال ڪڍڻ]] ۽ [[ثنائي فال]] جي طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|[[هورس جي اک]] جي مختلف حصن سان منسوب حسابي قدر]] قديم مصر جا ڪاتب ڪسرن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڪسر]]، جيڪو ثنائي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هو، ۽ [[هورس جي اک جا ڪسر]]. هن ٻئي سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو ڪجهه رياضياتي مؤرخن جو خيال هو ته ان جا نشان [[هورس]] جي اک جي شڪل ۾ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جيتوڻيڪ هن راءِ سان اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک وارا ڪسر اناج، مايع شين ۽ ٻين ماپن لاءِ ثنائي ڪسرن تي ٻڌل سرشتو هئا، جن ۾ هڪ [[هيڪٽ]] کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ثنائي ڪسرن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جا ابتدائي ثبوت [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43}}</ref> [[قديم مصري ضرب]] جو طريقو پڻ ثنائي عددن سان گهري مشابهت رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي سان ضرب ڪرڻ لاءِ ڪنهن قدر کي بار بار ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا وري ان ۾ پهريون عدد شامل ڪيو ويندو هو، جڏهن⁠تہ انهن مرحلن جي ترتيب ٻئي عدد جي ثنائي صورت مان طئي ٿيندي هئي. هي طريقو [[رائنڊ رياضي پيپرس]]، تقريباً 1650 ق م، ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136}}</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي فلسفي جو ''باگوا'']] ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو تقريباً نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي نموني کي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] فال ڪڍڻ جي طريقي جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ٽي-بٽ ۽ ڇهه-بٽ ثنائي عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي ترتيب ڏني، جيڪا جديد ثنائي عددن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد رياضيائي استعمال نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> جيڪڏهن شائو يونگ جي ترتيب ۾ مٿئين پاسي موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي بنياد بڻايو وڃي، ته هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي ثنائي سلسلي طور پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="Marshall">{{cite web|url=http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm|title=Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence)|last=Marshall|first=Steve|access-date=2022-09-15}}</ref><ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu"|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2000|pages=165–170|isbn=3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب]] ۾ [[جگر وسيلي فال ڪڍڻ]] لاءِ استعمال ٿيندڙ جگر جي نموني جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو ويندو هو، جن مان هر هڪ ڪنهن ديوتا ۽ آسماني علائقي سان منسوب هوندو هو. هر حصي مان حاصل ٿيندڙ ٻٽو، يعني ثنائي نتيجو، گڏ ڪري آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] مندر ۾ فال ڪڍڻ لاءِ سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا الڳ برتنن مان ڪڍيا ويندا هئا، جن جي ميلاپ مان آخري پيشنگوئي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek Divination |publisher=Wiley-Blackwell |year=2008}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، شاعريءَ جي [[علم عروض]] جي وضاحت لاءِ هڪ ثنائي سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller Programming: The Microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995.</ref> هن شاعريءَ جي وزن کي ننڍين ''لگهو'' ۽ ڊگهن ''گرو'' ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جتي هڪ ڊگهي ماترا ٻن ننڍين ماترائن جي برابر سمجهي ويندي هئي.<ref>Math for Poets and Drummers.</ref> پنگلا جي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' ۾ هر وزن کي منفرد عددي قدر ڏيڻ لاءِ هڪ جدول بيان ڪئي وئي آهي. هن جو ثنائي سرشتو جديد ثنائي سرشتي کان مختلف هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انگ ساڄي طرف وڌندا هئا، ۽ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي.<ref>{{Cite book|title=The Mathematics of Harmony|publisher=World Scientific|year=2009}}</ref><ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", 1993.</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ روايتي فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو قديم [[اويو سلطنت]] جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ مشهور هو. ''آئي چنگ'' وانگر، اهو پڻ ثنائي نشانين تي ٻڌل آهي، پر ان ۾ 64 بدران 256 ممڪن نمونا هوندا آهن، جيڪي اٺ ٻج واري ''اوپيلي'' زنجير جي کليل يا بند حالت مان ٺهندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146}}</ref> === ٻيون ثقافتون === 1450ع کان اڳ [[مانگاريوا]] ٻيٽ، [[فرانسيسي پولينيشيا]]، جا رهواسي ثنائي ۽ [[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتن جي گڏيل صورت استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|year=2013}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ [[چيريل ڍول]] جا ٻه سُر وارا نمونا پيغام موڪلڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ثنائي ترتيبون آفريڪي فال ڪڍڻ جي ٻين روايتن ۽ وچئين دور جي اولهه جي [[نقطي فال]] ۾ پڻ ملن ٿيون. ڪيترين [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي مقامي ٻولين]] ۾ پڻ بنياد-2 تي ٻڌل ڳڻپ جا سرشتا موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ يورپي ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] اهڙو طريقو بيان ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ثنائي عددن جي سلسلن ۾ تبديل ڪري، متن جي لکائيءَ ۾ معمولي فرقن ذريعي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> هن اهو به لکيو ته اهڙو اصول ڪنهن به اهڙي شيءِ تي لاڳو ڪري سگهجي ٿو، جنهن جون رڳو ٻه حالتون هجن، جهڙوڪ گهنڊا، بگل، مشعلون يا بندوقن جا آواز.<ref name="Bacon1605">{{Cite web|last=Bacon|first=Francis|title=The Advancement of Learning|url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html|year=1605}}</ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو ڪوڊ}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ غير موقعي واري ثنائي حسابي طريقي کي ''[[هنڌي حساب]]'' جو نالو ڏنو. [[ٿامس هيريئٽ]] پڻ ثنائي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيا؛ اهي بعد ۾ سندس ڪاغذن مان مليا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454}}</ref> يورپ ۾ ثنائي سرشتي بابت پهريون باقاعده اشاعتي بيان غالباً [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ثنائي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ثنائي تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ثنائي واڌ بابت'' (''On the Binary Progression'') ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ثنائي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ثنائي عددن سان جمع، ڪَٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن هنڌن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ثنائي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' (''Explication de l'Arithmétique Binaire'') ۾ ملي ٿو. لائپنيٽز جي هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هي آهي: ''ثنائي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ثنائي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ثنائي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ثنائي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي اصل معنيٰ جي بحالي وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm Leibniz]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون ۽ پيچيده معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي؛ نتيجي ۾ انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي سمجهاڻيءَ جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي. ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ ٻيهر بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال بعد ۾ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن مفڪرن تي اثرانداز ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ثابت ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ثنائي عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ اهم مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ثنائي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ''ماڊل ڪي'' نالو ڏنو. نالي ۾ ''ڪي'' سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ثنائي جمع ذريعي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن بعد ۾ پنهنجي لکڻين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ثنائي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 pages)</ref> == اظهار == ڪنهن به عدد کي [[بٽ]]ن (ثنائي هنجن) جي هڪ سلسلي وسيلي ظاهر ڪري سگهجي ٿو. اهي بٽ وري اهڙي ڪنهن به وسيلي سان ظاهر ڪري سگهجن ٿا، جيڪو ٻن پاڻ ۾ هڪٻئي جي ابتڙ حالتن مان ڪنهن هڪ حالت ۾ هجي. هيٺ ڏنل هر قطار ۾ موجود نشانين کي ثنائي عدد '''667''' جي نمائندگي طور سمجهي سگهجي ٿو: {| style="text-align:center;" | 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || ― || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> |- | ☒ || ☐ || ☒ || ☐ || ☐ || ☒ || ☒ || ☐ || ☒ || ☒ |- | هائو || نه || هائو || نه || نه || هائو || هائو || نه || هائو || هائو |- | س || غ || س || غ || غ || س || س || غ || س || س |- | + | - | + | - | - | + | + | - | + | + |} [[File:Binary clock.svg|thumb|هڪ [[ثنائي گهڙي]] ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) استعمال ڪيا ويندا آهن. هن گهڙيءَ ۾ LEDن جو هر عمودي قطار روايتي [[سٺائي سرشتو|سٺائي]] وقت جي هڪ [[ثنائي ڪوڊ ڪيل عشري]] عدد کي ظاهر ڪري ٿو.]] هر حالت ۾ ظاهر ڪيل عددي قدر ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هر نشاني کي ڪهڙو قدر ڏنو ويو آهي. ڪمپيوٽرن جي شروعاتي دور ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ سوئچ، پنچ ڪيل سوراخ ۽ پنچ ٿيل ڪاغذي ٽيپون استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|title=Introducing binary – Revision 1 – GCSE Computer Science|website=BBC|access-date=2019-06-26|archive-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626050826/https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|url-status=dead}}</ref> جديد ڪمپيوٽرن ۾ ثنائي قدر ٻن مختلف [[برقي دٻاءُ]]ن (Voltage) جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، جڏهن⁠تہ [[مقناطيسي ڊسڪ]] تي [[مقناطيسي قطبيت]] استعمال ڪئي ويندي آهي. "مثبت"، "ها"، يا "هلندڙ" حالت لازمي طور 1 جي برابر نه هوندي آهي؛ اهو استعمال ٿيندڙ ڪمپيوٽر جي بناوت (آرڪيٽيڪچر) تي منحصر هوندو آهي. [[عربي انگ]]ن سان عدد لکڻ جي روايت مطابق، ثنائي عدد عام طور تي '''0''' ۽ '''1''' جي نشانين سان لکيا ويندا آهن. لکڻ وقت ثنائي عددن سان اڪثر اڳياڙي، پڇاڙي يا هيٺيون عدد (سب اسڪرپٽ) شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن سندن بنياد (بيس يا ديڊڪس) واضح ٿي سگهي. هيٺ ڏنل سڀئي صورتون هڪجهڙيون آهن: * 100101 بائنري (ٻٽو هجڻ جي واضح نشاندهي) * 100101b (پڇاڙي ''b''؛ [[انٽيل رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996">{{cite book|title=Arbeitsbuch Informatik – eine praxisorientierte Einführung in die Datenverarbeitung mit Projektaufgabe|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2013|orig-year=1996|publisher=Vieweg-Verlag, reprint: Springer-Verlag|isbn=978-3-528-04952-2|id=9783322929075|doi=10.1007/978-3-322-92907-5|url=https://books.google.com/books?id=b8-dBgAAQBAJ}}</ref><ref name="Kueveler-Schwoch_2007">{{cite book|title=Informatik für Ingenieure und Naturwissenschaftler|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2007-10-04|publisher=Vieweg, reprint: Springer-Verlag|edition=5|volume=2|isbn=9783834891914|url=https://books.google.com/books?id=xQbvPYxceY0C}}</ref> * 100101B (وڏي اکر B سان پڇاڙي) * bin 100101 (اڳياڙي ''بن'') * 100101₂ (هيٺيون عدد 2، جيڪو بنياد-2 ظاهر ڪري ٿو) * %100101 (اڳياڙي ''%''؛ [[موٽرولا رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996"/><ref name="Kueveler-Schwoch_2007"/> * 0b100101 (اڳياڙي ''0b''؛ گهڻين پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * 6b100101 (ثنائي صورت ۾ بٽن جو تعداد ظاهر ڪندڙ اڳياڙي؛ پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * #b100101 (اڳياڙي ''#b''؛ [[لسپ]] پروگرامنگ ٻوليءَ ۾ عام) ڳالهائڻ وقت ثنائي عدد عام طور تي هر هنج کي الڳ الڳ پڙهيو ويندو آهي، جيئن ان کي عشري عدد سان نه ملائجي. مثال طور، ثنائي عدد '''100''' کي ''هڪ–صفر–صفر'' پڙهيو ويندو آهي، نه ته ''هڪ سئو''، جيئن واضح رهي ته اهو ثنائي عدد آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ثنائي عدد '''100''' جي قيمت حقيقت ۾ چار آهي، تنهنڪري ان کي ''هڪ سئو'' چوڻ مونجهارو پيدا ڪندو، ڇو ته اهو عشري سرشتي ۾ مڪمل طور مختلف قدر ڏيکاري ٿو. ٻئي طرف، ثنائي عدد '''100''' کي ''چار'' پڻ پڙهي سگهجي ٿو، جيڪو ان جي صحيح عددي قدر کي ظاهر ڪري ٿو، پر اهڙي پڙهڻيءَ مان ان جي ثنائي صورت ظاهر نه ٿيندي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] 8tqdtkypi884wtiwmz7ktvcih47ag84 394540 394539 2026-07-15T10:54:53Z Intisar Ali 8681 394540 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ثنائي عددي سرشتي جو باقاعده اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، ۽ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، جنهن کي ثنائي سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> بهرحال، ثنائي عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان گهڻو اڳ قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، خاص طور [[فال ڪڍڻ]] ۽ [[ثنائي فال]] جي طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|[[هورس جي اک]] جي مختلف حصن سان منسوب حسابي قدر]] قديم مصر جا ڪاتب ڪسرن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڪسر]]، جيڪو ثنائي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هو، ۽ [[هورس جي اک جا ڪسر]]. هن ٻئي سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو ڪجهه رياضياتي مؤرخن جو خيال هو ته ان جا نشان [[هورس]] جي اک جي شڪل ۾ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جيتوڻيڪ هن راءِ سان اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک وارا ڪسر اناج، مايع شين ۽ ٻين ماپن لاءِ ثنائي ڪسرن تي ٻڌل سرشتو هئا، جن ۾ هڪ [[هيڪٽ]] کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ثنائي ڪسرن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جا ابتدائي ثبوت [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43}}</ref> [[قديم مصري ضرب]] جو طريقو پڻ ثنائي عددن سان گهري مشابهت رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي سان ضرب ڪرڻ لاءِ ڪنهن قدر کي بار بار ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا وري ان ۾ پهريون عدد شامل ڪيو ويندو هو، جڏهن⁠تہ انهن مرحلن جي ترتيب ٻئي عدد جي ثنائي صورت مان طئي ٿيندي هئي. هي طريقو [[رائنڊ رياضي پيپرس]]، تقريباً 1650 ق م، ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136}}</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي فلسفي جو ''باگوا'']] ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو تقريباً نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي نموني کي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] فال ڪڍڻ جي طريقي جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ٽي-بٽ ۽ ڇهه-بٽ ثنائي عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي ترتيب ڏني، جيڪا جديد ثنائي عددن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد رياضيائي استعمال نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> جيڪڏهن شائو يونگ جي ترتيب ۾ مٿئين پاسي موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي بنياد بڻايو وڃي، ته هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي ثنائي سلسلي طور پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="Marshall">{{cite web|url=http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm|title=Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence)|last=Marshall|first=Steve|access-date=2022-09-15}}</ref><ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu"|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2000|pages=165–170|isbn=3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب]] ۾ [[جگر وسيلي فال ڪڍڻ]] لاءِ استعمال ٿيندڙ جگر جي نموني جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو ويندو هو، جن مان هر هڪ ڪنهن ديوتا ۽ آسماني علائقي سان منسوب هوندو هو. هر حصي مان حاصل ٿيندڙ ٻٽو، يعني ثنائي نتيجو، گڏ ڪري آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] مندر ۾ فال ڪڍڻ لاءِ سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا الڳ برتنن مان ڪڍيا ويندا هئا، جن جي ميلاپ مان آخري پيشنگوئي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek Divination |publisher=Wiley-Blackwell |year=2008}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، شاعريءَ جي [[علم عروض]] جي وضاحت لاءِ هڪ ثنائي سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller Programming: The Microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995.</ref> هن شاعريءَ جي وزن کي ننڍين ''لگهو'' ۽ ڊگهن ''گرو'' ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جتي هڪ ڊگهي ماترا ٻن ننڍين ماترائن جي برابر سمجهي ويندي هئي.<ref>Math for Poets and Drummers.</ref> پنگلا جي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' ۾ هر وزن کي منفرد عددي قدر ڏيڻ لاءِ هڪ جدول بيان ڪئي وئي آهي. هن جو ثنائي سرشتو جديد ثنائي سرشتي کان مختلف هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انگ ساڄي طرف وڌندا هئا، ۽ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي.<ref>{{Cite book|title=The Mathematics of Harmony|publisher=World Scientific|year=2009}}</ref><ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", 1993.</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ روايتي فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو قديم [[اويو سلطنت]] جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ مشهور هو. ''آئي چنگ'' وانگر، اهو پڻ ثنائي نشانين تي ٻڌل آهي، پر ان ۾ 64 بدران 256 ممڪن نمونا هوندا آهن، جيڪي اٺ ٻج واري ''اوپيلي'' زنجير جي کليل يا بند حالت مان ٺهندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146}}</ref> === ٻيون ثقافتون === 1450ع کان اڳ [[مانگاريوا]] ٻيٽ، [[فرانسيسي پولينيشيا]]، جا رهواسي ثنائي ۽ [[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتن جي گڏيل صورت استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|year=2013}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ [[چيريل ڍول]] جا ٻه سُر وارا نمونا پيغام موڪلڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ثنائي ترتيبون آفريڪي فال ڪڍڻ جي ٻين روايتن ۽ وچئين دور جي اولهه جي [[نقطي فال]] ۾ پڻ ملن ٿيون. ڪيترين [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي مقامي ٻولين]] ۾ پڻ بنياد-2 تي ٻڌل ڳڻپ جا سرشتا موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ يورپي ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] اهڙو طريقو بيان ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ثنائي عددن جي سلسلن ۾ تبديل ڪري، متن جي لکائيءَ ۾ معمولي فرقن ذريعي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> هن اهو به لکيو ته اهڙو اصول ڪنهن به اهڙي شيءِ تي لاڳو ڪري سگهجي ٿو، جنهن جون رڳو ٻه حالتون هجن، جهڙوڪ گهنڊا، بگل، مشعلون يا بندوقن جا آواز.<ref name="Bacon1605">{{Cite web|last=Bacon|first=Francis|title=The Advancement of Learning|url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html|year=1605}}</ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو ڪوڊ}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ غير موقعي واري ثنائي حسابي طريقي کي ''[[هنڌي حساب]]'' جو نالو ڏنو. [[ٿامس هيريئٽ]] پڻ ثنائي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيا؛ اهي بعد ۾ سندس ڪاغذن مان مليا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454}}</ref> يورپ ۾ ثنائي سرشتي بابت پهريون باقاعده اشاعتي بيان غالباً [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ثنائي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ثنائي تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ثنائي واڌ بابت'' (''On the Binary Progression'') ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ثنائي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ثنائي عددن سان جمع، ڪَٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن هنڌن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ثنائي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' (''Explication de l'Arithmétique Binaire'') ۾ ملي ٿو. لائپنيٽز جي هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هي آهي: ''ثنائي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ثنائي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ثنائي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ثنائي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي اصل معنيٰ جي بحالي وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm Leibniz]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون ۽ پيچيده معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي؛ نتيجي ۾ انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي سمجهاڻيءَ جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي. ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ ٻيهر بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال بعد ۾ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن مفڪرن تي اثرانداز ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ثابت ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ثنائي عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ اهم مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ثنائي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ''ماڊل ڪي'' نالو ڏنو. نالي ۾ ''ڪي'' سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ثنائي جمع ذريعي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن بعد ۾ پنهنجي لکڻين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ثنائي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 pages)</ref> == اظهار == ڪنهن به عدد کي [[بٽ]]ن (ثنائي هنجن) جي هڪ سلسلي وسيلي ظاهر ڪري سگهجي ٿو. اهي بٽ وري اهڙي ڪنهن به وسيلي سان ظاهر ڪري سگهجن ٿا، جيڪو ٻن پاڻ ۾ هڪٻئي جي ابتڙ حالتن مان ڪنهن هڪ حالت ۾ هجي. هيٺ ڏنل هر قطار ۾ موجود نشانين کي ثنائي عدد '''667''' جي نمائندگي طور سمجهي سگهجي ٿو: {| style="text-align:center;" | 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || ― || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> |- | ☒ || ☐ || ☒ || ☐ || ☐ || ☒ || ☒ || ☐ || ☒ || ☒ |- | هائو || نه || هائو || نه || نه || هائو || هائو || نه || هائو || هائو |- | س || غ || س || غ || غ || س || س || غ || س || س |- | + | - | + | - | - | + | + | - | + | + |} [[File:Binary clock.svg|thumb|هڪ [[ثنائي گهڙي]] ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) استعمال ڪيا ويندا آهن. هن گهڙيءَ ۾ LEDن جو هر عمودي قطار روايتي [[سٺائي سرشتو|سٺائي]] وقت جي هڪ [[ثنائي ڪوڊ ڪيل عشري]] عدد کي ظاهر ڪري ٿو.]] هر حالت ۾ ظاهر ڪيل عددي قدر ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هر نشاني کي ڪهڙو قدر ڏنو ويو آهي. ڪمپيوٽرن جي شروعاتي دور ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ سوئچ، پنچ ڪيل سوراخ ۽ پنچ ٿيل ڪاغذي ٽيپون استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|title=Introducing binary – Revision 1 – GCSE Computer Science|website=BBC|access-date=2019-06-26|archive-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626050826/https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|url-status=dead}}</ref> جديد ڪمپيوٽرن ۾ ثنائي قدر ٻن مختلف [[برقي دٻاءُ]]ن (Voltage) جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، جڏهن⁠تہ [[مقناطيسي ڊسڪ]] تي [[مقناطيسي قطبيت]] استعمال ڪئي ويندي آهي. "مثبت"، "ها"، يا "هلندڙ" حالت لازمي طور 1 جي برابر نه هوندي آهي؛ اهو استعمال ٿيندڙ ڪمپيوٽر جي بناوت (آرڪيٽيڪچر) تي منحصر هوندو آهي. [[عربي انگ]]ن سان عدد لکڻ جي روايت مطابق، ثنائي عدد عام طور تي '''0''' ۽ '''1''' جي نشانين سان لکيا ويندا آهن. لکڻ وقت ثنائي عددن سان اڪثر اڳياڙي، پڇاڙي يا هيٺيون عدد (سب اسڪرپٽ) شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن سندن بنياد (بيس يا ديڊڪس) واضح ٿي سگهي. هيٺ ڏنل سڀئي صورتون هڪجهڙيون آهن: * 100101 بائنري (ٻٽو هجڻ جي واضح نشاندهي) * 100101b (پڇاڙي ''b''؛ [[انٽيل رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996">{{cite book|title=Arbeitsbuch Informatik – eine praxisorientierte Einführung in die Datenverarbeitung mit Projektaufgabe|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2013|orig-year=1996|publisher=Vieweg-Verlag, reprint: Springer-Verlag|isbn=978-3-528-04952-2|id=9783322929075|doi=10.1007/978-3-322-92907-5|url=https://books.google.com/books?id=b8-dBgAAQBAJ}}</ref><ref name="Kueveler-Schwoch_2007">{{cite book|title=Informatik für Ingenieure und Naturwissenschaftler|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2007-10-04|publisher=Vieweg, reprint: Springer-Verlag|edition=5|volume=2|isbn=9783834891914|url=https://books.google.com/books?id=xQbvPYxceY0C}}</ref> * 100101B (وڏي اکر B سان پڇاڙي) * bin 100101 (اڳياڙي ''بن'') * 100101₂ (هيٺيون عدد 2، جيڪو بنياد-2 ظاهر ڪري ٿو) * %100101 (اڳياڙي ''%''؛ [[موٽرولا رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996"/><ref name="Kueveler-Schwoch_2007"/> * 0b100101 (اڳياڙي ''0b''؛ گهڻين پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * 6b100101 (ثنائي صورت ۾ بٽن جو تعداد ظاهر ڪندڙ اڳياڙي؛ پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * #b100101 (اڳياڙي ''#b''؛ [[لسپ]] پروگرامنگ ٻوليءَ ۾ عام) ڳالهائڻ وقت ثنائي عدد عام طور تي هر هنج کي الڳ الڳ پڙهيو ويندو آهي، جيئن ان کي عشري عدد سان نه ملائجي. مثال طور، ثنائي عدد '''100''' کي ''هڪ–صفر–صفر'' پڙهيو ويندو آهي، نه ته ''هڪ سئو''، جيئن واضح رهي ته اهو ثنائي عدد آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ثنائي عدد '''100''' جي قيمت حقيقت ۾ چار آهي، تنهنڪري ان کي ''هڪ سئو'' چوڻ مونجهارو پيدا ڪندو، ڇو ته اهو عشري سرشتي ۾ مڪمل طور مختلف قدر ڏيکاري ٿو. ٻئي طرف، ثنائي عدد '''100''' کي ''چار'' پڻ پڙهي سگهجي ٿو، جيڪو ان جي صحيح عددي قدر کي ظاهر ڪري ٿو، پر اهڙي پڙهڻيءَ مان ان جي ثنائي صورت ظاهر نه ٿيندي. == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ ڪرڻ جو طريقو ٻين عددي سرشتن وانگر ئي آهي. هڪ هنج کان شروعات ڪندي، هر هنج کي وڌندڙ ترتيب سان تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻٽي يا ٻٽي ڳڻپ کي سمجهڻ کان اڳ، حوالو طور وڌيڪ مشهور [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي سرشتي]] ۾ ڳڻپ تي مختصر نظر وجهڻ مفيد آهي. === ڏھائي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي]] سرشتو ڏهن نشانين '''0''' کان '''9''' تائين استعمال ڪري ٿو. ڳڻپ سڀ کان گهٽ اهميت واري هنج (ساڄي پاسي واري عدد)، جنهن کي اڪثر ''پهريون ڊجٽ'' چيو ويندو آهي، کي وڌائڻ سان شروع ٿيندي آهي. جڏهن ان هنڌ تي موجود سڀئي نشانيون استعمال ٿي وڃن ٿيون، ته اهو عدد يا ھنج ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي واري وڌيڪ اهم عدد ۾ هڪ واڌ (''اوورفلو'') ڪئي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ وري ساڄي پاسي واري عدد ۾ ڳڻپ جاري رهندي آهي. اهو عمل هر وڌيڪ اهم عدد لاءِ ورجايو ويندو آهي. ڳڻپ هن ريت اڳتي وڌندي آهي: :000، 001، 002، ... 007، 008، 009، (ساڄي پاسي وارو عدد ٻيهر ٻڙي يا صفر ٿئي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي وارو عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''0، 011، 012، ... :&nbsp;&nbsp;&nbsp;... :090، 091، 092، ... 097، 098، 099، (ساڄي پاسي جا ٻئي عدد ٻيهر ٻڙي ٿين ٿا ۽ ايندڙ عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''00، 101، 102، ... === ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[File:Binary counter.gif|thumb|هي ڳڻپيندڙ ڏيکاري ٿو ته ٻٽي سرشتي ۾ ٻڙي کان 31 تائين ڪيئن ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي.]] [[File:Binary_guess_number_trick_SMIL.svg|thumb|upright|link={{filepath:binary_guess_number_trick_SMIL.svg}}|هڪ مشهور راند، جنهن ۾ ڪنهن عدد جو اندازو انهن ڪارڊن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي، جن تي اهو عدد موجود هجي. اها ٻٽي اظهار جي بٽن تي ٻڌل آهي. SVG فائيل ۾ ڪارڊ تي ڪلڪ ڪرڻ سان ان جي حالت تبديل ٿيندي.]] ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ به ساڳئي اصول تي ٻڌل آهي. هتي به واڌ سڀ کان گهٽ اهميت واري ٻٽي عدد، يعني [[بٽ]] (ساڄي پاسي وارو يا پهريون بٽ)، کان شروع ٿيندي آهي، پر هتي رڳو ٻه نشانيون '''0''' ۽ '''1''' موجود هونديون آهن. تنهنڪري جڏهن ڪنهن بٽ جي قيمت '''1''' تائين پهچي ٿي، ته ايندڙ واڌ سان اهو ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ساڳئي وقت ان جي کاٻي پاسي وارو بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو: :0000، :000'''1'''، (ساڄي پاسي وارو بٽ ٻيهر شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :00'''1'''0، 0011، (ساڄي پاسي جا ٻئي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''00، 0101، 0110، 0111، (ساڄي پاسي جا ٽي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''000، 1001، 1010، 1011، 1100، 1101، 1110، 1111 ... ٻٽي سرشتي ۾ هر بٽ، 2 جي وڌندڙ قوت جي نمائندگي ڪندو آهي. سڀ کان ساڄي پاسي وارو بٽ 2⁰، ان کان کاٻي وارو 2¹، پوءِ 2²، ۽ اهڙي طرح اڳتي وڌندو آهي. ڪنهن ٻٽي عدد جي قيمت انهن سڀني قوتن جي مجموعي جي برابر هوندي آهي، جن جي لاڳاپيل بٽن جي قيمت '''1''' هجي. مثال طور، ٻٽي عدد '''100101''' کي ڏھائي صورت ۾ هن ريت تبديل ڪيو وڃي ٿو: :100101₂ = [ ( '''1''' ) × 2⁵ ] + [ ( '''0''' ) × 2⁴ ] + [ ( '''0''' ) × 2³ ] + [ ( '''1''' ) × 2² ] + [ ( '''0''' ) × 2¹ ] + [ ( '''1''' ) × 2⁰ ] :100101₂ = [ '''1''' × 32 ] + [ '''0''' × 16 ] + [ '''0''' × 8 ] + [ '''1''' × 4 ] + [ '''0''' × 2 ] + [ '''1''' × 1 ] :'''100101₂ = 37₁₀''' ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] 8zssgzc4x97we26cp2ap44j8uo1x8b9 394543 394540 2026-07-15T11:03:15Z Intisar Ali 8681 394543 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ثنائي عددي سرشتي جو باقاعده اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، ۽ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، جنهن کي ثنائي سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> بهرحال، ثنائي عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان گهڻو اڳ قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، خاص طور [[فال ڪڍڻ]] ۽ [[ثنائي فال]] جي طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|[[هورس جي اک]] جي مختلف حصن سان منسوب حسابي قدر]] قديم مصر جا ڪاتب ڪسرن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڪسر]]، جيڪو ثنائي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هو، ۽ [[هورس جي اک جا ڪسر]]. هن ٻئي سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو ڪجهه رياضياتي مؤرخن جو خيال هو ته ان جا نشان [[هورس]] جي اک جي شڪل ۾ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جيتوڻيڪ هن راءِ سان اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک وارا ڪسر اناج، مايع شين ۽ ٻين ماپن لاءِ ثنائي ڪسرن تي ٻڌل سرشتو هئا، جن ۾ هڪ [[هيڪٽ]] کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ثنائي ڪسرن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جا ابتدائي ثبوت [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43}}</ref> [[قديم مصري ضرب]] جو طريقو پڻ ثنائي عددن سان گهري مشابهت رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي سان ضرب ڪرڻ لاءِ ڪنهن قدر کي بار بار ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا وري ان ۾ پهريون عدد شامل ڪيو ويندو هو، جڏهن⁠تہ انهن مرحلن جي ترتيب ٻئي عدد جي ثنائي صورت مان طئي ٿيندي هئي. هي طريقو [[رائنڊ رياضي پيپرس]]، تقريباً 1650 ق م، ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136}}</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي فلسفي جو ''باگوا'']] ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو تقريباً نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي نموني کي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] فال ڪڍڻ جي طريقي جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ٽي-بٽ ۽ ڇهه-بٽ ثنائي عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي ترتيب ڏني، جيڪا جديد ثنائي عددن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد رياضيائي استعمال نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> جيڪڏهن شائو يونگ جي ترتيب ۾ مٿئين پاسي موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي بنياد بڻايو وڃي، ته هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي ثنائي سلسلي طور پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="Marshall">{{cite web|url=http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm|title=Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence)|last=Marshall|first=Steve|access-date=2022-09-15}}</ref><ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu"|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2000|pages=165–170|isbn=3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب]] ۾ [[جگر وسيلي فال ڪڍڻ]] لاءِ استعمال ٿيندڙ جگر جي نموني جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو ويندو هو، جن مان هر هڪ ڪنهن ديوتا ۽ آسماني علائقي سان منسوب هوندو هو. هر حصي مان حاصل ٿيندڙ ٻٽو، يعني ثنائي نتيجو، گڏ ڪري آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] مندر ۾ فال ڪڍڻ لاءِ سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا الڳ برتنن مان ڪڍيا ويندا هئا، جن جي ميلاپ مان آخري پيشنگوئي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek Divination |publisher=Wiley-Blackwell |year=2008}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، شاعريءَ جي [[علم عروض]] جي وضاحت لاءِ هڪ ثنائي سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller Programming: The Microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995.</ref> هن شاعريءَ جي وزن کي ننڍين ''لگهو'' ۽ ڊگهن ''گرو'' ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جتي هڪ ڊگهي ماترا ٻن ننڍين ماترائن جي برابر سمجهي ويندي هئي.<ref>Math for Poets and Drummers.</ref> پنگلا جي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' ۾ هر وزن کي منفرد عددي قدر ڏيڻ لاءِ هڪ جدول بيان ڪئي وئي آهي. هن جو ثنائي سرشتو جديد ثنائي سرشتي کان مختلف هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انگ ساڄي طرف وڌندا هئا، ۽ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي.<ref>{{Cite book|title=The Mathematics of Harmony|publisher=World Scientific|year=2009}}</ref><ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", 1993.</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ روايتي فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو قديم [[اويو سلطنت]] جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ مشهور هو. ''آئي چنگ'' وانگر، اهو پڻ ثنائي نشانين تي ٻڌل آهي، پر ان ۾ 64 بدران 256 ممڪن نمونا هوندا آهن، جيڪي اٺ ٻج واري ''اوپيلي'' زنجير جي کليل يا بند حالت مان ٺهندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146}}</ref> === ٻيون ثقافتون === 1450ع کان اڳ [[مانگاريوا]] ٻيٽ، [[فرانسيسي پولينيشيا]]، جا رهواسي ثنائي ۽ [[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتن جي گڏيل صورت استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|year=2013}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ [[چيريل ڍول]] جا ٻه سُر وارا نمونا پيغام موڪلڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ثنائي ترتيبون آفريڪي فال ڪڍڻ جي ٻين روايتن ۽ وچئين دور جي اولهه جي [[نقطي فال]] ۾ پڻ ملن ٿيون. ڪيترين [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي مقامي ٻولين]] ۾ پڻ بنياد-2 تي ٻڌل ڳڻپ جا سرشتا موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ يورپي ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] اهڙو طريقو بيان ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ثنائي عددن جي سلسلن ۾ تبديل ڪري، متن جي لکائيءَ ۾ معمولي فرقن ذريعي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> هن اهو به لکيو ته اهڙو اصول ڪنهن به اهڙي شيءِ تي لاڳو ڪري سگهجي ٿو، جنهن جون رڳو ٻه حالتون هجن، جهڙوڪ گهنڊا، بگل، مشعلون يا بندوقن جا آواز.<ref name="Bacon1605">{{Cite web|last=Bacon|first=Francis|title=The Advancement of Learning|url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html|year=1605}}</ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو ڪوڊ}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ غير موقعي واري ثنائي حسابي طريقي کي ''[[هنڌي حساب]]'' جو نالو ڏنو. [[ٿامس هيريئٽ]] پڻ ثنائي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيا؛ اهي بعد ۾ سندس ڪاغذن مان مليا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454}}</ref> يورپ ۾ ثنائي سرشتي بابت پهريون باقاعده اشاعتي بيان غالباً [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ثنائي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ثنائي تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ثنائي واڌ بابت'' (''On the Binary Progression'') ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ثنائي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ثنائي عددن سان جمع، ڪَٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن هنڌن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ثنائي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' (''Explication de l'Arithmétique Binaire'') ۾ ملي ٿو. لائپنيٽز جي هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هي آهي: ''ثنائي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ثنائي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ثنائي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ثنائي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي اصل معنيٰ جي بحالي وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm Leibniz]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون ۽ پيچيده معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي؛ نتيجي ۾ انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي سمجهاڻيءَ جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي. ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ ٻيهر بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال بعد ۾ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن مفڪرن تي اثرانداز ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ثابت ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ثنائي عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ اهم مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ثنائي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ''ماڊل ڪي'' نالو ڏنو. نالي ۾ ''ڪي'' سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ثنائي جمع ذريعي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن بعد ۾ پنهنجي لکڻين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ثنائي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 pages)</ref> == اظهار == ڪنهن به عدد کي [[بٽ]]ن (ثنائي هنجن) جي هڪ سلسلي وسيلي ظاهر ڪري سگهجي ٿو. اهي بٽ وري اهڙي ڪنهن به وسيلي سان ظاهر ڪري سگهجن ٿا، جيڪو ٻن پاڻ ۾ هڪٻئي جي ابتڙ حالتن مان ڪنهن هڪ حالت ۾ هجي. هيٺ ڏنل هر قطار ۾ موجود نشانين کي ثنائي عدد '''667''' جي نمائندگي طور سمجهي سگهجي ٿو: {| style="text-align:center;" | 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || ― || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> |- | ☒ || ☐ || ☒ || ☐ || ☐ || ☒ || ☒ || ☐ || ☒ || ☒ |- | هائو || نه || هائو || نه || نه || هائو || هائو || نه || هائو || هائو |- | س || غ || س || غ || غ || س || س || غ || س || س |- | + | - | + | - | - | + | + | - | + | + |} [[File:Binary clock.svg|thumb|هڪ [[ثنائي گهڙي]] ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) استعمال ڪيا ويندا آهن. هن گهڙيءَ ۾ LEDن جو هر عمودي قطار روايتي [[سٺائي سرشتو|سٺائي]] وقت جي هڪ [[ثنائي ڪوڊ ڪيل عشري]] عدد کي ظاهر ڪري ٿو.]] هر حالت ۾ ظاهر ڪيل عددي قدر ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هر نشاني کي ڪهڙو قدر ڏنو ويو آهي. ڪمپيوٽرن جي شروعاتي دور ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ سوئچ، پنچ ڪيل سوراخ ۽ پنچ ٿيل ڪاغذي ٽيپون استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|title=Introducing binary – Revision 1 – GCSE Computer Science|website=BBC|access-date=2019-06-26|archive-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626050826/https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|url-status=dead}}</ref> جديد ڪمپيوٽرن ۾ ثنائي قدر ٻن مختلف [[برقي دٻاءُ]]ن (Voltage) جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، جڏهن⁠تہ [[مقناطيسي ڊسڪ]] تي [[مقناطيسي قطبيت]] استعمال ڪئي ويندي آهي. "مثبت"، "ها"، يا "هلندڙ" حالت لازمي طور 1 جي برابر نه هوندي آهي؛ اهو استعمال ٿيندڙ ڪمپيوٽر جي بناوت (آرڪيٽيڪچر) تي منحصر هوندو آهي. [[عربي انگ]]ن سان عدد لکڻ جي روايت مطابق، ثنائي عدد عام طور تي '''0''' ۽ '''1''' جي نشانين سان لکيا ويندا آهن. لکڻ وقت ثنائي عددن سان اڪثر اڳياڙي، پڇاڙي يا هيٺيون عدد (سب اسڪرپٽ) شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن سندن بنياد (بيس يا ديڊڪس) واضح ٿي سگهي. هيٺ ڏنل سڀئي صورتون هڪجهڙيون آهن: * 100101 بائنري (ٻٽو هجڻ جي واضح نشاندهي) * 100101b (پڇاڙي ''b''؛ [[انٽيل رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996">{{cite book|title=Arbeitsbuch Informatik – eine praxisorientierte Einführung in die Datenverarbeitung mit Projektaufgabe|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2013|orig-year=1996|publisher=Vieweg-Verlag, reprint: Springer-Verlag|isbn=978-3-528-04952-2|id=9783322929075|doi=10.1007/978-3-322-92907-5|url=https://books.google.com/books?id=b8-dBgAAQBAJ}}</ref><ref name="Kueveler-Schwoch_2007">{{cite book|title=Informatik für Ingenieure und Naturwissenschaftler|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2007-10-04|publisher=Vieweg, reprint: Springer-Verlag|edition=5|volume=2|isbn=9783834891914|url=https://books.google.com/books?id=xQbvPYxceY0C}}</ref> * 100101B (وڏي اکر B سان پڇاڙي) * bin 100101 (اڳياڙي ''بن'') * 100101₂ (هيٺيون عدد 2، جيڪو بنياد-2 ظاهر ڪري ٿو) * %100101 (اڳياڙي ''%''؛ [[موٽرولا رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996"/><ref name="Kueveler-Schwoch_2007"/> * 0b100101 (اڳياڙي ''0b''؛ گهڻين پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * 6b100101 (ثنائي صورت ۾ بٽن جو تعداد ظاهر ڪندڙ اڳياڙي؛ پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * #b100101 (اڳياڙي ''#b''؛ [[لسپ]] پروگرامنگ ٻوليءَ ۾ عام) ڳالهائڻ وقت ثنائي عدد عام طور تي هر هنج کي الڳ الڳ پڙهيو ويندو آهي، جيئن ان کي عشري عدد سان نه ملائجي. مثال طور، ثنائي عدد '''100''' کي ''هڪ–صفر–صفر'' پڙهيو ويندو آهي، نه ته ''هڪ سئو''، جيئن واضح رهي ته اهو ثنائي عدد آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ثنائي عدد '''100''' جي قيمت حقيقت ۾ چار آهي، تنهنڪري ان کي ''هڪ سئو'' چوڻ مونجهارو پيدا ڪندو، ڇو ته اهو عشري سرشتي ۾ مڪمل طور مختلف قدر ڏيکاري ٿو. ٻئي طرف، ثنائي عدد '''100''' کي ''چار'' پڻ پڙهي سگهجي ٿو، جيڪو ان جي صحيح عددي قدر کي ظاهر ڪري ٿو، پر اهڙي پڙهڻيءَ مان ان جي ثنائي صورت ظاهر نه ٿيندي. == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ ڪرڻ جو طريقو ٻين عددي سرشتن وانگر ئي آهي. هڪ هنج کان شروعات ڪندي، هر هنج کي وڌندڙ ترتيب سان تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻٽي يا ٻٽي ڳڻپ کي سمجهڻ کان اڳ، حوالو طور وڌيڪ مشهور [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي سرشتي]] ۾ ڳڻپ تي مختصر نظر وجهڻ مفيد آهي. === ڏھائي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي]] سرشتو ڏهن نشانين '''0''' کان '''9''' تائين استعمال ڪري ٿو. ڳڻپ سڀ کان گهٽ اهميت واري هنج (ساڄي پاسي واري عدد)، جنهن کي اڪثر ''پهريون ڊجٽ'' چيو ويندو آهي، کي وڌائڻ سان شروع ٿيندي آهي. جڏهن ان هنڌ تي موجود سڀئي نشانيون استعمال ٿي وڃن ٿيون، ته اهو عدد يا ھنج ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي واري وڌيڪ اهم عدد ۾ هڪ واڌ (''اوورفلو'') ڪئي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ وري ساڄي پاسي واري عدد ۾ ڳڻپ جاري رهندي آهي. اهو عمل هر وڌيڪ اهم عدد لاءِ ورجايو ويندو آهي. ڳڻپ هن ريت اڳتي وڌندي آهي: :000، 001، 002، ... 007، 008، 009، (ساڄي پاسي وارو عدد ٻيهر ٻڙي يا صفر ٿئي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي وارو عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''0، 011، 012، ... :&nbsp;&nbsp;&nbsp;... :090، 091، 092، ... 097، 098، 099، (ساڄي پاسي جا ٻئي عدد ٻيهر ٻڙي ٿين ٿا ۽ ايندڙ عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''00، 101، 102، ... === ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[File:Binary counter.gif|thumb|هي ڳڻپيندڙ ڏيکاري ٿو ته ٻٽي سرشتي ۾ ٻڙي کان 31 تائين ڪيئن ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي.]] [[File:Binary_guess_number_trick_SMIL.svg|thumb|upright|link={{filepath:binary_guess_number_trick_SMIL.svg}}|هڪ مشهور راند، جنهن ۾ ڪنهن عدد جو اندازو انهن ڪارڊن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي، جن تي اهو عدد موجود هجي. اها ٻٽي اظهار جي بٽن تي ٻڌل آهي. SVG فائيل ۾ ڪارڊ تي ڪلڪ ڪرڻ سان ان جي حالت تبديل ٿيندي.]] ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ به ساڳئي اصول تي ٻڌل آهي. هتي به واڌ سڀ کان گهٽ اهميت واري ٻٽي عدد، يعني [[بٽ]] (ساڄي پاسي وارو يا پهريون بٽ)، کان شروع ٿيندي آهي، پر هتي رڳو ٻه نشانيون '''0''' ۽ '''1''' موجود هونديون آهن. تنهنڪري جڏهن ڪنهن بٽ جي قيمت '''1''' تائين پهچي ٿي، ته ايندڙ واڌ سان اهو ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ساڳئي وقت ان جي کاٻي پاسي وارو بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو: :0000، :000'''1'''، (ساڄي پاسي وارو بٽ ٻيهر شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :00'''1'''0، 0011، (ساڄي پاسي جا ٻئي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''00، 0101، 0110، 0111، (ساڄي پاسي جا ٽي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''000، 1001، 1010، 1011، 1100، 1101، 1110، 1111 ... ٻٽي سرشتي ۾ هر بٽ، 2 جي وڌندڙ قوت جي نمائندگي ڪندو آهي. سڀ کان ساڄي پاسي وارو بٽ 2⁰، ان کان کاٻي وارو 2¹، پوءِ 2²، ۽ اهڙي طرح اڳتي وڌندو آهي. ڪنهن ٻٽي عدد جي قيمت انهن سڀني قوتن جي مجموعي جي برابر هوندي آهي، جن جي لاڳاپيل بٽن جي قيمت '''1''' هجي. مثال طور، ٻٽي عدد '''100101''' کي ڏھائي صورت ۾ هن ريت تبديل ڪيو وڃي ٿو: :100101₂ = [ ( '''1''' ) × 2⁵ ] + [ ( '''0''' ) × 2⁴ ] + [ ( '''0''' ) × 2³ ] + [ ( '''1''' ) × 2² ] + [ ( '''0''' ) × 2¹ ] + [ ( '''1''' ) × 2⁰ ] :100101₂ = [ '''1''' × 32 ] + [ '''0''' × 16 ] + [ '''0''' × 8 ] + [ '''1''' × 4 ] + [ '''0''' × 2 ] + [ '''1''' × 1 ] :'''100101₂ = 37₁₀''' == ٻٽو حساب == ٻٽن عددن ۾ [[حساب]] جو طريقو ٻين [[عددي سرشتو|عددي سرشتن]] جي [[موقعي واري لکت]] ۾ ٿيندڙ حساب سان گهڻو مشابهت رکي ٿو. ٻٽن عددن تي جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ ڪري سگهجي ٿي. === جمع === {{main|جمع ڪندڙ (برقيات)}} [[Image:Half Adder.svg|thumbnail|ٻٽي [[جمع ڪندڙ (برقيات)|اڌ جمع ڪندڙ]] جو [[برقي سرڪٽ جو خاڪو]]، جيڪو ٻن بٽن کي پاڻ ۾ جمع ڪري حاصل ۽ اڳتي کڻڻ وارو بٽ پيدا ڪري ٿو]] ٻٽي سرشتي ۾ سڀ کان سادو حسابي عمل جمع آهي. ٻن هڪ-عددي ٻٽن عددن کي جمع ڪرڻ نسبتاً سولو آهي ۽ ان ۾ اڳتي کڻڻ جو طريقو استعمال ٿيندو آهي: :0 + 0 → 0 :0 + 1 → 1 :1 + 0 → 1 :1 + 1 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 1 + 1 = 2 = 0 + (1 × 2¹)) ٻن '''1''' عددن کي جمع ڪرڻ سان '''0''' لکبو آهي، جڏهن⁠تہ '''1''' کي ايندڙ خاني ۾ شامل ڪرڻ لاءِ اڳتي کنيو ويندو آهي. اهو عمل عشري سرشتي ۾ ٿيندڙ جمع سان مشابهت رکي ٿو؛ جڏهن ٻن هڪ-عددي انگن جو مجموعو بنياد، يعني 10، جي برابر يا ان کان وڌيڪ ٿئي، ته کاٻي پاسي واري عدد ۾ هڪ واڌ ڪئي ويندي آهي: :5 + 5 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 5 + 5 = 10 = 0 + (1 × 10¹)) :7 + 9 → 6، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 7 + 9 = 16 = 6 + (1 × 10¹)) هن عمل کي '''اڳتي کڻڻ''' چيو ويندو آهي. جڏهن جمع جو نتيجو ڪنهن هڪ عدد جي ممڪن قيمت کان وڌي وڃي، ته واڌو مقدار کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اهو صحيح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ خاني جي وزن ۾ بنياد جيترو واڌارو هوندو آهي. ٻٽي سرشتي ۾ پڻ اڳتي کڻڻ ساڳيءَ ريت ڪم ڪري ٿو: {{brown|1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد)}} 0 1 1 0 1 + 1 0 1 1 1 ------------- = 1 0 0 1 0 0 = 36 هن مثال ۾ ٻه عدد، 01101₂ يعني 13₁₀، ۽ 10111₂ يعني 23₁₀، پاڻ ۾ جمع ڪيا ويا آهن. مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. سڀ کان ساڄي پاسي واري خاني کان شروع ڪندي، 1 + 1 = 10₂. ان مان '''1''' کاٻي پاسي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' ساڄي پاسي واري خاني جي هيٺان لکيو وڃي ٿو. ساڄي پاسي کان ٻئي خاني ۾ 1 + 0 + 1 = 10₂ ٿئي ٿو؛ وري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' هيٺ لکيو وڃي ٿو. ٽئين خاني ۾ 1 + 1 + 1 = 11₂ ٿئي ٿو. هن ڀيري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''1''' هيٺين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح اڳتي وڌڻ سان آخري جواب 100100₂ يعني 36₁₀ ملي ٿو. جڏهن ڪمپيوٽرن کي ٻن عددن کي جمع ڪرڻو پوي ٿو، ته هي قاعدو پڻ تيز ڳڻپ جي اجازت ڏئي ٿو: :x [[خاص يا|اڪس-يا]] y = (x + y) [[باقي وارو عمل|باقي]] 2 جتي x ۽ y ٻه بٽ آهن. ==== ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو ==== ٻٽي جمع جي ڪيترن سوالن لاءِ هڪ سادو طريقو '''ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو''' يا '''بروڪ هائوس ٻٽي جمع جو طريقو''' آهي. هي طريقو خاص طور تڏهن ڪارائتو هوندو آهي، جڏهن ڪنهن عدد ۾ لڳاتار ڪيترائي '''1''' موجود هجن. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته ٻٽي سرشتي ۾ {{varserif|n}} عددن تي مشتمل لڳاتار '''1'''ن جي قطار ۾ 1 شامل ڪرڻ سان هڪ '''1''' ۽ ان کان پوءِ {{varserif|n}} صفر حاصل ٿيندا آهن. اهو ئي اصول عشري سرشتي ۾ {{varserif|n}} لڳاتار '''9'''ن ۾ 1 جمع ڪرڻ سان لاڳو ٿئي ٿو: ٻٽو عشري 1 1 1 1 1 9 9 9 9 9 + 1 + 1 ——————————— ——————————— 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 ٻٽي سرشتي ۾ اهڙيون ڊگهيون قطارون عام آهن. تنهنڪري وڏن ٻٽن عددن کي گهڻن اڳتي کڻڻ وارن مرحلن کانسواءِ ٻن سادن قدمن ۾ جمع ڪري سگهجي ٿو. هيٺين مثال ۾ 1110111110₂ يعني 958₁₀ ۽ 1010110011₂ يعني 691₁₀ کي کاٻي پاسي روايتي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، ۽ ساڄي پاسي ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، جمع ڪيو ويو آهي: روايتي اڳتي کڻڻ وارو طريقو ڊگهي اڳتي کڻڻ وارو طريقو بمقابله {{brown|1 1 1 1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد) 1 ← 1 ←}} 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 <s>1 1 1</s> 0 <s>1 1 1 1 1</s> 0 + 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 + 1 0 <s>1</s> 0 1 1 0 0 <s>1</s> 1 ——————————————————————— —————————————————————— = 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. هڪ خاني کان ٻئي خاني تائين روايتي نموني اڳتي کڻڻ بدران، هيٺين ساڳئي موقعي واري خاني ۾ '''1''' سان ملندڙ سڀ کان گهٽ درجي واري '''1''' کي جمع ڪيو وڃي ٿو، ۽ هڪ '''1''' کي لڳاتار قطار جي پڄاڻيءَ کان هڪ خانو اڳتي کنيو وڃي ٿو. جيڪي عدد استعمال ٿي چڪا هجن، تن کي ليڪ ڏئي ختم ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ ئي جمع ٿي چڪا آهن. ساڳئي طريقي سان ٻين ڊگهن قطارن کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. پوءِ باقي عددن کي عام طريقي سان جمع ڪيو وڃي ٿو. اهڙي عمل سان آخري جواب 11001110001₂ يعني 1649₁₀ ملي ٿو. هن ننڍڙي مثال ۾ روايتي طريقي کي اٺ اڳتي کڻڻ وارا مرحلا گهربل هئا، جڏهن⁠تہ ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي ۾ فقط ٻه مرحلا گهربل ٿيا. ==== جمع جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 1 |- ! 1 | 1 | 10 |} ٻٽي جمع جي جدول [[منطقي يا#سچائي جدول|منطقي يا]] واري عمل <math>\lor</math> جي سچائي جدول سان مشابهت رکي ٿي، پر بلڪل ساڳي ناهي. فرق اهو آهي ته <math>1 \lor 1 = 1</math>، جڏهن⁠تہ <math>1+1=10</math>. === ڪٽ === {{further|نشان وارو عددي اظهار|ٻن جو پورائو}} [[ڪٽ]] جو عمل به گهڻو ڪري ساڳئي نموني ڪم ڪري ٿو: :0 − 0 → 0 :0 − 1 → 1، 1 اوڌر وٺو :1 − 0 → 1 :1 − 1 → 0 '''0''' مان '''1''' ڪٽڻ سان '''1''' لکيو وڃي ٿو، پر ايندڙ کاٻي خاني مان '''1''' اوڌر وٺڻو پوي ٿو. هن عمل کي '''اوڌر وٺڻ''' چيو ويندو آهي. اصول اڳتي کڻڻ جهڙو ئي آهي. جڏهن ڪٽ جو نتيجو صفر کان گهٽ ٿئي، ته کوٽ کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني مان اوڌر ورتو وڃي ٿو ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت مان ڪٽيو وڃي ٿو. * * * * (تارن وارن خانن مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 1 0 1 1 1 0 − 1 0 1 1 1 ---------------- = 1 0 1 0 1 1 1 * (تارن واري خاني مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 0 1 1 1 1 1 – 1 0 1 0 1 1 ---------------- = 0 1 1 0 1 0 0 ڪنهن مثبت عدد کي ڪٽڻ، ساڳئي [[مطلق قدر]] واري [[ناڪاري عدد]] کي جمع ڪرڻ جي برابر آهي. ڪمپيوٽر ناڪاري عددن کي سنڀالڻ لاءِ [[نشان وارو عددي اظهار]] استعمال ڪندا آهن، جن مان سڀ کان عام [[ٻن جو پورائو]] آهي. اهڙن اظهارَن سان الڳ ڪٽ واري عمل جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي. ٻن جي پورائي ۾ ڪٽ کي هن فارمولي سان بيان ڪري سگهجي ٿو: :{{math|1=A − B = A + not B + 1}} === ضرب === <!-- هي ڀاڱو [[ٻٽي ڪوڊ ڪيل عشري]] سان ڳنڍيل آهي --> ٻٽي سرشتي ۾ [[ضرب]] عشري ضرب سان مشابهت رکي ٿي. ٻن عددن {{varserif|A}} ۽ {{varserif|B}} کي جزوي حاصلن وسيلي ضرب ڪري سگهجي ٿو. {{varserif|B}} جي هر عدد لاءِ ان عدد ۽ {{varserif|A}} جو حاصل ڳڻيو وڃي ٿو ۽ نئين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. هر قطار کي ايترو کاٻي پاسي سرڪايو وڃي ٿو، جو ان جو ساڄو عدد {{varserif|B}} جي استعمال ڪيل عدد سان هڪ قطار ۾ اچي. سڀني جزوي حاصلن جو مجموعو آخري جواب ڏئي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ ٻٽي سرشتي ۾ فقط ٻه عدد آهن، تنهنڪري هر جزوي ضرب جا رڳو ٻه ممڪن نتيجا آهن: * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 0 هجي، ته جزوي حاصل به 0 هوندو. * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 1 هجي، ته جزوي حاصل {{varserif|A}} جي برابر هوندو. مثال طور، ٻٽن عددن 1011 ۽ 1010 کي هن ريت ضرب ڪيو وڃي ٿو: 1 0 1 1 ({{varserif|A}}) × 1 0 1 0 ({{varserif|B}}) --------- 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي ساڄي پاسي واري صفر لاءِ + 1 0 1 1 ← {{varserif|B}} جي ايندڙ هڪ لاءِ + 0 0 0 0 + 1 0 1 1 --------------- = 1 1 0 1 1 1 0 ٻٽن عددن کي [[ٻٽو نقطو|ٻٽي نقطي]] کان پوءِ موجود بٽن سميت پڻ ضرب ڪري سگهجي ٿو: 1 0 1 . 1 0 1 {{varserif|A}} (عشري سرشتي ۾ 5.625) × 1 1 0 . 0 1 {{varserif|B}} (عشري سرشتي ۾ 6.25) ------------------- 1 . 0 1 1 0 1 ← {{varserif|B}} جي هڪ لاءِ + 0 0 . 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي صفر لاءِ + 0 0 0 . 0 0 0 + 1 0 1 1 . 0 1 + 1 0 1 1 0 . 1 --------------------------- = 1 0 0 0 1 1 . 0 0 1 0 1 (عشري سرشتي ۾ 35.15625) پڻ ڏسو: [[بوٿ جو ضرب وارو قاعدو]]. ==== ضرب جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 0 |- ! 1 | 0 | 1 |} ٻٽي ضرب جي جدول [[منطقي ۽#سچائي جدول|منطقي ۽]] واري عمل <math>\land</math> جي سچائي جدول جي برابر آهي. === ونڊ === {{See also|ونڊ جو قاعدو#باقي سميت صحيح عددي ونڊ}} ٻٽي سرشتي ۾ [[ڊگهي ونڊ]] پڻ عشري سرشتي واري ڊگهي ونڊ سان مشابهت رکي ٿي. هيٺين مثال ۾ [[ورهائيندڙ]] 101₂، يعني عشري سرشتي ۾ 5، آهي، جڏهن⁠تہ [[ونڊ (رياضي)|ورهائجندڙ]] 11011₂، يعني عشري سرشتي ۾ 27، آهي. طريقو عشري ڊگهي ونڊ جهڙو آهي. هتي ورهائيندڙ 101₂، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن 110₂ ۾ هڪ ڀيرو اچي ٿو، تنهنڪري مٿين قطار ۾ '''1''' لکيو وڃي ٿو. پوءِ هن نتيجي کي ورهائيندڙ سان ضرب ڪري، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن مان ڪٽيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ عدد '''1''' کي هيٺ لاٿو وڃي ٿو ته جيئن نئون ٽن-عددي سلسلو ٺهي: 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 0 0 1 پوءِ ساڳيو عمل نئين سلسلي سان ورجايو وڃي ٿو ۽ ورهائجندڙ جا سڀ عدد ختم ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو: 1 0 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 1 1 1 − 1 0 1 ----- 0 1 0 تنهنڪري 11011₂ کي 101₂ سان ورهائڻ جو [[حاصل ونڊ]] 101₂ آهي، جيڪو مٿين قطار ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن⁠تہ هيٺين قطار ۾ ڏيکاريل باقي 10₂ آهي. عشري سرشتي ۾ اهو 27 کي 5 سان ورهائڻ جي برابر آهي، جنهن جو حاصل 5 ۽ باقي 2 آهي. ڊگهي ونڊ کانسواءِ اهڙا طريقا پڻ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جن ۾ هر مرحلي تي جزوي باقي مان ضرورت کان وڌيڪ ڪٽ ڪيو وڃي. اهڙا طريقا گهٽ باقاعده، پر وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن. === چورس پاڙ === [[چورس پاڙ ڳڻڻ جا طريقا#ٻٽو عددي سرشتو (بنياد 2)|ٻٽي چورس پاڙ]] عدد بہ عدد ڪڍڻ جو عمل بنيادي طور عشري چورس پاڙ جهڙو آهي، پر ٻٽي سرشتي سبب گهڻو سادو آهي. پهرين عددن کي ساڄي پاسي کان جوڙن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن عددن جو تعداد اڻپورو هجي، ته شروع ۾ هڪ صفر وڌو وڃي. پوءِ هر مرحلي تي هيل تائين حاصل ٿيل جواب کي '''01''' سان وڌائي ڏٺو وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو موجوده باقي مان ڪٽي سگهجي، ته ڪٽ ڪيو وڃي. پوءِ باقي سان ايندڙ عددي جوڙو شامل ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪٽ ٿيو هجي ته جواب جو ايندڙ عدد '''1'''، ٻي حالت ۾ '''0''' هوندو. 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 - 1 - 1 - 1 - 1 ---- ---- ---- ---- 1 10 1 10 1 10 1 10 - 1 01 - 1 01 - 1 01 ------- ------- ------- 1 10 1 10 01 1 10 01 - 1 10 01 ---------- 0 پهرين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 0 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 001 ملي ٿو، جيڪو پهرين جوڙي 10 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو پهريون عدد 1 آهي. ٻئي مرحلي ۾ هيل تائين جواب 1 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد پڻ 1 آهي. ٽئين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 11 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 1101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽڻ لاءِ تمام وڏو آهي؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 0 آهي. چوٿين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 110 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 11001 ملي ٿو، جيڪو باقي 11001 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 1 آهي. اهڙيءَ طرح آخري جواب 1101 حاصل ٿئي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] n8l4nz766few9atwlwu1ty9l2rbma29 394545 394543 2026-07-15T11:06:41Z Intisar Ali 8681 394545 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ثنائي عددي سرشتي جو باقاعده اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، ۽ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، جنهن کي ثنائي سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> بهرحال، ثنائي عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان گهڻو اڳ قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، خاص طور [[فال ڪڍڻ]] ۽ [[ثنائي فال]] جي طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|[[هورس جي اک]] جي مختلف حصن سان منسوب حسابي قدر]] قديم مصر جا ڪاتب ڪسرن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڪسر]]، جيڪو ثنائي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هو، ۽ [[هورس جي اک جا ڪسر]]. هن ٻئي سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو ڪجهه رياضياتي مؤرخن جو خيال هو ته ان جا نشان [[هورس]] جي اک جي شڪل ۾ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جيتوڻيڪ هن راءِ سان اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک وارا ڪسر اناج، مايع شين ۽ ٻين ماپن لاءِ ثنائي ڪسرن تي ٻڌل سرشتو هئا، جن ۾ هڪ [[هيڪٽ]] کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ثنائي ڪسرن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جا ابتدائي ثبوت [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43}}</ref> [[قديم مصري ضرب]] جو طريقو پڻ ثنائي عددن سان گهري مشابهت رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي سان ضرب ڪرڻ لاءِ ڪنهن قدر کي بار بار ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا وري ان ۾ پهريون عدد شامل ڪيو ويندو هو، جڏهن⁠تہ انهن مرحلن جي ترتيب ٻئي عدد جي ثنائي صورت مان طئي ٿيندي هئي. هي طريقو [[رائنڊ رياضي پيپرس]]، تقريباً 1650 ق م، ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136}}</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي فلسفي جو ''باگوا'']] ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو تقريباً نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي نموني کي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] فال ڪڍڻ جي طريقي جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ٽي-بٽ ۽ ڇهه-بٽ ثنائي عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي ترتيب ڏني، جيڪا جديد ثنائي عددن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد رياضيائي استعمال نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> جيڪڏهن شائو يونگ جي ترتيب ۾ مٿئين پاسي موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي بنياد بڻايو وڃي، ته هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي ثنائي سلسلي طور پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="Marshall">{{cite web|url=http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm|title=Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence)|last=Marshall|first=Steve|access-date=2022-09-15}}</ref><ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu"|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2000|pages=165–170|isbn=3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب]] ۾ [[جگر وسيلي فال ڪڍڻ]] لاءِ استعمال ٿيندڙ جگر جي نموني جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو ويندو هو، جن مان هر هڪ ڪنهن ديوتا ۽ آسماني علائقي سان منسوب هوندو هو. هر حصي مان حاصل ٿيندڙ ٻٽو، يعني ثنائي نتيجو، گڏ ڪري آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] مندر ۾ فال ڪڍڻ لاءِ سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا الڳ برتنن مان ڪڍيا ويندا هئا، جن جي ميلاپ مان آخري پيشنگوئي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek Divination |publisher=Wiley-Blackwell |year=2008}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، شاعريءَ جي [[علم عروض]] جي وضاحت لاءِ هڪ ثنائي سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller Programming: The Microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995.</ref> هن شاعريءَ جي وزن کي ننڍين ''لگهو'' ۽ ڊگهن ''گرو'' ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جتي هڪ ڊگهي ماترا ٻن ننڍين ماترائن جي برابر سمجهي ويندي هئي.<ref>Math for Poets and Drummers.</ref> پنگلا جي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' ۾ هر وزن کي منفرد عددي قدر ڏيڻ لاءِ هڪ جدول بيان ڪئي وئي آهي. هن جو ثنائي سرشتو جديد ثنائي سرشتي کان مختلف هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انگ ساڄي طرف وڌندا هئا، ۽ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي.<ref>{{Cite book|title=The Mathematics of Harmony|publisher=World Scientific|year=2009}}</ref><ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", 1993.</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ روايتي فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو قديم [[اويو سلطنت]] جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ مشهور هو. ''آئي چنگ'' وانگر، اهو پڻ ثنائي نشانين تي ٻڌل آهي، پر ان ۾ 64 بدران 256 ممڪن نمونا هوندا آهن، جيڪي اٺ ٻج واري ''اوپيلي'' زنجير جي کليل يا بند حالت مان ٺهندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146}}</ref> === ٻيون ثقافتون === 1450ع کان اڳ [[مانگاريوا]] ٻيٽ، [[فرانسيسي پولينيشيا]]، جا رهواسي ثنائي ۽ [[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتن جي گڏيل صورت استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|year=2013}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ [[چيريل ڍول]] جا ٻه سُر وارا نمونا پيغام موڪلڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ثنائي ترتيبون آفريڪي فال ڪڍڻ جي ٻين روايتن ۽ وچئين دور جي اولهه جي [[نقطي فال]] ۾ پڻ ملن ٿيون. ڪيترين [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي مقامي ٻولين]] ۾ پڻ بنياد-2 تي ٻڌل ڳڻپ جا سرشتا موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ يورپي ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] اهڙو طريقو بيان ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ثنائي عددن جي سلسلن ۾ تبديل ڪري، متن جي لکائيءَ ۾ معمولي فرقن ذريعي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> هن اهو به لکيو ته اهڙو اصول ڪنهن به اهڙي شيءِ تي لاڳو ڪري سگهجي ٿو، جنهن جون رڳو ٻه حالتون هجن، جهڙوڪ گهنڊا، بگل، مشعلون يا بندوقن جا آواز.<ref name="Bacon1605">{{Cite web|last=Bacon|first=Francis|title=The Advancement of Learning|url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html|year=1605}}</ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو ڪوڊ}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ غير موقعي واري ثنائي حسابي طريقي کي ''[[هنڌي حساب]]'' جو نالو ڏنو. [[ٿامس هيريئٽ]] پڻ ثنائي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيا؛ اهي بعد ۾ سندس ڪاغذن مان مليا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454}}</ref> يورپ ۾ ثنائي سرشتي بابت پهريون باقاعده اشاعتي بيان غالباً [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ثنائي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ثنائي تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ثنائي واڌ بابت'' (''On the Binary Progression'') ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ثنائي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ثنائي عددن سان جمع، ڪَٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن هنڌن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ثنائي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' (''Explication de l'Arithmétique Binaire'') ۾ ملي ٿو. لائپنيٽز جي هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هي آهي: ''ثنائي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ثنائي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ثنائي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ثنائي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي اصل معنيٰ جي بحالي وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm Leibniz]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون ۽ پيچيده معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي؛ نتيجي ۾ انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي سمجهاڻيءَ جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي. ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ ٻيهر بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال بعد ۾ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن مفڪرن تي اثرانداز ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ثابت ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ثنائي عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ اهم مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ثنائي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ''ماڊل ڪي'' نالو ڏنو. نالي ۾ ''ڪي'' سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ثنائي جمع ذريعي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن بعد ۾ پنهنجي لکڻين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ثنائي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 pages)</ref> == اظهار == ڪنهن به عدد کي [[بٽ]]ن (ثنائي هنجن) جي هڪ سلسلي وسيلي ظاهر ڪري سگهجي ٿو. اهي بٽ وري اهڙي ڪنهن به وسيلي سان ظاهر ڪري سگهجن ٿا، جيڪو ٻن پاڻ ۾ هڪٻئي جي ابتڙ حالتن مان ڪنهن هڪ حالت ۾ هجي. هيٺ ڏنل هر قطار ۾ موجود نشانين کي ثنائي عدد '''667''' جي نمائندگي طور سمجهي سگهجي ٿو: {| style="text-align:center;" | 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || ― || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> |- | ☒ || ☐ || ☒ || ☐ || ☐ || ☒ || ☒ || ☐ || ☒ || ☒ |- | هائو || نه || هائو || نه || نه || هائو || هائو || نه || هائو || هائو |- | س || غ || س || غ || غ || س || س || غ || س || س |- | + | - | + | - | - | + | + | - | + | + |} [[File:Binary clock.svg|thumb|هڪ [[ثنائي گهڙي]] ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) استعمال ڪيا ويندا آهن. هن گهڙيءَ ۾ LEDن جو هر عمودي قطار روايتي [[سٺائي سرشتو|سٺائي]] وقت جي هڪ [[ثنائي ڪوڊ ڪيل عشري]] عدد کي ظاهر ڪري ٿو.]] هر حالت ۾ ظاهر ڪيل عددي قدر ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هر نشاني کي ڪهڙو قدر ڏنو ويو آهي. ڪمپيوٽرن جي شروعاتي دور ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ سوئچ، پنچ ڪيل سوراخ ۽ پنچ ٿيل ڪاغذي ٽيپون استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|title=Introducing binary – Revision 1 – GCSE Computer Science|website=BBC|access-date=2019-06-26|archive-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626050826/https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|url-status=dead}}</ref> جديد ڪمپيوٽرن ۾ ثنائي قدر ٻن مختلف [[برقي دٻاءُ]]ن (Voltage) جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، جڏهن⁠تہ [[مقناطيسي ڊسڪ]] تي [[مقناطيسي قطبيت]] استعمال ڪئي ويندي آهي. "مثبت"، "ها"، يا "هلندڙ" حالت لازمي طور 1 جي برابر نه هوندي آهي؛ اهو استعمال ٿيندڙ ڪمپيوٽر جي بناوت (آرڪيٽيڪچر) تي منحصر هوندو آهي. [[عربي انگ]]ن سان عدد لکڻ جي روايت مطابق، ثنائي عدد عام طور تي '''0''' ۽ '''1''' جي نشانين سان لکيا ويندا آهن. لکڻ وقت ثنائي عددن سان اڪثر اڳياڙي، پڇاڙي يا هيٺيون عدد (سب اسڪرپٽ) شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن سندن بنياد (بيس يا ديڊڪس) واضح ٿي سگهي. هيٺ ڏنل سڀئي صورتون هڪجهڙيون آهن: * 100101 بائنري (ٻٽو هجڻ جي واضح نشاندهي) * 100101b (پڇاڙي ''b''؛ [[انٽيل رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996">{{cite book|title=Arbeitsbuch Informatik – eine praxisorientierte Einführung in die Datenverarbeitung mit Projektaufgabe|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2013|orig-year=1996|publisher=Vieweg-Verlag, reprint: Springer-Verlag|isbn=978-3-528-04952-2|id=9783322929075|doi=10.1007/978-3-322-92907-5|url=https://books.google.com/books?id=b8-dBgAAQBAJ}}</ref><ref name="Kueveler-Schwoch_2007">{{cite book|title=Informatik für Ingenieure und Naturwissenschaftler|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2007-10-04|publisher=Vieweg, reprint: Springer-Verlag|edition=5|volume=2|isbn=9783834891914|url=https://books.google.com/books?id=xQbvPYxceY0C}}</ref> * 100101B (وڏي اکر B سان پڇاڙي) * bin 100101 (اڳياڙي ''بن'') * 100101₂ (هيٺيون عدد 2، جيڪو بنياد-2 ظاهر ڪري ٿو) * %100101 (اڳياڙي ''%''؛ [[موٽرولا رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996"/><ref name="Kueveler-Schwoch_2007"/> * 0b100101 (اڳياڙي ''0b''؛ گهڻين پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * 6b100101 (ثنائي صورت ۾ بٽن جو تعداد ظاهر ڪندڙ اڳياڙي؛ پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * #b100101 (اڳياڙي ''#b''؛ [[لسپ]] پروگرامنگ ٻوليءَ ۾ عام) ڳالهائڻ وقت ثنائي عدد عام طور تي هر هنج کي الڳ الڳ پڙهيو ويندو آهي، جيئن ان کي عشري عدد سان نه ملائجي. مثال طور، ثنائي عدد '''100''' کي ''هڪ–صفر–صفر'' پڙهيو ويندو آهي، نه ته ''هڪ سئو''، جيئن واضح رهي ته اهو ثنائي عدد آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ثنائي عدد '''100''' جي قيمت حقيقت ۾ چار آهي، تنهنڪري ان کي ''هڪ سئو'' چوڻ مونجهارو پيدا ڪندو، ڇو ته اهو عشري سرشتي ۾ مڪمل طور مختلف قدر ڏيکاري ٿو. ٻئي طرف، ثنائي عدد '''100''' کي ''چار'' پڻ پڙهي سگهجي ٿو، جيڪو ان جي صحيح عددي قدر کي ظاهر ڪري ٿو، پر اهڙي پڙهڻيءَ مان ان جي ثنائي صورت ظاهر نه ٿيندي. == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ ڪرڻ جو طريقو ٻين عددي سرشتن وانگر ئي آهي. هڪ هنج کان شروعات ڪندي، هر هنج کي وڌندڙ ترتيب سان تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻٽي يا ٻٽي ڳڻپ کي سمجهڻ کان اڳ، حوالو طور وڌيڪ مشهور [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي سرشتي]] ۾ ڳڻپ تي مختصر نظر وجهڻ مفيد آهي. === ڏھائي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي]] سرشتو ڏهن نشانين '''0''' کان '''9''' تائين استعمال ڪري ٿو. ڳڻپ سڀ کان گهٽ اهميت واري هنج (ساڄي پاسي واري عدد)، جنهن کي اڪثر ''پهريون ڊجٽ'' چيو ويندو آهي، کي وڌائڻ سان شروع ٿيندي آهي. جڏهن ان هنڌ تي موجود سڀئي نشانيون استعمال ٿي وڃن ٿيون، ته اهو عدد يا ھنج ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي واري وڌيڪ اهم عدد ۾ هڪ واڌ (''اوورفلو'') ڪئي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ وري ساڄي پاسي واري عدد ۾ ڳڻپ جاري رهندي آهي. اهو عمل هر وڌيڪ اهم عدد لاءِ ورجايو ويندو آهي. ڳڻپ هن ريت اڳتي وڌندي آهي: :000، 001، 002، ... 007، 008، 009، (ساڄي پاسي وارو عدد ٻيهر ٻڙي يا صفر ٿئي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي وارو عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''0، 011، 012، ... :&nbsp;&nbsp;&nbsp;... :090، 091، 092، ... 097، 098، 099، (ساڄي پاسي جا ٻئي عدد ٻيهر ٻڙي ٿين ٿا ۽ ايندڙ عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''00، 101، 102، ... === ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[File:Binary counter.gif|thumb|هي ڳڻپيندڙ ڏيکاري ٿو ته ٻٽي سرشتي ۾ ٻڙي کان 31 تائين ڪيئن ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي.]] [[File:Binary_guess_number_trick_SMIL.svg|thumb|upright|link={{filepath:binary_guess_number_trick_SMIL.svg}}|هڪ مشهور راند، جنهن ۾ ڪنهن عدد جو اندازو انهن ڪارڊن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي، جن تي اهو عدد موجود هجي. اها ٻٽي اظهار جي بٽن تي ٻڌل آهي. SVG فائيل ۾ ڪارڊ تي ڪلڪ ڪرڻ سان ان جي حالت تبديل ٿيندي.]] ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ به ساڳئي اصول تي ٻڌل آهي. هتي به واڌ سڀ کان گهٽ اهميت واري ٻٽي عدد، يعني [[بٽ]] (ساڄي پاسي وارو يا پهريون بٽ)، کان شروع ٿيندي آهي، پر هتي رڳو ٻه نشانيون '''0''' ۽ '''1''' موجود هونديون آهن. تنهنڪري جڏهن ڪنهن بٽ جي قيمت '''1''' تائين پهچي ٿي، ته ايندڙ واڌ سان اهو ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ساڳئي وقت ان جي کاٻي پاسي وارو بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو: :0000، :000'''1'''، (ساڄي پاسي وارو بٽ ٻيهر شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :00'''1'''0، 0011، (ساڄي پاسي جا ٻئي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''00، 0101، 0110، 0111، (ساڄي پاسي جا ٽي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''000، 1001، 1010، 1011، 1100، 1101، 1110، 1111 ... ٻٽي سرشتي ۾ هر بٽ، 2 جي وڌندڙ قوت جي نمائندگي ڪندو آهي. سڀ کان ساڄي پاسي وارو بٽ 2⁰، ان کان کاٻي وارو 2¹، پوءِ 2²، ۽ اهڙي طرح اڳتي وڌندو آهي. ڪنهن ٻٽي عدد جي قيمت انهن سڀني قوتن جي مجموعي جي برابر هوندي آهي، جن جي لاڳاپيل بٽن جي قيمت '''1''' هجي. مثال طور، ٻٽي عدد '''100101''' کي ڏھائي صورت ۾ هن ريت تبديل ڪيو وڃي ٿو: :100101₂ = [ ( '''1''' ) × 2⁵ ] + [ ( '''0''' ) × 2⁴ ] + [ ( '''0''' ) × 2³ ] + [ ( '''1''' ) × 2² ] + [ ( '''0''' ) × 2¹ ] + [ ( '''1''' ) × 2⁰ ] :100101₂ = [ '''1''' × 32 ] + [ '''0''' × 16 ] + [ '''0''' × 8 ] + [ '''1''' × 4 ] + [ '''0''' × 2 ] + [ '''1''' × 1 ] :'''100101₂ = 37₁₀''' == ٻٽو حساب == ٻٽن عددن ۾ [[حساب]] جو طريقو ٻين [[عددي سرشتو|عددي سرشتن]] جي [[موقعي واري لکت]] ۾ ٿيندڙ حساب سان گهڻو مشابهت رکي ٿو. ٻٽن عددن تي جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ ڪري سگهجي ٿي. === جمع === {{main|جمع ڪندڙ (برقيات)}} [[Image:Half Adder.svg|thumbnail|ٻٽي [[جمع ڪندڙ (برقيات)|اڌ جمع ڪندڙ]] جو [[برقي سرڪٽ جو خاڪو]]، جيڪو ٻن بٽن کي پاڻ ۾ جمع ڪري حاصل ۽ اڳتي کڻڻ وارو بٽ پيدا ڪري ٿو]] ٻٽي سرشتي ۾ سڀ کان سادو حسابي عمل جمع آهي. ٻن هڪ-عددي ٻٽن عددن کي جمع ڪرڻ نسبتاً سولو آهي ۽ ان ۾ اڳتي کڻڻ جو طريقو استعمال ٿيندو آهي: :0 + 0 → 0 :0 + 1 → 1 :1 + 0 → 1 :1 + 1 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 1 + 1 = 2 = 0 + (1 × 2¹)) ٻن '''1''' عددن کي جمع ڪرڻ سان '''0''' لکبو آهي، جڏهن⁠تہ '''1''' کي ايندڙ خاني ۾ شامل ڪرڻ لاءِ اڳتي کنيو ويندو آهي. اهو عمل عشري سرشتي ۾ ٿيندڙ جمع سان مشابهت رکي ٿو؛ جڏهن ٻن هڪ-عددي انگن جو مجموعو بنياد، يعني 10، جي برابر يا ان کان وڌيڪ ٿئي، ته کاٻي پاسي واري عدد ۾ هڪ واڌ ڪئي ويندي آهي: :5 + 5 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 5 + 5 = 10 = 0 + (1 × 10¹)) :7 + 9 → 6، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 7 + 9 = 16 = 6 + (1 × 10¹)) هن عمل کي '''اڳتي کڻڻ''' چيو ويندو آهي. جڏهن جمع جو نتيجو ڪنهن هڪ عدد جي ممڪن قيمت کان وڌي وڃي، ته واڌو مقدار کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اهو صحيح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ خاني جي وزن ۾ بنياد جيترو واڌارو هوندو آهي. ٻٽي سرشتي ۾ پڻ اڳتي کڻڻ ساڳيءَ ريت ڪم ڪري ٿو: {{brown|1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد)}} 0 1 1 0 1 + 1 0 1 1 1 ------------- = 1 0 0 1 0 0 = 36 هن مثال ۾ ٻه عدد، 01101₂ يعني 13₁₀، ۽ 10111₂ يعني 23₁₀، پاڻ ۾ جمع ڪيا ويا آهن. مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. سڀ کان ساڄي پاسي واري خاني کان شروع ڪندي، 1 + 1 = 10₂. ان مان '''1''' کاٻي پاسي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' ساڄي پاسي واري خاني جي هيٺان لکيو وڃي ٿو. ساڄي پاسي کان ٻئي خاني ۾ 1 + 0 + 1 = 10₂ ٿئي ٿو؛ وري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' هيٺ لکيو وڃي ٿو. ٽئين خاني ۾ 1 + 1 + 1 = 11₂ ٿئي ٿو. هن ڀيري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''1''' هيٺين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح اڳتي وڌڻ سان آخري جواب 100100₂ يعني 36₁₀ ملي ٿو. جڏهن ڪمپيوٽرن کي ٻن عددن کي جمع ڪرڻو پوي ٿو، ته هي قاعدو پڻ تيز ڳڻپ جي اجازت ڏئي ٿو: :x [[خاص يا|اڪس-يا]] y = (x + y) [[باقي وارو عمل|باقي]] 2 جتي x ۽ y ٻه بٽ آهن. ==== ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو ==== ٻٽي جمع جي ڪيترن سوالن لاءِ هڪ سادو طريقو '''ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو''' يا '''بروڪ هائوس ٻٽي جمع جو طريقو''' آهي. هي طريقو خاص طور تڏهن ڪارائتو هوندو آهي، جڏهن ڪنهن عدد ۾ لڳاتار ڪيترائي '''1''' موجود هجن. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته ٻٽي سرشتي ۾ {{varserif|n}} عددن تي مشتمل لڳاتار '''1'''ن جي قطار ۾ 1 شامل ڪرڻ سان هڪ '''1''' ۽ ان کان پوءِ {{varserif|n}} صفر حاصل ٿيندا آهن. اهو ئي اصول عشري سرشتي ۾ {{varserif|n}} لڳاتار '''9'''ن ۾ 1 جمع ڪرڻ سان لاڳو ٿئي ٿو: ٻٽو عشري 1 1 1 1 1 9 9 9 9 9 + 1 + 1 ——————————— ——————————— 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 ٻٽي سرشتي ۾ اهڙيون ڊگهيون قطارون عام آهن. تنهنڪري وڏن ٻٽن عددن کي گهڻن اڳتي کڻڻ وارن مرحلن کانسواءِ ٻن سادن قدمن ۾ جمع ڪري سگهجي ٿو. هيٺين مثال ۾ 1110111110₂ يعني 958₁₀ ۽ 1010110011₂ يعني 691₁₀ کي کاٻي پاسي روايتي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، ۽ ساڄي پاسي ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، جمع ڪيو ويو آهي: روايتي اڳتي کڻڻ وارو طريقو ڊگهي اڳتي کڻڻ وارو طريقو بمقابله {{brown|1 1 1 1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد) 1 ← 1 ←}} 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 <s>1 1 1</s> 0 <s>1 1 1 1 1</s> 0 + 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 + 1 0 <s>1</s> 0 1 1 0 0 <s>1</s> 1 ——————————————————————— —————————————————————— = 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. هڪ خاني کان ٻئي خاني تائين روايتي نموني اڳتي کڻڻ بدران، هيٺين ساڳئي موقعي واري خاني ۾ '''1''' سان ملندڙ سڀ کان گهٽ درجي واري '''1''' کي جمع ڪيو وڃي ٿو، ۽ هڪ '''1''' کي لڳاتار قطار جي پڄاڻيءَ کان هڪ خانو اڳتي کنيو وڃي ٿو. جيڪي عدد استعمال ٿي چڪا هجن، تن کي ليڪ ڏئي ختم ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ ئي جمع ٿي چڪا آهن. ساڳئي طريقي سان ٻين ڊگهن قطارن کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. پوءِ باقي عددن کي عام طريقي سان جمع ڪيو وڃي ٿو. اهڙي عمل سان آخري جواب 11001110001₂ يعني 1649₁₀ ملي ٿو. هن ننڍڙي مثال ۾ روايتي طريقي کي اٺ اڳتي کڻڻ وارا مرحلا گهربل هئا، جڏهن⁠تہ ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي ۾ فقط ٻه مرحلا گهربل ٿيا. ==== جمع جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 1 |- ! 1 | 1 | 10 |} ٻٽي جمع جي جدول [[منطقي يا#سچائي جدول|منطقي يا]] واري عمل <math>\lor</math> جي سچائي جدول سان مشابهت رکي ٿي، پر بلڪل ساڳي ناهي. فرق اهو آهي ته <math>1 \lor 1 = 1</math>، جڏهن⁠تہ <math>1+1=10</math>. === ڪٽ === {{further|نشان وارو عددي اظهار|ٻن جو پورائو}} [[ڪٽ]] جو عمل به گهڻو ڪري ساڳئي نموني ڪم ڪري ٿو: :0 − 0 → 0 :0 − 1 → 1، 1 اوڌر وٺو :1 − 0 → 1 :1 − 1 → 0 '''0''' مان '''1''' ڪٽڻ سان '''1''' لکيو وڃي ٿو، پر ايندڙ کاٻي خاني مان '''1''' اوڌر وٺڻو پوي ٿو. هن عمل کي '''اوڌر وٺڻ''' چيو ويندو آهي. اصول اڳتي کڻڻ جهڙو ئي آهي. جڏهن ڪٽ جو نتيجو صفر کان گهٽ ٿئي، ته کوٽ کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني مان اوڌر ورتو وڃي ٿو ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت مان ڪٽيو وڃي ٿو. * * * * (تارن وارن خانن مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 1 0 1 1 1 0 − 1 0 1 1 1 ---------------- = 1 0 1 0 1 1 1 * (تارن واري خاني مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 0 1 1 1 1 1 – 1 0 1 0 1 1 ---------------- = 0 1 1 0 1 0 0 ڪنهن مثبت عدد کي ڪٽڻ، ساڳئي [[مطلق قدر]] واري [[ناڪاري عدد]] کي جمع ڪرڻ جي برابر آهي. ڪمپيوٽر ناڪاري عددن کي سنڀالڻ لاءِ [[نشان وارو عددي اظهار]] استعمال ڪندا آهن، جن مان سڀ کان عام [[ٻن جو پورائو]] آهي. اهڙن اظهارَن سان الڳ ڪٽ واري عمل جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي. ٻن جي پورائي ۾ ڪٽ کي هن فارمولي سان بيان ڪري سگهجي ٿو: :{{math|1=A − B = A + not B + 1}} === ضرب === <!-- هي ڀاڱو [[ٻٽي ڪوڊ ڪيل عشري]] سان ڳنڍيل آهي --> ٻٽي سرشتي ۾ [[ضرب]] عشري ضرب سان مشابهت رکي ٿي. ٻن عددن {{varserif|A}} ۽ {{varserif|B}} کي جزوي حاصلن وسيلي ضرب ڪري سگهجي ٿو. {{varserif|B}} جي هر عدد لاءِ ان عدد ۽ {{varserif|A}} جو حاصل ڳڻيو وڃي ٿو ۽ نئين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. هر قطار کي ايترو کاٻي پاسي سرڪايو وڃي ٿو، جو ان جو ساڄو عدد {{varserif|B}} جي استعمال ڪيل عدد سان هڪ قطار ۾ اچي. سڀني جزوي حاصلن جو مجموعو آخري جواب ڏئي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ ٻٽي سرشتي ۾ فقط ٻه عدد آهن، تنهنڪري هر جزوي ضرب جا رڳو ٻه ممڪن نتيجا آهن: * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 0 هجي، ته جزوي حاصل به 0 هوندو. * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 1 هجي، ته جزوي حاصل {{varserif|A}} جي برابر هوندو. مثال طور، ٻٽن عددن 1011 ۽ 1010 کي هن ريت ضرب ڪيو وڃي ٿو: 1 0 1 1 ({{varserif|A}}) × 1 0 1 0 ({{varserif|B}}) --------- 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي ساڄي پاسي واري صفر لاءِ + 1 0 1 1 ← {{varserif|B}} جي ايندڙ هڪ لاءِ + 0 0 0 0 + 1 0 1 1 --------------- = 1 1 0 1 1 1 0 ٻٽن عددن کي [[ٻٽو نقطو|ٻٽي نقطي]] کان پوءِ موجود بٽن سميت پڻ ضرب ڪري سگهجي ٿو: 1 0 1 . 1 0 1 {{varserif|A}} (عشري سرشتي ۾ 5.625) × 1 1 0 . 0 1 {{varserif|B}} (عشري سرشتي ۾ 6.25) ------------------- 1 . 0 1 1 0 1 ← {{varserif|B}} جي هڪ لاءِ + 0 0 . 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي صفر لاءِ + 0 0 0 . 0 0 0 + 1 0 1 1 . 0 1 + 1 0 1 1 0 . 1 --------------------------- = 1 0 0 0 1 1 . 0 0 1 0 1 (عشري سرشتي ۾ 35.15625) پڻ ڏسو: [[بوٿ جو ضرب وارو قاعدو]]. ==== ضرب جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 0 |- ! 1 | 0 | 1 |} ٻٽي ضرب جي جدول [[منطقي ۽#سچائي جدول|منطقي ۽]] واري عمل <math>\land</math> جي سچائي جدول جي برابر آهي. === ونڊ === {{See also|ونڊ جو قاعدو#باقي سميت صحيح عددي ونڊ}} ٻٽي سرشتي ۾ [[ڊگهي ونڊ]] پڻ عشري سرشتي واري ڊگهي ونڊ سان مشابهت رکي ٿي. هيٺين مثال ۾ [[ورهائيندڙ]] 101₂، يعني عشري سرشتي ۾ 5، آهي، جڏهن⁠تہ [[ونڊ (رياضي)|ورهائجندڙ]] 11011₂، يعني عشري سرشتي ۾ 27، آهي. طريقو عشري ڊگهي ونڊ جهڙو آهي. هتي ورهائيندڙ 101₂، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن 110₂ ۾ هڪ ڀيرو اچي ٿو، تنهنڪري مٿين قطار ۾ '''1''' لکيو وڃي ٿو. پوءِ هن نتيجي کي ورهائيندڙ سان ضرب ڪري، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن مان ڪٽيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ عدد '''1''' کي هيٺ لاٿو وڃي ٿو ته جيئن نئون ٽن-عددي سلسلو ٺهي: 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 0 0 1 پوءِ ساڳيو عمل نئين سلسلي سان ورجايو وڃي ٿو ۽ ورهائجندڙ جا سڀ عدد ختم ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو: 1 0 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 1 1 1 − 1 0 1 ----- 0 1 0 تنهنڪري 11011₂ کي 101₂ سان ورهائڻ جو [[حاصل ونڊ]] 101₂ آهي، جيڪو مٿين قطار ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن⁠تہ هيٺين قطار ۾ ڏيکاريل باقي 10₂ آهي. عشري سرشتي ۾ اهو 27 کي 5 سان ورهائڻ جي برابر آهي، جنهن جو حاصل 5 ۽ باقي 2 آهي. ڊگهي ونڊ کانسواءِ اهڙا طريقا پڻ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جن ۾ هر مرحلي تي جزوي باقي مان ضرورت کان وڌيڪ ڪٽ ڪيو وڃي. اهڙا طريقا گهٽ باقاعده، پر وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن. === چورس پاڙ (اسڪوائر روٽ) === [[چورس پاڙ ڳڻڻ جا طريقا#ٻٽو عددي سرشتو (بنياد 2)|ٻٽي چورس پاڙ]] عدد بہ عدد ڪڍڻ جو عمل بنيادي طور عشري چورس پاڙ جهڙو آهي، پر ٻٽي سرشتي سبب گهڻو سادو آهي. پهرين عددن کي ساڄي پاسي کان جوڙن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن عددن جو تعداد اڻپورو هجي، ته شروع ۾ هڪ صفر وڌو وڃي. پوءِ هر مرحلي تي هيل تائين حاصل ٿيل جواب کي '''01''' سان وڌائي ڏٺو وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو موجوده باقي مان ڪٽي سگهجي، ته ڪٽ ڪيو وڃي. پوءِ باقي سان ايندڙ عددي جوڙو شامل ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪٽ ٿيو هجي ته جواب جو ايندڙ عدد '''1'''، ٻي حالت ۾ '''0''' هوندو. 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 - 1 - 1 - 1 - 1 ---- ---- ---- ---- 1 10 1 10 1 10 1 10 - 1 01 - 1 01 - 1 01 ------- ------- ------- 1 10 1 10 01 1 10 01 - 1 10 01 ---------- 0 پهرين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 0 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 001 ملي ٿو، جيڪو پهرين جوڙي 10 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو پهريون عدد 1 آهي. ٻئي مرحلي ۾ هيل تائين جواب 1 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد پڻ 1 آهي. ٽئين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 11 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 1101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽڻ لاءِ تمام وڏو آهي؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 0 آهي. چوٿين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 110 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 11001 ملي ٿو، جيڪو باقي 11001 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 1 آهي. اهڙيءَ طرح آخري جواب 1101 حاصل ٿئي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] 6gl5l3asq35bgexsggh7ipde7c6btmr 394546 394545 2026-07-15T11:08:40Z Intisar Ali 8681 394546 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ثنائي عددي سرشتي جو باقاعده اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، ۽ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، جنهن کي ثنائي سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> بهرحال، ثنائي عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان گهڻو اڳ قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، خاص طور [[فال ڪڍڻ]] ۽ [[ثنائي فال]] جي طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|[[هورس جي اک]] جي مختلف حصن سان منسوب حسابي قدر]] قديم مصر جا ڪاتب ڪسرن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڪسر]]، جيڪو ثنائي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هو، ۽ [[هورس جي اک جا ڪسر]]. هن ٻئي سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو ڪجهه رياضياتي مؤرخن جو خيال هو ته ان جا نشان [[هورس]] جي اک جي شڪل ۾ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جيتوڻيڪ هن راءِ سان اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک وارا ڪسر اناج، مايع شين ۽ ٻين ماپن لاءِ ثنائي ڪسرن تي ٻڌل سرشتو هئا، جن ۾ هڪ [[هيڪٽ]] کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ثنائي ڪسرن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جا ابتدائي ثبوت [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43}}</ref> [[قديم مصري ضرب]] جو طريقو پڻ ثنائي عددن سان گهري مشابهت رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي سان ضرب ڪرڻ لاءِ ڪنهن قدر کي بار بار ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا وري ان ۾ پهريون عدد شامل ڪيو ويندو هو، جڏهن⁠تہ انهن مرحلن جي ترتيب ٻئي عدد جي ثنائي صورت مان طئي ٿيندي هئي. هي طريقو [[رائنڊ رياضي پيپرس]]، تقريباً 1650 ق م، ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136}}</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي فلسفي جو ''باگوا'']] ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو تقريباً نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي نموني کي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] فال ڪڍڻ جي طريقي جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ٽي-بٽ ۽ ڇهه-بٽ ثنائي عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي ترتيب ڏني، جيڪا جديد ثنائي عددن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد رياضيائي استعمال نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> جيڪڏهن شائو يونگ جي ترتيب ۾ مٿئين پاسي موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي بنياد بڻايو وڃي، ته هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي ثنائي سلسلي طور پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="Marshall">{{cite web|url=http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm|title=Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence)|last=Marshall|first=Steve|access-date=2022-09-15}}</ref><ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu"|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2000|pages=165–170|isbn=3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب]] ۾ [[جگر وسيلي فال ڪڍڻ]] لاءِ استعمال ٿيندڙ جگر جي نموني جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو ويندو هو، جن مان هر هڪ ڪنهن ديوتا ۽ آسماني علائقي سان منسوب هوندو هو. هر حصي مان حاصل ٿيندڙ ٻٽو، يعني ثنائي نتيجو، گڏ ڪري آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] مندر ۾ فال ڪڍڻ لاءِ سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا الڳ برتنن مان ڪڍيا ويندا هئا، جن جي ميلاپ مان آخري پيشنگوئي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek Divination |publisher=Wiley-Blackwell |year=2008}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، شاعريءَ جي [[علم عروض]] جي وضاحت لاءِ هڪ ثنائي سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller Programming: The Microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995.</ref> هن شاعريءَ جي وزن کي ننڍين ''لگهو'' ۽ ڊگهن ''گرو'' ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جتي هڪ ڊگهي ماترا ٻن ننڍين ماترائن جي برابر سمجهي ويندي هئي.<ref>Math for Poets and Drummers.</ref> پنگلا جي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' ۾ هر وزن کي منفرد عددي قدر ڏيڻ لاءِ هڪ جدول بيان ڪئي وئي آهي. هن جو ثنائي سرشتو جديد ثنائي سرشتي کان مختلف هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انگ ساڄي طرف وڌندا هئا، ۽ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي.<ref>{{Cite book|title=The Mathematics of Harmony|publisher=World Scientific|year=2009}}</ref><ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", 1993.</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ روايتي فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو قديم [[اويو سلطنت]] جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ مشهور هو. ''آئي چنگ'' وانگر، اهو پڻ ثنائي نشانين تي ٻڌل آهي، پر ان ۾ 64 بدران 256 ممڪن نمونا هوندا آهن، جيڪي اٺ ٻج واري ''اوپيلي'' زنجير جي کليل يا بند حالت مان ٺهندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146}}</ref> === ٻيون ثقافتون === 1450ع کان اڳ [[مانگاريوا]] ٻيٽ، [[فرانسيسي پولينيشيا]]، جا رهواسي ثنائي ۽ [[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتن جي گڏيل صورت استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|year=2013}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ [[چيريل ڍول]] جا ٻه سُر وارا نمونا پيغام موڪلڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ثنائي ترتيبون آفريڪي فال ڪڍڻ جي ٻين روايتن ۽ وچئين دور جي اولهه جي [[نقطي فال]] ۾ پڻ ملن ٿيون. ڪيترين [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي مقامي ٻولين]] ۾ پڻ بنياد-2 تي ٻڌل ڳڻپ جا سرشتا موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ يورپي ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] اهڙو طريقو بيان ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ثنائي عددن جي سلسلن ۾ تبديل ڪري، متن جي لکائيءَ ۾ معمولي فرقن ذريعي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> هن اهو به لکيو ته اهڙو اصول ڪنهن به اهڙي شيءِ تي لاڳو ڪري سگهجي ٿو، جنهن جون رڳو ٻه حالتون هجن، جهڙوڪ گهنڊا، بگل، مشعلون يا بندوقن جا آواز.<ref name="Bacon1605">{{Cite web|last=Bacon|first=Francis|title=The Advancement of Learning|url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html|year=1605}}</ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو ڪوڊ}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ غير موقعي واري ثنائي حسابي طريقي کي ''[[هنڌي حساب]]'' جو نالو ڏنو. [[ٿامس هيريئٽ]] پڻ ثنائي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيا؛ اهي بعد ۾ سندس ڪاغذن مان مليا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454}}</ref> يورپ ۾ ثنائي سرشتي بابت پهريون باقاعده اشاعتي بيان غالباً [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ثنائي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ثنائي تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ثنائي واڌ بابت'' (''On the Binary Progression'') ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ثنائي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ثنائي عددن سان جمع، ڪَٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن هنڌن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ثنائي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' (''Explication de l'Arithmétique Binaire'') ۾ ملي ٿو. لائپنيٽز جي هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هي آهي: ''ثنائي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ثنائي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ثنائي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ثنائي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي اصل معنيٰ جي بحالي وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm Leibniz]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون ۽ پيچيده معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي؛ نتيجي ۾ انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي سمجهاڻيءَ جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي. ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ ٻيهر بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال بعد ۾ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن مفڪرن تي اثرانداز ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ثابت ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ثنائي عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ اهم مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ثنائي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ''ماڊل ڪي'' نالو ڏنو. نالي ۾ ''ڪي'' سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ثنائي جمع ذريعي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن بعد ۾ پنهنجي لکڻين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ثنائي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 pages)</ref> == اظهار == ڪنهن به عدد کي [[بٽ]]ن (ثنائي هنجن) جي هڪ سلسلي وسيلي ظاهر ڪري سگهجي ٿو. اهي بٽ وري اهڙي ڪنهن به وسيلي سان ظاهر ڪري سگهجن ٿا، جيڪو ٻن پاڻ ۾ هڪٻئي جي ابتڙ حالتن مان ڪنهن هڪ حالت ۾ هجي. هيٺ ڏنل هر قطار ۾ موجود نشانين کي ثنائي عدد '''667''' جي نمائندگي طور سمجهي سگهجي ٿو: {| style="text-align:center;" | 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || ― || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> |- | ☒ || ☐ || ☒ || ☐ || ☐ || ☒ || ☒ || ☐ || ☒ || ☒ |- | هائو || نه || هائو || نه || نه || هائو || هائو || نه || هائو || هائو |- | س || غ || س || غ || غ || س || س || غ || س || س |- | + | - | + | - | - | + | + | - | + | + |} [[File:Binary clock.svg|thumb|هڪ [[ثنائي گهڙي]] ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) استعمال ڪيا ويندا آهن. هن گهڙيءَ ۾ LEDن جو هر عمودي قطار روايتي [[سٺائي سرشتو|سٺائي]] وقت جي هڪ [[ثنائي ڪوڊ ڪيل عشري]] عدد کي ظاهر ڪري ٿو.]] هر حالت ۾ ظاهر ڪيل عددي قدر ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هر نشاني کي ڪهڙو قدر ڏنو ويو آهي. ڪمپيوٽرن جي شروعاتي دور ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ سوئچ، پنچ ڪيل سوراخ ۽ پنچ ٿيل ڪاغذي ٽيپون استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|title=Introducing binary – Revision 1 – GCSE Computer Science|website=BBC|access-date=2019-06-26|archive-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626050826/https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|url-status=dead}}</ref> جديد ڪمپيوٽرن ۾ ثنائي قدر ٻن مختلف [[برقي دٻاءُ]]ن (Voltage) جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، جڏهن⁠تہ [[مقناطيسي ڊسڪ]] تي [[مقناطيسي قطبيت]] استعمال ڪئي ويندي آهي. "مثبت"، "ها"، يا "هلندڙ" حالت لازمي طور 1 جي برابر نه هوندي آهي؛ اهو استعمال ٿيندڙ ڪمپيوٽر جي بناوت (آرڪيٽيڪچر) تي منحصر هوندو آهي. [[عربي انگ]]ن سان عدد لکڻ جي روايت مطابق، ثنائي عدد عام طور تي '''0''' ۽ '''1''' جي نشانين سان لکيا ويندا آهن. لکڻ وقت ثنائي عددن سان اڪثر اڳياڙي، پڇاڙي يا هيٺيون عدد (سب اسڪرپٽ) شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن سندن بنياد (بيس يا ديڊڪس) واضح ٿي سگهي. هيٺ ڏنل سڀئي صورتون هڪجهڙيون آهن: * 100101 بائنري (ٻٽو هجڻ جي واضح نشاندهي) * 100101b (پڇاڙي ''b''؛ [[انٽيل رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996">{{cite book|title=Arbeitsbuch Informatik – eine praxisorientierte Einführung in die Datenverarbeitung mit Projektaufgabe|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2013|orig-year=1996|publisher=Vieweg-Verlag, reprint: Springer-Verlag|isbn=978-3-528-04952-2|id=9783322929075|doi=10.1007/978-3-322-92907-5|url=https://books.google.com/books?id=b8-dBgAAQBAJ}}</ref><ref name="Kueveler-Schwoch_2007">{{cite book|title=Informatik für Ingenieure und Naturwissenschaftler|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2007-10-04|publisher=Vieweg, reprint: Springer-Verlag|edition=5|volume=2|isbn=9783834891914|url=https://books.google.com/books?id=xQbvPYxceY0C}}</ref> * 100101B (وڏي اکر B سان پڇاڙي) * bin 100101 (اڳياڙي ''بن'') * 100101₂ (هيٺيون عدد 2، جيڪو بنياد-2 ظاهر ڪري ٿو) * %100101 (اڳياڙي ''%''؛ [[موٽرولا رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996"/><ref name="Kueveler-Schwoch_2007"/> * 0b100101 (اڳياڙي ''0b''؛ گهڻين پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * 6b100101 (ثنائي صورت ۾ بٽن جو تعداد ظاهر ڪندڙ اڳياڙي؛ پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * #b100101 (اڳياڙي ''#b''؛ [[لسپ]] پروگرامنگ ٻوليءَ ۾ عام) ڳالهائڻ وقت ثنائي عدد عام طور تي هر هنج کي الڳ الڳ پڙهيو ويندو آهي، جيئن ان کي عشري عدد سان نه ملائجي. مثال طور، ثنائي عدد '''100''' کي ''هڪ–صفر–صفر'' پڙهيو ويندو آهي، نه ته ''هڪ سئو''، جيئن واضح رهي ته اهو ثنائي عدد آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ثنائي عدد '''100''' جي قيمت حقيقت ۾ چار آهي، تنهنڪري ان کي ''هڪ سئو'' چوڻ مونجهارو پيدا ڪندو، ڇو ته اهو عشري سرشتي ۾ مڪمل طور مختلف قدر ڏيکاري ٿو. ٻئي طرف، ثنائي عدد '''100''' کي ''چار'' پڻ پڙهي سگهجي ٿو، جيڪو ان جي صحيح عددي قدر کي ظاهر ڪري ٿو، پر اهڙي پڙهڻيءَ مان ان جي ثنائي صورت ظاهر نه ٿيندي. == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ ڪرڻ جو طريقو ٻين عددي سرشتن وانگر ئي آهي. هڪ هنج کان شروعات ڪندي، هر هنج کي وڌندڙ ترتيب سان تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻٽي يا ٻٽي ڳڻپ کي سمجهڻ کان اڳ، حوالو طور وڌيڪ مشهور [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي سرشتي]] ۾ ڳڻپ تي مختصر نظر وجهڻ مفيد آهي. === ڏھائي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي]] سرشتو ڏهن نشانين '''0''' کان '''9''' تائين استعمال ڪري ٿو. ڳڻپ سڀ کان گهٽ اهميت واري هنج (ساڄي پاسي واري عدد)، جنهن کي اڪثر ''پهريون ڊجٽ'' چيو ويندو آهي، کي وڌائڻ سان شروع ٿيندي آهي. جڏهن ان هنڌ تي موجود سڀئي نشانيون استعمال ٿي وڃن ٿيون، ته اهو عدد يا ھنج ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي واري وڌيڪ اهم عدد ۾ هڪ واڌ (''اوورفلو'') ڪئي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ وري ساڄي پاسي واري عدد ۾ ڳڻپ جاري رهندي آهي. اهو عمل هر وڌيڪ اهم عدد لاءِ ورجايو ويندو آهي. ڳڻپ هن ريت اڳتي وڌندي آهي: :000، 001، 002، ... 007، 008، 009، (ساڄي پاسي وارو عدد ٻيهر ٻڙي يا صفر ٿئي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي وارو عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''0، 011، 012، ... :&nbsp;&nbsp;&nbsp;... :090، 091، 092، ... 097، 098، 099، (ساڄي پاسي جا ٻئي عدد ٻيهر ٻڙي ٿين ٿا ۽ ايندڙ عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''00، 101، 102، ... === ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[File:Binary counter.gif|thumb|هي ڳڻپيندڙ ڏيکاري ٿو ته ٻٽي سرشتي ۾ ٻڙي کان 31 تائين ڪيئن ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي.]] [[File:Binary_guess_number_trick_SMIL.svg|thumb|upright|link={{filepath:binary_guess_number_trick_SMIL.svg}}|هڪ مشهور راند، جنهن ۾ ڪنهن عدد جو اندازو انهن ڪارڊن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي، جن تي اهو عدد موجود هجي. اها ٻٽي اظهار جي بٽن تي ٻڌل آهي. SVG فائيل ۾ ڪارڊ تي ڪلڪ ڪرڻ سان ان جي حالت تبديل ٿيندي.]] ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ به ساڳئي اصول تي ٻڌل آهي. هتي به واڌ سڀ کان گهٽ اهميت واري ٻٽي عدد، يعني [[بٽ]] (ساڄي پاسي وارو يا پهريون بٽ)، کان شروع ٿيندي آهي، پر هتي رڳو ٻه نشانيون '''0''' ۽ '''1''' موجود هونديون آهن. تنهنڪري جڏهن ڪنهن بٽ جي قيمت '''1''' تائين پهچي ٿي، ته ايندڙ واڌ سان اهو ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ساڳئي وقت ان جي کاٻي پاسي وارو بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو: :0000، :000'''1'''، (ساڄي پاسي وارو بٽ ٻيهر شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :00'''1'''0، 0011، (ساڄي پاسي جا ٻئي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''00، 0101، 0110، 0111، (ساڄي پاسي جا ٽي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''000، 1001، 1010، 1011، 1100، 1101، 1110، 1111 ... ٻٽي سرشتي ۾ هر بٽ، 2 جي وڌندڙ قوت جي نمائندگي ڪندو آهي. سڀ کان ساڄي پاسي وارو بٽ 2⁰، ان کان کاٻي وارو 2¹، پوءِ 2²، ۽ اهڙي طرح اڳتي وڌندو آهي. ڪنهن ٻٽي عدد جي قيمت انهن سڀني قوتن جي مجموعي جي برابر هوندي آهي، جن جي لاڳاپيل بٽن جي قيمت '''1''' هجي. مثال طور، ٻٽي عدد '''100101''' کي ڏھائي صورت ۾ هن ريت تبديل ڪيو وڃي ٿو: :100101₂ = [ ( '''1''' ) × 2⁵ ] + [ ( '''0''' ) × 2⁴ ] + [ ( '''0''' ) × 2³ ] + [ ( '''1''' ) × 2² ] + [ ( '''0''' ) × 2¹ ] + [ ( '''1''' ) × 2⁰ ] :100101₂ = [ '''1''' × 32 ] + [ '''0''' × 16 ] + [ '''0''' × 8 ] + [ '''1''' × 4 ] + [ '''0''' × 2 ] + [ '''1''' × 1 ] :'''100101₂ = 37₁₀''' == ٻٽو حساب == ٻٽن عددن ۾ [[حساب]] جو طريقو ٻين [[عددي سرشتو|عددي سرشتن]] جي [[موقعي واري لکت]] ۾ ٿيندڙ حساب سان گهڻو مشابهت رکي ٿو. ٻٽن عددن تي جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ ڪري سگهجي ٿي. === جمع === {{main|جمع ڪندڙ (برقيات)}} [[Image:Half Adder.svg|thumbnail|ٻٽي [[جمع ڪندڙ (برقيات)|اڌ جمع ڪندڙ]] جو [[برقي سرڪٽ جو خاڪو]]، جيڪو ٻن بٽن کي پاڻ ۾ جمع ڪري حاصل ۽ اڳتي کڻڻ وارو بٽ پيدا ڪري ٿو]] ٻٽي سرشتي ۾ سڀ کان سادو حسابي عمل جمع آهي. ٻن هڪ-عددي ٻٽن عددن کي جمع ڪرڻ نسبتاً سولو آهي ۽ ان ۾ اڳتي کڻڻ جو طريقو استعمال ٿيندو آهي: :0 + 0 → 0 :0 + 1 → 1 :1 + 0 → 1 :1 + 1 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 1 + 1 = 2 = 0 + (1 × 2¹)) ٻن '''1''' عددن کي جمع ڪرڻ سان '''0''' لکبو آهي، جڏهن⁠تہ '''1''' کي ايندڙ خاني ۾ شامل ڪرڻ لاءِ اڳتي کنيو ويندو آهي. اهو عمل عشري سرشتي ۾ ٿيندڙ جمع سان مشابهت رکي ٿو؛ جڏهن ٻن هڪ-عددي انگن جو مجموعو بنياد، يعني 10، جي برابر يا ان کان وڌيڪ ٿئي، ته کاٻي پاسي واري عدد ۾ هڪ واڌ ڪئي ويندي آهي: :5 + 5 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 5 + 5 = 10 = 0 + (1 × 10¹)) :7 + 9 → 6، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 7 + 9 = 16 = 6 + (1 × 10¹)) هن عمل کي '''اڳتي کڻڻ''' چيو ويندو آهي. جڏهن جمع جو نتيجو ڪنهن هڪ عدد جي ممڪن قيمت کان وڌي وڃي، ته واڌو مقدار کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اهو صحيح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ خاني جي وزن ۾ بنياد جيترو واڌارو هوندو آهي. ٻٽي سرشتي ۾ پڻ اڳتي کڻڻ ساڳيءَ ريت ڪم ڪري ٿو: {{brown|1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد)}} 0 1 1 0 1 + 1 0 1 1 1 ------------- = 1 0 0 1 0 0 = 36 هن مثال ۾ ٻه عدد، 01101₂ يعني 13₁₀، ۽ 10111₂ يعني 23₁₀، پاڻ ۾ جمع ڪيا ويا آهن. مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. سڀ کان ساڄي پاسي واري خاني کان شروع ڪندي، 1 + 1 = 10₂. ان مان '''1''' کاٻي پاسي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' ساڄي پاسي واري خاني جي هيٺان لکيو وڃي ٿو. ساڄي پاسي کان ٻئي خاني ۾ 1 + 0 + 1 = 10₂ ٿئي ٿو؛ وري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' هيٺ لکيو وڃي ٿو. ٽئين خاني ۾ 1 + 1 + 1 = 11₂ ٿئي ٿو. هن ڀيري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''1''' هيٺين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح اڳتي وڌڻ سان آخري جواب 100100₂ يعني 36₁₀ ملي ٿو. جڏهن ڪمپيوٽرن کي ٻن عددن کي جمع ڪرڻو پوي ٿو، ته هي قاعدو پڻ تيز ڳڻپ جي اجازت ڏئي ٿو: :x [[خاص يا|اڪس-يا]] y = (x + y) [[باقي وارو عمل|باقي]] 2 جتي x ۽ y ٻه بٽ آهن. ==== ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو ==== ٻٽي جمع جي ڪيترن سوالن لاءِ هڪ سادو طريقو '''ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو''' يا '''بروڪ هائوس ٻٽي جمع جو طريقو''' آهي. هي طريقو خاص طور تڏهن ڪارائتو هوندو آهي، جڏهن ڪنهن عدد ۾ لڳاتار ڪيترائي '''1''' موجود هجن. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته ٻٽي سرشتي ۾ {{varserif|n}} عددن تي مشتمل لڳاتار '''1'''ن جي قطار ۾ 1 شامل ڪرڻ سان هڪ '''1''' ۽ ان کان پوءِ {{varserif|n}} صفر حاصل ٿيندا آهن. اهو ئي اصول عشري سرشتي ۾ {{varserif|n}} لڳاتار '''9'''ن ۾ 1 جمع ڪرڻ سان لاڳو ٿئي ٿو: ٻٽو عشري 1 1 1 1 1 9 9 9 9 9 + 1 + 1 ——————————— ——————————— 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 ٻٽي سرشتي ۾ اهڙيون ڊگهيون قطارون عام آهن. تنهنڪري وڏن ٻٽن عددن کي گهڻن اڳتي کڻڻ وارن مرحلن کانسواءِ ٻن سادن قدمن ۾ جمع ڪري سگهجي ٿو. هيٺين مثال ۾ 1110111110₂ يعني 958₁₀ ۽ 1010110011₂ يعني 691₁₀ کي کاٻي پاسي روايتي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، ۽ ساڄي پاسي ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، جمع ڪيو ويو آهي: روايتي اڳتي کڻڻ وارو طريقو ڊگهي اڳتي کڻڻ وارو طريقو بمقابله {{brown|1 1 1 1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد) 1 ← 1 ←}} 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 <s>1 1 1</s> 0 <s>1 1 1 1 1</s> 0 + 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 + 1 0 <s>1</s> 0 1 1 0 0 <s>1</s> 1 ——————————————————————— —————————————————————— = 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. هڪ خاني کان ٻئي خاني تائين روايتي نموني اڳتي کڻڻ بدران، هيٺين ساڳئي موقعي واري خاني ۾ '''1''' سان ملندڙ سڀ کان گهٽ درجي واري '''1''' کي جمع ڪيو وڃي ٿو، ۽ هڪ '''1''' کي لڳاتار قطار جي پڄاڻيءَ کان هڪ خانو اڳتي کنيو وڃي ٿو. جيڪي عدد استعمال ٿي چڪا هجن، تن کي ليڪ ڏئي ختم ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ ئي جمع ٿي چڪا آهن. ساڳئي طريقي سان ٻين ڊگهن قطارن کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. پوءِ باقي عددن کي عام طريقي سان جمع ڪيو وڃي ٿو. اهڙي عمل سان آخري جواب 11001110001₂ يعني 1649₁₀ ملي ٿو. هن ننڍڙي مثال ۾ روايتي طريقي کي اٺ اڳتي کڻڻ وارا مرحلا گهربل هئا، جڏهن⁠تہ ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي ۾ فقط ٻه مرحلا گهربل ٿيا. ==== جمع جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 1 |- ! 1 | 1 | 10 |} ٻٽي جمع جي جدول [[منطقي يا#سچائي جدول|منطقي يا]] واري عمل <math>\lor</math> جي سچائي جدول سان مشابهت رکي ٿي، پر بلڪل ساڳي ناهي. فرق اهو آهي ته <math>1 \lor 1 = 1</math>، جڏهن⁠تہ <math>1+1=10</math>. === ڪٽ === {{further|نشان وارو عددي اظهار|ٻن جو پورائو}} [[ڪٽ]] جو عمل به گهڻو ڪري ساڳئي نموني ڪم ڪري ٿو: :0 − 0 → 0 :0 − 1 → 1، 1 اوڌر وٺو :1 − 0 → 1 :1 − 1 → 0 '''0''' مان '''1''' ڪٽڻ سان '''1''' لکيو وڃي ٿو، پر ايندڙ کاٻي خاني مان '''1''' اوڌر وٺڻو پوي ٿو. هن عمل کي '''اوڌر وٺڻ''' چيو ويندو آهي. اصول اڳتي کڻڻ جهڙو ئي آهي. جڏهن ڪٽ جو نتيجو صفر کان گهٽ ٿئي، ته کوٽ کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني مان اوڌر ورتو وڃي ٿو ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت مان ڪٽيو وڃي ٿو. * * * * (تارن وارن خانن مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 1 0 1 1 1 0 − 1 0 1 1 1 ---------------- = 1 0 1 0 1 1 1 * (تارن واري خاني مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 0 1 1 1 1 1 – 1 0 1 0 1 1 ---------------- = 0 1 1 0 1 0 0 ڪنهن مثبت عدد کي ڪٽڻ، ساڳئي [[مطلق قدر]] واري [[ناڪاري عدد]] کي جمع ڪرڻ جي برابر آهي. ڪمپيوٽر ناڪاري عددن کي سنڀالڻ لاءِ [[نشان وارو عددي اظهار]] استعمال ڪندا آهن، جن مان سڀ کان عام [[ٻن جو پورائو]] آهي. اهڙن اظهارَن سان الڳ ڪٽ واري عمل جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي. ٻن جي پورائي ۾ ڪٽ کي هن فارمولي سان بيان ڪري سگهجي ٿو: :{{math|1=A − B = A + not B + 1}} === ضرب === <!-- هي ڀاڱو [[ٻٽي ڪوڊ ڪيل عشري]] سان ڳنڍيل آهي --> ٻٽي سرشتي ۾ [[ضرب]] عشري ضرب سان مشابهت رکي ٿي. ٻن عددن {{varserif|A}} ۽ {{varserif|B}} کي جزوي حاصلن وسيلي ضرب ڪري سگهجي ٿو. {{varserif|B}} جي هر عدد لاءِ ان عدد ۽ {{varserif|A}} جو حاصل ڳڻيو وڃي ٿو ۽ نئين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. هر قطار کي ايترو کاٻي پاسي سرڪايو وڃي ٿو، جو ان جو ساڄو عدد {{varserif|B}} جي استعمال ڪيل عدد سان هڪ قطار ۾ اچي. سڀني جزوي حاصلن جو مجموعو آخري جواب ڏئي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ ٻٽي سرشتي ۾ فقط ٻه عدد آهن، تنهنڪري هر جزوي ضرب جا رڳو ٻه ممڪن نتيجا آهن: * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 0 هجي، ته جزوي حاصل به 0 هوندو. * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 1 هجي، ته جزوي حاصل {{varserif|A}} جي برابر هوندو. مثال طور، ٻٽن عددن 1011 ۽ 1010 کي هن ريت ضرب ڪيو وڃي ٿو: 1 0 1 1 ({{varserif|A}}) × 1 0 1 0 ({{varserif|B}}) --------- 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي ساڄي پاسي واري صفر لاءِ + 1 0 1 1 ← {{varserif|B}} جي ايندڙ هڪ لاءِ + 0 0 0 0 + 1 0 1 1 --------------- = 1 1 0 1 1 1 0 ٻٽن عددن کي [[ٻٽو نقطو|ٻٽي نقطي]] کان پوءِ موجود بٽن سميت پڻ ضرب ڪري سگهجي ٿو: 1 0 1 . 1 0 1 {{varserif|A}} (عشري سرشتي ۾ 5.625) × 1 1 0 . 0 1 {{varserif|B}} (عشري سرشتي ۾ 6.25) ------------------- 1 . 0 1 1 0 1 ← {{varserif|B}} جي هڪ لاءِ + 0 0 . 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي صفر لاءِ + 0 0 0 . 0 0 0 + 1 0 1 1 . 0 1 + 1 0 1 1 0 . 1 --------------------------- = 1 0 0 0 1 1 . 0 0 1 0 1 (عشري سرشتي ۾ 35.15625) پڻ ڏسو: [[بوٿ جو ضرب وارو قاعدو]]. ==== ضرب جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 0 |- ! 1 | 0 | 1 |} ٻٽي ضرب جي جدول [[منطقي ۽#سچائي جدول|منطقي ۽]] واري عمل <math>\land</math> جي سچائي جدول جي برابر آهي. === ونڊ === {{See also|ونڊ جو قاعدو#باقي سميت صحيح عددي ونڊ}} ٻٽي سرشتي ۾ [[ڊگهي ونڊ]] پڻ عشري سرشتي واري ڊگهي ونڊ سان مشابهت رکي ٿي. هيٺين مثال ۾ [[ورهائيندڙ]] 101₂، يعني عشري سرشتي ۾ 5، آهي، جڏهن⁠تہ [[ونڊ (رياضي)|ورهائجندڙ]] 11011₂، يعني عشري سرشتي ۾ 27، آهي. طريقو عشري ڊگهي ونڊ جهڙو آهي. هتي ورهائيندڙ 101₂، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن 110₂ ۾ هڪ ڀيرو اچي ٿو، تنهنڪري مٿين قطار ۾ '''1''' لکيو وڃي ٿو. پوءِ هن نتيجي کي ورهائيندڙ سان ضرب ڪري، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن مان ڪٽيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ عدد '''1''' کي هيٺ لاٿو وڃي ٿو ته جيئن نئون ٽن-عددي سلسلو ٺهي: 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 0 0 1 پوءِ ساڳيو عمل نئين سلسلي سان ورجايو وڃي ٿو ۽ ورهائجندڙ جا سڀ عدد ختم ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو: 1 0 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 1 1 1 − 1 0 1 ----- 0 1 0 تنهنڪري 11011₂ کي 101₂ سان ورهائڻ جو [[حاصل ونڊ]] 101₂ آهي، جيڪو مٿين قطار ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن⁠تہ هيٺين قطار ۾ ڏيکاريل باقي 10₂ آهي. عشري سرشتي ۾ اهو 27 کي 5 سان ورهائڻ جي برابر آهي، جنهن جو حاصل 5 ۽ باقي 2 آهي. ڊگهي ونڊ کانسواءِ اهڙا طريقا پڻ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جن ۾ هر مرحلي تي جزوي باقي مان ضرورت کان وڌيڪ ڪٽ ڪيو وڃي. اهڙا طريقا گهٽ باقاعده، پر وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن. === چورس پاڙ (اسڪوائر روٽ) === [[چورس پاڙ ڳڻڻ جا طريقا#ٻٽو عددي سرشتو (بنياد 2)|ٻٽي چورس پاڙ]] عدد بہ عدد ڪڍڻ جو عمل بنيادي طور عشري چورس پاڙ جهڙو آهي، پر ٻٽي سرشتي سبب گهڻو سادو آهي. پهرين عددن کي ساڄي پاسي کان جوڙن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن عددن جو تعداد اڻپورو هجي، ته شروع ۾ هڪ صفر وڌو وڃي. پوءِ هر مرحلي تي هيل تائين حاصل ٿيل جواب کي '''01''' سان وڌائي ڏٺو وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو موجوده باقي مان ڪٽي سگهجي، ته ڪٽ ڪيو وڃي. پوءِ باقي سان ايندڙ عددي جوڙو شامل ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪٽ ٿيو هجي ته جواب جو ايندڙ عدد '''1'''، ٻي حالت ۾ '''0''' هوندو. 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 - 1 - 1 - 1 - 1 ---- ---- ---- ---- 1 10 1 10 1 10 1 10 - 1 01 - 1 01 - 1 01 ------- ------- ------- 1 10 1 10 01 1 10 01 - 1 10 01 ---------- 0 پهرين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 0 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 001 ملي ٿو، جيڪو پهرين جوڙي 10 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو پهريون عدد 1 آهي. ٻئي مرحلي ۾ هيل تائين جواب 1 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد پڻ 1 آهي. ٽئين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 11 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 1101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽڻ لاءِ تمام وڏو آهي؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 0 آهي. چوٿين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 110 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 11001 ملي ٿو، جيڪو باقي 11001 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 1 آهي. اهڙيءَ طرح آخري جواب 1101 حاصل ٿئي ٿو. == ڀاڱا == ٻٽي حساب ۾ ڪنهن [[ڀاڱو|ڀاڱي]] جي ٻٽي توسيع رڳو تڏهن [[ورجندڙ عشري|ختم ٿيندي]] آهي، جڏهن ان جو [[مخرج]] 2 جي ڪنهن [[قوت]] جي برابر هجي. تنهنڪري 1/10 جي ڪا محدود ٻٽي صورت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 10 جا اولي جزا 2 ۽ 5 آهن. انهيءَ سبب ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ 10 × 1/10 جو نتيجو بلڪل 1 جي برابر نه ٿي سگهي ٿو. مثال طور، 1/3 جي ٻٽي توسيع .010101... آهي، جنهن جو مطلب آهي: :<math>\frac 13 = 0 \times 2^{-1} + 1 \times 2^{-2} + 0 \times 2^{-3} + 1 \times 2^{-4} + \cdots.</math> ٻن جي ابتڙ قوتن جي محدود مجموعي وسيلي ان جي بلڪل صحيح قيمت حاصل نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1/3 جي ٻٽي صورت ۾ صفر ۽ هڪ سدائين واري واري سان ورجندا رهن ٿا. {| class="wikitable" |- ! ڀاڱو ! [[بنياد 10|عشري]] ! ٻٽو ! ڀاڱائي ويجهو قدر |- | 1/1 | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.999... | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.{{Overline|1}} | 1/2 + 1/4 + 1/8... |- | 1/2 | 0.5{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.4999... | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0{{Overline|1}} | 1/4 + 1/8 + 1/16... |- | 1/3 | 0.333... | 0.{{Overline|01}} | 1/4 + 1/16 + 1/64... |- | 1/4 | 0.25{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.24999... | 0.01{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.00{{Overline|1}} | 1/8 + 1/16 + 1/32... |- | 1/5 | 0.2{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.1999... | 0.{{Overline|0011}} | 1/8 + 1/16 + 1/128... |- | 1/6 | 0.1666... | 0.0{{Overline|01}} | 1/8 + 1/32 + 1/128... |- | 1/7 | 0.142857142857... | 0.{{Overline|001}} | 1/8 + 1/64 + 1/512... |- | 1/8 | 0.125{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.124999... | 0.001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.000{{Overline|1}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/9 | 0.111... | 0.{{Overline|000111}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/10 | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0999... | 0.0{{Overline|0011}} | 1/16 + 1/32 + 1/256... |- | 1/11 | 0.090909... | 0.{{Overline|0001011101}} | 1/16 + 1/64 + 1/128... |- | 1/12 | 0.08333... | 0.00{{Overline|01}} | 1/16 + 1/64 + 1/256... |- | 1/13 | 0.076923076923... | 0.{{Overline|000100111011}} | 1/16 + 1/128 + 1/256... |- | 1/14 | 0.0714285714285... | 0.0{{Overline|001}} | 1/16 + 1/128 + 1/1024... |- | 1/15 | 0.0666... | 0.{{Overline|0001}} | 1/16 + 1/256... |- | 1/16 | 0.0625{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0624999... | 0.0001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0000{{Overline|1}} | 1/32 + 1/64 + 1/128... |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] qh99ndmqzugexmwyhqtodrrkwer7tsh 394548 394546 2026-07-15T11:19:50Z Intisar Ali 8681 394548 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ثنائي عددي سرشتي جو باقاعده اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، ۽ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، جنهن کي ثنائي سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> بهرحال، ثنائي عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان گهڻو اڳ قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، خاص طور [[فال ڪڍڻ]] ۽ [[ثنائي فال]] جي طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|[[هورس جي اک]] جي مختلف حصن سان منسوب حسابي قدر]] قديم مصر جا ڪاتب ڪسرن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڪسر]]، جيڪو ثنائي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هو، ۽ [[هورس جي اک جا ڪسر]]. هن ٻئي سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو ڪجهه رياضياتي مؤرخن جو خيال هو ته ان جا نشان [[هورس]] جي اک جي شڪل ۾ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جيتوڻيڪ هن راءِ سان اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک وارا ڪسر اناج، مايع شين ۽ ٻين ماپن لاءِ ثنائي ڪسرن تي ٻڌل سرشتو هئا، جن ۾ هڪ [[هيڪٽ]] کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ثنائي ڪسرن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جا ابتدائي ثبوت [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43}}</ref> [[قديم مصري ضرب]] جو طريقو پڻ ثنائي عددن سان گهري مشابهت رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي سان ضرب ڪرڻ لاءِ ڪنهن قدر کي بار بار ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا وري ان ۾ پهريون عدد شامل ڪيو ويندو هو، جڏهن⁠تہ انهن مرحلن جي ترتيب ٻئي عدد جي ثنائي صورت مان طئي ٿيندي هئي. هي طريقو [[رائنڊ رياضي پيپرس]]، تقريباً 1650 ق م، ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136}}</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي فلسفي جو ''باگوا'']] ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو تقريباً نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي نموني کي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] فال ڪڍڻ جي طريقي جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ٽي-بٽ ۽ ڇهه-بٽ ثنائي عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي ترتيب ڏني، جيڪا جديد ثنائي عددن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد رياضيائي استعمال نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> جيڪڏهن شائو يونگ جي ترتيب ۾ مٿئين پاسي موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي بنياد بڻايو وڃي، ته هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي ثنائي سلسلي طور پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="Marshall">{{cite web|url=http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm|title=Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence)|last=Marshall|first=Steve|access-date=2022-09-15}}</ref><ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu"|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2000|pages=165–170|isbn=3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب]] ۾ [[جگر وسيلي فال ڪڍڻ]] لاءِ استعمال ٿيندڙ جگر جي نموني جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو ويندو هو، جن مان هر هڪ ڪنهن ديوتا ۽ آسماني علائقي سان منسوب هوندو هو. هر حصي مان حاصل ٿيندڙ ٻٽو، يعني ثنائي نتيجو، گڏ ڪري آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] مندر ۾ فال ڪڍڻ لاءِ سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا الڳ برتنن مان ڪڍيا ويندا هئا، جن جي ميلاپ مان آخري پيشنگوئي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek Divination |publisher=Wiley-Blackwell |year=2008}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، شاعريءَ جي [[علم عروض]] جي وضاحت لاءِ هڪ ثنائي سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller Programming: The Microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995.</ref> هن شاعريءَ جي وزن کي ننڍين ''لگهو'' ۽ ڊگهن ''گرو'' ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جتي هڪ ڊگهي ماترا ٻن ننڍين ماترائن جي برابر سمجهي ويندي هئي.<ref>Math for Poets and Drummers.</ref> پنگلا جي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' ۾ هر وزن کي منفرد عددي قدر ڏيڻ لاءِ هڪ جدول بيان ڪئي وئي آهي. هن جو ثنائي سرشتو جديد ثنائي سرشتي کان مختلف هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انگ ساڄي طرف وڌندا هئا، ۽ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي.<ref>{{Cite book|title=The Mathematics of Harmony|publisher=World Scientific|year=2009}}</ref><ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", 1993.</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ روايتي فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو قديم [[اويو سلطنت]] جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ مشهور هو. ''آئي چنگ'' وانگر، اهو پڻ ثنائي نشانين تي ٻڌل آهي، پر ان ۾ 64 بدران 256 ممڪن نمونا هوندا آهن، جيڪي اٺ ٻج واري ''اوپيلي'' زنجير جي کليل يا بند حالت مان ٺهندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146}}</ref> === ٻيون ثقافتون === 1450ع کان اڳ [[مانگاريوا]] ٻيٽ، [[فرانسيسي پولينيشيا]]، جا رهواسي ثنائي ۽ [[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتن جي گڏيل صورت استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|year=2013}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ [[چيريل ڍول]] جا ٻه سُر وارا نمونا پيغام موڪلڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ثنائي ترتيبون آفريڪي فال ڪڍڻ جي ٻين روايتن ۽ وچئين دور جي اولهه جي [[نقطي فال]] ۾ پڻ ملن ٿيون. ڪيترين [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي مقامي ٻولين]] ۾ پڻ بنياد-2 تي ٻڌل ڳڻپ جا سرشتا موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ يورپي ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] اهڙو طريقو بيان ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ثنائي عددن جي سلسلن ۾ تبديل ڪري، متن جي لکائيءَ ۾ معمولي فرقن ذريعي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> هن اهو به لکيو ته اهڙو اصول ڪنهن به اهڙي شيءِ تي لاڳو ڪري سگهجي ٿو، جنهن جون رڳو ٻه حالتون هجن، جهڙوڪ گهنڊا، بگل، مشعلون يا بندوقن جا آواز.<ref name="Bacon1605">{{Cite web|last=Bacon|first=Francis|title=The Advancement of Learning|url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html|year=1605}}</ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو ڪوڊ}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ غير موقعي واري ثنائي حسابي طريقي کي ''[[هنڌي حساب]]'' جو نالو ڏنو. [[ٿامس هيريئٽ]] پڻ ثنائي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيا؛ اهي بعد ۾ سندس ڪاغذن مان مليا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454}}</ref> يورپ ۾ ثنائي سرشتي بابت پهريون باقاعده اشاعتي بيان غالباً [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ثنائي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ثنائي تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ثنائي واڌ بابت'' (''On the Binary Progression'') ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ثنائي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ثنائي عددن سان جمع، ڪَٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن هنڌن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ثنائي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' (''Explication de l'Arithmétique Binaire'') ۾ ملي ٿو. لائپنيٽز جي هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هي آهي: ''ثنائي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ثنائي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ثنائي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ثنائي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي اصل معنيٰ جي بحالي وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm Leibniz]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون ۽ پيچيده معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي؛ نتيجي ۾ انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي سمجهاڻيءَ جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي. ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ ٻيهر بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال بعد ۾ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن مفڪرن تي اثرانداز ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ثابت ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ثنائي عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ اهم مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ثنائي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ''ماڊل ڪي'' نالو ڏنو. نالي ۾ ''ڪي'' سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ثنائي جمع ذريعي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن بعد ۾ پنهنجي لکڻين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ثنائي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 pages)</ref> == اظهار == ڪنهن به عدد کي [[بٽ]]ن (ثنائي هنجن) جي هڪ سلسلي وسيلي ظاهر ڪري سگهجي ٿو. اهي بٽ وري اهڙي ڪنهن به وسيلي سان ظاهر ڪري سگهجن ٿا، جيڪو ٻن پاڻ ۾ هڪٻئي جي ابتڙ حالتن مان ڪنهن هڪ حالت ۾ هجي. هيٺ ڏنل هر قطار ۾ موجود نشانين کي ثنائي عدد '''667''' جي نمائندگي طور سمجهي سگهجي ٿو: {| style="text-align:center;" | 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || ― || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> |- | ☒ || ☐ || ☒ || ☐ || ☐ || ☒ || ☒ || ☐ || ☒ || ☒ |- | هائو || نه || هائو || نه || نه || هائو || هائو || نه || هائو || هائو |- | س || غ || س || غ || غ || س || س || غ || س || س |- | + | - | + | - | - | + | + | - | + | + |} [[File:Binary clock.svg|thumb|هڪ [[ثنائي گهڙي]] ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) استعمال ڪيا ويندا آهن. هن گهڙيءَ ۾ LEDن جو هر عمودي قطار روايتي [[سٺائي سرشتو|سٺائي]] وقت جي هڪ [[ثنائي ڪوڊ ڪيل عشري]] عدد کي ظاهر ڪري ٿو.]] هر حالت ۾ ظاهر ڪيل عددي قدر ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هر نشاني کي ڪهڙو قدر ڏنو ويو آهي. ڪمپيوٽرن جي شروعاتي دور ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ سوئچ، پنچ ڪيل سوراخ ۽ پنچ ٿيل ڪاغذي ٽيپون استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|title=Introducing binary – Revision 1 – GCSE Computer Science|website=BBC|access-date=2019-06-26|archive-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626050826/https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|url-status=dead}}</ref> جديد ڪمپيوٽرن ۾ ثنائي قدر ٻن مختلف [[برقي دٻاءُ]]ن (Voltage) جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، جڏهن⁠تہ [[مقناطيسي ڊسڪ]] تي [[مقناطيسي قطبيت]] استعمال ڪئي ويندي آهي. "مثبت"، "ها"، يا "هلندڙ" حالت لازمي طور 1 جي برابر نه هوندي آهي؛ اهو استعمال ٿيندڙ ڪمپيوٽر جي بناوت (آرڪيٽيڪچر) تي منحصر هوندو آهي. [[عربي انگ]]ن سان عدد لکڻ جي روايت مطابق، ثنائي عدد عام طور تي '''0''' ۽ '''1''' جي نشانين سان لکيا ويندا آهن. لکڻ وقت ثنائي عددن سان اڪثر اڳياڙي، پڇاڙي يا هيٺيون عدد (سب اسڪرپٽ) شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن سندن بنياد (بيس يا ديڊڪس) واضح ٿي سگهي. هيٺ ڏنل سڀئي صورتون هڪجهڙيون آهن: * 100101 بائنري (ٻٽو هجڻ جي واضح نشاندهي) * 100101b (پڇاڙي ''b''؛ [[انٽيل رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996">{{cite book|title=Arbeitsbuch Informatik – eine praxisorientierte Einführung in die Datenverarbeitung mit Projektaufgabe|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2013|orig-year=1996|publisher=Vieweg-Verlag, reprint: Springer-Verlag|isbn=978-3-528-04952-2|id=9783322929075|doi=10.1007/978-3-322-92907-5|url=https://books.google.com/books?id=b8-dBgAAQBAJ}}</ref><ref name="Kueveler-Schwoch_2007">{{cite book|title=Informatik für Ingenieure und Naturwissenschaftler|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2007-10-04|publisher=Vieweg, reprint: Springer-Verlag|edition=5|volume=2|isbn=9783834891914|url=https://books.google.com/books?id=xQbvPYxceY0C}}</ref> * 100101B (وڏي اکر B سان پڇاڙي) * bin 100101 (اڳياڙي ''بن'') * 100101₂ (هيٺيون عدد 2، جيڪو بنياد-2 ظاهر ڪري ٿو) * %100101 (اڳياڙي ''%''؛ [[موٽرولا رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996"/><ref name="Kueveler-Schwoch_2007"/> * 0b100101 (اڳياڙي ''0b''؛ گهڻين پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * 6b100101 (ثنائي صورت ۾ بٽن جو تعداد ظاهر ڪندڙ اڳياڙي؛ پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * #b100101 (اڳياڙي ''#b''؛ [[لسپ]] پروگرامنگ ٻوليءَ ۾ عام) ڳالهائڻ وقت ثنائي عدد عام طور تي هر هنج کي الڳ الڳ پڙهيو ويندو آهي، جيئن ان کي عشري عدد سان نه ملائجي. مثال طور، ثنائي عدد '''100''' کي ''هڪ–صفر–صفر'' پڙهيو ويندو آهي، نه ته ''هڪ سئو''، جيئن واضح رهي ته اهو ثنائي عدد آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ثنائي عدد '''100''' جي قيمت حقيقت ۾ چار آهي، تنهنڪري ان کي ''هڪ سئو'' چوڻ مونجهارو پيدا ڪندو، ڇو ته اهو عشري سرشتي ۾ مڪمل طور مختلف قدر ڏيکاري ٿو. ٻئي طرف، ثنائي عدد '''100''' کي ''چار'' پڻ پڙهي سگهجي ٿو، جيڪو ان جي صحيح عددي قدر کي ظاهر ڪري ٿو، پر اهڙي پڙهڻيءَ مان ان جي ثنائي صورت ظاهر نه ٿيندي. == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ ڪرڻ جو طريقو ٻين عددي سرشتن وانگر ئي آهي. هڪ هنج کان شروعات ڪندي، هر هنج کي وڌندڙ ترتيب سان تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻٽي يا ٻٽي ڳڻپ کي سمجهڻ کان اڳ، حوالو طور وڌيڪ مشهور [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي سرشتي]] ۾ ڳڻپ تي مختصر نظر وجهڻ مفيد آهي. === ڏھائي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي]] سرشتو ڏهن نشانين '''0''' کان '''9''' تائين استعمال ڪري ٿو. ڳڻپ سڀ کان گهٽ اهميت واري هنج (ساڄي پاسي واري عدد)، جنهن کي اڪثر ''پهريون ڊجٽ'' چيو ويندو آهي، کي وڌائڻ سان شروع ٿيندي آهي. جڏهن ان هنڌ تي موجود سڀئي نشانيون استعمال ٿي وڃن ٿيون، ته اهو عدد يا ھنج ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي واري وڌيڪ اهم عدد ۾ هڪ واڌ (''اوورفلو'') ڪئي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ وري ساڄي پاسي واري عدد ۾ ڳڻپ جاري رهندي آهي. اهو عمل هر وڌيڪ اهم عدد لاءِ ورجايو ويندو آهي. ڳڻپ هن ريت اڳتي وڌندي آهي: :000، 001، 002، ... 007، 008، 009، (ساڄي پاسي وارو عدد ٻيهر ٻڙي يا صفر ٿئي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي وارو عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''0، 011، 012، ... :&nbsp;&nbsp;&nbsp;... :090، 091، 092، ... 097، 098، 099، (ساڄي پاسي جا ٻئي عدد ٻيهر ٻڙي ٿين ٿا ۽ ايندڙ عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''00، 101، 102، ... === ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[File:Binary counter.gif|thumb|هي ڳڻپيندڙ ڏيکاري ٿو ته ٻٽي سرشتي ۾ ٻڙي کان 31 تائين ڪيئن ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي.]] [[File:Binary_guess_number_trick_SMIL.svg|thumb|upright|link={{filepath:binary_guess_number_trick_SMIL.svg}}|هڪ مشهور راند، جنهن ۾ ڪنهن عدد جو اندازو انهن ڪارڊن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي، جن تي اهو عدد موجود هجي. اها ٻٽي اظهار جي بٽن تي ٻڌل آهي. SVG فائيل ۾ ڪارڊ تي ڪلڪ ڪرڻ سان ان جي حالت تبديل ٿيندي.]] ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ به ساڳئي اصول تي ٻڌل آهي. هتي به واڌ سڀ کان گهٽ اهميت واري ٻٽي عدد، يعني [[بٽ]] (ساڄي پاسي وارو يا پهريون بٽ)، کان شروع ٿيندي آهي، پر هتي رڳو ٻه نشانيون '''0''' ۽ '''1''' موجود هونديون آهن. تنهنڪري جڏهن ڪنهن بٽ جي قيمت '''1''' تائين پهچي ٿي، ته ايندڙ واڌ سان اهو ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ساڳئي وقت ان جي کاٻي پاسي وارو بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو: :0000، :000'''1'''، (ساڄي پاسي وارو بٽ ٻيهر شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :00'''1'''0، 0011، (ساڄي پاسي جا ٻئي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''00، 0101، 0110، 0111، (ساڄي پاسي جا ٽي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''000، 1001، 1010، 1011، 1100، 1101، 1110، 1111 ... ٻٽي سرشتي ۾ هر بٽ، 2 جي وڌندڙ قوت جي نمائندگي ڪندو آهي. سڀ کان ساڄي پاسي وارو بٽ 2⁰، ان کان کاٻي وارو 2¹، پوءِ 2²، ۽ اهڙي طرح اڳتي وڌندو آهي. ڪنهن ٻٽي عدد جي قيمت انهن سڀني قوتن جي مجموعي جي برابر هوندي آهي، جن جي لاڳاپيل بٽن جي قيمت '''1''' هجي. مثال طور، ٻٽي عدد '''100101''' کي ڏھائي صورت ۾ هن ريت تبديل ڪيو وڃي ٿو: :100101₂ = [ ( '''1''' ) × 2⁵ ] + [ ( '''0''' ) × 2⁴ ] + [ ( '''0''' ) × 2³ ] + [ ( '''1''' ) × 2² ] + [ ( '''0''' ) × 2¹ ] + [ ( '''1''' ) × 2⁰ ] :100101₂ = [ '''1''' × 32 ] + [ '''0''' × 16 ] + [ '''0''' × 8 ] + [ '''1''' × 4 ] + [ '''0''' × 2 ] + [ '''1''' × 1 ] :'''100101₂ = 37₁₀''' == ٻٽو حساب == ٻٽن عددن ۾ [[حساب]] جو طريقو ٻين [[عددي سرشتو|عددي سرشتن]] جي [[موقعي واري لکت]] ۾ ٿيندڙ حساب سان گهڻو مشابهت رکي ٿو. ٻٽن عددن تي جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ ڪري سگهجي ٿي. === جمع === {{main|جمع ڪندڙ (برقيات)}} [[Image:Half Adder.svg|thumbnail|ٻٽي [[جمع ڪندڙ (برقيات)|اڌ جمع ڪندڙ]] جو [[برقي سرڪٽ جو خاڪو]]، جيڪو ٻن بٽن کي پاڻ ۾ جمع ڪري حاصل ۽ اڳتي کڻڻ وارو بٽ پيدا ڪري ٿو]] ٻٽي سرشتي ۾ سڀ کان سادو حسابي عمل جمع آهي. ٻن هڪ-عددي ٻٽن عددن کي جمع ڪرڻ نسبتاً سولو آهي ۽ ان ۾ اڳتي کڻڻ جو طريقو استعمال ٿيندو آهي: :0 + 0 → 0 :0 + 1 → 1 :1 + 0 → 1 :1 + 1 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 1 + 1 = 2 = 0 + (1 × 2¹)) ٻن '''1''' عددن کي جمع ڪرڻ سان '''0''' لکبو آهي، جڏهن⁠تہ '''1''' کي ايندڙ خاني ۾ شامل ڪرڻ لاءِ اڳتي کنيو ويندو آهي. اهو عمل عشري سرشتي ۾ ٿيندڙ جمع سان مشابهت رکي ٿو؛ جڏهن ٻن هڪ-عددي انگن جو مجموعو بنياد، يعني 10، جي برابر يا ان کان وڌيڪ ٿئي، ته کاٻي پاسي واري عدد ۾ هڪ واڌ ڪئي ويندي آهي: :5 + 5 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 5 + 5 = 10 = 0 + (1 × 10¹)) :7 + 9 → 6، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 7 + 9 = 16 = 6 + (1 × 10¹)) هن عمل کي '''اڳتي کڻڻ''' چيو ويندو آهي. جڏهن جمع جو نتيجو ڪنهن هڪ عدد جي ممڪن قيمت کان وڌي وڃي، ته واڌو مقدار کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اهو صحيح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ خاني جي وزن ۾ بنياد جيترو واڌارو هوندو آهي. ٻٽي سرشتي ۾ پڻ اڳتي کڻڻ ساڳيءَ ريت ڪم ڪري ٿو: {{brown|1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد)}} 0 1 1 0 1 + 1 0 1 1 1 ------------- = 1 0 0 1 0 0 = 36 هن مثال ۾ ٻه عدد، 01101₂ يعني 13₁₀، ۽ 10111₂ يعني 23₁₀، پاڻ ۾ جمع ڪيا ويا آهن. مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. سڀ کان ساڄي پاسي واري خاني کان شروع ڪندي، 1 + 1 = 10₂. ان مان '''1''' کاٻي پاسي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' ساڄي پاسي واري خاني جي هيٺان لکيو وڃي ٿو. ساڄي پاسي کان ٻئي خاني ۾ 1 + 0 + 1 = 10₂ ٿئي ٿو؛ وري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' هيٺ لکيو وڃي ٿو. ٽئين خاني ۾ 1 + 1 + 1 = 11₂ ٿئي ٿو. هن ڀيري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''1''' هيٺين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح اڳتي وڌڻ سان آخري جواب 100100₂ يعني 36₁₀ ملي ٿو. جڏهن ڪمپيوٽرن کي ٻن عددن کي جمع ڪرڻو پوي ٿو، ته هي قاعدو پڻ تيز ڳڻپ جي اجازت ڏئي ٿو: :x [[خاص يا|اڪس-يا]] y = (x + y) [[باقي وارو عمل|باقي]] 2 جتي x ۽ y ٻه بٽ آهن. ==== ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو ==== ٻٽي جمع جي ڪيترن سوالن لاءِ هڪ سادو طريقو '''ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو''' يا '''بروڪ هائوس ٻٽي جمع جو طريقو''' آهي. هي طريقو خاص طور تڏهن ڪارائتو هوندو آهي، جڏهن ڪنهن عدد ۾ لڳاتار ڪيترائي '''1''' موجود هجن. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته ٻٽي سرشتي ۾ {{varserif|n}} عددن تي مشتمل لڳاتار '''1'''ن جي قطار ۾ 1 شامل ڪرڻ سان هڪ '''1''' ۽ ان کان پوءِ {{varserif|n}} صفر حاصل ٿيندا آهن. اهو ئي اصول عشري سرشتي ۾ {{varserif|n}} لڳاتار '''9'''ن ۾ 1 جمع ڪرڻ سان لاڳو ٿئي ٿو: ٻٽو عشري 1 1 1 1 1 9 9 9 9 9 + 1 + 1 ——————————— ——————————— 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 ٻٽي سرشتي ۾ اهڙيون ڊگهيون قطارون عام آهن. تنهنڪري وڏن ٻٽن عددن کي گهڻن اڳتي کڻڻ وارن مرحلن کانسواءِ ٻن سادن قدمن ۾ جمع ڪري سگهجي ٿو. هيٺين مثال ۾ 1110111110₂ يعني 958₁₀ ۽ 1010110011₂ يعني 691₁₀ کي کاٻي پاسي روايتي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، ۽ ساڄي پاسي ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، جمع ڪيو ويو آهي: روايتي اڳتي کڻڻ وارو طريقو ڊگهي اڳتي کڻڻ وارو طريقو بمقابله {{brown|1 1 1 1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد) 1 ← 1 ←}} 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 <s>1 1 1</s> 0 <s>1 1 1 1 1</s> 0 + 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 + 1 0 <s>1</s> 0 1 1 0 0 <s>1</s> 1 ——————————————————————— —————————————————————— = 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. هڪ خاني کان ٻئي خاني تائين روايتي نموني اڳتي کڻڻ بدران، هيٺين ساڳئي موقعي واري خاني ۾ '''1''' سان ملندڙ سڀ کان گهٽ درجي واري '''1''' کي جمع ڪيو وڃي ٿو، ۽ هڪ '''1''' کي لڳاتار قطار جي پڄاڻيءَ کان هڪ خانو اڳتي کنيو وڃي ٿو. جيڪي عدد استعمال ٿي چڪا هجن، تن کي ليڪ ڏئي ختم ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ ئي جمع ٿي چڪا آهن. ساڳئي طريقي سان ٻين ڊگهن قطارن کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. پوءِ باقي عددن کي عام طريقي سان جمع ڪيو وڃي ٿو. اهڙي عمل سان آخري جواب 11001110001₂ يعني 1649₁₀ ملي ٿو. هن ننڍڙي مثال ۾ روايتي طريقي کي اٺ اڳتي کڻڻ وارا مرحلا گهربل هئا، جڏهن⁠تہ ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي ۾ فقط ٻه مرحلا گهربل ٿيا. ==== جمع جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 1 |- ! 1 | 1 | 10 |} ٻٽي جمع جي جدول [[منطقي يا#سچائي جدول|منطقي يا]] واري عمل <math>\lor</math> جي سچائي جدول سان مشابهت رکي ٿي، پر بلڪل ساڳي ناهي. فرق اهو آهي ته <math>1 \lor 1 = 1</math>، جڏهن⁠تہ <math>1+1=10</math>. === ڪٽ === {{further|نشان وارو عددي اظهار|ٻن جو پورائو}} [[ڪٽ]] جو عمل به گهڻو ڪري ساڳئي نموني ڪم ڪري ٿو: :0 − 0 → 0 :0 − 1 → 1، 1 اوڌر وٺو :1 − 0 → 1 :1 − 1 → 0 '''0''' مان '''1''' ڪٽڻ سان '''1''' لکيو وڃي ٿو، پر ايندڙ کاٻي خاني مان '''1''' اوڌر وٺڻو پوي ٿو. هن عمل کي '''اوڌر وٺڻ''' چيو ويندو آهي. اصول اڳتي کڻڻ جهڙو ئي آهي. جڏهن ڪٽ جو نتيجو صفر کان گهٽ ٿئي، ته کوٽ کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني مان اوڌر ورتو وڃي ٿو ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت مان ڪٽيو وڃي ٿو. * * * * (تارن وارن خانن مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 1 0 1 1 1 0 − 1 0 1 1 1 ---------------- = 1 0 1 0 1 1 1 * (تارن واري خاني مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 0 1 1 1 1 1 – 1 0 1 0 1 1 ---------------- = 0 1 1 0 1 0 0 ڪنهن مثبت عدد کي ڪٽڻ، ساڳئي [[مطلق قدر]] واري [[ناڪاري عدد]] کي جمع ڪرڻ جي برابر آهي. ڪمپيوٽر ناڪاري عددن کي سنڀالڻ لاءِ [[نشان وارو عددي اظهار]] استعمال ڪندا آهن، جن مان سڀ کان عام [[ٻن جو پورائو]] آهي. اهڙن اظهارَن سان الڳ ڪٽ واري عمل جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي. ٻن جي پورائي ۾ ڪٽ کي هن فارمولي سان بيان ڪري سگهجي ٿو: :{{math|1=A − B = A + not B + 1}} === ضرب === <!-- هي ڀاڱو [[ٻٽي ڪوڊ ڪيل عشري]] سان ڳنڍيل آهي --> ٻٽي سرشتي ۾ [[ضرب]] عشري ضرب سان مشابهت رکي ٿي. ٻن عددن {{varserif|A}} ۽ {{varserif|B}} کي جزوي حاصلن وسيلي ضرب ڪري سگهجي ٿو. {{varserif|B}} جي هر عدد لاءِ ان عدد ۽ {{varserif|A}} جو حاصل ڳڻيو وڃي ٿو ۽ نئين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. هر قطار کي ايترو کاٻي پاسي سرڪايو وڃي ٿو، جو ان جو ساڄو عدد {{varserif|B}} جي استعمال ڪيل عدد سان هڪ قطار ۾ اچي. سڀني جزوي حاصلن جو مجموعو آخري جواب ڏئي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ ٻٽي سرشتي ۾ فقط ٻه عدد آهن، تنهنڪري هر جزوي ضرب جا رڳو ٻه ممڪن نتيجا آهن: * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 0 هجي، ته جزوي حاصل به 0 هوندو. * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 1 هجي، ته جزوي حاصل {{varserif|A}} جي برابر هوندو. مثال طور، ٻٽن عددن 1011 ۽ 1010 کي هن ريت ضرب ڪيو وڃي ٿو: 1 0 1 1 ({{varserif|A}}) × 1 0 1 0 ({{varserif|B}}) --------- 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي ساڄي پاسي واري صفر لاءِ + 1 0 1 1 ← {{varserif|B}} جي ايندڙ هڪ لاءِ + 0 0 0 0 + 1 0 1 1 --------------- = 1 1 0 1 1 1 0 ٻٽن عددن کي [[ٻٽو نقطو|ٻٽي نقطي]] کان پوءِ موجود بٽن سميت پڻ ضرب ڪري سگهجي ٿو: 1 0 1 . 1 0 1 {{varserif|A}} (عشري سرشتي ۾ 5.625) × 1 1 0 . 0 1 {{varserif|B}} (عشري سرشتي ۾ 6.25) ------------------- 1 . 0 1 1 0 1 ← {{varserif|B}} جي هڪ لاءِ + 0 0 . 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي صفر لاءِ + 0 0 0 . 0 0 0 + 1 0 1 1 . 0 1 + 1 0 1 1 0 . 1 --------------------------- = 1 0 0 0 1 1 . 0 0 1 0 1 (عشري سرشتي ۾ 35.15625) پڻ ڏسو: [[بوٿ جو ضرب وارو قاعدو]]. ==== ضرب جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 0 |- ! 1 | 0 | 1 |} ٻٽي ضرب جي جدول [[منطقي ۽#سچائي جدول|منطقي ۽]] واري عمل <math>\land</math> جي سچائي جدول جي برابر آهي. === ونڊ === {{See also|ونڊ جو قاعدو#باقي سميت صحيح عددي ونڊ}} ٻٽي سرشتي ۾ [[ڊگهي ونڊ]] پڻ عشري سرشتي واري ڊگهي ونڊ سان مشابهت رکي ٿي. هيٺين مثال ۾ [[ورهائيندڙ]] 101₂، يعني عشري سرشتي ۾ 5، آهي، جڏهن⁠تہ [[ونڊ (رياضي)|ورهائجندڙ]] 11011₂، يعني عشري سرشتي ۾ 27، آهي. طريقو عشري ڊگهي ونڊ جهڙو آهي. هتي ورهائيندڙ 101₂، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن 110₂ ۾ هڪ ڀيرو اچي ٿو، تنهنڪري مٿين قطار ۾ '''1''' لکيو وڃي ٿو. پوءِ هن نتيجي کي ورهائيندڙ سان ضرب ڪري، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن مان ڪٽيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ عدد '''1''' کي هيٺ لاٿو وڃي ٿو ته جيئن نئون ٽن-عددي سلسلو ٺهي: 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 0 0 1 پوءِ ساڳيو عمل نئين سلسلي سان ورجايو وڃي ٿو ۽ ورهائجندڙ جا سڀ عدد ختم ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو: 1 0 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 1 1 1 − 1 0 1 ----- 0 1 0 تنهنڪري 11011₂ کي 101₂ سان ورهائڻ جو [[حاصل ونڊ]] 101₂ آهي، جيڪو مٿين قطار ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن⁠تہ هيٺين قطار ۾ ڏيکاريل باقي 10₂ آهي. عشري سرشتي ۾ اهو 27 کي 5 سان ورهائڻ جي برابر آهي، جنهن جو حاصل 5 ۽ باقي 2 آهي. ڊگهي ونڊ کانسواءِ اهڙا طريقا پڻ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جن ۾ هر مرحلي تي جزوي باقي مان ضرورت کان وڌيڪ ڪٽ ڪيو وڃي. اهڙا طريقا گهٽ باقاعده، پر وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن. === چورس پاڙ (اسڪوائر روٽ) === [[چورس پاڙ ڳڻڻ جا طريقا#ٻٽو عددي سرشتو (بنياد 2)|ٻٽي چورس پاڙ]] عدد بہ عدد ڪڍڻ جو عمل بنيادي طور عشري چورس پاڙ جهڙو آهي، پر ٻٽي سرشتي سبب گهڻو سادو آهي. پهرين عددن کي ساڄي پاسي کان جوڙن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن عددن جو تعداد اڻپورو هجي، ته شروع ۾ هڪ صفر وڌو وڃي. پوءِ هر مرحلي تي هيل تائين حاصل ٿيل جواب کي '''01''' سان وڌائي ڏٺو وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو موجوده باقي مان ڪٽي سگهجي، ته ڪٽ ڪيو وڃي. پوءِ باقي سان ايندڙ عددي جوڙو شامل ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪٽ ٿيو هجي ته جواب جو ايندڙ عدد '''1'''، ٻي حالت ۾ '''0''' هوندو. 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 - 1 - 1 - 1 - 1 ---- ---- ---- ---- 1 10 1 10 1 10 1 10 - 1 01 - 1 01 - 1 01 ------- ------- ------- 1 10 1 10 01 1 10 01 - 1 10 01 ---------- 0 پهرين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 0 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 001 ملي ٿو، جيڪو پهرين جوڙي 10 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو پهريون عدد 1 آهي. ٻئي مرحلي ۾ هيل تائين جواب 1 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد پڻ 1 آهي. ٽئين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 11 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 1101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽڻ لاءِ تمام وڏو آهي؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 0 آهي. چوٿين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 110 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 11001 ملي ٿو، جيڪو باقي 11001 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 1 آهي. اهڙيءَ طرح آخري جواب 1101 حاصل ٿئي ٿو. == ڀاڱا == ٻٽي حساب ۾ ڪنهن [[ڀاڱو|ڀاڱي]] جي ٻٽي توسيع رڳو تڏهن [[ورجندڙ عشري|ختم ٿيندي]] آهي، جڏهن ان جو [[مخرج]] 2 جي ڪنهن [[قوت]] جي برابر هجي. تنهنڪري 1/10 جي ڪا محدود ٻٽي صورت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 10 جا اولي جزا 2 ۽ 5 آهن. انهيءَ سبب ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ 10 × 1/10 جو نتيجو بلڪل 1 جي برابر نه ٿي سگهي ٿو. مثال طور، 1/3 جي ٻٽي توسيع .010101... آهي، جنهن جو مطلب آهي: :<math>\frac 13 = 0 \times 2^{-1} + 1 \times 2^{-2} + 0 \times 2^{-3} + 1 \times 2^{-4} + \cdots.</math> ٻن جي ابتڙ قوتن جي محدود مجموعي وسيلي ان جي بلڪل صحيح قيمت حاصل نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1/3 جي ٻٽي صورت ۾ صفر ۽ هڪ سدائين واري واري سان ورجندا رهن ٿا. {| class="wikitable" |- ! ڀاڱو ! [[بنياد 10|عشري]] ! ٻٽو ! ڀاڱائي ويجهو قدر |- | 1/1 | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.999... | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.{{Overline|1}} | 1/2 + 1/4 + 1/8... |- | 1/2 | 0.5{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.4999... | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0{{Overline|1}} | 1/4 + 1/8 + 1/16... |- | 1/3 | 0.333... | 0.{{Overline|01}} | 1/4 + 1/16 + 1/64... |- | 1/4 | 0.25{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.24999... | 0.01{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.00{{Overline|1}} | 1/8 + 1/16 + 1/32... |- | 1/5 | 0.2{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.1999... | 0.{{Overline|0011}} | 1/8 + 1/16 + 1/128... |- | 1/6 | 0.1666... | 0.0{{Overline|01}} | 1/8 + 1/32 + 1/128... |- | 1/7 | 0.142857142857... | 0.{{Overline|001}} | 1/8 + 1/64 + 1/512... |- | 1/8 | 0.125{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.124999... | 0.001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.000{{Overline|1}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/9 | 0.111... | 0.{{Overline|000111}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/10 | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0999... | 0.0{{Overline|0011}} | 1/16 + 1/32 + 1/256... |- | 1/11 | 0.090909... | 0.{{Overline|0001011101}} | 1/16 + 1/64 + 1/128... |- | 1/12 | 0.08333... | 0.00{{Overline|01}} | 1/16 + 1/64 + 1/256... |- | 1/13 | 0.076923076923... | 0.{{Overline|000100111011}} | 1/16 + 1/128 + 1/256... |- | 1/14 | 0.0714285714285... | 0.0{{Overline|001}} | 1/16 + 1/128 + 1/1024... |- | 1/15 | 0.0666... | 0.{{Overline|0001}} | 1/16 + 1/256... |- | 1/16 | 0.0625{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0624999... | 0.0001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0000{{Overline|1}} | 1/32 + 1/64 + 1/128... |} == تاريخ == جديد ٻٽي عددي سرشتي جو اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان تي وڌيڪ ڪم ڪيو، جنهن کي هن سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> تنهن هوندي به، ٻٽن عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان اڳ به قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، مثال طور [[فال ڪڍڻ]] لاءِ [[ٻٽي ڪُڻي]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|اهي حسابي قدر، جيڪي خيال ڪيو وڃي ٿو ته [[هورس جي اک]] جي حصن وسيلي ظاهر ڪيا ويندا هئا]] قديم مصر جا ڪاتب ڀاڱن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڀاڱا]]، جيڪي ٻٽي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هئا، ۽ [[هورس جي اک|هورس جي اک جا ڀاڱا]]. پوئين سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو رياضيءَ جي ڪجهه مؤرخن جو خيال هو ته ان ۾ استعمال ٿيندڙ نشانين کي [[هورس]] جي اک جي شڪل ٺاهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هن راءِ تي اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor1-link=Eleanor Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|editor2-link=Jackie Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|url=https://books.google.com/books?id=xZMSDAAAQBAJ&pg=PA790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک جا ڀاڱا اناج، مايع شين يا ٻين ماپن جي ڀاڱائي مقدار لاءِ ٻٽي ڳڻپ جو سرشتو هئا. هن سرشتي ۾ هڪ [[هيڪٽ]] جي ڪنهن ڀاڱي کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ٻٽن ڀاڱن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جون شروعاتي صورتون [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿيون، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل ترقي يافته هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43|url=https://books.google.com/books?id=ux--OWgWvBQC&pg=PA42}}.</ref> [[قديم مصري ضرب]] ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو پڻ ٻٽن عددن سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي عدد سان ضرب ڪرڻ لاءِ مرحلن جو هڪ سلسلو اختيار ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ ڪنهن قدر، جيڪو شروعات ۾ ٻن عددن مان پهريون عدد هوندو هو، کي يا ته ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا ان ۾ پهريون عدد ٻيهر شامل ڪيو ويندو هو. اهي مرحلا ڪهڙي ترتيب سان ڪرڻا آهن، اهو ٻئي عدد جي ٻٽي اظهار مان طئي ٿيندو هو. هي طريقو مثال طور [[رائنڊ رياضي پيپرس]] ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو تقريباً 1650 ق م جو آهي.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136|url=https://books.google.com/books?id=BtcQq4RUfkUC&pg=PA135}}.</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي باگوا]] چين ۾ ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|url=https://books.google.com/books?id=S5hLpfFiMCQC&pg=PR13|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت کي ان جي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] [[آئي چنگ وسيلي فال ڪڍڻ|فال ڪڍڻ واري طريقي]] جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي ٻٽوائي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|url=https://books.google.com/books?id=SsbChdIiflsC&pg=PA29|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ترتيبوار ٽن بٽن ۽ ڇهن بٽن وارن ٻٽن عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ قديم چين جي [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي صورت ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو، جيڪا جديد ٻٽن عددن سان مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد ان ترتيب کي رياضيائي استعمال لاءِ پيش ڪرڻ نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> شائو يونگ جي چورس ترتيب ۾ هر هڪ هيڪساگرام جي مٿان موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي ڏسندي،<ref name="Marshall"> {{cite web |url= http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm |title= Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence) |last= Marshall |first= Steve |date= |website= |publisher= |access-date=2022-09-15 |quote="You could say [the Fuxi binary sequence] is a more sensible way of rendering hexagram as binary numbers .... The reasoning, if any, that informs [the King Wen] sequence is unknown." }} </ref> ۽ قطارن کي يا ته هيٺئين ساڄي پاسي کان مٿئين کاٻي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 0 ۽ ٽٽل ليڪون 1 هجن، يا مٿئين کاٻي پاسي کان هيٺئين ساڄي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 1 ۽ ٽٽل ليڪون 0 هجن، هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي سلسلي طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu" in :Das Neueste über China: G.W. Leibnizens Novissima Sinica von 1697 : Internationales Symposium, Berlin 4. bis 7. Oktober 1997|date=2000| publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart|isbn=3515074481|pages=165–170|url=https://books.google.com/books?id=DkIpP2SsGlIC&pg=PA165|ref=ID3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب|اٽرسڪن ماڻهن]] فال ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[فال ڪڍندڙ پادري|جگرن]] جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو هو. هر حصي تي ڪنهن ديوتا ۽ آسمان ۾ ان سان لاڳاپيل علائقي جو نالو لکيل هوندو هو. جگر جي هر حصي مان هڪ ٻٽو نتيجو حاصل ٿيندو هو، جنهن کي ٻين نتيجن سان گڏائي آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |url=https://www.jstor.org/stable/27566714 |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345 |jstor=27566714 |issn=0002-9475}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] واري پيشگوئي مرڪز ۾ فال ڪڍڻ لاءِ جدا جدا ٿانون مان سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا ڪڍيا ويندا هئا. پوءِ انهن نتيجن کي گڏ ڪري آخري پيشگوئي تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek divination |date=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-1573-5 |edition=1. publ |series=Blackwell ancient religions |location=Malden, Mass.}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، [[عروض (شاعري)|شاعراڻي وزن]] جي وضاحت لاءِ هڪ ٻٽو سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller programming: the microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-0-8493-7189-9|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, {{ISBN|0-387-94544-X}}</ref> هن شاعراڻن وزنن کي ننڍين ۽ ڊگهن ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جن مان ڊگهي ماترا ڊيگهه ۾ ٻن ننڍين ماترائن جي برابر هئي.<ref>[http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf Math for Poets and Drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616225617/http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf |date=16 June 2012 }} (pdf, 145KB)</ref> انهن کي ترتيبوار ''لگهو''، يعني هلڪي ماترا، ۽ ''گرو''، يعني ڳري ماترا، چيو ويندو هو. پنگلا جي هندو ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' (8.23) ۾ هر وزن کي هڪ الڳ قدر ڏيڻ لاءِ هڪ ماترائي جدول ٺاهڻ جو طريقو بيان ٿيل آهي. سنسڪرت ۾ ''چندهه شاستر'' جي لفظي معنيٰ "وزنن جو علم" آهي. پنگلا جي سرشتي ۾ ٻٽو اظهار ساڄي پاسي وڌندو هو، جڏهن⁠تہ جديد [[موقعي واري لکت]] ۾ ٻٽا عدد کاٻي پاسي وڌندا آهن.<ref>{{Cite book|title=The mathematics of harmony: from Euclid to contemporary mathematics and computer science|first1=Alexey|last1=Stakhov|author1-link=Alexey Stakhov|first2=Scott Anthony|last2=Olsen|isbn=978-981-277-582-5|year=2009|publisher=World Scientific |url=https://books.google.com/books?id=K6fac9RxXREC}}</ref> پنگلا جي سرشتي ۾ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي. چار ننڍيون ماترائون "0000" پهريون نمونو هيون ۽ انهن جو قدر هڪ هو. عددي قدر [[موقعي واري قيمت]]ن جي مجموعي ۾ هڪ شامل ڪري حاصل ڪيو ويندو هو.<ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", Journal of Indian Studies, Volume 21, 1993, pp. 31–50</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو پراڻي [[اويو سلطنت]] جي يوروبا قبيلي ۾ مشهور هو. اهو ''آئي چنگ'' سان مشابهت رکي ٿو، پر ''آئي چنگ'' جي 64 نشانين جي ڀيٽ ۾ ان ۾ 256 تائين ٻٽيون نشانيون هونديون آهن.{{sfnp|Landry|2019|p=25}} اهو عدد 16 جي چورس مان حاصل ٿئي ٿو ۽ اٺ بٽن واري سلسلي جي ڪل ممڪن ترتيبن جي برابر آهي. اِفا وسيلي فال ڪڍڻ ۾ اهي ممڪن نتيجا ''[https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2025/08/22/what-ifa-an-indigenous-binary-knowledge-system-can-teach-us-about-ai/ اودو]'' سڏجن ٿا. اهي ''اودو'' هڪ ''اوپيلي'' زنجير وسيلي طئي ڪيا وڃن ٿا، جنهن ۾ اٺ ٻج هوندا آهن. هر ٻج ٻن مان ڪنهن هڪ حالت، کليل يا بند، ۾ ڪري سگهي ٿو، جنهن سان سڀ ممڪن ترتيبون ٺهن ٿيون. اِفا جو آغاز 15هين صديءَ ۾ اولهه آفريڪا جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ ٿيو. 2008ع ۾ [[يونيسڪو]] اِفا کي "[[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جي شاهڪارن]]" واري فهرست ۾ شامل ڪيو.{{sfnp|Landry|2019|p=154}}<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146 |access-date=5 July 2017}}</ref> === ٻيون ثقافتون === [[فرانسيسي پولينيشيا]] جي [[مانگاريوا]] ٻيٽ جا رهواسي 1450ع کان اڳ هڪ گڏيل ٻٽي-[[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتو استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|date=16 December 2013|doi=10.1073/pnas.1309160110|pages=1322–1327|pmid=24344278|pmc=3910603|doi-access=free}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ ٻٽن سُرن وارا [[چيريل ڍول]] پيغامن کي ڪوڊ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ٻٽيون ترتيبون روايتي آفريڪي فال ڪڍڻ وارن سرشتن، جهڙوڪ [[اِفا]]، ۽ [[وچيون دور|وچئين دور]] جي اولهه واري [[نقطي فال]] ۾ پڻ استعمال ٿينديون هيون. [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي گهڻين مقامي ٻولين]] ۾ بنياد-2 وارو سرشتو استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |url=https://www.jstor.org/stable/23621076 |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160 |jstor=23621076 |issn=0003-5483}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] frc0kpyqrs8nont32aiz0do8vlw9aar 394549 394548 2026-07-15T11:29:06Z Intisar Ali 8681 394549 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ثنائي عددي سرشتي جو باقاعده اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، ۽ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، جنهن کي ثنائي سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> بهرحال، ثنائي عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان گهڻو اڳ قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، خاص طور [[فال ڪڍڻ]] ۽ [[ثنائي فال]] جي طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|[[هورس جي اک]] جي مختلف حصن سان منسوب حسابي قدر]] قديم مصر جا ڪاتب ڪسرن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڪسر]]، جيڪو ثنائي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هو، ۽ [[هورس جي اک جا ڪسر]]. هن ٻئي سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو ڪجهه رياضياتي مؤرخن جو خيال هو ته ان جا نشان [[هورس]] جي اک جي شڪل ۾ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جيتوڻيڪ هن راءِ سان اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک وارا ڪسر اناج، مايع شين ۽ ٻين ماپن لاءِ ثنائي ڪسرن تي ٻڌل سرشتو هئا، جن ۾ هڪ [[هيڪٽ]] کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ثنائي ڪسرن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جا ابتدائي ثبوت [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43}}</ref> [[قديم مصري ضرب]] جو طريقو پڻ ثنائي عددن سان گهري مشابهت رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي سان ضرب ڪرڻ لاءِ ڪنهن قدر کي بار بار ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا وري ان ۾ پهريون عدد شامل ڪيو ويندو هو، جڏهن⁠تہ انهن مرحلن جي ترتيب ٻئي عدد جي ثنائي صورت مان طئي ٿيندي هئي. هي طريقو [[رائنڊ رياضي پيپرس]]، تقريباً 1650 ق م، ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136}}</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي فلسفي جو ''باگوا'']] ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو تقريباً نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي نموني کي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] فال ڪڍڻ جي طريقي جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ٽي-بٽ ۽ ڇهه-بٽ ثنائي عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي ترتيب ڏني، جيڪا جديد ثنائي عددن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد رياضيائي استعمال نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> جيڪڏهن شائو يونگ جي ترتيب ۾ مٿئين پاسي موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي بنياد بڻايو وڃي، ته هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي ثنائي سلسلي طور پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="Marshall">{{cite web|url=http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm|title=Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence)|last=Marshall|first=Steve|access-date=2022-09-15}}</ref><ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu"|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2000|pages=165–170|isbn=3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب]] ۾ [[جگر وسيلي فال ڪڍڻ]] لاءِ استعمال ٿيندڙ جگر جي نموني جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو ويندو هو، جن مان هر هڪ ڪنهن ديوتا ۽ آسماني علائقي سان منسوب هوندو هو. هر حصي مان حاصل ٿيندڙ ٻٽو، يعني ثنائي نتيجو، گڏ ڪري آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] مندر ۾ فال ڪڍڻ لاءِ سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا الڳ برتنن مان ڪڍيا ويندا هئا، جن جي ميلاپ مان آخري پيشنگوئي ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek Divination |publisher=Wiley-Blackwell |year=2008}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، شاعريءَ جي [[علم عروض]] جي وضاحت لاءِ هڪ ثنائي سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller Programming: The Microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995.</ref> هن شاعريءَ جي وزن کي ننڍين ''لگهو'' ۽ ڊگهن ''گرو'' ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جتي هڪ ڊگهي ماترا ٻن ننڍين ماترائن جي برابر سمجهي ويندي هئي.<ref>Math for Poets and Drummers.</ref> پنگلا جي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' ۾ هر وزن کي منفرد عددي قدر ڏيڻ لاءِ هڪ جدول بيان ڪئي وئي آهي. هن جو ثنائي سرشتو جديد ثنائي سرشتي کان مختلف هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انگ ساڄي طرف وڌندا هئا، ۽ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي.<ref>{{Cite book|title=The Mathematics of Harmony|publisher=World Scientific|year=2009}}</ref><ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", 1993.</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ روايتي فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو قديم [[اويو سلطنت]] جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ مشهور هو. ''آئي چنگ'' وانگر، اهو پڻ ثنائي نشانين تي ٻڌل آهي، پر ان ۾ 64 بدران 256 ممڪن نمونا هوندا آهن، جيڪي اٺ ٻج واري ''اوپيلي'' زنجير جي کليل يا بند حالت مان ٺهندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146}}</ref> === ٻيون ثقافتون === 1450ع کان اڳ [[مانگاريوا]] ٻيٽ، [[فرانسيسي پولينيشيا]]، جا رهواسي ثنائي ۽ [[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتن جي گڏيل صورت استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|year=2013}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ [[چيريل ڍول]] جا ٻه سُر وارا نمونا پيغام موڪلڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ثنائي ترتيبون آفريڪي فال ڪڍڻ جي ٻين روايتن ۽ وچئين دور جي اولهه جي [[نقطي فال]] ۾ پڻ ملن ٿيون. ڪيترين [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي مقامي ٻولين]] ۾ پڻ بنياد-2 تي ٻڌل ڳڻپ جا سرشتا موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ يورپي ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] اهڙو طريقو بيان ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ثنائي عددن جي سلسلن ۾ تبديل ڪري، متن جي لکائيءَ ۾ معمولي فرقن ذريعي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> هن اهو به لکيو ته اهڙو اصول ڪنهن به اهڙي شيءِ تي لاڳو ڪري سگهجي ٿو، جنهن جون رڳو ٻه حالتون هجن، جهڙوڪ گهنڊا، بگل، مشعلون يا بندوقن جا آواز.<ref name="Bacon1605">{{Cite web|last=Bacon|first=Francis|title=The Advancement of Learning|url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html|year=1605}}</ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو ڪوڊ}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ غير موقعي واري ثنائي حسابي طريقي کي ''[[هنڌي حساب]]'' جو نالو ڏنو. [[ٿامس هيريئٽ]] پڻ ثنائي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيا؛ اهي بعد ۾ سندس ڪاغذن مان مليا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454}}</ref> يورپ ۾ ثنائي سرشتي بابت پهريون باقاعده اشاعتي بيان غالباً [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ثنائي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ثنائي تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ثنائي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ثنائي واڌ بابت'' (''On the Binary Progression'') ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ثنائي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ثنائي عددن سان جمع، ڪَٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن هنڌن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ثنائي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' (''Explication de l'Arithmétique Binaire'') ۾ ملي ٿو. لائپنيٽز جي هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هي آهي: ''ثنائي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ثنائي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ثنائي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ثنائي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ثنائي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ثنائي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي اصل معنيٰ جي بحالي وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm Leibniz]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون ۽ پيچيده معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي؛ نتيجي ۾ انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي سمجهاڻيءَ جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي. ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ ٻيهر بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال بعد ۾ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن مفڪرن تي اثرانداز ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ثابت ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ثنائي عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ اهم مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ثنائي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ''ماڊل ڪي'' نالو ڏنو. نالي ۾ ''ڪي'' سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ثنائي جمع ذريعي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن بعد ۾ پنهنجي لکڻين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ثنائي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 pages)</ref> == اظهار == ڪنهن به عدد کي [[بٽ]]ن (ثنائي هنجن) جي هڪ سلسلي وسيلي ظاهر ڪري سگهجي ٿو. اهي بٽ وري اهڙي ڪنهن به وسيلي سان ظاهر ڪري سگهجن ٿا، جيڪو ٻن پاڻ ۾ هڪٻئي جي ابتڙ حالتن مان ڪنهن هڪ حالت ۾ هجي. هيٺ ڏنل هر قطار ۾ موجود نشانين کي ثنائي عدد '''667''' جي نمائندگي طور سمجهي سگهجي ٿو: {| style="text-align:center;" | 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || ― || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> |- | ☒ || ☐ || ☒ || ☐ || ☐ || ☒ || ☒ || ☐ || ☒ || ☒ |- | هائو || نه || هائو || نه || نه || هائو || هائو || نه || هائو || هائو |- | س || غ || س || غ || غ || س || س || غ || س || س |- | + | - | + | - | - | + | + | - | + | + |} [[File:Binary clock.svg|thumb|هڪ [[ثنائي گهڙي]] ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) استعمال ڪيا ويندا آهن. هن گهڙيءَ ۾ LEDن جو هر عمودي قطار روايتي [[سٺائي سرشتو|سٺائي]] وقت جي هڪ [[ثنائي ڪوڊ ڪيل عشري]] عدد کي ظاهر ڪري ٿو.]] هر حالت ۾ ظاهر ڪيل عددي قدر ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هر نشاني کي ڪهڙو قدر ڏنو ويو آهي. ڪمپيوٽرن جي شروعاتي دور ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ سوئچ، پنچ ڪيل سوراخ ۽ پنچ ٿيل ڪاغذي ٽيپون استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|title=Introducing binary – Revision 1 – GCSE Computer Science|website=BBC|access-date=2019-06-26|archive-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626050826/https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|url-status=dead}}</ref> جديد ڪمپيوٽرن ۾ ثنائي قدر ٻن مختلف [[برقي دٻاءُ]]ن (Voltage) جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، جڏهن⁠تہ [[مقناطيسي ڊسڪ]] تي [[مقناطيسي قطبيت]] استعمال ڪئي ويندي آهي. "مثبت"، "ها"، يا "هلندڙ" حالت لازمي طور 1 جي برابر نه هوندي آهي؛ اهو استعمال ٿيندڙ ڪمپيوٽر جي بناوت (آرڪيٽيڪچر) تي منحصر هوندو آهي. [[عربي انگ]]ن سان عدد لکڻ جي روايت مطابق، ثنائي عدد عام طور تي '''0''' ۽ '''1''' جي نشانين سان لکيا ويندا آهن. لکڻ وقت ثنائي عددن سان اڪثر اڳياڙي، پڇاڙي يا هيٺيون عدد (سب اسڪرپٽ) شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن سندن بنياد (بيس يا ديڊڪس) واضح ٿي سگهي. هيٺ ڏنل سڀئي صورتون هڪجهڙيون آهن: * 100101 بائنري (ٻٽو هجڻ جي واضح نشاندهي) * 100101b (پڇاڙي ''b''؛ [[انٽيل رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996">{{cite book|title=Arbeitsbuch Informatik – eine praxisorientierte Einführung in die Datenverarbeitung mit Projektaufgabe|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2013|orig-year=1996|publisher=Vieweg-Verlag, reprint: Springer-Verlag|isbn=978-3-528-04952-2|id=9783322929075|doi=10.1007/978-3-322-92907-5|url=https://books.google.com/books?id=b8-dBgAAQBAJ}}</ref><ref name="Kueveler-Schwoch_2007">{{cite book|title=Informatik für Ingenieure und Naturwissenschaftler|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2007-10-04|publisher=Vieweg, reprint: Springer-Verlag|edition=5|volume=2|isbn=9783834891914|url=https://books.google.com/books?id=xQbvPYxceY0C}}</ref> * 100101B (وڏي اکر B سان پڇاڙي) * bin 100101 (اڳياڙي ''بن'') * 100101₂ (هيٺيون عدد 2، جيڪو بنياد-2 ظاهر ڪري ٿو) * %100101 (اڳياڙي ''%''؛ [[موٽرولا رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996"/><ref name="Kueveler-Schwoch_2007"/> * 0b100101 (اڳياڙي ''0b''؛ گهڻين پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * 6b100101 (ثنائي صورت ۾ بٽن جو تعداد ظاهر ڪندڙ اڳياڙي؛ پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * #b100101 (اڳياڙي ''#b''؛ [[لسپ]] پروگرامنگ ٻوليءَ ۾ عام) ڳالهائڻ وقت ثنائي عدد عام طور تي هر هنج کي الڳ الڳ پڙهيو ويندو آهي، جيئن ان کي عشري عدد سان نه ملائجي. مثال طور، ثنائي عدد '''100''' کي ''هڪ–صفر–صفر'' پڙهيو ويندو آهي، نه ته ''هڪ سئو''، جيئن واضح رهي ته اهو ثنائي عدد آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ثنائي عدد '''100''' جي قيمت حقيقت ۾ چار آهي، تنهنڪري ان کي ''هڪ سئو'' چوڻ مونجهارو پيدا ڪندو، ڇو ته اهو عشري سرشتي ۾ مڪمل طور مختلف قدر ڏيکاري ٿو. ٻئي طرف، ثنائي عدد '''100''' کي ''چار'' پڻ پڙهي سگهجي ٿو، جيڪو ان جي صحيح عددي قدر کي ظاهر ڪري ٿو، پر اهڙي پڙهڻيءَ مان ان جي ثنائي صورت ظاهر نه ٿيندي. == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ ڪرڻ جو طريقو ٻين عددي سرشتن وانگر ئي آهي. هڪ هنج کان شروعات ڪندي، هر هنج کي وڌندڙ ترتيب سان تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻٽي يا ٻٽي ڳڻپ کي سمجهڻ کان اڳ، حوالو طور وڌيڪ مشهور [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي سرشتي]] ۾ ڳڻپ تي مختصر نظر وجهڻ مفيد آهي. === ڏھائي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي]] سرشتو ڏهن نشانين '''0''' کان '''9''' تائين استعمال ڪري ٿو. ڳڻپ سڀ کان گهٽ اهميت واري هنج (ساڄي پاسي واري عدد)، جنهن کي اڪثر ''پهريون ڊجٽ'' چيو ويندو آهي، کي وڌائڻ سان شروع ٿيندي آهي. جڏهن ان هنڌ تي موجود سڀئي نشانيون استعمال ٿي وڃن ٿيون، ته اهو عدد يا ھنج ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي واري وڌيڪ اهم عدد ۾ هڪ واڌ (''اوورفلو'') ڪئي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ وري ساڄي پاسي واري عدد ۾ ڳڻپ جاري رهندي آهي. اهو عمل هر وڌيڪ اهم عدد لاءِ ورجايو ويندو آهي. ڳڻپ هن ريت اڳتي وڌندي آهي: :000، 001، 002، ... 007، 008، 009، (ساڄي پاسي وارو عدد ٻيهر ٻڙي يا صفر ٿئي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي وارو عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''0، 011، 012، ... :&nbsp;&nbsp;&nbsp;... :090، 091، 092، ... 097، 098، 099، (ساڄي پاسي جا ٻئي عدد ٻيهر ٻڙي ٿين ٿا ۽ ايندڙ عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''00، 101، 102، ... === ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[File:Binary counter.gif|thumb|هي ڳڻپيندڙ ڏيکاري ٿو ته ٻٽي سرشتي ۾ ٻڙي کان 31 تائين ڪيئن ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي.]] [[File:Binary_guess_number_trick_SMIL.svg|thumb|upright|link={{filepath:binary_guess_number_trick_SMIL.svg}}|هڪ مشهور راند، جنهن ۾ ڪنهن عدد جو اندازو انهن ڪارڊن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي، جن تي اهو عدد موجود هجي. اها ٻٽي اظهار جي بٽن تي ٻڌل آهي. SVG فائيل ۾ ڪارڊ تي ڪلڪ ڪرڻ سان ان جي حالت تبديل ٿيندي.]] ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ به ساڳئي اصول تي ٻڌل آهي. هتي به واڌ سڀ کان گهٽ اهميت واري ٻٽي عدد، يعني [[بٽ]] (ساڄي پاسي وارو يا پهريون بٽ)، کان شروع ٿيندي آهي، پر هتي رڳو ٻه نشانيون '''0''' ۽ '''1''' موجود هونديون آهن. تنهنڪري جڏهن ڪنهن بٽ جي قيمت '''1''' تائين پهچي ٿي، ته ايندڙ واڌ سان اهو ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ساڳئي وقت ان جي کاٻي پاسي وارو بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو: :0000، :000'''1'''، (ساڄي پاسي وارو بٽ ٻيهر شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :00'''1'''0، 0011، (ساڄي پاسي جا ٻئي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''00، 0101، 0110، 0111، (ساڄي پاسي جا ٽي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''000، 1001، 1010، 1011، 1100، 1101، 1110، 1111 ... ٻٽي سرشتي ۾ هر بٽ، 2 جي وڌندڙ قوت جي نمائندگي ڪندو آهي. سڀ کان ساڄي پاسي وارو بٽ 2⁰، ان کان کاٻي وارو 2¹، پوءِ 2²، ۽ اهڙي طرح اڳتي وڌندو آهي. ڪنهن ٻٽي عدد جي قيمت انهن سڀني قوتن جي مجموعي جي برابر هوندي آهي، جن جي لاڳاپيل بٽن جي قيمت '''1''' هجي. مثال طور، ٻٽي عدد '''100101''' کي ڏھائي صورت ۾ هن ريت تبديل ڪيو وڃي ٿو: :100101₂ = [ ( '''1''' ) × 2⁵ ] + [ ( '''0''' ) × 2⁴ ] + [ ( '''0''' ) × 2³ ] + [ ( '''1''' ) × 2² ] + [ ( '''0''' ) × 2¹ ] + [ ( '''1''' ) × 2⁰ ] :100101₂ = [ '''1''' × 32 ] + [ '''0''' × 16 ] + [ '''0''' × 8 ] + [ '''1''' × 4 ] + [ '''0''' × 2 ] + [ '''1''' × 1 ] :'''100101₂ = 37₁₀''' == ٻٽو حساب == ٻٽن عددن ۾ [[حساب]] جو طريقو ٻين [[عددي سرشتو|عددي سرشتن]] جي [[موقعي واري لکت]] ۾ ٿيندڙ حساب سان گهڻو مشابهت رکي ٿو. ٻٽن عددن تي جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ ڪري سگهجي ٿي. === جمع === {{main|جمع ڪندڙ (برقيات)}} [[Image:Half Adder.svg|thumbnail|ٻٽي [[جمع ڪندڙ (برقيات)|اڌ جمع ڪندڙ]] جو [[برقي سرڪٽ جو خاڪو]]، جيڪو ٻن بٽن کي پاڻ ۾ جمع ڪري حاصل ۽ اڳتي کڻڻ وارو بٽ پيدا ڪري ٿو]] ٻٽي سرشتي ۾ سڀ کان سادو حسابي عمل جمع آهي. ٻن هڪ-عددي ٻٽن عددن کي جمع ڪرڻ نسبتاً سولو آهي ۽ ان ۾ اڳتي کڻڻ جو طريقو استعمال ٿيندو آهي: :0 + 0 → 0 :0 + 1 → 1 :1 + 0 → 1 :1 + 1 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 1 + 1 = 2 = 0 + (1 × 2¹)) ٻن '''1''' عددن کي جمع ڪرڻ سان '''0''' لکبو آهي، جڏهن⁠تہ '''1''' کي ايندڙ خاني ۾ شامل ڪرڻ لاءِ اڳتي کنيو ويندو آهي. اهو عمل عشري سرشتي ۾ ٿيندڙ جمع سان مشابهت رکي ٿو؛ جڏهن ٻن هڪ-عددي انگن جو مجموعو بنياد، يعني 10، جي برابر يا ان کان وڌيڪ ٿئي، ته کاٻي پاسي واري عدد ۾ هڪ واڌ ڪئي ويندي آهي: :5 + 5 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 5 + 5 = 10 = 0 + (1 × 10¹)) :7 + 9 → 6، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 7 + 9 = 16 = 6 + (1 × 10¹)) هن عمل کي '''اڳتي کڻڻ''' چيو ويندو آهي. جڏهن جمع جو نتيجو ڪنهن هڪ عدد جي ممڪن قيمت کان وڌي وڃي، ته واڌو مقدار کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اهو صحيح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ خاني جي وزن ۾ بنياد جيترو واڌارو هوندو آهي. ٻٽي سرشتي ۾ پڻ اڳتي کڻڻ ساڳيءَ ريت ڪم ڪري ٿو: {{brown|1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد)}} 0 1 1 0 1 + 1 0 1 1 1 ------------- = 1 0 0 1 0 0 = 36 هن مثال ۾ ٻه عدد، 01101₂ يعني 13₁₀، ۽ 10111₂ يعني 23₁₀، پاڻ ۾ جمع ڪيا ويا آهن. مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. سڀ کان ساڄي پاسي واري خاني کان شروع ڪندي، 1 + 1 = 10₂. ان مان '''1''' کاٻي پاسي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' ساڄي پاسي واري خاني جي هيٺان لکيو وڃي ٿو. ساڄي پاسي کان ٻئي خاني ۾ 1 + 0 + 1 = 10₂ ٿئي ٿو؛ وري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' هيٺ لکيو وڃي ٿو. ٽئين خاني ۾ 1 + 1 + 1 = 11₂ ٿئي ٿو. هن ڀيري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''1''' هيٺين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح اڳتي وڌڻ سان آخري جواب 100100₂ يعني 36₁₀ ملي ٿو. جڏهن ڪمپيوٽرن کي ٻن عددن کي جمع ڪرڻو پوي ٿو، ته هي قاعدو پڻ تيز ڳڻپ جي اجازت ڏئي ٿو: :x [[خاص يا|اڪس-يا]] y = (x + y) [[باقي وارو عمل|باقي]] 2 جتي x ۽ y ٻه بٽ آهن. ==== ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو ==== ٻٽي جمع جي ڪيترن سوالن لاءِ هڪ سادو طريقو '''ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو''' يا '''بروڪ هائوس ٻٽي جمع جو طريقو''' آهي. هي طريقو خاص طور تڏهن ڪارائتو هوندو آهي، جڏهن ڪنهن عدد ۾ لڳاتار ڪيترائي '''1''' موجود هجن. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته ٻٽي سرشتي ۾ {{varserif|n}} عددن تي مشتمل لڳاتار '''1'''ن جي قطار ۾ 1 شامل ڪرڻ سان هڪ '''1''' ۽ ان کان پوءِ {{varserif|n}} صفر حاصل ٿيندا آهن. اهو ئي اصول عشري سرشتي ۾ {{varserif|n}} لڳاتار '''9'''ن ۾ 1 جمع ڪرڻ سان لاڳو ٿئي ٿو: ٻٽو عشري 1 1 1 1 1 9 9 9 9 9 + 1 + 1 ——————————— ——————————— 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 ٻٽي سرشتي ۾ اهڙيون ڊگهيون قطارون عام آهن. تنهنڪري وڏن ٻٽن عددن کي گهڻن اڳتي کڻڻ وارن مرحلن کانسواءِ ٻن سادن قدمن ۾ جمع ڪري سگهجي ٿو. هيٺين مثال ۾ 1110111110₂ يعني 958₁₀ ۽ 1010110011₂ يعني 691₁₀ کي کاٻي پاسي روايتي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، ۽ ساڄي پاسي ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، جمع ڪيو ويو آهي: روايتي اڳتي کڻڻ وارو طريقو ڊگهي اڳتي کڻڻ وارو طريقو بمقابله {{brown|1 1 1 1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد) 1 ← 1 ←}} 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 <s>1 1 1</s> 0 <s>1 1 1 1 1</s> 0 + 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 + 1 0 <s>1</s> 0 1 1 0 0 <s>1</s> 1 ——————————————————————— —————————————————————— = 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. هڪ خاني کان ٻئي خاني تائين روايتي نموني اڳتي کڻڻ بدران، هيٺين ساڳئي موقعي واري خاني ۾ '''1''' سان ملندڙ سڀ کان گهٽ درجي واري '''1''' کي جمع ڪيو وڃي ٿو، ۽ هڪ '''1''' کي لڳاتار قطار جي پڄاڻيءَ کان هڪ خانو اڳتي کنيو وڃي ٿو. جيڪي عدد استعمال ٿي چڪا هجن، تن کي ليڪ ڏئي ختم ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ ئي جمع ٿي چڪا آهن. ساڳئي طريقي سان ٻين ڊگهن قطارن کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. پوءِ باقي عددن کي عام طريقي سان جمع ڪيو وڃي ٿو. اهڙي عمل سان آخري جواب 11001110001₂ يعني 1649₁₀ ملي ٿو. هن ننڍڙي مثال ۾ روايتي طريقي کي اٺ اڳتي کڻڻ وارا مرحلا گهربل هئا، جڏهن⁠تہ ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي ۾ فقط ٻه مرحلا گهربل ٿيا. ==== جمع جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 1 |- ! 1 | 1 | 10 |} ٻٽي جمع جي جدول [[منطقي يا#سچائي جدول|منطقي يا]] واري عمل <math>\lor</math> جي سچائي جدول سان مشابهت رکي ٿي، پر بلڪل ساڳي ناهي. فرق اهو آهي ته <math>1 \lor 1 = 1</math>، جڏهن⁠تہ <math>1+1=10</math>. === ڪٽ === {{further|نشان وارو عددي اظهار|ٻن جو پورائو}} [[ڪٽ]] جو عمل به گهڻو ڪري ساڳئي نموني ڪم ڪري ٿو: :0 − 0 → 0 :0 − 1 → 1، 1 اوڌر وٺو :1 − 0 → 1 :1 − 1 → 0 '''0''' مان '''1''' ڪٽڻ سان '''1''' لکيو وڃي ٿو، پر ايندڙ کاٻي خاني مان '''1''' اوڌر وٺڻو پوي ٿو. هن عمل کي '''اوڌر وٺڻ''' چيو ويندو آهي. اصول اڳتي کڻڻ جهڙو ئي آهي. جڏهن ڪٽ جو نتيجو صفر کان گهٽ ٿئي، ته کوٽ کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني مان اوڌر ورتو وڃي ٿو ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت مان ڪٽيو وڃي ٿو. * * * * (تارن وارن خانن مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 1 0 1 1 1 0 − 1 0 1 1 1 ---------------- = 1 0 1 0 1 1 1 * (تارن واري خاني مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 0 1 1 1 1 1 – 1 0 1 0 1 1 ---------------- = 0 1 1 0 1 0 0 ڪنهن مثبت عدد کي ڪٽڻ، ساڳئي [[مطلق قدر]] واري [[ناڪاري عدد]] کي جمع ڪرڻ جي برابر آهي. ڪمپيوٽر ناڪاري عددن کي سنڀالڻ لاءِ [[نشان وارو عددي اظهار]] استعمال ڪندا آهن، جن مان سڀ کان عام [[ٻن جو پورائو]] آهي. اهڙن اظهارَن سان الڳ ڪٽ واري عمل جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي. ٻن جي پورائي ۾ ڪٽ کي هن فارمولي سان بيان ڪري سگهجي ٿو: :{{math|1=A − B = A + not B + 1}} === ضرب === <!-- هي ڀاڱو [[ٻٽي ڪوڊ ڪيل عشري]] سان ڳنڍيل آهي --> ٻٽي سرشتي ۾ [[ضرب]] عشري ضرب سان مشابهت رکي ٿي. ٻن عددن {{varserif|A}} ۽ {{varserif|B}} کي جزوي حاصلن وسيلي ضرب ڪري سگهجي ٿو. {{varserif|B}} جي هر عدد لاءِ ان عدد ۽ {{varserif|A}} جو حاصل ڳڻيو وڃي ٿو ۽ نئين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. هر قطار کي ايترو کاٻي پاسي سرڪايو وڃي ٿو، جو ان جو ساڄو عدد {{varserif|B}} جي استعمال ڪيل عدد سان هڪ قطار ۾ اچي. سڀني جزوي حاصلن جو مجموعو آخري جواب ڏئي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ ٻٽي سرشتي ۾ فقط ٻه عدد آهن، تنهنڪري هر جزوي ضرب جا رڳو ٻه ممڪن نتيجا آهن: * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 0 هجي، ته جزوي حاصل به 0 هوندو. * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 1 هجي، ته جزوي حاصل {{varserif|A}} جي برابر هوندو. مثال طور، ٻٽن عددن 1011 ۽ 1010 کي هن ريت ضرب ڪيو وڃي ٿو: 1 0 1 1 ({{varserif|A}}) × 1 0 1 0 ({{varserif|B}}) --------- 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي ساڄي پاسي واري صفر لاءِ + 1 0 1 1 ← {{varserif|B}} جي ايندڙ هڪ لاءِ + 0 0 0 0 + 1 0 1 1 --------------- = 1 1 0 1 1 1 0 ٻٽن عددن کي [[ٻٽو نقطو|ٻٽي نقطي]] کان پوءِ موجود بٽن سميت پڻ ضرب ڪري سگهجي ٿو: 1 0 1 . 1 0 1 {{varserif|A}} (عشري سرشتي ۾ 5.625) × 1 1 0 . 0 1 {{varserif|B}} (عشري سرشتي ۾ 6.25) ------------------- 1 . 0 1 1 0 1 ← {{varserif|B}} جي هڪ لاءِ + 0 0 . 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي صفر لاءِ + 0 0 0 . 0 0 0 + 1 0 1 1 . 0 1 + 1 0 1 1 0 . 1 --------------------------- = 1 0 0 0 1 1 . 0 0 1 0 1 (عشري سرشتي ۾ 35.15625) پڻ ڏسو: [[بوٿ جو ضرب وارو قاعدو]]. ==== ضرب جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 0 |- ! 1 | 0 | 1 |} ٻٽي ضرب جي جدول [[منطقي ۽#سچائي جدول|منطقي ۽]] واري عمل <math>\land</math> جي سچائي جدول جي برابر آهي. === ونڊ === {{See also|ونڊ جو قاعدو#باقي سميت صحيح عددي ونڊ}} ٻٽي سرشتي ۾ [[ڊگهي ونڊ]] پڻ عشري سرشتي واري ڊگهي ونڊ سان مشابهت رکي ٿي. هيٺين مثال ۾ [[ورهائيندڙ]] 101₂، يعني عشري سرشتي ۾ 5، آهي، جڏهن⁠تہ [[ونڊ (رياضي)|ورهائجندڙ]] 11011₂، يعني عشري سرشتي ۾ 27، آهي. طريقو عشري ڊگهي ونڊ جهڙو آهي. هتي ورهائيندڙ 101₂، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن 110₂ ۾ هڪ ڀيرو اچي ٿو، تنهنڪري مٿين قطار ۾ '''1''' لکيو وڃي ٿو. پوءِ هن نتيجي کي ورهائيندڙ سان ضرب ڪري، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن مان ڪٽيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ عدد '''1''' کي هيٺ لاٿو وڃي ٿو ته جيئن نئون ٽن-عددي سلسلو ٺهي: 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 0 0 1 پوءِ ساڳيو عمل نئين سلسلي سان ورجايو وڃي ٿو ۽ ورهائجندڙ جا سڀ عدد ختم ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو: 1 0 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 1 1 1 − 1 0 1 ----- 0 1 0 تنهنڪري 11011₂ کي 101₂ سان ورهائڻ جو [[حاصل ونڊ]] 101₂ آهي، جيڪو مٿين قطار ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن⁠تہ هيٺين قطار ۾ ڏيکاريل باقي 10₂ آهي. عشري سرشتي ۾ اهو 27 کي 5 سان ورهائڻ جي برابر آهي، جنهن جو حاصل 5 ۽ باقي 2 آهي. ڊگهي ونڊ کانسواءِ اهڙا طريقا پڻ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جن ۾ هر مرحلي تي جزوي باقي مان ضرورت کان وڌيڪ ڪٽ ڪيو وڃي. اهڙا طريقا گهٽ باقاعده، پر وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن. === چورس پاڙ (اسڪوائر روٽ) === [[چورس پاڙ ڳڻڻ جا طريقا#ٻٽو عددي سرشتو (بنياد 2)|ٻٽي چورس پاڙ]] عدد بہ عدد ڪڍڻ جو عمل بنيادي طور عشري چورس پاڙ جهڙو آهي، پر ٻٽي سرشتي سبب گهڻو سادو آهي. پهرين عددن کي ساڄي پاسي کان جوڙن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن عددن جو تعداد اڻپورو هجي، ته شروع ۾ هڪ صفر وڌو وڃي. پوءِ هر مرحلي تي هيل تائين حاصل ٿيل جواب کي '''01''' سان وڌائي ڏٺو وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو موجوده باقي مان ڪٽي سگهجي، ته ڪٽ ڪيو وڃي. پوءِ باقي سان ايندڙ عددي جوڙو شامل ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪٽ ٿيو هجي ته جواب جو ايندڙ عدد '''1'''، ٻي حالت ۾ '''0''' هوندو. 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 - 1 - 1 - 1 - 1 ---- ---- ---- ---- 1 10 1 10 1 10 1 10 - 1 01 - 1 01 - 1 01 ------- ------- ------- 1 10 1 10 01 1 10 01 - 1 10 01 ---------- 0 پهرين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 0 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 001 ملي ٿو، جيڪو پهرين جوڙي 10 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو پهريون عدد 1 آهي. ٻئي مرحلي ۾ هيل تائين جواب 1 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد پڻ 1 آهي. ٽئين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 11 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 1101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽڻ لاءِ تمام وڏو آهي؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 0 آهي. چوٿين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 110 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 11001 ملي ٿو، جيڪو باقي 11001 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 1 آهي. اهڙيءَ طرح آخري جواب 1101 حاصل ٿئي ٿو. == ڀاڱا == ٻٽي حساب ۾ ڪنهن [[ڀاڱو|ڀاڱي]] جي ٻٽي توسيع رڳو تڏهن [[ورجندڙ عشري|ختم ٿيندي]] آهي، جڏهن ان جو [[مخرج]] 2 جي ڪنهن [[قوت]] جي برابر هجي. تنهنڪري 1/10 جي ڪا محدود ٻٽي صورت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 10 جا اولي جزا 2 ۽ 5 آهن. انهيءَ سبب ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ 10 × 1/10 جو نتيجو بلڪل 1 جي برابر نه ٿي سگهي ٿو. مثال طور، 1/3 جي ٻٽي توسيع .010101... آهي، جنهن جو مطلب آهي: :<math>\frac 13 = 0 \times 2^{-1} + 1 \times 2^{-2} + 0 \times 2^{-3} + 1 \times 2^{-4} + \cdots.</math> ٻن جي ابتڙ قوتن جي محدود مجموعي وسيلي ان جي بلڪل صحيح قيمت حاصل نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1/3 جي ٻٽي صورت ۾ صفر ۽ هڪ سدائين واري واري سان ورجندا رهن ٿا. {| class="wikitable" |- ! ڀاڱو ! [[بنياد 10|عشري]] ! ٻٽو ! ڀاڱائي ويجهو قدر |- | 1/1 | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.999... | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.{{Overline|1}} | 1/2 + 1/4 + 1/8... |- | 1/2 | 0.5{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.4999... | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0{{Overline|1}} | 1/4 + 1/8 + 1/16... |- | 1/3 | 0.333... | 0.{{Overline|01}} | 1/4 + 1/16 + 1/64... |- | 1/4 | 0.25{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.24999... | 0.01{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.00{{Overline|1}} | 1/8 + 1/16 + 1/32... |- | 1/5 | 0.2{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.1999... | 0.{{Overline|0011}} | 1/8 + 1/16 + 1/128... |- | 1/6 | 0.1666... | 0.0{{Overline|01}} | 1/8 + 1/32 + 1/128... |- | 1/7 | 0.142857142857... | 0.{{Overline|001}} | 1/8 + 1/64 + 1/512... |- | 1/8 | 0.125{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.124999... | 0.001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.000{{Overline|1}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/9 | 0.111... | 0.{{Overline|000111}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/10 | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0999... | 0.0{{Overline|0011}} | 1/16 + 1/32 + 1/256... |- | 1/11 | 0.090909... | 0.{{Overline|0001011101}} | 1/16 + 1/64 + 1/128... |- | 1/12 | 0.08333... | 0.00{{Overline|01}} | 1/16 + 1/64 + 1/256... |- | 1/13 | 0.076923076923... | 0.{{Overline|000100111011}} | 1/16 + 1/128 + 1/256... |- | 1/14 | 0.0714285714285... | 0.0{{Overline|001}} | 1/16 + 1/128 + 1/1024... |- | 1/15 | 0.0666... | 0.{{Overline|0001}} | 1/16 + 1/256... |- | 1/16 | 0.0625{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0624999... | 0.0001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0000{{Overline|1}} | 1/32 + 1/64 + 1/128... |} == تاريخ == جديد ٻٽي عددي سرشتي جو اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان تي وڌيڪ ڪم ڪيو، جنهن کي هن سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> تنهن هوندي به، ٻٽن عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان اڳ به قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، مثال طور [[فال ڪڍڻ]] لاءِ [[ٻٽي ڪُڻي]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|اهي حسابي قدر، جيڪي خيال ڪيو وڃي ٿو ته [[هورس جي اک]] جي حصن وسيلي ظاهر ڪيا ويندا هئا]] قديم مصر جا ڪاتب ڀاڱن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڀاڱا]]، جيڪي ٻٽي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هئا، ۽ [[هورس جي اک|هورس جي اک جا ڀاڱا]]. پوئين سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو رياضيءَ جي ڪجهه مؤرخن جو خيال هو ته ان ۾ استعمال ٿيندڙ نشانين کي [[هورس]] جي اک جي شڪل ٺاهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هن راءِ تي اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor1-link=Eleanor Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|editor2-link=Jackie Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|url=https://books.google.com/books?id=xZMSDAAAQBAJ&pg=PA790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک جا ڀاڱا اناج، مايع شين يا ٻين ماپن جي ڀاڱائي مقدار لاءِ ٻٽي ڳڻپ جو سرشتو هئا. هن سرشتي ۾ هڪ [[هيڪٽ]] جي ڪنهن ڀاڱي کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ٻٽن ڀاڱن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جون شروعاتي صورتون [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿيون، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل ترقي يافته هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43|url=https://books.google.com/books?id=ux--OWgWvBQC&pg=PA42}}.</ref> [[قديم مصري ضرب]] ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو پڻ ٻٽن عددن سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي عدد سان ضرب ڪرڻ لاءِ مرحلن جو هڪ سلسلو اختيار ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ ڪنهن قدر، جيڪو شروعات ۾ ٻن عددن مان پهريون عدد هوندو هو، کي يا ته ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا ان ۾ پهريون عدد ٻيهر شامل ڪيو ويندو هو. اهي مرحلا ڪهڙي ترتيب سان ڪرڻا آهن، اهو ٻئي عدد جي ٻٽي اظهار مان طئي ٿيندو هو. هي طريقو مثال طور [[رائنڊ رياضي پيپرس]] ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو تقريباً 1650 ق م جو آهي.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136|url=https://books.google.com/books?id=BtcQq4RUfkUC&pg=PA135}}.</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي باگوا]] چين ۾ ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|url=https://books.google.com/books?id=S5hLpfFiMCQC&pg=PR13|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت کي ان جي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] [[آئي چنگ وسيلي فال ڪڍڻ|فال ڪڍڻ واري طريقي]] جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي ٻٽوائي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|url=https://books.google.com/books?id=SsbChdIiflsC&pg=PA29|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ترتيبوار ٽن بٽن ۽ ڇهن بٽن وارن ٻٽن عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ قديم چين جي [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي صورت ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو، جيڪا جديد ٻٽن عددن سان مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد ان ترتيب کي رياضيائي استعمال لاءِ پيش ڪرڻ نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> شائو يونگ جي چورس ترتيب ۾ هر هڪ هيڪساگرام جي مٿان موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي ڏسندي،<ref name="Marshall"> {{cite web |url= http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm |title= Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence) |last= Marshall |first= Steve |date= |website= |publisher= |access-date=2022-09-15 |quote="You could say [the Fuxi binary sequence] is a more sensible way of rendering hexagram as binary numbers .... The reasoning, if any, that informs [the King Wen] sequence is unknown." }} </ref> ۽ قطارن کي يا ته هيٺئين ساڄي پاسي کان مٿئين کاٻي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 0 ۽ ٽٽل ليڪون 1 هجن، يا مٿئين کاٻي پاسي کان هيٺئين ساڄي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 1 ۽ ٽٽل ليڪون 0 هجن، هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي سلسلي طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu" in :Das Neueste über China: G.W. Leibnizens Novissima Sinica von 1697 : Internationales Symposium, Berlin 4. bis 7. Oktober 1997|date=2000| publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart|isbn=3515074481|pages=165–170|url=https://books.google.com/books?id=DkIpP2SsGlIC&pg=PA165|ref=ID3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب|اٽرسڪن ماڻهن]] فال ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[فال ڪڍندڙ پادري|جگرن]] جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو هو. هر حصي تي ڪنهن ديوتا ۽ آسمان ۾ ان سان لاڳاپيل علائقي جو نالو لکيل هوندو هو. جگر جي هر حصي مان هڪ ٻٽو نتيجو حاصل ٿيندو هو، جنهن کي ٻين نتيجن سان گڏائي آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |url=https://www.jstor.org/stable/27566714 |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345 |jstor=27566714 |issn=0002-9475}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] واري پيشگوئي مرڪز ۾ فال ڪڍڻ لاءِ جدا جدا ٿانون مان سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا ڪڍيا ويندا هئا. پوءِ انهن نتيجن کي گڏ ڪري آخري پيشگوئي تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek divination |date=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-1573-5 |edition=1. publ |series=Blackwell ancient religions |location=Malden, Mass.}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، [[عروض (شاعري)|شاعراڻي وزن]] جي وضاحت لاءِ هڪ ٻٽو سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller programming: the microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-0-8493-7189-9|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, {{ISBN|0-387-94544-X}}</ref> هن شاعراڻن وزنن کي ننڍين ۽ ڊگهن ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جن مان ڊگهي ماترا ڊيگهه ۾ ٻن ننڍين ماترائن جي برابر هئي.<ref>[http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf Math for Poets and Drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616225617/http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf |date=16 June 2012 }} (pdf, 145KB)</ref> انهن کي ترتيبوار ''لگهو''، يعني هلڪي ماترا، ۽ ''گرو''، يعني ڳري ماترا، چيو ويندو هو. پنگلا جي هندو ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' (8.23) ۾ هر وزن کي هڪ الڳ قدر ڏيڻ لاءِ هڪ ماترائي جدول ٺاهڻ جو طريقو بيان ٿيل آهي. سنسڪرت ۾ ''چندهه شاستر'' جي لفظي معنيٰ "وزنن جو علم" آهي. پنگلا جي سرشتي ۾ ٻٽو اظهار ساڄي پاسي وڌندو هو، جڏهن⁠تہ جديد [[موقعي واري لکت]] ۾ ٻٽا عدد کاٻي پاسي وڌندا آهن.<ref>{{Cite book|title=The mathematics of harmony: from Euclid to contemporary mathematics and computer science|first1=Alexey|last1=Stakhov|author1-link=Alexey Stakhov|first2=Scott Anthony|last2=Olsen|isbn=978-981-277-582-5|year=2009|publisher=World Scientific |url=https://books.google.com/books?id=K6fac9RxXREC}}</ref> پنگلا جي سرشتي ۾ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي. چار ننڍيون ماترائون "0000" پهريون نمونو هيون ۽ انهن جو قدر هڪ هو. عددي قدر [[موقعي واري قيمت]]ن جي مجموعي ۾ هڪ شامل ڪري حاصل ڪيو ويندو هو.<ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", Journal of Indian Studies, Volume 21, 1993, pp. 31–50</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو پراڻي [[اويو سلطنت]] جي يوروبا قبيلي ۾ مشهور هو. اهو ''آئي چنگ'' سان مشابهت رکي ٿو، پر ''آئي چنگ'' جي 64 نشانين جي ڀيٽ ۾ ان ۾ 256 تائين ٻٽيون نشانيون هونديون آهن.{{sfnp|Landry|2019|p=25}} اهو عدد 16 جي چورس مان حاصل ٿئي ٿو ۽ اٺ بٽن واري سلسلي جي ڪل ممڪن ترتيبن جي برابر آهي. اِفا وسيلي فال ڪڍڻ ۾ اهي ممڪن نتيجا ''[https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2025/08/22/what-ifa-an-indigenous-binary-knowledge-system-can-teach-us-about-ai/ اودو]'' سڏجن ٿا. اهي ''اودو'' هڪ ''اوپيلي'' زنجير وسيلي طئي ڪيا وڃن ٿا، جنهن ۾ اٺ ٻج هوندا آهن. هر ٻج ٻن مان ڪنهن هڪ حالت، کليل يا بند، ۾ ڪري سگهي ٿو، جنهن سان سڀ ممڪن ترتيبون ٺهن ٿيون. اِفا جو آغاز 15هين صديءَ ۾ اولهه آفريڪا جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ ٿيو. 2008ع ۾ [[يونيسڪو]] اِفا کي "[[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جي شاهڪارن]]" واري فهرست ۾ شامل ڪيو.{{sfnp|Landry|2019|p=154}}<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146 |access-date=5 July 2017}}</ref> === ٻيون ثقافتون === [[فرانسيسي پولينيشيا]] جي [[مانگاريوا]] ٻيٽ جا رهواسي 1450ع کان اڳ هڪ گڏيل ٻٽي-[[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتو استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|date=16 December 2013|doi=10.1073/pnas.1309160110|pages=1322–1327|pmid=24344278|pmc=3910603|doi-access=free}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ ٻٽن سُرن وارا [[چيريل ڍول]] پيغامن کي ڪوڊ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ٻٽيون ترتيبون روايتي آفريڪي فال ڪڍڻ وارن سرشتن، جهڙوڪ [[اِفا]]، ۽ [[وچيون دور|وچئين دور]] جي اولهه واري [[نقطي فال]] ۾ پڻ استعمال ٿينديون هيون. [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي گهڻين مقامي ٻولين]] ۾ بنياد-2 وارو سرشتو استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |url=https://www.jstor.org/stable/23621076 |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160 |jstor=23621076 |issn=0003-5483}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ اولهه جون ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] هڪ اهڙي سرشتي جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ٻٽن عددن جي سلسلن ۾ بدلائي سگهجي ٿو، ۽ پوءِ انهن سلسلن کي ڪنهن به متن ۾ اکرن جي شڪل جي تمام هلڪن ۽ مشڪل سان ڏسڻ ۾ ايندڙ فرقن وسيلي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> ٻٽي رمزنگاريءَ جي عام نظريي لاءِ اهم ڳالهه اها هئي ته بيڪن وڌيڪ چيو ته هي طريقو ڪنهن به اهڙين شين سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، جيڪي رڳو ٻن هڪٻئي کان ڌار حالتن ۾ هجن: ”بشرطيڪ اهي شيون رڳو ٻٽي فرق جي لائق هجن؛ جيئن گهنڊن، بگلَن، روشنين ۽ مشعلن، بندوقن جي ٺڪائن، يا ساڳئي نوعيت جي ٻين اوزارن وسيلي.“<ref name="Bacon1605">{{Cite web |last=Bacon |first=Francis |author-link=Francis Bacon |title=The Advancement of Learning |url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html |year=1605 |volume=6 |location=London |pages=Chapter 1 }} </ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو رمز}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ اهڙو سرشتو بيان ڪيو، جنهن کي هن [[هنڌي حساب]] جو نالو ڏنو. هن ۾ اکرن جي غير موقعي واري اظهار وسيلي ٻٽو حساب ڪيو ويندو هو. [[ٿامس هيريئٽ]] ٻٽي سرشتي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيائين؛ اهي پوءِ سندس ڪاغذن مان هٿ آيا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454|doi=10.1119/1.1933042|bibcode=1951AmJPh..19..452S}}</ref> ممڪن آهي ته يورپ ۾ هن سرشتي بابت پهرين اشاعت [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ ڪئي هجي.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|language=de|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15|doi=10.1515/dmvm-2008-0009|s2cid=179000299|url=http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|archive-date=28 December 2021|access-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228024010/http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|url-status=dead}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ٻٽي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ٻٽن تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ٻٽي واڌ بابت'' ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ٻٽن عددن سان جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن عددن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ٻٽي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''Explication de l'Arithmétique Binaire'' ۾ ملي ٿو. هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هن ريت آهي: ''ٻٽي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ٻٽي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ٻٽي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ٻٽي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ٻٽي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ”ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.“<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm لائپنيٽز]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، تنهنڪري انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي، ۽ ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو. ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال پوءِ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن سندس جانشينن ۾ پڻ مقبول ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ٻٽا عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ تاريخي اهميت وارو مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ٻٽي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ”ماڊل ڪي“ نالو ڏنو. نالي ۾ ”ڪي“ سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ٻٽي جمع وسيلي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن مان وينر بعد ۾ پنهنجي يادگيرين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ٻٽا [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[آئي ٽرپل اي ڪمپيوٽنگ جي تاريخ جا ساليانا]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 صفحا)</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] 3dygx8np5a1vuyg9jl4k97jswgk5iwd 394550 394549 2026-07-15T11:31:01Z Intisar Ali 8681 394550 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == اظهار == ڪنهن به عدد کي [[بٽ]]ن (ثنائي هنجن) جي هڪ سلسلي وسيلي ظاهر ڪري سگهجي ٿو. اهي بٽ وري اهڙي ڪنهن به وسيلي سان ظاهر ڪري سگهجن ٿا، جيڪو ٻن پاڻ ۾ هڪٻئي جي ابتڙ حالتن مان ڪنهن هڪ حالت ۾ هجي. هيٺ ڏنل هر قطار ۾ موجود نشانين کي ثنائي عدد '''667''' جي نمائندگي طور سمجهي سگهجي ٿو: {| style="text-align:center;" | 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || ― || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> |- | ☒ || ☐ || ☒ || ☐ || ☐ || ☒ || ☒ || ☐ || ☒ || ☒ |- | هائو || نه || هائو || نه || نه || هائو || هائو || نه || هائو || هائو |- | س || غ || س || غ || غ || س || س || غ || س || س |- | + | - | + | - | - | + | + | - | + | + |} [[File:Binary clock.svg|thumb|هڪ [[ثنائي گهڙي]] ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) استعمال ڪيا ويندا آهن. هن گهڙيءَ ۾ LEDن جو هر عمودي قطار روايتي [[سٺائي سرشتو|سٺائي]] وقت جي هڪ [[ثنائي ڪوڊ ڪيل عشري]] عدد کي ظاهر ڪري ٿو.]] هر حالت ۾ ظاهر ڪيل عددي قدر ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هر نشاني کي ڪهڙو قدر ڏنو ويو آهي. ڪمپيوٽرن جي شروعاتي دور ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ سوئچ، پنچ ڪيل سوراخ ۽ پنچ ٿيل ڪاغذي ٽيپون استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|title=Introducing binary – Revision 1 – GCSE Computer Science|website=BBC|access-date=2019-06-26|archive-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626050826/https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|url-status=dead}}</ref> جديد ڪمپيوٽرن ۾ ثنائي قدر ٻن مختلف [[برقي دٻاءُ]]ن (Voltage) جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، جڏهن⁠تہ [[مقناطيسي ڊسڪ]] تي [[مقناطيسي قطبيت]] استعمال ڪئي ويندي آهي. "مثبت"، "ها"، يا "هلندڙ" حالت لازمي طور 1 جي برابر نه هوندي آهي؛ اهو استعمال ٿيندڙ ڪمپيوٽر جي بناوت (آرڪيٽيڪچر) تي منحصر هوندو آهي. [[عربي انگ]]ن سان عدد لکڻ جي روايت مطابق، ثنائي عدد عام طور تي '''0''' ۽ '''1''' جي نشانين سان لکيا ويندا آهن. لکڻ وقت ثنائي عددن سان اڪثر اڳياڙي، پڇاڙي يا هيٺيون عدد (سب اسڪرپٽ) شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن سندن بنياد (بيس يا ديڊڪس) واضح ٿي سگهي. هيٺ ڏنل سڀئي صورتون هڪجهڙيون آهن: * 100101 بائنري (ٻٽو هجڻ جي واضح نشاندهي) * 100101b (پڇاڙي ''b''؛ [[انٽيل رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996">{{cite book|title=Arbeitsbuch Informatik – eine praxisorientierte Einführung in die Datenverarbeitung mit Projektaufgabe|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2013|orig-year=1996|publisher=Vieweg-Verlag, reprint: Springer-Verlag|isbn=978-3-528-04952-2|id=9783322929075|doi=10.1007/978-3-322-92907-5|url=https://books.google.com/books?id=b8-dBgAAQBAJ}}</ref><ref name="Kueveler-Schwoch_2007">{{cite book|title=Informatik für Ingenieure und Naturwissenschaftler|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2007-10-04|publisher=Vieweg, reprint: Springer-Verlag|edition=5|volume=2|isbn=9783834891914|url=https://books.google.com/books?id=xQbvPYxceY0C}}</ref> * 100101B (وڏي اکر B سان پڇاڙي) * bin 100101 (اڳياڙي ''بن'') * 100101₂ (هيٺيون عدد 2، جيڪو بنياد-2 ظاهر ڪري ٿو) * %100101 (اڳياڙي ''%''؛ [[موٽرولا رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996"/><ref name="Kueveler-Schwoch_2007"/> * 0b100101 (اڳياڙي ''0b''؛ گهڻين پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * 6b100101 (ثنائي صورت ۾ بٽن جو تعداد ظاهر ڪندڙ اڳياڙي؛ پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * #b100101 (اڳياڙي ''#b''؛ [[لسپ]] پروگرامنگ ٻوليءَ ۾ عام) ڳالهائڻ وقت ثنائي عدد عام طور تي هر هنج کي الڳ الڳ پڙهيو ويندو آهي، جيئن ان کي عشري عدد سان نه ملائجي. مثال طور، ثنائي عدد '''100''' کي ''هڪ–صفر–صفر'' پڙهيو ويندو آهي، نه ته ''هڪ سئو''، جيئن واضح رهي ته اهو ثنائي عدد آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ثنائي عدد '''100''' جي قيمت حقيقت ۾ چار آهي، تنهنڪري ان کي ''هڪ سئو'' چوڻ مونجهارو پيدا ڪندو، ڇو ته اهو عشري سرشتي ۾ مڪمل طور مختلف قدر ڏيکاري ٿو. ٻئي طرف، ثنائي عدد '''100''' کي ''چار'' پڻ پڙهي سگهجي ٿو، جيڪو ان جي صحيح عددي قدر کي ظاهر ڪري ٿو، پر اهڙي پڙهڻيءَ مان ان جي ثنائي صورت ظاهر نه ٿيندي. == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ ڪرڻ جو طريقو ٻين عددي سرشتن وانگر ئي آهي. هڪ هنج کان شروعات ڪندي، هر هنج کي وڌندڙ ترتيب سان تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻٽي يا ٻٽي ڳڻپ کي سمجهڻ کان اڳ، حوالو طور وڌيڪ مشهور [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي سرشتي]] ۾ ڳڻپ تي مختصر نظر وجهڻ مفيد آهي. === ڏھائي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي]] سرشتو ڏهن نشانين '''0''' کان '''9''' تائين استعمال ڪري ٿو. ڳڻپ سڀ کان گهٽ اهميت واري هنج (ساڄي پاسي واري عدد)، جنهن کي اڪثر ''پهريون ڊجٽ'' چيو ويندو آهي، کي وڌائڻ سان شروع ٿيندي آهي. جڏهن ان هنڌ تي موجود سڀئي نشانيون استعمال ٿي وڃن ٿيون، ته اهو عدد يا ھنج ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي واري وڌيڪ اهم عدد ۾ هڪ واڌ (''اوورفلو'') ڪئي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ وري ساڄي پاسي واري عدد ۾ ڳڻپ جاري رهندي آهي. اهو عمل هر وڌيڪ اهم عدد لاءِ ورجايو ويندو آهي. ڳڻپ هن ريت اڳتي وڌندي آهي: :000، 001، 002، ... 007، 008، 009، (ساڄي پاسي وارو عدد ٻيهر ٻڙي يا صفر ٿئي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي وارو عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''0، 011، 012، ... :&nbsp;&nbsp;&nbsp;... :090، 091، 092، ... 097، 098، 099، (ساڄي پاسي جا ٻئي عدد ٻيهر ٻڙي ٿين ٿا ۽ ايندڙ عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''00، 101، 102، ... === ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[File:Binary counter.gif|thumb|هي ڳڻپيندڙ ڏيکاري ٿو ته ٻٽي سرشتي ۾ ٻڙي کان 31 تائين ڪيئن ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي.]] [[File:Binary_guess_number_trick_SMIL.svg|thumb|upright|link={{filepath:binary_guess_number_trick_SMIL.svg}}|هڪ مشهور راند، جنهن ۾ ڪنهن عدد جو اندازو انهن ڪارڊن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي، جن تي اهو عدد موجود هجي. اها ٻٽي اظهار جي بٽن تي ٻڌل آهي. SVG فائيل ۾ ڪارڊ تي ڪلڪ ڪرڻ سان ان جي حالت تبديل ٿيندي.]] ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ به ساڳئي اصول تي ٻڌل آهي. هتي به واڌ سڀ کان گهٽ اهميت واري ٻٽي عدد، يعني [[بٽ]] (ساڄي پاسي وارو يا پهريون بٽ)، کان شروع ٿيندي آهي، پر هتي رڳو ٻه نشانيون '''0''' ۽ '''1''' موجود هونديون آهن. تنهنڪري جڏهن ڪنهن بٽ جي قيمت '''1''' تائين پهچي ٿي، ته ايندڙ واڌ سان اهو ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ساڳئي وقت ان جي کاٻي پاسي وارو بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو: :0000، :000'''1'''، (ساڄي پاسي وارو بٽ ٻيهر شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :00'''1'''0، 0011، (ساڄي پاسي جا ٻئي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''00، 0101، 0110، 0111، (ساڄي پاسي جا ٽي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''000، 1001، 1010، 1011، 1100، 1101، 1110، 1111 ... ٻٽي سرشتي ۾ هر بٽ، 2 جي وڌندڙ قوت جي نمائندگي ڪندو آهي. سڀ کان ساڄي پاسي وارو بٽ 2⁰، ان کان کاٻي وارو 2¹، پوءِ 2²، ۽ اهڙي طرح اڳتي وڌندو آهي. ڪنهن ٻٽي عدد جي قيمت انهن سڀني قوتن جي مجموعي جي برابر هوندي آهي، جن جي لاڳاپيل بٽن جي قيمت '''1''' هجي. مثال طور، ٻٽي عدد '''100101''' کي ڏھائي صورت ۾ هن ريت تبديل ڪيو وڃي ٿو: :100101₂ = [ ( '''1''' ) × 2⁵ ] + [ ( '''0''' ) × 2⁴ ] + [ ( '''0''' ) × 2³ ] + [ ( '''1''' ) × 2² ] + [ ( '''0''' ) × 2¹ ] + [ ( '''1''' ) × 2⁰ ] :100101₂ = [ '''1''' × 32 ] + [ '''0''' × 16 ] + [ '''0''' × 8 ] + [ '''1''' × 4 ] + [ '''0''' × 2 ] + [ '''1''' × 1 ] :'''100101₂ = 37₁₀''' == ٻٽو حساب == ٻٽن عددن ۾ [[حساب]] جو طريقو ٻين [[عددي سرشتو|عددي سرشتن]] جي [[موقعي واري لکت]] ۾ ٿيندڙ حساب سان گهڻو مشابهت رکي ٿو. ٻٽن عددن تي جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ ڪري سگهجي ٿي. === جمع === {{main|جمع ڪندڙ (برقيات)}} [[Image:Half Adder.svg|thumbnail|ٻٽي [[جمع ڪندڙ (برقيات)|اڌ جمع ڪندڙ]] جو [[برقي سرڪٽ جو خاڪو]]، جيڪو ٻن بٽن کي پاڻ ۾ جمع ڪري حاصل ۽ اڳتي کڻڻ وارو بٽ پيدا ڪري ٿو]] ٻٽي سرشتي ۾ سڀ کان سادو حسابي عمل جمع آهي. ٻن هڪ-عددي ٻٽن عددن کي جمع ڪرڻ نسبتاً سولو آهي ۽ ان ۾ اڳتي کڻڻ جو طريقو استعمال ٿيندو آهي: :0 + 0 → 0 :0 + 1 → 1 :1 + 0 → 1 :1 + 1 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 1 + 1 = 2 = 0 + (1 × 2¹)) ٻن '''1''' عددن کي جمع ڪرڻ سان '''0''' لکبو آهي، جڏهن⁠تہ '''1''' کي ايندڙ خاني ۾ شامل ڪرڻ لاءِ اڳتي کنيو ويندو آهي. اهو عمل عشري سرشتي ۾ ٿيندڙ جمع سان مشابهت رکي ٿو؛ جڏهن ٻن هڪ-عددي انگن جو مجموعو بنياد، يعني 10، جي برابر يا ان کان وڌيڪ ٿئي، ته کاٻي پاسي واري عدد ۾ هڪ واڌ ڪئي ويندي آهي: :5 + 5 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 5 + 5 = 10 = 0 + (1 × 10¹)) :7 + 9 → 6، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 7 + 9 = 16 = 6 + (1 × 10¹)) هن عمل کي '''اڳتي کڻڻ''' چيو ويندو آهي. جڏهن جمع جو نتيجو ڪنهن هڪ عدد جي ممڪن قيمت کان وڌي وڃي، ته واڌو مقدار کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اهو صحيح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ خاني جي وزن ۾ بنياد جيترو واڌارو هوندو آهي. ٻٽي سرشتي ۾ پڻ اڳتي کڻڻ ساڳيءَ ريت ڪم ڪري ٿو: {{brown|1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد)}} 0 1 1 0 1 + 1 0 1 1 1 ------------- = 1 0 0 1 0 0 = 36 هن مثال ۾ ٻه عدد، 01101₂ يعني 13₁₀، ۽ 10111₂ يعني 23₁₀، پاڻ ۾ جمع ڪيا ويا آهن. مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. سڀ کان ساڄي پاسي واري خاني کان شروع ڪندي، 1 + 1 = 10₂. ان مان '''1''' کاٻي پاسي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' ساڄي پاسي واري خاني جي هيٺان لکيو وڃي ٿو. ساڄي پاسي کان ٻئي خاني ۾ 1 + 0 + 1 = 10₂ ٿئي ٿو؛ وري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' هيٺ لکيو وڃي ٿو. ٽئين خاني ۾ 1 + 1 + 1 = 11₂ ٿئي ٿو. هن ڀيري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''1''' هيٺين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح اڳتي وڌڻ سان آخري جواب 100100₂ يعني 36₁₀ ملي ٿو. جڏهن ڪمپيوٽرن کي ٻن عددن کي جمع ڪرڻو پوي ٿو، ته هي قاعدو پڻ تيز ڳڻپ جي اجازت ڏئي ٿو: :x [[خاص يا|اڪس-يا]] y = (x + y) [[باقي وارو عمل|باقي]] 2 جتي x ۽ y ٻه بٽ آهن. ==== ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو ==== ٻٽي جمع جي ڪيترن سوالن لاءِ هڪ سادو طريقو '''ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو''' يا '''بروڪ هائوس ٻٽي جمع جو طريقو''' آهي. هي طريقو خاص طور تڏهن ڪارائتو هوندو آهي، جڏهن ڪنهن عدد ۾ لڳاتار ڪيترائي '''1''' موجود هجن. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته ٻٽي سرشتي ۾ {{varserif|n}} عددن تي مشتمل لڳاتار '''1'''ن جي قطار ۾ 1 شامل ڪرڻ سان هڪ '''1''' ۽ ان کان پوءِ {{varserif|n}} صفر حاصل ٿيندا آهن. اهو ئي اصول عشري سرشتي ۾ {{varserif|n}} لڳاتار '''9'''ن ۾ 1 جمع ڪرڻ سان لاڳو ٿئي ٿو: ٻٽو عشري 1 1 1 1 1 9 9 9 9 9 + 1 + 1 ——————————— ——————————— 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 ٻٽي سرشتي ۾ اهڙيون ڊگهيون قطارون عام آهن. تنهنڪري وڏن ٻٽن عددن کي گهڻن اڳتي کڻڻ وارن مرحلن کانسواءِ ٻن سادن قدمن ۾ جمع ڪري سگهجي ٿو. هيٺين مثال ۾ 1110111110₂ يعني 958₁₀ ۽ 1010110011₂ يعني 691₁₀ کي کاٻي پاسي روايتي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، ۽ ساڄي پاسي ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، جمع ڪيو ويو آهي: روايتي اڳتي کڻڻ وارو طريقو ڊگهي اڳتي کڻڻ وارو طريقو بمقابله {{brown|1 1 1 1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد) 1 ← 1 ←}} 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 <s>1 1 1</s> 0 <s>1 1 1 1 1</s> 0 + 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 + 1 0 <s>1</s> 0 1 1 0 0 <s>1</s> 1 ——————————————————————— —————————————————————— = 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. هڪ خاني کان ٻئي خاني تائين روايتي نموني اڳتي کڻڻ بدران، هيٺين ساڳئي موقعي واري خاني ۾ '''1''' سان ملندڙ سڀ کان گهٽ درجي واري '''1''' کي جمع ڪيو وڃي ٿو، ۽ هڪ '''1''' کي لڳاتار قطار جي پڄاڻيءَ کان هڪ خانو اڳتي کنيو وڃي ٿو. جيڪي عدد استعمال ٿي چڪا هجن، تن کي ليڪ ڏئي ختم ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ ئي جمع ٿي چڪا آهن. ساڳئي طريقي سان ٻين ڊگهن قطارن کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. پوءِ باقي عددن کي عام طريقي سان جمع ڪيو وڃي ٿو. اهڙي عمل سان آخري جواب 11001110001₂ يعني 1649₁₀ ملي ٿو. هن ننڍڙي مثال ۾ روايتي طريقي کي اٺ اڳتي کڻڻ وارا مرحلا گهربل هئا، جڏهن⁠تہ ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي ۾ فقط ٻه مرحلا گهربل ٿيا. ==== جمع جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 1 |- ! 1 | 1 | 10 |} ٻٽي جمع جي جدول [[منطقي يا#سچائي جدول|منطقي يا]] واري عمل <math>\lor</math> جي سچائي جدول سان مشابهت رکي ٿي، پر بلڪل ساڳي ناهي. فرق اهو آهي ته <math>1 \lor 1 = 1</math>، جڏهن⁠تہ <math>1+1=10</math>. === ڪٽ === {{further|نشان وارو عددي اظهار|ٻن جو پورائو}} [[ڪٽ]] جو عمل به گهڻو ڪري ساڳئي نموني ڪم ڪري ٿو: :0 − 0 → 0 :0 − 1 → 1، 1 اوڌر وٺو :1 − 0 → 1 :1 − 1 → 0 '''0''' مان '''1''' ڪٽڻ سان '''1''' لکيو وڃي ٿو، پر ايندڙ کاٻي خاني مان '''1''' اوڌر وٺڻو پوي ٿو. هن عمل کي '''اوڌر وٺڻ''' چيو ويندو آهي. اصول اڳتي کڻڻ جهڙو ئي آهي. جڏهن ڪٽ جو نتيجو صفر کان گهٽ ٿئي، ته کوٽ کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني مان اوڌر ورتو وڃي ٿو ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت مان ڪٽيو وڃي ٿو. * * * * (تارن وارن خانن مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 1 0 1 1 1 0 − 1 0 1 1 1 ---------------- = 1 0 1 0 1 1 1 * (تارن واري خاني مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 0 1 1 1 1 1 – 1 0 1 0 1 1 ---------------- = 0 1 1 0 1 0 0 ڪنهن مثبت عدد کي ڪٽڻ، ساڳئي [[مطلق قدر]] واري [[ناڪاري عدد]] کي جمع ڪرڻ جي برابر آهي. ڪمپيوٽر ناڪاري عددن کي سنڀالڻ لاءِ [[نشان وارو عددي اظهار]] استعمال ڪندا آهن، جن مان سڀ کان عام [[ٻن جو پورائو]] آهي. اهڙن اظهارَن سان الڳ ڪٽ واري عمل جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي. ٻن جي پورائي ۾ ڪٽ کي هن فارمولي سان بيان ڪري سگهجي ٿو: :{{math|1=A − B = A + not B + 1}} === ضرب === <!-- هي ڀاڱو [[ٻٽي ڪوڊ ڪيل عشري]] سان ڳنڍيل آهي --> ٻٽي سرشتي ۾ [[ضرب]] عشري ضرب سان مشابهت رکي ٿي. ٻن عددن {{varserif|A}} ۽ {{varserif|B}} کي جزوي حاصلن وسيلي ضرب ڪري سگهجي ٿو. {{varserif|B}} جي هر عدد لاءِ ان عدد ۽ {{varserif|A}} جو حاصل ڳڻيو وڃي ٿو ۽ نئين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. هر قطار کي ايترو کاٻي پاسي سرڪايو وڃي ٿو، جو ان جو ساڄو عدد {{varserif|B}} جي استعمال ڪيل عدد سان هڪ قطار ۾ اچي. سڀني جزوي حاصلن جو مجموعو آخري جواب ڏئي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ ٻٽي سرشتي ۾ فقط ٻه عدد آهن، تنهنڪري هر جزوي ضرب جا رڳو ٻه ممڪن نتيجا آهن: * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 0 هجي، ته جزوي حاصل به 0 هوندو. * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 1 هجي، ته جزوي حاصل {{varserif|A}} جي برابر هوندو. مثال طور، ٻٽن عددن 1011 ۽ 1010 کي هن ريت ضرب ڪيو وڃي ٿو: 1 0 1 1 ({{varserif|A}}) × 1 0 1 0 ({{varserif|B}}) --------- 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي ساڄي پاسي واري صفر لاءِ + 1 0 1 1 ← {{varserif|B}} جي ايندڙ هڪ لاءِ + 0 0 0 0 + 1 0 1 1 --------------- = 1 1 0 1 1 1 0 ٻٽن عددن کي [[ٻٽو نقطو|ٻٽي نقطي]] کان پوءِ موجود بٽن سميت پڻ ضرب ڪري سگهجي ٿو: 1 0 1 . 1 0 1 {{varserif|A}} (عشري سرشتي ۾ 5.625) × 1 1 0 . 0 1 {{varserif|B}} (عشري سرشتي ۾ 6.25) ------------------- 1 . 0 1 1 0 1 ← {{varserif|B}} جي هڪ لاءِ + 0 0 . 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي صفر لاءِ + 0 0 0 . 0 0 0 + 1 0 1 1 . 0 1 + 1 0 1 1 0 . 1 --------------------------- = 1 0 0 0 1 1 . 0 0 1 0 1 (عشري سرشتي ۾ 35.15625) پڻ ڏسو: [[بوٿ جو ضرب وارو قاعدو]]. ==== ضرب جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 0 |- ! 1 | 0 | 1 |} ٻٽي ضرب جي جدول [[منطقي ۽#سچائي جدول|منطقي ۽]] واري عمل <math>\land</math> جي سچائي جدول جي برابر آهي. === ونڊ === {{See also|ونڊ جو قاعدو#باقي سميت صحيح عددي ونڊ}} ٻٽي سرشتي ۾ [[ڊگهي ونڊ]] پڻ عشري سرشتي واري ڊگهي ونڊ سان مشابهت رکي ٿي. هيٺين مثال ۾ [[ورهائيندڙ]] 101₂، يعني عشري سرشتي ۾ 5، آهي، جڏهن⁠تہ [[ونڊ (رياضي)|ورهائجندڙ]] 11011₂، يعني عشري سرشتي ۾ 27، آهي. طريقو عشري ڊگهي ونڊ جهڙو آهي. هتي ورهائيندڙ 101₂، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن 110₂ ۾ هڪ ڀيرو اچي ٿو، تنهنڪري مٿين قطار ۾ '''1''' لکيو وڃي ٿو. پوءِ هن نتيجي کي ورهائيندڙ سان ضرب ڪري، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن مان ڪٽيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ عدد '''1''' کي هيٺ لاٿو وڃي ٿو ته جيئن نئون ٽن-عددي سلسلو ٺهي: 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 0 0 1 پوءِ ساڳيو عمل نئين سلسلي سان ورجايو وڃي ٿو ۽ ورهائجندڙ جا سڀ عدد ختم ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو: 1 0 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 1 1 1 − 1 0 1 ----- 0 1 0 تنهنڪري 11011₂ کي 101₂ سان ورهائڻ جو [[حاصل ونڊ]] 101₂ آهي، جيڪو مٿين قطار ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن⁠تہ هيٺين قطار ۾ ڏيکاريل باقي 10₂ آهي. عشري سرشتي ۾ اهو 27 کي 5 سان ورهائڻ جي برابر آهي، جنهن جو حاصل 5 ۽ باقي 2 آهي. ڊگهي ونڊ کانسواءِ اهڙا طريقا پڻ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جن ۾ هر مرحلي تي جزوي باقي مان ضرورت کان وڌيڪ ڪٽ ڪيو وڃي. اهڙا طريقا گهٽ باقاعده، پر وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن. === چورس پاڙ (اسڪوائر روٽ) === [[چورس پاڙ ڳڻڻ جا طريقا#ٻٽو عددي سرشتو (بنياد 2)|ٻٽي چورس پاڙ]] عدد بہ عدد ڪڍڻ جو عمل بنيادي طور عشري چورس پاڙ جهڙو آهي، پر ٻٽي سرشتي سبب گهڻو سادو آهي. پهرين عددن کي ساڄي پاسي کان جوڙن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن عددن جو تعداد اڻپورو هجي، ته شروع ۾ هڪ صفر وڌو وڃي. پوءِ هر مرحلي تي هيل تائين حاصل ٿيل جواب کي '''01''' سان وڌائي ڏٺو وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو موجوده باقي مان ڪٽي سگهجي، ته ڪٽ ڪيو وڃي. پوءِ باقي سان ايندڙ عددي جوڙو شامل ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪٽ ٿيو هجي ته جواب جو ايندڙ عدد '''1'''، ٻي حالت ۾ '''0''' هوندو. 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 - 1 - 1 - 1 - 1 ---- ---- ---- ---- 1 10 1 10 1 10 1 10 - 1 01 - 1 01 - 1 01 ------- ------- ------- 1 10 1 10 01 1 10 01 - 1 10 01 ---------- 0 پهرين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 0 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 001 ملي ٿو، جيڪو پهرين جوڙي 10 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو پهريون عدد 1 آهي. ٻئي مرحلي ۾ هيل تائين جواب 1 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد پڻ 1 آهي. ٽئين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 11 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 1101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽڻ لاءِ تمام وڏو آهي؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 0 آهي. چوٿين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 110 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 11001 ملي ٿو، جيڪو باقي 11001 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 1 آهي. اهڙيءَ طرح آخري جواب 1101 حاصل ٿئي ٿو. == ڀاڱا == ٻٽي حساب ۾ ڪنهن [[ڀاڱو|ڀاڱي]] جي ٻٽي توسيع رڳو تڏهن [[ورجندڙ عشري|ختم ٿيندي]] آهي، جڏهن ان جو [[مخرج]] 2 جي ڪنهن [[قوت]] جي برابر هجي. تنهنڪري 1/10 جي ڪا محدود ٻٽي صورت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 10 جا اولي جزا 2 ۽ 5 آهن. انهيءَ سبب ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ 10 × 1/10 جو نتيجو بلڪل 1 جي برابر نه ٿي سگهي ٿو. مثال طور، 1/3 جي ٻٽي توسيع .010101... آهي، جنهن جو مطلب آهي: :<math>\frac 13 = 0 \times 2^{-1} + 1 \times 2^{-2} + 0 \times 2^{-3} + 1 \times 2^{-4} + \cdots.</math> ٻن جي ابتڙ قوتن جي محدود مجموعي وسيلي ان جي بلڪل صحيح قيمت حاصل نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1/3 جي ٻٽي صورت ۾ صفر ۽ هڪ سدائين واري واري سان ورجندا رهن ٿا. {| class="wikitable" |- ! ڀاڱو ! [[بنياد 10|عشري]] ! ٻٽو ! ڀاڱائي ويجهو قدر |- | 1/1 | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.999... | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.{{Overline|1}} | 1/2 + 1/4 + 1/8... |- | 1/2 | 0.5{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.4999... | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0{{Overline|1}} | 1/4 + 1/8 + 1/16... |- | 1/3 | 0.333... | 0.{{Overline|01}} | 1/4 + 1/16 + 1/64... |- | 1/4 | 0.25{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.24999... | 0.01{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.00{{Overline|1}} | 1/8 + 1/16 + 1/32... |- | 1/5 | 0.2{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.1999... | 0.{{Overline|0011}} | 1/8 + 1/16 + 1/128... |- | 1/6 | 0.1666... | 0.0{{Overline|01}} | 1/8 + 1/32 + 1/128... |- | 1/7 | 0.142857142857... | 0.{{Overline|001}} | 1/8 + 1/64 + 1/512... |- | 1/8 | 0.125{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.124999... | 0.001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.000{{Overline|1}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/9 | 0.111... | 0.{{Overline|000111}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/10 | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0999... | 0.0{{Overline|0011}} | 1/16 + 1/32 + 1/256... |- | 1/11 | 0.090909... | 0.{{Overline|0001011101}} | 1/16 + 1/64 + 1/128... |- | 1/12 | 0.08333... | 0.00{{Overline|01}} | 1/16 + 1/64 + 1/256... |- | 1/13 | 0.076923076923... | 0.{{Overline|000100111011}} | 1/16 + 1/128 + 1/256... |- | 1/14 | 0.0714285714285... | 0.0{{Overline|001}} | 1/16 + 1/128 + 1/1024... |- | 1/15 | 0.0666... | 0.{{Overline|0001}} | 1/16 + 1/256... |- | 1/16 | 0.0625{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0624999... | 0.0001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0000{{Overline|1}} | 1/32 + 1/64 + 1/128... |} == تاريخ == جديد ٻٽي عددي سرشتي جو اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان تي وڌيڪ ڪم ڪيو، جنهن کي هن سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> تنهن هوندي به، ٻٽن عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان اڳ به قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، مثال طور [[فال ڪڍڻ]] لاءِ [[ٻٽي ڪُڻي]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|اهي حسابي قدر، جيڪي خيال ڪيو وڃي ٿو ته [[هورس جي اک]] جي حصن وسيلي ظاهر ڪيا ويندا هئا]] قديم مصر جا ڪاتب ڀاڱن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڀاڱا]]، جيڪي ٻٽي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هئا، ۽ [[هورس جي اک|هورس جي اک جا ڀاڱا]]. پوئين سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو رياضيءَ جي ڪجهه مؤرخن جو خيال هو ته ان ۾ استعمال ٿيندڙ نشانين کي [[هورس]] جي اک جي شڪل ٺاهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هن راءِ تي اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor1-link=Eleanor Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|editor2-link=Jackie Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|url=https://books.google.com/books?id=xZMSDAAAQBAJ&pg=PA790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک جا ڀاڱا اناج، مايع شين يا ٻين ماپن جي ڀاڱائي مقدار لاءِ ٻٽي ڳڻپ جو سرشتو هئا. هن سرشتي ۾ هڪ [[هيڪٽ]] جي ڪنهن ڀاڱي کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ٻٽن ڀاڱن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جون شروعاتي صورتون [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿيون، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل ترقي يافته هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43|url=https://books.google.com/books?id=ux--OWgWvBQC&pg=PA42}}.</ref> [[قديم مصري ضرب]] ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو پڻ ٻٽن عددن سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي عدد سان ضرب ڪرڻ لاءِ مرحلن جو هڪ سلسلو اختيار ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ ڪنهن قدر، جيڪو شروعات ۾ ٻن عددن مان پهريون عدد هوندو هو، کي يا ته ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا ان ۾ پهريون عدد ٻيهر شامل ڪيو ويندو هو. اهي مرحلا ڪهڙي ترتيب سان ڪرڻا آهن، اهو ٻئي عدد جي ٻٽي اظهار مان طئي ٿيندو هو. هي طريقو مثال طور [[رائنڊ رياضي پيپرس]] ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو تقريباً 1650 ق م جو آهي.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136|url=https://books.google.com/books?id=BtcQq4RUfkUC&pg=PA135}}.</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي باگوا]] چين ۾ ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|url=https://books.google.com/books?id=S5hLpfFiMCQC&pg=PR13|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت کي ان جي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] [[آئي چنگ وسيلي فال ڪڍڻ|فال ڪڍڻ واري طريقي]] جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي ٻٽوائي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|url=https://books.google.com/books?id=SsbChdIiflsC&pg=PA29|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ترتيبوار ٽن بٽن ۽ ڇهن بٽن وارن ٻٽن عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ قديم چين جي [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي صورت ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو، جيڪا جديد ٻٽن عددن سان مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد ان ترتيب کي رياضيائي استعمال لاءِ پيش ڪرڻ نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> شائو يونگ جي چورس ترتيب ۾ هر هڪ هيڪساگرام جي مٿان موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي ڏسندي،<ref name="Marshall"> {{cite web |url= http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm |title= Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence) |last= Marshall |first= Steve |date= |website= |publisher= |access-date=2022-09-15 |quote="You could say [the Fuxi binary sequence] is a more sensible way of rendering hexagram as binary numbers .... The reasoning, if any, that informs [the King Wen] sequence is unknown." }} </ref> ۽ قطارن کي يا ته هيٺئين ساڄي پاسي کان مٿئين کاٻي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 0 ۽ ٽٽل ليڪون 1 هجن، يا مٿئين کاٻي پاسي کان هيٺئين ساڄي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 1 ۽ ٽٽل ليڪون 0 هجن، هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي سلسلي طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu" in :Das Neueste über China: G.W. Leibnizens Novissima Sinica von 1697 : Internationales Symposium, Berlin 4. bis 7. Oktober 1997|date=2000| publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart|isbn=3515074481|pages=165–170|url=https://books.google.com/books?id=DkIpP2SsGlIC&pg=PA165|ref=ID3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب|اٽرسڪن ماڻهن]] فال ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[فال ڪڍندڙ پادري|جگرن]] جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو هو. هر حصي تي ڪنهن ديوتا ۽ آسمان ۾ ان سان لاڳاپيل علائقي جو نالو لکيل هوندو هو. جگر جي هر حصي مان هڪ ٻٽو نتيجو حاصل ٿيندو هو، جنهن کي ٻين نتيجن سان گڏائي آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |url=https://www.jstor.org/stable/27566714 |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345 |jstor=27566714 |issn=0002-9475}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] واري پيشگوئي مرڪز ۾ فال ڪڍڻ لاءِ جدا جدا ٿانون مان سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا ڪڍيا ويندا هئا. پوءِ انهن نتيجن کي گڏ ڪري آخري پيشگوئي تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek divination |date=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-1573-5 |edition=1. publ |series=Blackwell ancient religions |location=Malden, Mass.}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، [[عروض (شاعري)|شاعراڻي وزن]] جي وضاحت لاءِ هڪ ٻٽو سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller programming: the microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-0-8493-7189-9|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, {{ISBN|0-387-94544-X}}</ref> هن شاعراڻن وزنن کي ننڍين ۽ ڊگهن ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جن مان ڊگهي ماترا ڊيگهه ۾ ٻن ننڍين ماترائن جي برابر هئي.<ref>[http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf Math for Poets and Drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616225617/http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf |date=16 June 2012 }} (pdf, 145KB)</ref> انهن کي ترتيبوار ''لگهو''، يعني هلڪي ماترا، ۽ ''گرو''، يعني ڳري ماترا، چيو ويندو هو. پنگلا جي هندو ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' (8.23) ۾ هر وزن کي هڪ الڳ قدر ڏيڻ لاءِ هڪ ماترائي جدول ٺاهڻ جو طريقو بيان ٿيل آهي. سنسڪرت ۾ ''چندهه شاستر'' جي لفظي معنيٰ "وزنن جو علم" آهي. پنگلا جي سرشتي ۾ ٻٽو اظهار ساڄي پاسي وڌندو هو، جڏهن⁠تہ جديد [[موقعي واري لکت]] ۾ ٻٽا عدد کاٻي پاسي وڌندا آهن.<ref>{{Cite book|title=The mathematics of harmony: from Euclid to contemporary mathematics and computer science|first1=Alexey|last1=Stakhov|author1-link=Alexey Stakhov|first2=Scott Anthony|last2=Olsen|isbn=978-981-277-582-5|year=2009|publisher=World Scientific |url=https://books.google.com/books?id=K6fac9RxXREC}}</ref> پنگلا جي سرشتي ۾ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي. چار ننڍيون ماترائون "0000" پهريون نمونو هيون ۽ انهن جو قدر هڪ هو. عددي قدر [[موقعي واري قيمت]]ن جي مجموعي ۾ هڪ شامل ڪري حاصل ڪيو ويندو هو.<ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", Journal of Indian Studies, Volume 21, 1993, pp. 31–50</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو پراڻي [[اويو سلطنت]] جي يوروبا قبيلي ۾ مشهور هو. اهو ''آئي چنگ'' سان مشابهت رکي ٿو، پر ''آئي چنگ'' جي 64 نشانين جي ڀيٽ ۾ ان ۾ 256 تائين ٻٽيون نشانيون هونديون آهن.{{sfnp|Landry|2019|p=25}} اهو عدد 16 جي چورس مان حاصل ٿئي ٿو ۽ اٺ بٽن واري سلسلي جي ڪل ممڪن ترتيبن جي برابر آهي. اِفا وسيلي فال ڪڍڻ ۾ اهي ممڪن نتيجا ''[https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2025/08/22/what-ifa-an-indigenous-binary-knowledge-system-can-teach-us-about-ai/ اودو]'' سڏجن ٿا. اهي ''اودو'' هڪ ''اوپيلي'' زنجير وسيلي طئي ڪيا وڃن ٿا، جنهن ۾ اٺ ٻج هوندا آهن. هر ٻج ٻن مان ڪنهن هڪ حالت، کليل يا بند، ۾ ڪري سگهي ٿو، جنهن سان سڀ ممڪن ترتيبون ٺهن ٿيون. اِفا جو آغاز 15هين صديءَ ۾ اولهه آفريڪا جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ ٿيو. 2008ع ۾ [[يونيسڪو]] اِفا کي "[[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جي شاهڪارن]]" واري فهرست ۾ شامل ڪيو.{{sfnp|Landry|2019|p=154}}<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146 |access-date=5 July 2017}}</ref> === ٻيون ثقافتون === [[فرانسيسي پولينيشيا]] جي [[مانگاريوا]] ٻيٽ جا رهواسي 1450ع کان اڳ هڪ گڏيل ٻٽي-[[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتو استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|date=16 December 2013|doi=10.1073/pnas.1309160110|pages=1322–1327|pmid=24344278|pmc=3910603|doi-access=free}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ ٻٽن سُرن وارا [[چيريل ڍول]] پيغامن کي ڪوڊ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ٻٽيون ترتيبون روايتي آفريڪي فال ڪڍڻ وارن سرشتن، جهڙوڪ [[اِفا]]، ۽ [[وچيون دور|وچئين دور]] جي اولهه واري [[نقطي فال]] ۾ پڻ استعمال ٿينديون هيون. [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي گهڻين مقامي ٻولين]] ۾ بنياد-2 وارو سرشتو استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |url=https://www.jstor.org/stable/23621076 |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160 |jstor=23621076 |issn=0003-5483}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ اولهه جون ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] هڪ اهڙي سرشتي جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ٻٽن عددن جي سلسلن ۾ بدلائي سگهجي ٿو، ۽ پوءِ انهن سلسلن کي ڪنهن به متن ۾ اکرن جي شڪل جي تمام هلڪن ۽ مشڪل سان ڏسڻ ۾ ايندڙ فرقن وسيلي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> ٻٽي رمزنگاريءَ جي عام نظريي لاءِ اهم ڳالهه اها هئي ته بيڪن وڌيڪ چيو ته هي طريقو ڪنهن به اهڙين شين سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، جيڪي رڳو ٻن هڪٻئي کان ڌار حالتن ۾ هجن: ”بشرطيڪ اهي شيون رڳو ٻٽي فرق جي لائق هجن؛ جيئن گهنڊن، بگلَن، روشنين ۽ مشعلن، بندوقن جي ٺڪائن، يا ساڳئي نوعيت جي ٻين اوزارن وسيلي.“<ref name="Bacon1605">{{Cite web |last=Bacon |first=Francis |author-link=Francis Bacon |title=The Advancement of Learning |url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html |year=1605 |volume=6 |location=London |pages=Chapter 1 }} </ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو رمز}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ اهڙو سرشتو بيان ڪيو، جنهن کي هن [[هنڌي حساب]] جو نالو ڏنو. هن ۾ اکرن جي غير موقعي واري اظهار وسيلي ٻٽو حساب ڪيو ويندو هو. [[ٿامس هيريئٽ]] ٻٽي سرشتي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيائين؛ اهي پوءِ سندس ڪاغذن مان هٿ آيا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454|doi=10.1119/1.1933042|bibcode=1951AmJPh..19..452S}}</ref> ممڪن آهي ته يورپ ۾ هن سرشتي بابت پهرين اشاعت [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ ڪئي هجي.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|language=de|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15|doi=10.1515/dmvm-2008-0009|s2cid=179000299|url=http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|archive-date=28 December 2021|access-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228024010/http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|url-status=dead}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ٻٽي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ٻٽن تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ٻٽي واڌ بابت'' ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ٻٽن عددن سان جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن عددن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ٻٽي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''Explication de l'Arithmétique Binaire'' ۾ ملي ٿو. هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هن ريت آهي: ''ٻٽي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ٻٽي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ٻٽي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ٻٽي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ٻٽي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ”ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.“<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm لائپنيٽز]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، تنهنڪري انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي، ۽ ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو. ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال پوءِ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن سندس جانشينن ۾ پڻ مقبول ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ٻٽا عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ تاريخي اهميت وارو مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ٻٽي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ”ماڊل ڪي“ نالو ڏنو. نالي ۾ ”ڪي“ سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ٻٽي جمع وسيلي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن مان وينر بعد ۾ پنهنجي يادگيرين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ٻٽا [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[آئي ٽرپل اي ڪمپيوٽنگ جي تاريخ جا ساليانا]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 صفحا)</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] cumaz4dpfarllrkhnn9v0y8gmwonq6y 394551 394550 2026-07-15T11:34:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 394551 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ٻٽي عددي سرشتي جو اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان تي وڌيڪ ڪم ڪيو، جنهن کي هن سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> تنهن هوندي به، ٻٽن عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان اڳ به قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، مثال طور [[فال ڪڍڻ]] لاءِ [[ٻٽي ڪُڻي]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|اهي حسابي قدر، جيڪي خيال ڪيو وڃي ٿو ته [[هورس جي اک]] جي حصن وسيلي ظاهر ڪيا ويندا هئا]] قديم مصر جا ڪاتب ڀاڱن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڀاڱا]]، جيڪي ٻٽي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هئا، ۽ [[هورس جي اک|هورس جي اک جا ڀاڱا]]. پوئين سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو رياضيءَ جي ڪجهه مؤرخن جو خيال هو ته ان ۾ استعمال ٿيندڙ نشانين کي [[هورس]] جي اک جي شڪل ٺاهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هن راءِ تي اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor1-link=Eleanor Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|editor2-link=Jackie Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|url=https://books.google.com/books?id=xZMSDAAAQBAJ&pg=PA790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک جا ڀاڱا اناج، مايع شين يا ٻين ماپن جي ڀاڱائي مقدار لاءِ ٻٽي ڳڻپ جو سرشتو هئا. هن سرشتي ۾ هڪ [[هيڪٽ]] جي ڪنهن ڀاڱي کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ٻٽن ڀاڱن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جون شروعاتي صورتون [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿيون، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل ترقي يافته هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43|url=https://books.google.com/books?id=ux--OWgWvBQC&pg=PA42}}.</ref> [[قديم مصري ضرب]] ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو پڻ ٻٽن عددن سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي عدد سان ضرب ڪرڻ لاءِ مرحلن جو هڪ سلسلو اختيار ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ ڪنهن قدر، جيڪو شروعات ۾ ٻن عددن مان پهريون عدد هوندو هو، کي يا ته ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا ان ۾ پهريون عدد ٻيهر شامل ڪيو ويندو هو. اهي مرحلا ڪهڙي ترتيب سان ڪرڻا آهن، اهو ٻئي عدد جي ٻٽي اظهار مان طئي ٿيندو هو. هي طريقو مثال طور [[رائنڊ رياضي پيپرس]] ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو تقريباً 1650 ق م جو آهي.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136|url=https://books.google.com/books?id=BtcQq4RUfkUC&pg=PA135}}.</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي باگوا]] چين ۾ ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|url=https://books.google.com/books?id=S5hLpfFiMCQC&pg=PR13|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت کي ان جي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] [[آئي چنگ وسيلي فال ڪڍڻ|فال ڪڍڻ واري طريقي]] جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي ٻٽوائي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|url=https://books.google.com/books?id=SsbChdIiflsC&pg=PA29|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ترتيبوار ٽن بٽن ۽ ڇهن بٽن وارن ٻٽن عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ قديم چين جي [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي صورت ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو، جيڪا جديد ٻٽن عددن سان مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد ان ترتيب کي رياضيائي استعمال لاءِ پيش ڪرڻ نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> شائو يونگ جي چورس ترتيب ۾ هر هڪ هيڪساگرام جي مٿان موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي ڏسندي،<ref name="Marshall"> {{cite web |url= http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm |title= Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence) |last= Marshall |first= Steve |date= |website= |publisher= |access-date=2022-09-15 |quote="You could say [the Fuxi binary sequence] is a more sensible way of rendering hexagram as binary numbers .... The reasoning, if any, that informs [the King Wen] sequence is unknown." }} </ref> ۽ قطارن کي يا ته هيٺئين ساڄي پاسي کان مٿئين کاٻي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 0 ۽ ٽٽل ليڪون 1 هجن، يا مٿئين کاٻي پاسي کان هيٺئين ساڄي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 1 ۽ ٽٽل ليڪون 0 هجن، هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي سلسلي طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu" in :Das Neueste über China: G.W. Leibnizens Novissima Sinica von 1697 : Internationales Symposium, Berlin 4. bis 7. Oktober 1997|date=2000| publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart|isbn=3515074481|pages=165–170|url=https://books.google.com/books?id=DkIpP2SsGlIC&pg=PA165|ref=ID3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب|اٽرسڪن ماڻهن]] فال ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[فال ڪڍندڙ پادري|جگرن]] جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو هو. هر حصي تي ڪنهن ديوتا ۽ آسمان ۾ ان سان لاڳاپيل علائقي جو نالو لکيل هوندو هو. جگر جي هر حصي مان هڪ ٻٽو نتيجو حاصل ٿيندو هو، جنهن کي ٻين نتيجن سان گڏائي آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |url=https://www.jstor.org/stable/27566714 |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345 |jstor=27566714 |issn=0002-9475}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] واري پيشگوئي مرڪز ۾ فال ڪڍڻ لاءِ جدا جدا ٿانون مان سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا ڪڍيا ويندا هئا. پوءِ انهن نتيجن کي گڏ ڪري آخري پيشگوئي تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek divination |date=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-1573-5 |edition=1. publ |series=Blackwell ancient religions |location=Malden, Mass.}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، [[عروض (شاعري)|شاعراڻي وزن]] جي وضاحت لاءِ هڪ ٻٽو سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller programming: the microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-0-8493-7189-9|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, {{ISBN|0-387-94544-X}}</ref> هن شاعراڻن وزنن کي ننڍين ۽ ڊگهن ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جن مان ڊگهي ماترا ڊيگهه ۾ ٻن ننڍين ماترائن جي برابر هئي.<ref>[http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf Math for Poets and Drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616225617/http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf |date=16 June 2012 }} (pdf, 145KB)</ref> انهن کي ترتيبوار ''لگهو''، يعني هلڪي ماترا، ۽ ''گرو''، يعني ڳري ماترا، چيو ويندو هو. پنگلا جي هندو ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' (8.23) ۾ هر وزن کي هڪ الڳ قدر ڏيڻ لاءِ هڪ ماترائي جدول ٺاهڻ جو طريقو بيان ٿيل آهي. سنسڪرت ۾ ''چندهه شاستر'' جي لفظي معنيٰ "وزنن جو علم" آهي. پنگلا جي سرشتي ۾ ٻٽو اظهار ساڄي پاسي وڌندو هو، جڏهن⁠تہ جديد [[موقعي واري لکت]] ۾ ٻٽا عدد کاٻي پاسي وڌندا آهن.<ref>{{Cite book|title=The mathematics of harmony: from Euclid to contemporary mathematics and computer science|first1=Alexey|last1=Stakhov|author1-link=Alexey Stakhov|first2=Scott Anthony|last2=Olsen|isbn=978-981-277-582-5|year=2009|publisher=World Scientific |url=https://books.google.com/books?id=K6fac9RxXREC}}</ref> پنگلا جي سرشتي ۾ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي. چار ننڍيون ماترائون "0000" پهريون نمونو هيون ۽ انهن جو قدر هڪ هو. عددي قدر [[موقعي واري قيمت]]ن جي مجموعي ۾ هڪ شامل ڪري حاصل ڪيو ويندو هو.<ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", Journal of Indian Studies, Volume 21, 1993, pp. 31–50</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو پراڻي [[اويو سلطنت]] جي يوروبا قبيلي ۾ مشهور هو. اهو ''آئي چنگ'' سان مشابهت رکي ٿو، پر ''آئي چنگ'' جي 64 نشانين جي ڀيٽ ۾ ان ۾ 256 تائين ٻٽيون نشانيون هونديون آهن.{{sfnp|Landry|2019|p=25}} اهو عدد 16 جي چورس مان حاصل ٿئي ٿو ۽ اٺ بٽن واري سلسلي جي ڪل ممڪن ترتيبن جي برابر آهي. اِفا وسيلي فال ڪڍڻ ۾ اهي ممڪن نتيجا ''[https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2025/08/22/what-ifa-an-indigenous-binary-knowledge-system-can-teach-us-about-ai/ اودو]'' سڏجن ٿا. اهي ''اودو'' هڪ ''اوپيلي'' زنجير وسيلي طئي ڪيا وڃن ٿا، جنهن ۾ اٺ ٻج هوندا آهن. هر ٻج ٻن مان ڪنهن هڪ حالت، کليل يا بند، ۾ ڪري سگهي ٿو، جنهن سان سڀ ممڪن ترتيبون ٺهن ٿيون. اِفا جو آغاز 15هين صديءَ ۾ اولهه آفريڪا جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ ٿيو. 2008ع ۾ [[يونيسڪو]] اِفا کي "[[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جي شاهڪارن]]" واري فهرست ۾ شامل ڪيو.{{sfnp|Landry|2019|p=154}}<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146 |access-date=5 July 2017}}</ref> === ٻيون ثقافتون === [[فرانسيسي پولينيشيا]] جي [[مانگاريوا]] ٻيٽ جا رهواسي 1450ع کان اڳ هڪ گڏيل ٻٽي-[[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتو استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|date=16 December 2013|doi=10.1073/pnas.1309160110|pages=1322–1327|pmid=24344278|pmc=3910603|doi-access=free}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ ٻٽن سُرن وارا [[چيريل ڍول]] پيغامن کي ڪوڊ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ٻٽيون ترتيبون روايتي آفريڪي فال ڪڍڻ وارن سرشتن، جهڙوڪ [[اِفا]]، ۽ [[وچيون دور|وچئين دور]] جي اولهه واري [[نقطي فال]] ۾ پڻ استعمال ٿينديون هيون. [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي گهڻين مقامي ٻولين]] ۾ بنياد-2 وارو سرشتو استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |url=https://www.jstor.org/stable/23621076 |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160 |jstor=23621076 |issn=0003-5483}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ اولهه جون ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] هڪ اهڙي سرشتي جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ٻٽن عددن جي سلسلن ۾ بدلائي سگهجي ٿو، ۽ پوءِ انهن سلسلن کي ڪنهن به متن ۾ اکرن جي شڪل جي تمام هلڪن ۽ مشڪل سان ڏسڻ ۾ ايندڙ فرقن وسيلي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> ٻٽي رمزنگاريءَ جي عام نظريي لاءِ اهم ڳالهه اها هئي ته بيڪن وڌيڪ چيو ته هي طريقو ڪنهن به اهڙين شين سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، جيڪي رڳو ٻن هڪٻئي کان ڌار حالتن ۾ هجن: ”بشرطيڪ اهي شيون رڳو ٻٽي فرق جي لائق هجن؛ جيئن گهنڊن، بگلَن، روشنين ۽ مشعلن، بندوقن جي ٺڪائن، يا ساڳئي نوعيت جي ٻين اوزارن وسيلي.“<ref name="Bacon1605">{{Cite web |last=Bacon |first=Francis |author-link=Francis Bacon |title=The Advancement of Learning |url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html |year=1605 |volume=6 |location=London |pages=Chapter 1 }} </ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو رمز}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ اهڙو سرشتو بيان ڪيو، جنهن کي هن [[هنڌي حساب]] جو نالو ڏنو. هن ۾ اکرن جي غير موقعي واري اظهار وسيلي ٻٽو حساب ڪيو ويندو هو. [[ٿامس هيريئٽ]] ٻٽي سرشتي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيائين؛ اهي پوءِ سندس ڪاغذن مان هٿ آيا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454|doi=10.1119/1.1933042|bibcode=1951AmJPh..19..452S}}</ref> ممڪن آهي ته يورپ ۾ هن سرشتي بابت پهرين اشاعت [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ ڪئي هجي.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|language=de|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15|doi=10.1515/dmvm-2008-0009|s2cid=179000299|url=http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|archive-date=28 December 2021|access-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228024010/http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|url-status=dead}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ٻٽي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ٻٽن تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ٻٽي واڌ بابت'' ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ٻٽن عددن سان جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن عددن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ٻٽي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''Explication de l'Arithmétique Binaire'' ۾ ملي ٿو. هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هن ريت آهي: ''ٻٽي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ٻٽي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ٻٽي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ٻٽي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ٻٽي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ”ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.“<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm لائپنيٽز]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، تنهنڪري انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي، ۽ ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو. ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال پوءِ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن سندس جانشينن ۾ پڻ مقبول ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ٻٽا عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ تاريخي اهميت وارو مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ٻٽي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ”ماڊل ڪي“ نالو ڏنو. نالي ۾ ”ڪي“ سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ٻٽي جمع وسيلي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www. == اظهار == ڪنهن به عدد کي [[بٽ]]ن (ثنائي هنجن) جي هڪ سلسلي وسيلي ظاهر ڪري سگهجي ٿو. اهي بٽ وري اهڙي ڪنهن به وسيلي سان ظاهر ڪري سگهجن ٿا، جيڪو ٻن پاڻ ۾ هڪٻئي جي ابتڙ حالتن مان ڪنهن هڪ حالت ۾ هجي. هيٺ ڏنل هر قطار ۾ موجود نشانين کي ثنائي عدد '''667''' جي نمائندگي طور سمجهي سگهجي ٿو: {| style="text-align:center;" | 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || ― || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> || ― || <nowiki>|</nowiki> || <nowiki>|</nowiki> |- | ☒ || ☐ || ☒ || ☐ || ☐ || ☒ || ☒ || ☐ || ☒ || ☒ |- | هائو || نه || هائو || نه || نه || هائو || هائو || نه || هائو || هائو |- | س || غ || س || غ || غ || س || س || غ || س || س |- | + | - | + | - | - | + | + | - | + | + |} [[File:Binary clock.svg|thumb|هڪ [[ثنائي گهڙي]] ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ [[روشني خارج ڪندڙ ڊائيوڊ]] (LED) استعمال ڪيا ويندا آهن. هن گهڙيءَ ۾ LEDن جو هر عمودي قطار روايتي [[سٺائي سرشتو|سٺائي]] وقت جي هڪ [[ثنائي ڪوڊ ڪيل عشري]] عدد کي ظاهر ڪري ٿو.]] هر حالت ۾ ظاهر ڪيل عددي قدر ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هر نشاني کي ڪهڙو قدر ڏنو ويو آهي. ڪمپيوٽرن جي شروعاتي دور ۾ ثنائي قدر ظاهر ڪرڻ لاءِ سوئچ، پنچ ڪيل سوراخ ۽ پنچ ٿيل ڪاغذي ٽيپون استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|title=Introducing binary – Revision 1 – GCSE Computer Science|website=BBC|access-date=2019-06-26|archive-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626050826/https://www.bbc.com/bitesize/guides/zwsbwmn/revision/1|url-status=dead}}</ref> جديد ڪمپيوٽرن ۾ ثنائي قدر ٻن مختلف [[برقي دٻاءُ]]ن (Voltage) جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، جڏهن⁠تہ [[مقناطيسي ڊسڪ]] تي [[مقناطيسي قطبيت]] استعمال ڪئي ويندي آهي. "مثبت"، "ها"، يا "هلندڙ" حالت لازمي طور 1 جي برابر نه هوندي آهي؛ اهو استعمال ٿيندڙ ڪمپيوٽر جي بناوت (آرڪيٽيڪچر) تي منحصر هوندو آهي. [[عربي انگ]]ن سان عدد لکڻ جي روايت مطابق، ثنائي عدد عام طور تي '''0''' ۽ '''1''' جي نشانين سان لکيا ويندا آهن. لکڻ وقت ثنائي عددن سان اڪثر اڳياڙي، پڇاڙي يا هيٺيون عدد (سب اسڪرپٽ) شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن سندن بنياد (بيس يا ديڊڪس) واضح ٿي سگهي. هيٺ ڏنل سڀئي صورتون هڪجهڙيون آهن: * 100101 بائنري (ٻٽو هجڻ جي واضح نشاندهي) * 100101b (پڇاڙي ''b''؛ [[انٽيل رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996">{{cite book|title=Arbeitsbuch Informatik – eine praxisorientierte Einführung in die Datenverarbeitung mit Projektaufgabe|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2013|orig-year=1996|publisher=Vieweg-Verlag, reprint: Springer-Verlag|isbn=978-3-528-04952-2|id=9783322929075|doi=10.1007/978-3-322-92907-5|url=https://books.google.com/books?id=b8-dBgAAQBAJ}}</ref><ref name="Kueveler-Schwoch_2007">{{cite book|title=Informatik für Ingenieure und Naturwissenschaftler|language=de|first1=Gerd|last1=Küveler|first2=Dietrich|last2=Schwoch|date=2007-10-04|publisher=Vieweg, reprint: Springer-Verlag|edition=5|volume=2|isbn=9783834891914|url=https://books.google.com/books?id=xQbvPYxceY0C}}</ref> * 100101B (وڏي اکر B سان پڇاڙي) * bin 100101 (اڳياڙي ''بن'') * 100101₂ (هيٺيون عدد 2، جيڪو بنياد-2 ظاهر ڪري ٿو) * %100101 (اڳياڙي ''%''؛ [[موٽرولا رواج]] مطابق)<ref name="Kueveler-Schwoch_1996"/><ref name="Kueveler-Schwoch_2007"/> * 0b100101 (اڳياڙي ''0b''؛ گهڻين پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * 6b100101 (ثنائي صورت ۾ بٽن جو تعداد ظاهر ڪندڙ اڳياڙي؛ پروگرامنگ ٻولين ۾ عام) * #b100101 (اڳياڙي ''#b''؛ [[لسپ]] پروگرامنگ ٻوليءَ ۾ عام) ڳالهائڻ وقت ثنائي عدد عام طور تي هر هنج کي الڳ الڳ پڙهيو ويندو آهي، جيئن ان کي عشري عدد سان نه ملائجي. مثال طور، ثنائي عدد '''100''' کي ''هڪ–صفر–صفر'' پڙهيو ويندو آهي، نه ته ''هڪ سئو''، جيئن واضح رهي ته اهو ثنائي عدد آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ثنائي عدد '''100''' جي قيمت حقيقت ۾ چار آهي، تنهنڪري ان کي ''هڪ سئو'' چوڻ مونجهارو پيدا ڪندو، ڇو ته اهو عشري سرشتي ۾ مڪمل طور مختلف قدر ڏيکاري ٿو. ٻئي طرف، ثنائي عدد '''100''' کي ''چار'' پڻ پڙهي سگهجي ٿو، جيڪو ان جي صحيح عددي قدر کي ظاهر ڪري ٿو، پر اهڙي پڙهڻيءَ مان ان جي ثنائي صورت ظاهر نه ٿيندي. == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ ڪرڻ جو طريقو ٻين عددي سرشتن وانگر ئي آهي. هڪ هنج کان شروعات ڪندي، هر هنج کي وڌندڙ ترتيب سان تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻٽي يا ٻٽي ڳڻپ کي سمجهڻ کان اڳ، حوالو طور وڌيڪ مشهور [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي سرشتي]] ۾ ڳڻپ تي مختصر نظر وجهڻ مفيد آهي. === ڏھائي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي]] سرشتو ڏهن نشانين '''0''' کان '''9''' تائين استعمال ڪري ٿو. ڳڻپ سڀ کان گهٽ اهميت واري هنج (ساڄي پاسي واري عدد)، جنهن کي اڪثر ''پهريون ڊجٽ'' چيو ويندو آهي، کي وڌائڻ سان شروع ٿيندي آهي. جڏهن ان هنڌ تي موجود سڀئي نشانيون استعمال ٿي وڃن ٿيون، ته اهو عدد يا ھنج ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي واري وڌيڪ اهم عدد ۾ هڪ واڌ (''اوورفلو'') ڪئي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ وري ساڄي پاسي واري عدد ۾ ڳڻپ جاري رهندي آهي. اهو عمل هر وڌيڪ اهم عدد لاءِ ورجايو ويندو آهي. ڳڻپ هن ريت اڳتي وڌندي آهي: :000، 001، 002، ... 007، 008، 009، (ساڄي پاسي وارو عدد ٻيهر ٻڙي يا صفر ٿئي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي وارو عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''0، 011، 012، ... :&nbsp;&nbsp;&nbsp;... :090، 091، 092، ... 097، 098، 099، (ساڄي پاسي جا ٻئي عدد ٻيهر ٻڙي ٿين ٿا ۽ ايندڙ عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''00، 101، 102، ... === ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[File:Binary counter.gif|thumb|هي ڳڻپيندڙ ڏيکاري ٿو ته ٻٽي سرشتي ۾ ٻڙي کان 31 تائين ڪيئن ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي.]] [[File:Binary_guess_number_trick_SMIL.svg|thumb|upright|link={{filepath:binary_guess_number_trick_SMIL.svg}}|هڪ مشهور راند، جنهن ۾ ڪنهن عدد جو اندازو انهن ڪارڊن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي، جن تي اهو عدد موجود هجي. اها ٻٽي اظهار جي بٽن تي ٻڌل آهي. SVG فائيل ۾ ڪارڊ تي ڪلڪ ڪرڻ سان ان جي حالت تبديل ٿيندي.]] ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ به ساڳئي اصول تي ٻڌل آهي. هتي به واڌ سڀ کان گهٽ اهميت واري ٻٽي عدد، يعني [[بٽ]] (ساڄي پاسي وارو يا پهريون بٽ)، کان شروع ٿيندي آهي، پر هتي رڳو ٻه نشانيون '''0''' ۽ '''1''' موجود هونديون آهن. تنهنڪري جڏهن ڪنهن بٽ جي قيمت '''1''' تائين پهچي ٿي، ته ايندڙ واڌ سان اهو ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ساڳئي وقت ان جي کاٻي پاسي وارو بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو: :0000، :000'''1'''، (ساڄي پاسي وارو بٽ ٻيهر شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :00'''1'''0، 0011، (ساڄي پاسي جا ٻئي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''00، 0101، 0110، 0111، (ساڄي پاسي جا ٽي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''000، 1001، 1010، 1011، 1100، 1101، 1110، 1111 ... ٻٽي سرشتي ۾ هر بٽ، 2 جي وڌندڙ قوت جي نمائندگي ڪندو آهي. سڀ کان ساڄي پاسي وارو بٽ 2⁰، ان کان کاٻي وارو 2¹، پوءِ 2²، ۽ اهڙي طرح اڳتي وڌندو آهي. ڪنهن ٻٽي عدد جي قيمت انهن سڀني قوتن جي مجموعي جي برابر هوندي آهي، جن جي لاڳاپيل بٽن جي قيمت '''1''' هجي. مثال طور، ٻٽي عدد '''100101''' کي ڏھائي صورت ۾ هن ريت تبديل ڪيو وڃي ٿو: :100101₂ = [ ( '''1''' ) × 2⁵ ] + [ ( '''0''' ) × 2⁴ ] + [ ( '''0''' ) × 2³ ] + [ ( '''1''' ) × 2² ] + [ ( '''0''' ) × 2¹ ] + [ ( '''1''' ) × 2⁰ ] :100101₂ = [ '''1''' × 32 ] + [ '''0''' × 16 ] + [ '''0''' × 8 ] + [ '''1''' × 4 ] + [ '''0''' × 2 ] + [ '''1''' × 1 ] :'''100101₂ = 37₁₀''' == ٻٽو حساب == ٻٽن عددن ۾ [[حساب]] جو طريقو ٻين [[عددي سرشتو|عددي سرشتن]] جي [[موقعي واري لکت]] ۾ ٿيندڙ حساب سان گهڻو مشابهت رکي ٿو. ٻٽن عددن تي جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ ڪري سگهجي ٿي. === جمع === {{main|جمع ڪندڙ (برقيات)}} [[Image:Half Adder.svg|thumbnail|ٻٽي [[جمع ڪندڙ (برقيات)|اڌ جمع ڪندڙ]] جو [[برقي سرڪٽ جو خاڪو]]، جيڪو ٻن بٽن کي پاڻ ۾ جمع ڪري حاصل ۽ اڳتي کڻڻ وارو بٽ پيدا ڪري ٿو]] ٻٽي سرشتي ۾ سڀ کان سادو حسابي عمل جمع آهي. ٻن هڪ-عددي ٻٽن عددن کي جمع ڪرڻ نسبتاً سولو آهي ۽ ان ۾ اڳتي کڻڻ جو طريقو استعمال ٿيندو آهي: :0 + 0 → 0 :0 + 1 → 1 :1 + 0 → 1 :1 + 1 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 1 + 1 = 2 = 0 + (1 × 2¹)) ٻن '''1''' عددن کي جمع ڪرڻ سان '''0''' لکبو آهي، جڏهن⁠تہ '''1''' کي ايندڙ خاني ۾ شامل ڪرڻ لاءِ اڳتي کنيو ويندو آهي. اهو عمل عشري سرشتي ۾ ٿيندڙ جمع سان مشابهت رکي ٿو؛ جڏهن ٻن هڪ-عددي انگن جو مجموعو بنياد، يعني 10، جي برابر يا ان کان وڌيڪ ٿئي، ته کاٻي پاسي واري عدد ۾ هڪ واڌ ڪئي ويندي آهي: :5 + 5 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 5 + 5 = 10 = 0 + (1 × 10¹)) :7 + 9 → 6، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 7 + 9 = 16 = 6 + (1 × 10¹)) هن عمل کي '''اڳتي کڻڻ''' چيو ويندو آهي. جڏهن جمع جو نتيجو ڪنهن هڪ عدد جي ممڪن قيمت کان وڌي وڃي، ته واڌو مقدار کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اهو صحيح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ خاني جي وزن ۾ بنياد جيترو واڌارو هوندو آهي. ٻٽي سرشتي ۾ پڻ اڳتي کڻڻ ساڳيءَ ريت ڪم ڪري ٿو: {{brown|1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد)}} 0 1 1 0 1 + 1 0 1 1 1 ------------- = 1 0 0 1 0 0 = 36 هن مثال ۾ ٻه عدد، 01101₂ يعني 13₁₀، ۽ 10111₂ يعني 23₁₀، پاڻ ۾ جمع ڪيا ويا آهن. مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. سڀ کان ساڄي پاسي واري خاني کان شروع ڪندي، 1 + 1 = 10₂. ان مان '''1''' کاٻي پاسي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' ساڄي پاسي واري خاني جي هيٺان لکيو وڃي ٿو. ساڄي پاسي کان ٻئي خاني ۾ 1 + 0 + 1 = 10₂ ٿئي ٿو؛ وري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' هيٺ لکيو وڃي ٿو. ٽئين خاني ۾ 1 + 1 + 1 = 11₂ ٿئي ٿو. هن ڀيري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''1''' هيٺين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح اڳتي وڌڻ سان آخري جواب 100100₂ يعني 36₁₀ ملي ٿو. جڏهن ڪمپيوٽرن کي ٻن عددن کي جمع ڪرڻو پوي ٿو، ته هي قاعدو پڻ تيز ڳڻپ جي اجازت ڏئي ٿو: :x [[خاص يا|اڪس-يا]] y = (x + y) [[باقي وارو عمل|باقي]] 2 جتي x ۽ y ٻه بٽ آهن. ==== ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو ==== ٻٽي جمع جي ڪيترن سوالن لاءِ هڪ سادو طريقو '''ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو''' يا '''بروڪ هائوس ٻٽي جمع جو طريقو''' آهي. هي طريقو خاص طور تڏهن ڪارائتو هوندو آهي، جڏهن ڪنهن عدد ۾ لڳاتار ڪيترائي '''1''' موجود هجن. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته ٻٽي سرشتي ۾ {{varserif|n}} عددن تي مشتمل لڳاتار '''1'''ن جي قطار ۾ 1 شامل ڪرڻ سان هڪ '''1''' ۽ ان کان پوءِ {{varserif|n}} صفر حاصل ٿيندا آهن. اهو ئي اصول عشري سرشتي ۾ {{varserif|n}} لڳاتار '''9'''ن ۾ 1 جمع ڪرڻ سان لاڳو ٿئي ٿو: ٻٽو عشري 1 1 1 1 1 9 9 9 9 9 + 1 + 1 ——————————— ——————————— 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 ٻٽي سرشتي ۾ اهڙيون ڊگهيون قطارون عام آهن. تنهنڪري وڏن ٻٽن عددن کي گهڻن اڳتي کڻڻ وارن مرحلن کانسواءِ ٻن سادن قدمن ۾ جمع ڪري سگهجي ٿو. هيٺين مثال ۾ 1110111110₂ يعني 958₁₀ ۽ 1010110011₂ يعني 691₁₀ کي کاٻي پاسي روايتي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، ۽ ساڄي پاسي ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، جمع ڪيو ويو آهي: روايتي اڳتي کڻڻ وارو طريقو ڊگهي اڳتي کڻڻ وارو طريقو بمقابله {{brown|1 1 1 1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد) 1 ← 1 ←}} 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 <s>1 1 1</s> 0 <s>1 1 1 1 1</s> 0 + 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 + 1 0 <s>1</s> 0 1 1 0 0 <s>1</s> 1 ——————————————————————— —————————————————————— = 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. هڪ خاني کان ٻئي خاني تائين روايتي نموني اڳتي کڻڻ بدران، هيٺين ساڳئي موقعي واري خاني ۾ '''1''' سان ملندڙ سڀ کان گهٽ درجي واري '''1''' کي جمع ڪيو وڃي ٿو، ۽ هڪ '''1''' کي لڳاتار قطار جي پڄاڻيءَ کان هڪ خانو اڳتي کنيو وڃي ٿو. جيڪي عدد استعمال ٿي چڪا هجن، تن کي ليڪ ڏئي ختم ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ ئي جمع ٿي چڪا آهن. ساڳئي طريقي سان ٻين ڊگهن قطارن کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. پوءِ باقي عددن کي عام طريقي سان جمع ڪيو وڃي ٿو. اهڙي عمل سان آخري جواب 11001110001₂ يعني 1649₁₀ ملي ٿو. هن ننڍڙي مثال ۾ روايتي طريقي کي اٺ اڳتي کڻڻ وارا مرحلا گهربل هئا، جڏهن⁠تہ ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي ۾ فقط ٻه مرحلا گهربل ٿيا. ==== جمع جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 1 |- ! 1 | 1 | 10 |} ٻٽي جمع جي جدول [[منطقي يا#سچائي جدول|منطقي يا]] واري عمل <math>\lor</math> جي سچائي جدول سان مشابهت رکي ٿي، پر بلڪل ساڳي ناهي. فرق اهو آهي ته <math>1 \lor 1 = 1</math>، جڏهن⁠تہ <math>1+1=10</math>. === ڪٽ === {{further|نشان وارو عددي اظهار|ٻن جو پورائو}} [[ڪٽ]] جو عمل به گهڻو ڪري ساڳئي نموني ڪم ڪري ٿو: :0 − 0 → 0 :0 − 1 → 1، 1 اوڌر وٺو :1 − 0 → 1 :1 − 1 → 0 '''0''' مان '''1''' ڪٽڻ سان '''1''' لکيو وڃي ٿو، پر ايندڙ کاٻي خاني مان '''1''' اوڌر وٺڻو پوي ٿو. هن عمل کي '''اوڌر وٺڻ''' چيو ويندو آهي. اصول اڳتي کڻڻ جهڙو ئي آهي. جڏهن ڪٽ جو نتيجو صفر کان گهٽ ٿئي، ته کوٽ کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني مان اوڌر ورتو وڃي ٿو ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت مان ڪٽيو وڃي ٿو. * * * * (تارن وارن خانن مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 1 0 1 1 1 0 − 1 0 1 1 1 ---------------- = 1 0 1 0 1 1 1 * (تارن واري خاني مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 0 1 1 1 1 1 – 1 0 1 0 1 1 ---------------- = 0 1 1 0 1 0 0 ڪنهن مثبت عدد کي ڪٽڻ، ساڳئي [[مطلق قدر]] واري [[ناڪاري عدد]] کي جمع ڪرڻ جي برابر آهي. ڪمپيوٽر ناڪاري عددن کي سنڀالڻ لاءِ [[نشان وارو عددي اظهار]] استعمال ڪندا آهن، جن مان سڀ کان عام [[ٻن جو پورائو]] آهي. اهڙن اظهارَن سان الڳ ڪٽ واري عمل جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي. ٻن جي پورائي ۾ ڪٽ کي هن فارمولي سان بيان ڪري سگهجي ٿو: :{{math|1=A − B = A + not B + 1}} === ضرب === <!-- هي ڀاڱو [[ٻٽي ڪوڊ ڪيل عشري]] سان ڳنڍيل آهي --> ٻٽي سرشتي ۾ [[ضرب]] عشري ضرب سان مشابهت رکي ٿي. ٻن عددن {{varserif|A}} ۽ {{varserif|B}} کي جزوي حاصلن وسيلي ضرب ڪري سگهجي ٿو. {{varserif|B}} جي هر عدد لاءِ ان عدد ۽ {{varserif|A}} جو حاصل ڳڻيو وڃي ٿو ۽ نئين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. هر قطار کي ايترو کاٻي پاسي سرڪايو وڃي ٿو، جو ان جو ساڄو عدد {{varserif|B}} جي استعمال ڪيل عدد سان هڪ قطار ۾ اچي. سڀني جزوي حاصلن جو مجموعو آخري جواب ڏئي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ ٻٽي سرشتي ۾ فقط ٻه عدد آهن، تنهنڪري هر جزوي ضرب جا رڳو ٻه ممڪن نتيجا آهن: * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 0 هجي، ته جزوي حاصل به 0 هوندو. * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 1 هجي، ته جزوي حاصل {{varserif|A}} جي برابر هوندو. مثال طور، ٻٽن عددن 1011 ۽ 1010 کي هن ريت ضرب ڪيو وڃي ٿو: 1 0 1 1 ({{varserif|A}}) × 1 0 1 0 ({{varserif|B}}) --------- 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي ساڄي پاسي واري صفر لاءِ + 1 0 1 1 ← {{varserif|B}} جي ايندڙ هڪ لاءِ + 0 0 0 0 + 1 0 1 1 --------------- = 1 1 0 1 1 1 0 ٻٽن عددن کي [[ٻٽو نقطو|ٻٽي نقطي]] کان پوءِ موجود بٽن سميت پڻ ضرب ڪري سگهجي ٿو: 1 0 1 . 1 0 1 {{varserif|A}} (عشري سرشتي ۾ 5.625) × 1 1 0 . 0 1 {{varserif|B}} (عشري سرشتي ۾ 6.25) ------------------- 1 . 0 1 1 0 1 ← {{varserif|B}} جي هڪ لاءِ + 0 0 . 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي صفر لاءِ + 0 0 0 . 0 0 0 + 1 0 1 1 . 0 1 + 1 0 1 1 0 . 1 --------------------------- = 1 0 0 0 1 1 . 0 0 1 0 1 (عشري سرشتي ۾ 35.15625) پڻ ڏسو: [[بوٿ جو ضرب وارو قاعدو]]. ==== ضرب جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 0 |- ! 1 | 0 | 1 |} ٻٽي ضرب جي جدول [[منطقي ۽#سچائي جدول|منطقي ۽]] واري عمل <math>\land</math> جي سچائي جدول جي برابر آهي. === ونڊ === {{See also|ونڊ جو قاعدو#باقي سميت صحيح عددي ونڊ}} ٻٽي سرشتي ۾ [[ڊگهي ونڊ]] پڻ عشري سرشتي واري ڊگهي ونڊ سان مشابهت رکي ٿي. هيٺين مثال ۾ [[ورهائيندڙ]] 101₂، يعني عشري سرشتي ۾ 5، آهي، جڏهن⁠تہ [[ونڊ (رياضي)|ورهائجندڙ]] 11011₂، يعني عشري سرشتي ۾ 27، آهي. طريقو عشري ڊگهي ونڊ جهڙو آهي. هتي ورهائيندڙ 101₂، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن 110₂ ۾ هڪ ڀيرو اچي ٿو، تنهنڪري مٿين قطار ۾ '''1''' لکيو وڃي ٿو. پوءِ هن نتيجي کي ورهائيندڙ سان ضرب ڪري، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن مان ڪٽيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ عدد '''1''' کي هيٺ لاٿو وڃي ٿو ته جيئن نئون ٽن-عددي سلسلو ٺهي: 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 0 0 1 پوءِ ساڳيو عمل نئين سلسلي سان ورجايو وڃي ٿو ۽ ورهائجندڙ جا سڀ عدد ختم ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو: 1 0 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 1 1 1 − 1 0 1 ----- 0 1 0 تنهنڪري 11011₂ کي 101₂ سان ورهائڻ جو [[حاصل ونڊ]] 101₂ آهي، جيڪو مٿين قطار ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن⁠تہ هيٺين قطار ۾ ڏيکاريل باقي 10₂ آهي. عشري سرشتي ۾ اهو 27 کي 5 سان ورهائڻ جي برابر آهي، جنهن جو حاصل 5 ۽ باقي 2 آهي. ڊگهي ونڊ کانسواءِ اهڙا طريقا پڻ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جن ۾ هر مرحلي تي جزوي باقي مان ضرورت کان وڌيڪ ڪٽ ڪيو وڃي. اهڙا طريقا گهٽ باقاعده، پر وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن. === چورس پاڙ (اسڪوائر روٽ) === [[چورس پاڙ ڳڻڻ جا طريقا#ٻٽو عددي سرشتو (بنياد 2)|ٻٽي چورس پاڙ]] عدد بہ عدد ڪڍڻ جو عمل بنيادي طور عشري چورس پاڙ جهڙو آهي، پر ٻٽي سرشتي سبب گهڻو سادو آهي. پهرين عددن کي ساڄي پاسي کان جوڙن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن عددن جو تعداد اڻپورو هجي، ته شروع ۾ هڪ صفر وڌو وڃي. پوءِ هر مرحلي تي هيل تائين حاصل ٿيل جواب کي '''01''' سان وڌائي ڏٺو وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو موجوده باقي مان ڪٽي سگهجي، ته ڪٽ ڪيو وڃي. پوءِ باقي سان ايندڙ عددي جوڙو شامل ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪٽ ٿيو هجي ته جواب جو ايندڙ عدد '''1'''، ٻي حالت ۾ '''0''' هوندو. 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 - 1 - 1 - 1 - 1 ---- ---- ---- ---- 1 10 1 10 1 10 1 10 - 1 01 - 1 01 - 1 01 ------- ------- ------- 1 10 1 10 01 1 10 01 - 1 10 01 ---------- 0 پهرين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 0 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 001 ملي ٿو، جيڪو پهرين جوڙي 10 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو پهريون عدد 1 آهي. ٻئي مرحلي ۾ هيل تائين جواب 1 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد پڻ 1 آهي. ٽئين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 11 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 1101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽڻ لاءِ تمام وڏو آهي؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 0 آهي. چوٿين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 110 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 11001 ملي ٿو، جيڪو باقي 11001 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 1 آهي. اهڙيءَ طرح آخري جواب 1101 حاصل ٿئي ٿو. == ڀاڱا == ٻٽي حساب ۾ ڪنهن [[ڀاڱو|ڀاڱي]] جي ٻٽي توسيع رڳو تڏهن [[ورجندڙ عشري|ختم ٿيندي]] آهي، جڏهن ان جو [[مخرج]] 2 جي ڪنهن [[قوت]] جي برابر هجي. تنهنڪري 1/10 جي ڪا محدود ٻٽي صورت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 10 جا اولي جزا 2 ۽ 5 آهن. انهيءَ سبب ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ 10 × 1/10 جو نتيجو بلڪل 1 جي برابر نه ٿي سگهي ٿو. مثال طور، 1/3 جي ٻٽي توسيع .010101... آهي، جنهن جو مطلب آهي: :<math>\frac 13 = 0 \times 2^{-1} + 1 \times 2^{-2} + 0 \times 2^{-3} + 1 \times 2^{-4} + \cdots.</math> ٻن جي ابتڙ قوتن جي محدود مجموعي وسيلي ان جي بلڪل صحيح قيمت حاصل نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1/3 جي ٻٽي صورت ۾ صفر ۽ هڪ سدائين واري واري سان ورجندا رهن ٿا. {| class="wikitable" |- ! ڀاڱو ! [[بنياد 10|عشري]] ! ٻٽو ! ڀاڱائي ويجهو قدر |- | 1/1 | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.999... | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.{{Overline|1}} | 1/2 + 1/4 + 1/8... |- | 1/2 | 0.5{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.4999... | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0{{Overline|1}} | 1/4 + 1/8 + 1/16... |- | 1/3 | 0.333... | 0.{{Overline|01}} | 1/4 + 1/16 + 1/64... |- | 1/4 | 0.25{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.24999... | 0.01{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.00{{Overline|1}} | 1/8 + 1/16 + 1/32... |- | 1/5 | 0.2{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.1999... | 0.{{Overline|0011}} | 1/8 + 1/16 + 1/128... |- | 1/6 | 0.1666... | 0.0{{Overline|01}} | 1/8 + 1/32 + 1/128... |- | 1/7 | 0.142857142857... | 0.{{Overline|001}} | 1/8 + 1/64 + 1/512... |- | 1/8 | 0.125{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.124999... | 0.001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.000{{Overline|1}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/9 | 0.111... | 0.{{Overline|000111}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/10 | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0999... | 0.0{{Overline|0011}} | 1/16 + 1/32 + 1/256... |- | 1/11 | 0.090909... | 0.{{Overline|0001011101}} | 1/16 + 1/64 + 1/128... |- | 1/12 | 0.08333... | 0.00{{Overline|01}} | 1/16 + 1/64 + 1/256... |- | 1/13 | 0.076923076923... | 0.{{Overline|000100111011}} | 1/16 + 1/128 + 1/256... |- | 1/14 | 0.0714285714285... | 0.0{{Overline|001}} | 1/16 + 1/128 + 1/1024... |- | 1/15 | 0.0666... | 0.{{Overline|0001}} | 1/16 + 1/256... |- | 1/16 | 0.0625{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0624999... | 0.0001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0000{{Overline|1}} | 1/32 + 1/64 + 1/128... |} == تاريخ == جديد ٻٽي عددي سرشتي جو اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان تي وڌيڪ ڪم ڪيو، جنهن کي هن سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> تنهن هوندي به، ٻٽن عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان اڳ به قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، مثال طور [[فال ڪڍڻ]] لاءِ [[ٻٽي ڪُڻي]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|اهي حسابي قدر، جيڪي خيال ڪيو وڃي ٿو ته [[هورس جي اک]] جي حصن وسيلي ظاهر ڪيا ويندا هئا]] قديم مصر جا ڪاتب ڀاڱن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڀاڱا]]، جيڪي ٻٽي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هئا، ۽ [[هورس جي اک|هورس جي اک جا ڀاڱا]]. پوئين سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو رياضيءَ جي ڪجهه مؤرخن جو خيال هو ته ان ۾ استعمال ٿيندڙ نشانين کي [[هورس]] جي اک جي شڪل ٺاهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هن راءِ تي اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor1-link=Eleanor Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|editor2-link=Jackie Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|url=https://books.google.com/books?id=xZMSDAAAQBAJ&pg=PA790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک جا ڀاڱا اناج، مايع شين يا ٻين ماپن جي ڀاڱائي مقدار لاءِ ٻٽي ڳڻپ جو سرشتو هئا. هن سرشتي ۾ هڪ [[هيڪٽ]] جي ڪنهن ڀاڱي کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ٻٽن ڀاڱن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جون شروعاتي صورتون [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿيون، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل ترقي يافته هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43|url=https://books.google.com/books?id=ux--OWgWvBQC&pg=PA42}}.</ref> [[قديم مصري ضرب]] ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو پڻ ٻٽن عددن سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي عدد سان ضرب ڪرڻ لاءِ مرحلن جو هڪ سلسلو اختيار ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ ڪنهن قدر، جيڪو شروعات ۾ ٻن عددن مان پهريون عدد هوندو هو، کي يا ته ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا ان ۾ پهريون عدد ٻيهر شامل ڪيو ويندو هو. اهي مرحلا ڪهڙي ترتيب سان ڪرڻا آهن، اهو ٻئي عدد جي ٻٽي اظهار مان طئي ٿيندو هو. هي طريقو مثال طور [[رائنڊ رياضي پيپرس]] ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو تقريباً 1650 ق م جو آهي.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136|url=https://books.google.com/books?id=BtcQq4RUfkUC&pg=PA135}}.</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي باگوا]] چين ۾ ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|url=https://books.google.com/books?id=S5hLpfFiMCQC&pg=PR13|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت کي ان جي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] [[آئي چنگ وسيلي فال ڪڍڻ|فال ڪڍڻ واري طريقي]] جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي ٻٽوائي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|url=https://books.google.com/books?id=SsbChdIiflsC&pg=PA29|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ترتيبوار ٽن بٽن ۽ ڇهن بٽن وارن ٻٽن عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ قديم چين جي [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي صورت ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو، جيڪا جديد ٻٽن عددن سان مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد ان ترتيب کي رياضيائي استعمال لاءِ پيش ڪرڻ نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> شائو يونگ جي چورس ترتيب ۾ هر هڪ هيڪساگرام جي مٿان موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي ڏسندي،<ref name="Marshall"> {{cite web |url= http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm |title= Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence) |last= Marshall |first= Steve |date= |website= |publisher= |access-date=2022-09-15 |quote="You could say [the Fuxi binary sequence] is a more sensible way of rendering hexagram as binary numbers .... The reasoning, if any, that informs [the King Wen] sequence is unknown." }} </ref> ۽ قطارن کي يا ته هيٺئين ساڄي پاسي کان مٿئين کاٻي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 0 ۽ ٽٽل ليڪون 1 هجن، يا مٿئين کاٻي پاسي کان هيٺئين ساڄي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 1 ۽ ٽٽل ليڪون 0 هجن، هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي سلسلي طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu" in :Das Neueste über China: G.W. Leibnizens Novissima Sinica von 1697 : Internationales Symposium, Berlin 4. bis 7. Oktober 1997|date=2000| publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart|isbn=3515074481|pages=165–170|url=https://books.google.com/books?id=DkIpP2SsGlIC&pg=PA165|ref=ID3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب|اٽرسڪن ماڻهن]] فال ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[فال ڪڍندڙ پادري|جگرن]] جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو هو. هر حصي تي ڪنهن ديوتا ۽ آسمان ۾ ان سان لاڳاپيل علائقي جو نالو لکيل هوندو هو. جگر جي هر حصي مان هڪ ٻٽو نتيجو حاصل ٿيندو هو، جنهن کي ٻين نتيجن سان گڏائي آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |url=https://www.jstor.org/stable/27566714 |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345 |jstor=27566714 |issn=0002-9475}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] واري پيشگوئي مرڪز ۾ فال ڪڍڻ لاءِ جدا جدا ٿانون مان سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا ڪڍيا ويندا هئا. پوءِ انهن نتيجن کي گڏ ڪري آخري پيشگوئي تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek divination |date=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-1573-5 |edition=1. publ |series=Blackwell ancient religions |location=Malden, Mass.}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، [[عروض (شاعري)|شاعراڻي وزن]] جي وضاحت لاءِ هڪ ٻٽو سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller programming: the microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-0-8493-7189-9|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, {{ISBN|0-387-94544-X}}</ref> هن شاعراڻن وزنن کي ننڍين ۽ ڊگهن ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جن مان ڊگهي ماترا ڊيگهه ۾ ٻن ننڍين ماترائن جي برابر هئي.<ref>[http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf Math for Poets and Drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616225617/http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf |date=16 June 2012 }} (pdf, 145KB)</ref> انهن کي ترتيبوار ''لگهو''، يعني هلڪي ماترا، ۽ ''گرو''، يعني ڳري ماترا، چيو ويندو هو. پنگلا جي هندو ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' (8.23) ۾ هر وزن کي هڪ الڳ قدر ڏيڻ لاءِ هڪ ماترائي جدول ٺاهڻ جو طريقو بيان ٿيل آهي. سنسڪرت ۾ ''چندهه شاستر'' جي لفظي معنيٰ "وزنن جو علم" آهي. پنگلا جي سرشتي ۾ ٻٽو اظهار ساڄي پاسي وڌندو هو، جڏهن⁠تہ جديد [[موقعي واري لکت]] ۾ ٻٽا عدد کاٻي پاسي وڌندا آهن.<ref>{{Cite book|title=The mathematics of harmony: from Euclid to contemporary mathematics and computer science|first1=Alexey|last1=Stakhov|author1-link=Alexey Stakhov|first2=Scott Anthony|last2=Olsen|isbn=978-981-277-582-5|year=2009|publisher=World Scientific |url=https://books.google.com/books?id=K6fac9RxXREC}}</ref> پنگلا جي سرشتي ۾ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي. چار ننڍيون ماترائون "0000" پهريون نمونو هيون ۽ انهن جو قدر هڪ هو. عددي قدر [[موقعي واري قيمت]]ن جي مجموعي ۾ هڪ شامل ڪري حاصل ڪيو ويندو هو.<ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", Journal of Indian Studies, Volume 21, 1993, pp. 31–50</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو پراڻي [[اويو سلطنت]] جي يوروبا قبيلي ۾ مشهور هو. اهو ''آئي چنگ'' سان مشابهت رکي ٿو، پر ''آئي چنگ'' جي 64 نشانين جي ڀيٽ ۾ ان ۾ 256 تائين ٻٽيون نشانيون هونديون آهن.{{sfnp|Landry|2019|p=25}} اهو عدد 16 جي چورس مان حاصل ٿئي ٿو ۽ اٺ بٽن واري سلسلي جي ڪل ممڪن ترتيبن جي برابر آهي. اِفا وسيلي فال ڪڍڻ ۾ اهي ممڪن نتيجا ''[https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2025/08/22/what-ifa-an-indigenous-binary-knowledge-system-can-teach-us-about-ai/ اودو]'' سڏجن ٿا. اهي ''اودو'' هڪ ''اوپيلي'' زنجير وسيلي طئي ڪيا وڃن ٿا، جنهن ۾ اٺ ٻج هوندا آهن. هر ٻج ٻن مان ڪنهن هڪ حالت، کليل يا بند، ۾ ڪري سگهي ٿو، جنهن سان سڀ ممڪن ترتيبون ٺهن ٿيون. اِفا جو آغاز 15هين صديءَ ۾ اولهه آفريڪا جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ ٿيو. 2008ع ۾ [[يونيسڪو]] اِفا کي "[[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جي شاهڪارن]]" واري فهرست ۾ شامل ڪيو.{{sfnp|Landry|2019|p=154}}<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146 |access-date=5 July 2017}}</ref> === ٻيون ثقافتون === [[فرانسيسي پولينيشيا]] جي [[مانگاريوا]] ٻيٽ جا رهواسي 1450ع کان اڳ هڪ گڏيل ٻٽي-[[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتو استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|date=16 December 2013|doi=10.1073/pnas.1309160110|pages=1322–1327|pmid=24344278|pmc=3910603|doi-access=free}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ ٻٽن سُرن وارا [[چيريل ڍول]] پيغامن کي ڪوڊ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ٻٽيون ترتيبون روايتي آفريڪي فال ڪڍڻ وارن سرشتن، جهڙوڪ [[اِفا]]، ۽ [[وچيون دور|وچئين دور]] جي اولهه واري [[نقطي فال]] ۾ پڻ استعمال ٿينديون هيون. [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي گهڻين مقامي ٻولين]] ۾ بنياد-2 وارو سرشتو استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |url=https://www.jstor.org/stable/23621076 |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160 |jstor=23621076 |issn=0003-5483}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ اولهه جون ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] هڪ اهڙي سرشتي جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ٻٽن عددن جي سلسلن ۾ بدلائي سگهجي ٿو، ۽ پوءِ انهن سلسلن کي ڪنهن به متن ۾ اکرن جي شڪل جي تمام هلڪن ۽ مشڪل سان ڏسڻ ۾ ايندڙ فرقن وسيلي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> ٻٽي رمزنگاريءَ جي عام نظريي لاءِ اهم ڳالهه اها هئي ته بيڪن وڌيڪ چيو ته هي طريقو ڪنهن به اهڙين شين سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، جيڪي رڳو ٻن هڪٻئي کان ڌار حالتن ۾ هجن: ”بشرطيڪ اهي شيون رڳو ٻٽي فرق جي لائق هجن؛ جيئن گهنڊن، بگلَن، روشنين ۽ مشعلن، بندوقن جي ٺڪائن، يا ساڳئي نوعيت جي ٻين اوزارن وسيلي.“<ref name="Bacon1605">{{Cite web |last=Bacon |first=Francis |author-link=Francis Bacon |title=The Advancement of Learning |url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html |year=1605 |volume=6 |location=London |pages=Chapter 1 }} </ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو رمز}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ اهڙو سرشتو بيان ڪيو، جنهن کي هن [[هنڌي حساب]] جو نالو ڏنو. هن ۾ اکرن جي غير موقعي واري اظهار وسيلي ٻٽو حساب ڪيو ويندو هو. [[ٿامس هيريئٽ]] ٻٽي سرشتي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيائين؛ اهي پوءِ سندس ڪاغذن مان هٿ آيا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454|doi=10.1119/1.1933042|bibcode=1951AmJPh..19..452S}}</ref> ممڪن آهي ته يورپ ۾ هن سرشتي بابت پهرين اشاعت [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ ڪئي هجي.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|language=de|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15|doi=10.1515/dmvm-2008-0009|s2cid=179000299|url=http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|archive-date=28 December 2021|access-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228024010/http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|url-status=dead}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ٻٽي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ٻٽن تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ٻٽي واڌ بابت'' ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ٻٽن عددن سان جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن عددن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ٻٽي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''Explication de l'Arithmétique Binaire'' ۾ ملي ٿو. هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هن ريت آهي: ''ٻٽي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ٻٽي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ٻٽي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ٻٽي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ٻٽي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ”ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.“<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm لائپنيٽز]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، تنهنڪري انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي، ۽ ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو. ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال پوءِ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن سندس جانشينن ۾ پڻ مقبول ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ٻٽا عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ تاريخي اهميت وارو مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ٻٽي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ”ماڊل ڪي“ نالو ڏنو. نالي ۾ ”ڪي“ سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ٻٽي جمع وسيلي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن مان وينر بعد ۾ پنهنجي يادگيرين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ٻٽا [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[آئي ٽرپل اي ڪمپيوٽنگ جي تاريخ جا ساليانا]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 صفحا)</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] klxburs0jjnqsr0re3ba3idr00eitav 394552 394551 2026-07-15T11:35:03Z Intisar Ali 8681 394552 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ٻٽي عددي سرشتي جو اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان تي وڌيڪ ڪم ڪيو، جنهن کي هن سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> تنهن هوندي به، ٻٽن عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان اڳ به قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، مثال طور [[فال ڪڍڻ]] لاءِ [[ٻٽي ڪُڻي]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|اهي حسابي قدر، جيڪي خيال ڪيو وڃي ٿو ته [[هورس جي اک]] جي حصن وسيلي ظاهر ڪيا ويندا هئا]] قديم مصر جا ڪاتب ڀاڱن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڀاڱا]]، جيڪي ٻٽي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هئا، ۽ [[هورس جي اک|هورس جي اک جا ڀاڱا]]. پوئين سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو رياضيءَ جي ڪجهه مؤرخن جو خيال هو ته ان ۾ استعمال ٿيندڙ نشانين کي [[هورس]] جي اک جي شڪل ٺاهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هن راءِ تي اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor1-link=Eleanor Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|editor2-link=Jackie Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|url=https://books.google.com/books?id=xZMSDAAAQBAJ&pg=PA790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک جا ڀاڱا اناج، مايع شين يا ٻين ماپن جي ڀاڱائي مقدار لاءِ ٻٽي ڳڻپ جو سرشتو هئا. هن سرشتي ۾ هڪ [[هيڪٽ]] جي ڪنهن ڀاڱي کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ٻٽن ڀاڱن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جون شروعاتي صورتون [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿيون، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل ترقي يافته هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43|url=https://books.google.com/books?id=ux--OWgWvBQC&pg=PA42}}.</ref> [[قديم مصري ضرب]] ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو پڻ ٻٽن عددن سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي عدد سان ضرب ڪرڻ لاءِ مرحلن جو هڪ سلسلو اختيار ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ ڪنهن قدر، جيڪو شروعات ۾ ٻن عددن مان پهريون عدد هوندو هو، کي يا ته ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا ان ۾ پهريون عدد ٻيهر شامل ڪيو ويندو هو. اهي مرحلا ڪهڙي ترتيب سان ڪرڻا آهن، اهو ٻئي عدد جي ٻٽي اظهار مان طئي ٿيندو هو. هي طريقو مثال طور [[رائنڊ رياضي پيپرس]] ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو تقريباً 1650 ق م جو آهي.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136|url=https://books.google.com/books?id=BtcQq4RUfkUC&pg=PA135}}.</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي باگوا]] چين ۾ ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|url=https://books.google.com/books?id=S5hLpfFiMCQC&pg=PR13|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت کي ان جي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] [[آئي چنگ وسيلي فال ڪڍڻ|فال ڪڍڻ واري طريقي]] جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي ٻٽوائي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|url=https://books.google.com/books?id=SsbChdIiflsC&pg=PA29|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ترتيبوار ٽن بٽن ۽ ڇهن بٽن وارن ٻٽن عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ قديم چين جي [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي صورت ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو، جيڪا جديد ٻٽن عددن سان مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد ان ترتيب کي رياضيائي استعمال لاءِ پيش ڪرڻ نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> شائو يونگ جي چورس ترتيب ۾ هر هڪ هيڪساگرام جي مٿان موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي ڏسندي،<ref name="Marshall"> {{cite web |url= http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm |title= Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence) |last= Marshall |first= Steve |date= |website= |publisher= |access-date=2022-09-15 |quote="You could say [the Fuxi binary sequence] is a more sensible way of rendering hexagram as binary numbers .... The reasoning, if any, that informs [the King Wen] sequence is unknown." }} </ref> ۽ قطارن کي يا ته هيٺئين ساڄي پاسي کان مٿئين کاٻي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 0 ۽ ٽٽل ليڪون 1 هجن، يا مٿئين کاٻي پاسي کان هيٺئين ساڄي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 1 ۽ ٽٽل ليڪون 0 هجن، هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي سلسلي طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu" in :Das Neueste über China: G.W. Leibnizens Novissima Sinica von 1697 : Internationales Symposium, Berlin 4. bis 7. Oktober 1997|date=2000| publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart|isbn=3515074481|pages=165–170|url=https://books.google.com/books?id=DkIpP2SsGlIC&pg=PA165|ref=ID3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب|اٽرسڪن ماڻهن]] فال ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[فال ڪڍندڙ پادري|جگرن]] جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو هو. هر حصي تي ڪنهن ديوتا ۽ آسمان ۾ ان سان لاڳاپيل علائقي جو نالو لکيل هوندو هو. جگر جي هر حصي مان هڪ ٻٽو نتيجو حاصل ٿيندو هو، جنهن کي ٻين نتيجن سان گڏائي آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |url=https://www.jstor.org/stable/27566714 |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345 |jstor=27566714 |issn=0002-9475}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] واري پيشگوئي مرڪز ۾ فال ڪڍڻ لاءِ جدا جدا ٿانون مان سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا ڪڍيا ويندا هئا. پوءِ انهن نتيجن کي گڏ ڪري آخري پيشگوئي تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek divination |date=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-1573-5 |edition=1. publ |series=Blackwell ancient religions |location=Malden, Mass.}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، [[عروض (شاعري)|شاعراڻي وزن]] جي وضاحت لاءِ هڪ ٻٽو سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller programming: the microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-0-8493-7189-9|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, {{ISBN|0-387-94544-X}}</ref> هن شاعراڻن وزنن کي ننڍين ۽ ڊگهن ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جن مان ڊگهي ماترا ڊيگهه ۾ ٻن ننڍين ماترائن جي برابر هئي.<ref>[http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf Math for Poets and Drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616225617/http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf |date=16 June 2012 }} (pdf, 145KB)</ref> انهن کي ترتيبوار ''لگهو''، يعني هلڪي ماترا، ۽ ''گرو''، يعني ڳري ماترا، چيو ويندو هو. پنگلا جي هندو ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' (8.23) ۾ هر وزن کي هڪ الڳ قدر ڏيڻ لاءِ هڪ ماترائي جدول ٺاهڻ جو طريقو بيان ٿيل آهي. سنسڪرت ۾ ''چندهه شاستر'' جي لفظي معنيٰ "وزنن جو علم" آهي. پنگلا جي سرشتي ۾ ٻٽو اظهار ساڄي پاسي وڌندو هو، جڏهن⁠تہ جديد [[موقعي واري لکت]] ۾ ٻٽا عدد کاٻي پاسي وڌندا آهن.<ref>{{Cite book|title=The mathematics of harmony: from Euclid to contemporary mathematics and computer science|first1=Alexey|last1=Stakhov|author1-link=Alexey Stakhov|first2=Scott Anthony|last2=Olsen|isbn=978-981-277-582-5|year=2009|publisher=World Scientific |url=https://books.google.com/books?id=K6fac9RxXREC}}</ref> پنگلا جي سرشتي ۾ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي. چار ننڍيون ماترائون "0000" پهريون نمونو هيون ۽ انهن جو قدر هڪ هو. عددي قدر [[موقعي واري قيمت]]ن جي مجموعي ۾ هڪ شامل ڪري حاصل ڪيو ويندو هو.<ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", Journal of Indian Studies, Volume 21, 1993, pp. 31–50</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو پراڻي [[اويو سلطنت]] جي يوروبا قبيلي ۾ مشهور هو. اهو ''آئي چنگ'' سان مشابهت رکي ٿو، پر ''آئي چنگ'' جي 64 نشانين جي ڀيٽ ۾ ان ۾ 256 تائين ٻٽيون نشانيون هونديون آهن.{{sfnp|Landry|2019|p=25}} اهو عدد 16 جي چورس مان حاصل ٿئي ٿو ۽ اٺ بٽن واري سلسلي جي ڪل ممڪن ترتيبن جي برابر آهي. اِفا وسيلي فال ڪڍڻ ۾ اهي ممڪن نتيجا ''[https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2025/08/22/what-ifa-an-indigenous-binary-knowledge-system-can-teach-us-about-ai/ اودو]'' سڏجن ٿا. اهي ''اودو'' هڪ ''اوپيلي'' زنجير وسيلي طئي ڪيا وڃن ٿا، جنهن ۾ اٺ ٻج هوندا آهن. هر ٻج ٻن مان ڪنهن هڪ حالت، کليل يا بند، ۾ ڪري سگهي ٿو، جنهن سان سڀ ممڪن ترتيبون ٺهن ٿيون. اِفا جو آغاز 15هين صديءَ ۾ اولهه آفريڪا جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ ٿيو. 2008ع ۾ [[يونيسڪو]] اِفا کي "[[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جي شاهڪارن]]" واري فهرست ۾ شامل ڪيو.{{sfnp|Landry|2019|p=154}}<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146 |access-date=5 July 2017}}</ref> === ٻيون ثقافتون === [[فرانسيسي پولينيشيا]] جي [[مانگاريوا]] ٻيٽ جا رهواسي 1450ع کان اڳ هڪ گڏيل ٻٽي-[[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتو استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|date=16 December 2013|doi=10.1073/pnas.1309160110|pages=1322–1327|pmid=24344278|pmc=3910603|doi-access=free}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ ٻٽن سُرن وارا [[چيريل ڍول]] پيغامن کي ڪوڊ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ٻٽيون ترتيبون روايتي آفريڪي فال ڪڍڻ وارن سرشتن، جهڙوڪ [[اِفا]]، ۽ [[وچيون دور|وچئين دور]] جي اولهه واري [[نقطي فال]] ۾ پڻ استعمال ٿينديون هيون. [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي گهڻين مقامي ٻولين]] ۾ بنياد-2 وارو سرشتو استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |url=https://www.jstor.org/stable/23621076 |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160 |jstor=23621076 |issn=0003-5483}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ اولهه جون ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] هڪ اهڙي سرشتي جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ٻٽن عددن جي سلسلن ۾ بدلائي سگهجي ٿو، ۽ پوءِ انهن سلسلن کي ڪنهن به متن ۾ اکرن جي شڪل جي تمام هلڪن ۽ مشڪل سان ڏسڻ ۾ ايندڙ فرقن وسيلي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> ٻٽي رمزنگاريءَ جي عام نظريي لاءِ اهم ڳالهه اها هئي ته بيڪن وڌيڪ چيو ته هي طريقو ڪنهن به اهڙين شين سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، جيڪي رڳو ٻن هڪٻئي کان ڌار حالتن ۾ هجن: ”بشرطيڪ اهي شيون رڳو ٻٽي فرق جي لائق هجن؛ جيئن گهنڊن، بگلَن، روشنين ۽ مشعلن، بندوقن جي ٺڪائن، يا ساڳئي نوعيت جي ٻين اوزارن وسيلي.“<ref name="Bacon1605">{{Cite web |last=Bacon |first=Francis |author-link=Francis Bacon |title=The Advancement of Learning |url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html |year=1605 |volume=6 |location=London |pages=Chapter 1 }} </ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو رمز}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ اهڙو سرشتو بيان ڪيو، جنهن کي هن [[هنڌي حساب]] جو نالو ڏنو. هن ۾ اکرن جي غير موقعي واري اظهار وسيلي ٻٽو حساب ڪيو ويندو هو. [[ٿامس هيريئٽ]] ٻٽي سرشتي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيائين؛ اهي پوءِ سندس ڪاغذن مان هٿ آيا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454|doi=10.1119/1.1933042|bibcode=1951AmJPh..19..452S}}</ref> ممڪن آهي ته يورپ ۾ هن سرشتي بابت پهرين اشاعت [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ ڪئي هجي.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|language=de|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15|doi=10.1515/dmvm-2008-0009|s2cid=179000299|url=http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|archive-date=28 December 2021|access-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228024010/http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|url-status=dead}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ٻٽي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ٻٽن تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ٻٽي واڌ بابت'' ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ٻٽن عددن سان جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن عددن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ٻٽي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''Explication de l'Arithmétique Binaire'' ۾ ملي ٿو. هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هن ريت آهي: ''ٻٽي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ٻٽي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ٻٽي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ٻٽي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ٻٽي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ”ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.“<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm لائپنيٽز]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، تنهنڪري انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي، ۽ ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو. ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال پوءِ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن سندس جانشينن ۾ پڻ مقبول ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ٻٽا عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ تاريخي اهميت وارو مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ٻٽي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ”ماڊل ڪي“ نالو ڏنو. نالي ۾ ”ڪي“ سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ٻٽي جمع وسيلي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن مان وينر بعد ۾ پنهنجي يادگيرين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ٻٽا [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[آئي ٽرپل اي ڪمپيوٽنگ جي تاريخ جا ساليانا]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 صفحا)</ref> == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ ڪرڻ جو طريقو ٻين عددي سرشتن وانگر ئي آهي. هڪ هنج کان شروعات ڪندي، هر هنج کي وڌندڙ ترتيب سان تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻٽي يا ٻٽي ڳڻپ کي سمجهڻ کان اڳ، حوالو طور وڌيڪ مشهور [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي سرشتي]] ۾ ڳڻپ تي مختصر نظر وجهڻ مفيد آهي. === ڏھائي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي]] سرشتو ڏهن نشانين '''0''' کان '''9''' تائين استعمال ڪري ٿو. ڳڻپ سڀ کان گهٽ اهميت واري هنج (ساڄي پاسي واري عدد)، جنهن کي اڪثر ''پهريون ڊجٽ'' چيو ويندو آهي، کي وڌائڻ سان شروع ٿيندي آهي. جڏهن ان هنڌ تي موجود سڀئي نشانيون استعمال ٿي وڃن ٿيون، ته اهو عدد يا ھنج ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي واري وڌيڪ اهم عدد ۾ هڪ واڌ (''اوورفلو'') ڪئي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ وري ساڄي پاسي واري عدد ۾ ڳڻپ جاري رهندي آهي. اهو عمل هر وڌيڪ اهم عدد لاءِ ورجايو ويندو آهي. ڳڻپ هن ريت اڳتي وڌندي آهي: :000، 001، 002، ... 007، 008، 009، (ساڄي پاسي وارو عدد ٻيهر ٻڙي يا صفر ٿئي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي وارو عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''0، 011، 012، ... :&nbsp;&nbsp;&nbsp;... :090، 091، 092، ... 097، 098، 099، (ساڄي پاسي جا ٻئي عدد ٻيهر ٻڙي ٿين ٿا ۽ ايندڙ عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''00، 101، 102، ... === ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[File:Binary counter.gif|thumb|هي ڳڻپيندڙ ڏيکاري ٿو ته ٻٽي سرشتي ۾ ٻڙي کان 31 تائين ڪيئن ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي.]] [[File:Binary_guess_number_trick_SMIL.svg|thumb|upright|link={{filepath:binary_guess_number_trick_SMIL.svg}}|هڪ مشهور راند، جنهن ۾ ڪنهن عدد جو اندازو انهن ڪارڊن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي، جن تي اهو عدد موجود هجي. اها ٻٽي اظهار جي بٽن تي ٻڌل آهي. SVG فائيل ۾ ڪارڊ تي ڪلڪ ڪرڻ سان ان جي حالت تبديل ٿيندي.]] ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ به ساڳئي اصول تي ٻڌل آهي. هتي به واڌ سڀ کان گهٽ اهميت واري ٻٽي عدد، يعني [[بٽ]] (ساڄي پاسي وارو يا پهريون بٽ)، کان شروع ٿيندي آهي، پر هتي رڳو ٻه نشانيون '''0''' ۽ '''1''' موجود هونديون آهن. تنهنڪري جڏهن ڪنهن بٽ جي قيمت '''1''' تائين پهچي ٿي، ته ايندڙ واڌ سان اهو ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ساڳئي وقت ان جي کاٻي پاسي وارو بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو: :0000، :000'''1'''، (ساڄي پاسي وارو بٽ ٻيهر شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :00'''1'''0، 0011، (ساڄي پاسي جا ٻئي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''00، 0101، 0110، 0111، (ساڄي پاسي جا ٽي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''000، 1001، 1010، 1011، 1100، 1101، 1110، 1111 ... ٻٽي سرشتي ۾ هر بٽ، 2 جي وڌندڙ قوت جي نمائندگي ڪندو آهي. سڀ کان ساڄي پاسي وارو بٽ 2⁰، ان کان کاٻي وارو 2¹، پوءِ 2²، ۽ اهڙي طرح اڳتي وڌندو آهي. ڪنهن ٻٽي عدد جي قيمت انهن سڀني قوتن جي مجموعي جي برابر هوندي آهي، جن جي لاڳاپيل بٽن جي قيمت '''1''' هجي. مثال طور، ٻٽي عدد '''100101''' کي ڏھائي صورت ۾ هن ريت تبديل ڪيو وڃي ٿو: :100101₂ = [ ( '''1''' ) × 2⁵ ] + [ ( '''0''' ) × 2⁴ ] + [ ( '''0''' ) × 2³ ] + [ ( '''1''' ) × 2² ] + [ ( '''0''' ) × 2¹ ] + [ ( '''1''' ) × 2⁰ ] :100101₂ = [ '''1''' × 32 ] + [ '''0''' × 16 ] + [ '''0''' × 8 ] + [ '''1''' × 4 ] + [ '''0''' × 2 ] + [ '''1''' × 1 ] :'''100101₂ = 37₁₀''' == ٻٽو حساب == ٻٽن عددن ۾ [[حساب]] جو طريقو ٻين [[عددي سرشتو|عددي سرشتن]] جي [[موقعي واري لکت]] ۾ ٿيندڙ حساب سان گهڻو مشابهت رکي ٿو. ٻٽن عددن تي جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ ڪري سگهجي ٿي. === جمع === {{main|جمع ڪندڙ (برقيات)}} [[Image:Half Adder.svg|thumbnail|ٻٽي [[جمع ڪندڙ (برقيات)|اڌ جمع ڪندڙ]] جو [[برقي سرڪٽ جو خاڪو]]، جيڪو ٻن بٽن کي پاڻ ۾ جمع ڪري حاصل ۽ اڳتي کڻڻ وارو بٽ پيدا ڪري ٿو]] ٻٽي سرشتي ۾ سڀ کان سادو حسابي عمل جمع آهي. ٻن هڪ-عددي ٻٽن عددن کي جمع ڪرڻ نسبتاً سولو آهي ۽ ان ۾ اڳتي کڻڻ جو طريقو استعمال ٿيندو آهي: :0 + 0 → 0 :0 + 1 → 1 :1 + 0 → 1 :1 + 1 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 1 + 1 = 2 = 0 + (1 × 2¹)) ٻن '''1''' عددن کي جمع ڪرڻ سان '''0''' لکبو آهي، جڏهن⁠تہ '''1''' کي ايندڙ خاني ۾ شامل ڪرڻ لاءِ اڳتي کنيو ويندو آهي. اهو عمل عشري سرشتي ۾ ٿيندڙ جمع سان مشابهت رکي ٿو؛ جڏهن ٻن هڪ-عددي انگن جو مجموعو بنياد، يعني 10، جي برابر يا ان کان وڌيڪ ٿئي، ته کاٻي پاسي واري عدد ۾ هڪ واڌ ڪئي ويندي آهي: :5 + 5 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 5 + 5 = 10 = 0 + (1 × 10¹)) :7 + 9 → 6، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 7 + 9 = 16 = 6 + (1 × 10¹)) هن عمل کي '''اڳتي کڻڻ''' چيو ويندو آهي. جڏهن جمع جو نتيجو ڪنهن هڪ عدد جي ممڪن قيمت کان وڌي وڃي، ته واڌو مقدار کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اهو صحيح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ خاني جي وزن ۾ بنياد جيترو واڌارو هوندو آهي. ٻٽي سرشتي ۾ پڻ اڳتي کڻڻ ساڳيءَ ريت ڪم ڪري ٿو: {{brown|1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد)}} 0 1 1 0 1 + 1 0 1 1 1 ------------- = 1 0 0 1 0 0 = 36 هن مثال ۾ ٻه عدد، 01101₂ يعني 13₁₀، ۽ 10111₂ يعني 23₁₀، پاڻ ۾ جمع ڪيا ويا آهن. مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. سڀ کان ساڄي پاسي واري خاني کان شروع ڪندي، 1 + 1 = 10₂. ان مان '''1''' کاٻي پاسي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' ساڄي پاسي واري خاني جي هيٺان لکيو وڃي ٿو. ساڄي پاسي کان ٻئي خاني ۾ 1 + 0 + 1 = 10₂ ٿئي ٿو؛ وري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' هيٺ لکيو وڃي ٿو. ٽئين خاني ۾ 1 + 1 + 1 = 11₂ ٿئي ٿو. هن ڀيري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''1''' هيٺين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح اڳتي وڌڻ سان آخري جواب 100100₂ يعني 36₁₀ ملي ٿو. جڏهن ڪمپيوٽرن کي ٻن عددن کي جمع ڪرڻو پوي ٿو، ته هي قاعدو پڻ تيز ڳڻپ جي اجازت ڏئي ٿو: :x [[خاص يا|اڪس-يا]] y = (x + y) [[باقي وارو عمل|باقي]] 2 جتي x ۽ y ٻه بٽ آهن. ==== ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو ==== ٻٽي جمع جي ڪيترن سوالن لاءِ هڪ سادو طريقو '''ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو''' يا '''بروڪ هائوس ٻٽي جمع جو طريقو''' آهي. هي طريقو خاص طور تڏهن ڪارائتو هوندو آهي، جڏهن ڪنهن عدد ۾ لڳاتار ڪيترائي '''1''' موجود هجن. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته ٻٽي سرشتي ۾ {{varserif|n}} عددن تي مشتمل لڳاتار '''1'''ن جي قطار ۾ 1 شامل ڪرڻ سان هڪ '''1''' ۽ ان کان پوءِ {{varserif|n}} صفر حاصل ٿيندا آهن. اهو ئي اصول عشري سرشتي ۾ {{varserif|n}} لڳاتار '''9'''ن ۾ 1 جمع ڪرڻ سان لاڳو ٿئي ٿو: ٻٽو عشري 1 1 1 1 1 9 9 9 9 9 + 1 + 1 ——————————— ——————————— 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 ٻٽي سرشتي ۾ اهڙيون ڊگهيون قطارون عام آهن. تنهنڪري وڏن ٻٽن عددن کي گهڻن اڳتي کڻڻ وارن مرحلن کانسواءِ ٻن سادن قدمن ۾ جمع ڪري سگهجي ٿو. هيٺين مثال ۾ 1110111110₂ يعني 958₁₀ ۽ 1010110011₂ يعني 691₁₀ کي کاٻي پاسي روايتي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، ۽ ساڄي پاسي ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، جمع ڪيو ويو آهي: روايتي اڳتي کڻڻ وارو طريقو ڊگهي اڳتي کڻڻ وارو طريقو بمقابله {{brown|1 1 1 1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد) 1 ← 1 ←}} 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 <s>1 1 1</s> 0 <s>1 1 1 1 1</s> 0 + 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 + 1 0 <s>1</s> 0 1 1 0 0 <s>1</s> 1 ——————————————————————— —————————————————————— = 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. هڪ خاني کان ٻئي خاني تائين روايتي نموني اڳتي کڻڻ بدران، هيٺين ساڳئي موقعي واري خاني ۾ '''1''' سان ملندڙ سڀ کان گهٽ درجي واري '''1''' کي جمع ڪيو وڃي ٿو، ۽ هڪ '''1''' کي لڳاتار قطار جي پڄاڻيءَ کان هڪ خانو اڳتي کنيو وڃي ٿو. جيڪي عدد استعمال ٿي چڪا هجن، تن کي ليڪ ڏئي ختم ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ ئي جمع ٿي چڪا آهن. ساڳئي طريقي سان ٻين ڊگهن قطارن کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. پوءِ باقي عددن کي عام طريقي سان جمع ڪيو وڃي ٿو. اهڙي عمل سان آخري جواب 11001110001₂ يعني 1649₁₀ ملي ٿو. هن ننڍڙي مثال ۾ روايتي طريقي کي اٺ اڳتي کڻڻ وارا مرحلا گهربل هئا، جڏهن⁠تہ ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي ۾ فقط ٻه مرحلا گهربل ٿيا. ==== جمع جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 1 |- ! 1 | 1 | 10 |} ٻٽي جمع جي جدول [[منطقي يا#سچائي جدول|منطقي يا]] واري عمل <math>\lor</math> جي سچائي جدول سان مشابهت رکي ٿي، پر بلڪل ساڳي ناهي. فرق اهو آهي ته <math>1 \lor 1 = 1</math>، جڏهن⁠تہ <math>1+1=10</math>. === ڪٽ === {{further|نشان وارو عددي اظهار|ٻن جو پورائو}} [[ڪٽ]] جو عمل به گهڻو ڪري ساڳئي نموني ڪم ڪري ٿو: :0 − 0 → 0 :0 − 1 → 1، 1 اوڌر وٺو :1 − 0 → 1 :1 − 1 → 0 '''0''' مان '''1''' ڪٽڻ سان '''1''' لکيو وڃي ٿو، پر ايندڙ کاٻي خاني مان '''1''' اوڌر وٺڻو پوي ٿو. هن عمل کي '''اوڌر وٺڻ''' چيو ويندو آهي. اصول اڳتي کڻڻ جهڙو ئي آهي. جڏهن ڪٽ جو نتيجو صفر کان گهٽ ٿئي، ته کوٽ کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني مان اوڌر ورتو وڃي ٿو ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت مان ڪٽيو وڃي ٿو. * * * * (تارن وارن خانن مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 1 0 1 1 1 0 − 1 0 1 1 1 ---------------- = 1 0 1 0 1 1 1 * (تارن واري خاني مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 0 1 1 1 1 1 – 1 0 1 0 1 1 ---------------- = 0 1 1 0 1 0 0 ڪنهن مثبت عدد کي ڪٽڻ، ساڳئي [[مطلق قدر]] واري [[ناڪاري عدد]] کي جمع ڪرڻ جي برابر آهي. ڪمپيوٽر ناڪاري عددن کي سنڀالڻ لاءِ [[نشان وارو عددي اظهار]] استعمال ڪندا آهن، جن مان سڀ کان عام [[ٻن جو پورائو]] آهي. اهڙن اظهارَن سان الڳ ڪٽ واري عمل جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي. ٻن جي پورائي ۾ ڪٽ کي هن فارمولي سان بيان ڪري سگهجي ٿو: :{{math|1=A − B = A + not B + 1}} === ضرب === <!-- هي ڀاڱو [[ٻٽي ڪوڊ ڪيل عشري]] سان ڳنڍيل آهي --> ٻٽي سرشتي ۾ [[ضرب]] عشري ضرب سان مشابهت رکي ٿي. ٻن عددن {{varserif|A}} ۽ {{varserif|B}} کي جزوي حاصلن وسيلي ضرب ڪري سگهجي ٿو. {{varserif|B}} جي هر عدد لاءِ ان عدد ۽ {{varserif|A}} جو حاصل ڳڻيو وڃي ٿو ۽ نئين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. هر قطار کي ايترو کاٻي پاسي سرڪايو وڃي ٿو، جو ان جو ساڄو عدد {{varserif|B}} جي استعمال ڪيل عدد سان هڪ قطار ۾ اچي. سڀني جزوي حاصلن جو مجموعو آخري جواب ڏئي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ ٻٽي سرشتي ۾ فقط ٻه عدد آهن، تنهنڪري هر جزوي ضرب جا رڳو ٻه ممڪن نتيجا آهن: * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 0 هجي، ته جزوي حاصل به 0 هوندو. * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 1 هجي، ته جزوي حاصل {{varserif|A}} جي برابر هوندو. مثال طور، ٻٽن عددن 1011 ۽ 1010 کي هن ريت ضرب ڪيو وڃي ٿو: 1 0 1 1 ({{varserif|A}}) × 1 0 1 0 ({{varserif|B}}) --------- 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي ساڄي پاسي واري صفر لاءِ + 1 0 1 1 ← {{varserif|B}} جي ايندڙ هڪ لاءِ + 0 0 0 0 + 1 0 1 1 --------------- = 1 1 0 1 1 1 0 ٻٽن عددن کي [[ٻٽو نقطو|ٻٽي نقطي]] کان پوءِ موجود بٽن سميت پڻ ضرب ڪري سگهجي ٿو: 1 0 1 . 1 0 1 {{varserif|A}} (عشري سرشتي ۾ 5.625) × 1 1 0 . 0 1 {{varserif|B}} (عشري سرشتي ۾ 6.25) ------------------- 1 . 0 1 1 0 1 ← {{varserif|B}} جي هڪ لاءِ + 0 0 . 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي صفر لاءِ + 0 0 0 . 0 0 0 + 1 0 1 1 . 0 1 + 1 0 1 1 0 . 1 --------------------------- = 1 0 0 0 1 1 . 0 0 1 0 1 (عشري سرشتي ۾ 35.15625) پڻ ڏسو: [[بوٿ جو ضرب وارو قاعدو]]. ==== ضرب جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 0 |- ! 1 | 0 | 1 |} ٻٽي ضرب جي جدول [[منطقي ۽#سچائي جدول|منطقي ۽]] واري عمل <math>\land</math> جي سچائي جدول جي برابر آهي. === ونڊ === {{See also|ونڊ جو قاعدو#باقي سميت صحيح عددي ونڊ}} ٻٽي سرشتي ۾ [[ڊگهي ونڊ]] پڻ عشري سرشتي واري ڊگهي ونڊ سان مشابهت رکي ٿي. هيٺين مثال ۾ [[ورهائيندڙ]] 101₂، يعني عشري سرشتي ۾ 5، آهي، جڏهن⁠تہ [[ونڊ (رياضي)|ورهائجندڙ]] 11011₂، يعني عشري سرشتي ۾ 27، آهي. طريقو عشري ڊگهي ونڊ جهڙو آهي. هتي ورهائيندڙ 101₂، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن 110₂ ۾ هڪ ڀيرو اچي ٿو، تنهنڪري مٿين قطار ۾ '''1''' لکيو وڃي ٿو. پوءِ هن نتيجي کي ورهائيندڙ سان ضرب ڪري، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن مان ڪٽيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ عدد '''1''' کي هيٺ لاٿو وڃي ٿو ته جيئن نئون ٽن-عددي سلسلو ٺهي: 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 0 0 1 پوءِ ساڳيو عمل نئين سلسلي سان ورجايو وڃي ٿو ۽ ورهائجندڙ جا سڀ عدد ختم ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو: 1 0 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 1 1 1 − 1 0 1 ----- 0 1 0 تنهنڪري 11011₂ کي 101₂ سان ورهائڻ جو [[حاصل ونڊ]] 101₂ آهي، جيڪو مٿين قطار ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن⁠تہ هيٺين قطار ۾ ڏيکاريل باقي 10₂ آهي. عشري سرشتي ۾ اهو 27 کي 5 سان ورهائڻ جي برابر آهي، جنهن جو حاصل 5 ۽ باقي 2 آهي. ڊگهي ونڊ کانسواءِ اهڙا طريقا پڻ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جن ۾ هر مرحلي تي جزوي باقي مان ضرورت کان وڌيڪ ڪٽ ڪيو وڃي. اهڙا طريقا گهٽ باقاعده، پر وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن. === چورس پاڙ (اسڪوائر روٽ) === [[چورس پاڙ ڳڻڻ جا طريقا#ٻٽو عددي سرشتو (بنياد 2)|ٻٽي چورس پاڙ]] عدد بہ عدد ڪڍڻ جو عمل بنيادي طور عشري چورس پاڙ جهڙو آهي، پر ٻٽي سرشتي سبب گهڻو سادو آهي. پهرين عددن کي ساڄي پاسي کان جوڙن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن عددن جو تعداد اڻپورو هجي، ته شروع ۾ هڪ صفر وڌو وڃي. پوءِ هر مرحلي تي هيل تائين حاصل ٿيل جواب کي '''01''' سان وڌائي ڏٺو وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو موجوده باقي مان ڪٽي سگهجي، ته ڪٽ ڪيو وڃي. پوءِ باقي سان ايندڙ عددي جوڙو شامل ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪٽ ٿيو هجي ته جواب جو ايندڙ عدد '''1'''، ٻي حالت ۾ '''0''' هوندو. 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 - 1 - 1 - 1 - 1 ---- ---- ---- ---- 1 10 1 10 1 10 1 10 - 1 01 - 1 01 - 1 01 ------- ------- ------- 1 10 1 10 01 1 10 01 - 1 10 01 ---------- 0 پهرين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 0 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 001 ملي ٿو، جيڪو پهرين جوڙي 10 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو پهريون عدد 1 آهي. ٻئي مرحلي ۾ هيل تائين جواب 1 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد پڻ 1 آهي. ٽئين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 11 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 1101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽڻ لاءِ تمام وڏو آهي؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 0 آهي. چوٿين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 110 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 11001 ملي ٿو، جيڪو باقي 11001 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 1 آهي. اهڙيءَ طرح آخري جواب 1101 حاصل ٿئي ٿو. == ڀاڱا == ٻٽي حساب ۾ ڪنهن [[ڀاڱو|ڀاڱي]] جي ٻٽي توسيع رڳو تڏهن [[ورجندڙ عشري|ختم ٿيندي]] آهي، جڏهن ان جو [[مخرج]] 2 جي ڪنهن [[قوت]] جي برابر هجي. تنهنڪري 1/10 جي ڪا محدود ٻٽي صورت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 10 جا اولي جزا 2 ۽ 5 آهن. انهيءَ سبب ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ 10 × 1/10 جو نتيجو بلڪل 1 جي برابر نه ٿي سگهي ٿو. مثال طور، 1/3 جي ٻٽي توسيع .010101... آهي، جنهن جو مطلب آهي: :<math>\frac 13 = 0 \times 2^{-1} + 1 \times 2^{-2} + 0 \times 2^{-3} + 1 \times 2^{-4} + \cdots.</math> ٻن جي ابتڙ قوتن جي محدود مجموعي وسيلي ان جي بلڪل صحيح قيمت حاصل نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1/3 جي ٻٽي صورت ۾ صفر ۽ هڪ سدائين واري واري سان ورجندا رهن ٿا. {| class="wikitable" |- ! ڀاڱو ! [[بنياد 10|عشري]] ! ٻٽو ! ڀاڱائي ويجهو قدر |- | 1/1 | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.999... | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.{{Overline|1}} | 1/2 + 1/4 + 1/8... |- | 1/2 | 0.5{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.4999... | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0{{Overline|1}} | 1/4 + 1/8 + 1/16... |- | 1/3 | 0.333... | 0.{{Overline|01}} | 1/4 + 1/16 + 1/64... |- | 1/4 | 0.25{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.24999... | 0.01{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.00{{Overline|1}} | 1/8 + 1/16 + 1/32... |- | 1/5 | 0.2{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.1999... | 0.{{Overline|0011}} | 1/8 + 1/16 + 1/128... |- | 1/6 | 0.1666... | 0.0{{Overline|01}} | 1/8 + 1/32 + 1/128... |- | 1/7 | 0.142857142857... | 0.{{Overline|001}} | 1/8 + 1/64 + 1/512... |- | 1/8 | 0.125{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.124999... | 0.001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.000{{Overline|1}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/9 | 0.111... | 0.{{Overline|000111}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/10 | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0999... | 0.0{{Overline|0011}} | 1/16 + 1/32 + 1/256... |- | 1/11 | 0.090909... | 0.{{Overline|0001011101}} | 1/16 + 1/64 + 1/128... |- | 1/12 | 0.08333... | 0.00{{Overline|01}} | 1/16 + 1/64 + 1/256... |- | 1/13 | 0.076923076923... | 0.{{Overline|000100111011}} | 1/16 + 1/128 + 1/256... |- | 1/14 | 0.0714285714285... | 0.0{{Overline|001}} | 1/16 + 1/128 + 1/1024... |- | 1/15 | 0.0666... | 0.{{Overline|0001}} | 1/16 + 1/256... |- | 1/16 | 0.0625{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0624999... | 0.0001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0000{{Overline|1}} | 1/32 + 1/64 + 1/128... |} == تاريخ == جديد ٻٽي عددي سرشتي جو اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان تي وڌيڪ ڪم ڪيو، جنهن کي هن سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> تنهن هوندي به، ٻٽن عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان اڳ به قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، مثال طور [[فال ڪڍڻ]] لاءِ [[ٻٽي ڪُڻي]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|اهي حسابي قدر، جيڪي خيال ڪيو وڃي ٿو ته [[هورس جي اک]] جي حصن وسيلي ظاهر ڪيا ويندا هئا]] قديم مصر جا ڪاتب ڀاڱن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڀاڱا]]، جيڪي ٻٽي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هئا، ۽ [[هورس جي اک|هورس جي اک جا ڀاڱا]]. پوئين سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو رياضيءَ جي ڪجهه مؤرخن جو خيال هو ته ان ۾ استعمال ٿيندڙ نشانين کي [[هورس]] جي اک جي شڪل ٺاهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هن راءِ تي اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor1-link=Eleanor Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|editor2-link=Jackie Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|url=https://books.google.com/books?id=xZMSDAAAQBAJ&pg=PA790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک جا ڀاڱا اناج، مايع شين يا ٻين ماپن جي ڀاڱائي مقدار لاءِ ٻٽي ڳڻپ جو سرشتو هئا. هن سرشتي ۾ هڪ [[هيڪٽ]] جي ڪنهن ڀاڱي کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ٻٽن ڀاڱن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جون شروعاتي صورتون [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿيون، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل ترقي يافته هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43|url=https://books.google.com/books?id=ux--OWgWvBQC&pg=PA42}}.</ref> [[قديم مصري ضرب]] ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو پڻ ٻٽن عددن سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي عدد سان ضرب ڪرڻ لاءِ مرحلن جو هڪ سلسلو اختيار ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ ڪنهن قدر، جيڪو شروعات ۾ ٻن عددن مان پهريون عدد هوندو هو، کي يا ته ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا ان ۾ پهريون عدد ٻيهر شامل ڪيو ويندو هو. اهي مرحلا ڪهڙي ترتيب سان ڪرڻا آهن، اهو ٻئي عدد جي ٻٽي اظهار مان طئي ٿيندو هو. هي طريقو مثال طور [[رائنڊ رياضي پيپرس]] ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو تقريباً 1650 ق م جو آهي.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136|url=https://books.google.com/books?id=BtcQq4RUfkUC&pg=PA135}}.</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي باگوا]] چين ۾ ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|url=https://books.google.com/books?id=S5hLpfFiMCQC&pg=PR13|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت کي ان جي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] [[آئي چنگ وسيلي فال ڪڍڻ|فال ڪڍڻ واري طريقي]] جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي ٻٽوائي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|url=https://books.google.com/books?id=SsbChdIiflsC&pg=PA29|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ترتيبوار ٽن بٽن ۽ ڇهن بٽن وارن ٻٽن عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ قديم چين جي [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي صورت ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو، جيڪا جديد ٻٽن عددن سان مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد ان ترتيب کي رياضيائي استعمال لاءِ پيش ڪرڻ نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> شائو يونگ جي چورس ترتيب ۾ هر هڪ هيڪساگرام جي مٿان موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي ڏسندي،<ref name="Marshall"> {{cite web |url= http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm |title= Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence) |last= Marshall |first= Steve |date= |website= |publisher= |access-date=2022-09-15 |quote="You could say [the Fuxi binary sequence] is a more sensible way of rendering hexagram as binary numbers .... The reasoning, if any, that informs [the King Wen] sequence is unknown." }} </ref> ۽ قطارن کي يا ته هيٺئين ساڄي پاسي کان مٿئين کاٻي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 0 ۽ ٽٽل ليڪون 1 هجن، يا مٿئين کاٻي پاسي کان هيٺئين ساڄي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 1 ۽ ٽٽل ليڪون 0 هجن، هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي سلسلي طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu" in :Das Neueste über China: G.W. Leibnizens Novissima Sinica von 1697 : Internationales Symposium, Berlin 4. bis 7. Oktober 1997|date=2000| publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart|isbn=3515074481|pages=165–170|url=https://books.google.com/books?id=DkIpP2SsGlIC&pg=PA165|ref=ID3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب|اٽرسڪن ماڻهن]] فال ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[فال ڪڍندڙ پادري|جگرن]] جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو هو. هر حصي تي ڪنهن ديوتا ۽ آسمان ۾ ان سان لاڳاپيل علائقي جو نالو لکيل هوندو هو. جگر جي هر حصي مان هڪ ٻٽو نتيجو حاصل ٿيندو هو، جنهن کي ٻين نتيجن سان گڏائي آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |url=https://www.jstor.org/stable/27566714 |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345 |jstor=27566714 |issn=0002-9475}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] واري پيشگوئي مرڪز ۾ فال ڪڍڻ لاءِ جدا جدا ٿانون مان سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا ڪڍيا ويندا هئا. پوءِ انهن نتيجن کي گڏ ڪري آخري پيشگوئي تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek divination |date=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-1573-5 |edition=1. publ |series=Blackwell ancient religions |location=Malden, Mass.}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، [[عروض (شاعري)|شاعراڻي وزن]] جي وضاحت لاءِ هڪ ٻٽو سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller programming: the microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-0-8493-7189-9|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, {{ISBN|0-387-94544-X}}</ref> هن شاعراڻن وزنن کي ننڍين ۽ ڊگهن ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جن مان ڊگهي ماترا ڊيگهه ۾ ٻن ننڍين ماترائن جي برابر هئي.<ref>[http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf Math for Poets and Drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616225617/http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf |date=16 June 2012 }} (pdf, 145KB)</ref> انهن کي ترتيبوار ''لگهو''، يعني هلڪي ماترا، ۽ ''گرو''، يعني ڳري ماترا، چيو ويندو هو. پنگلا جي هندو ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' (8.23) ۾ هر وزن کي هڪ الڳ قدر ڏيڻ لاءِ هڪ ماترائي جدول ٺاهڻ جو طريقو بيان ٿيل آهي. سنسڪرت ۾ ''چندهه شاستر'' جي لفظي معنيٰ "وزنن جو علم" آهي. پنگلا جي سرشتي ۾ ٻٽو اظهار ساڄي پاسي وڌندو هو، جڏهن⁠تہ جديد [[موقعي واري لکت]] ۾ ٻٽا عدد کاٻي پاسي وڌندا آهن.<ref>{{Cite book|title=The mathematics of harmony: from Euclid to contemporary mathematics and computer science|first1=Alexey|last1=Stakhov|author1-link=Alexey Stakhov|first2=Scott Anthony|last2=Olsen|isbn=978-981-277-582-5|year=2009|publisher=World Scientific |url=https://books.google.com/books?id=K6fac9RxXREC}}</ref> پنگلا جي سرشتي ۾ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي. چار ننڍيون ماترائون "0000" پهريون نمونو هيون ۽ انهن جو قدر هڪ هو. عددي قدر [[موقعي واري قيمت]]ن جي مجموعي ۾ هڪ شامل ڪري حاصل ڪيو ويندو هو.<ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", Journal of Indian Studies, Volume 21, 1993, pp. 31–50</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو پراڻي [[اويو سلطنت]] جي يوروبا قبيلي ۾ مشهور هو. اهو ''آئي چنگ'' سان مشابهت رکي ٿو، پر ''آئي چنگ'' جي 64 نشانين جي ڀيٽ ۾ ان ۾ 256 تائين ٻٽيون نشانيون هونديون آهن.{{sfnp|Landry|2019|p=25}} اهو عدد 16 جي چورس مان حاصل ٿئي ٿو ۽ اٺ بٽن واري سلسلي جي ڪل ممڪن ترتيبن جي برابر آهي. اِفا وسيلي فال ڪڍڻ ۾ اهي ممڪن نتيجا ''[https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2025/08/22/what-ifa-an-indigenous-binary-knowledge-system-can-teach-us-about-ai/ اودو]'' سڏجن ٿا. اهي ''اودو'' هڪ ''اوپيلي'' زنجير وسيلي طئي ڪيا وڃن ٿا، جنهن ۾ اٺ ٻج هوندا آهن. هر ٻج ٻن مان ڪنهن هڪ حالت، کليل يا بند، ۾ ڪري سگهي ٿو، جنهن سان سڀ ممڪن ترتيبون ٺهن ٿيون. اِفا جو آغاز 15هين صديءَ ۾ اولهه آفريڪا جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ ٿيو. 2008ع ۾ [[يونيسڪو]] اِفا کي "[[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جي شاهڪارن]]" واري فهرست ۾ شامل ڪيو.{{sfnp|Landry|2019|p=154}}<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146 |access-date=5 July 2017}}</ref> === ٻيون ثقافتون === [[فرانسيسي پولينيشيا]] جي [[مانگاريوا]] ٻيٽ جا رهواسي 1450ع کان اڳ هڪ گڏيل ٻٽي-[[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتو استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|date=16 December 2013|doi=10.1073/pnas.1309160110|pages=1322–1327|pmid=24344278|pmc=3910603|doi-access=free}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ ٻٽن سُرن وارا [[چيريل ڍول]] پيغامن کي ڪوڊ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ٻٽيون ترتيبون روايتي آفريڪي فال ڪڍڻ وارن سرشتن، جهڙوڪ [[اِفا]]، ۽ [[وچيون دور|وچئين دور]] جي اولهه واري [[نقطي فال]] ۾ پڻ استعمال ٿينديون هيون. [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي گهڻين مقامي ٻولين]] ۾ بنياد-2 وارو سرشتو استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |url=https://www.jstor.org/stable/23621076 |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160 |jstor=23621076 |issn=0003-5483}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ اولهه جون ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] هڪ اهڙي سرشتي جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ٻٽن عددن جي سلسلن ۾ بدلائي سگهجي ٿو، ۽ پوءِ انهن سلسلن کي ڪنهن به متن ۾ اکرن جي شڪل جي تمام هلڪن ۽ مشڪل سان ڏسڻ ۾ ايندڙ فرقن وسيلي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> ٻٽي رمزنگاريءَ جي عام نظريي لاءِ اهم ڳالهه اها هئي ته بيڪن وڌيڪ چيو ته هي طريقو ڪنهن به اهڙين شين سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، جيڪي رڳو ٻن هڪٻئي کان ڌار حالتن ۾ هجن: ”بشرطيڪ اهي شيون رڳو ٻٽي فرق جي لائق هجن؛ جيئن گهنڊن، بگلَن، روشنين ۽ مشعلن، بندوقن جي ٺڪائن، يا ساڳئي نوعيت جي ٻين اوزارن وسيلي.“<ref name="Bacon1605">{{Cite web |last=Bacon |first=Francis |author-link=Francis Bacon |title=The Advancement of Learning |url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html |year=1605 |volume=6 |location=London |pages=Chapter 1 }} </ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو رمز}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ اهڙو سرشتو بيان ڪيو، جنهن کي هن [[هنڌي حساب]] جو نالو ڏنو. هن ۾ اکرن جي غير موقعي واري اظهار وسيلي ٻٽو حساب ڪيو ويندو هو. [[ٿامس هيريئٽ]] ٻٽي سرشتي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيائين؛ اهي پوءِ سندس ڪاغذن مان هٿ آيا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454|doi=10.1119/1.1933042|bibcode=1951AmJPh..19..452S}}</ref> ممڪن آهي ته يورپ ۾ هن سرشتي بابت پهرين اشاعت [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ ڪئي هجي.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|language=de|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15|doi=10.1515/dmvm-2008-0009|s2cid=179000299|url=http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|archive-date=28 December 2021|access-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228024010/http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|url-status=dead}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ٻٽي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ٻٽن تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ٻٽي واڌ بابت'' ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ٻٽن عددن سان جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن عددن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ٻٽي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''Explication de l'Arithmétique Binaire'' ۾ ملي ٿو. هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هن ريت آهي: ''ٻٽي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ٻٽي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ٻٽي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ٻٽي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ٻٽي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ”ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.“<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm لائپنيٽز]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، تنهنڪري انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي، ۽ ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو. ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال پوءِ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن سندس جانشينن ۾ پڻ مقبول ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ٻٽا عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ تاريخي اهميت وارو مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ٻٽي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ”ماڊل ڪي“ نالو ڏنو. نالي ۾ ”ڪي“ سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ٻٽي جمع وسيلي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن مان وينر بعد ۾ پنهنجي يادگيرين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ٻٽا [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[آئي ٽرپل اي ڪمپيوٽنگ جي تاريخ جا ساليانا]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 صفحا)</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] rlijzokdpyg9rkruov5wrrqer2diel2 394553 394552 2026-07-15T11:35:30Z Intisar Ali 8681 394553 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ٻٽي عددي سرشتي جو اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان تي وڌيڪ ڪم ڪيو، جنهن کي هن سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> تنهن هوندي به، ٻٽن عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان اڳ به قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، مثال طور [[فال ڪڍڻ]] لاءِ [[ٻٽي ڪُڻي]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|اهي حسابي قدر، جيڪي خيال ڪيو وڃي ٿو ته [[هورس جي اک]] جي حصن وسيلي ظاهر ڪيا ويندا هئا]] قديم مصر جا ڪاتب ڀاڱن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڀاڱا]]، جيڪي ٻٽي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هئا، ۽ [[هورس جي اک|هورس جي اک جا ڀاڱا]]. پوئين سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو رياضيءَ جي ڪجهه مؤرخن جو خيال هو ته ان ۾ استعمال ٿيندڙ نشانين کي [[هورس]] جي اک جي شڪل ٺاهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هن راءِ تي اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor1-link=Eleanor Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|editor2-link=Jackie Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|url=https://books.google.com/books?id=xZMSDAAAQBAJ&pg=PA790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک جا ڀاڱا اناج، مايع شين يا ٻين ماپن جي ڀاڱائي مقدار لاءِ ٻٽي ڳڻپ جو سرشتو هئا. هن سرشتي ۾ هڪ [[هيڪٽ]] جي ڪنهن ڀاڱي کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ٻٽن ڀاڱن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جون شروعاتي صورتون [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿيون، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل ترقي يافته هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43|url=https://books.google.com/books?id=ux--OWgWvBQC&pg=PA42}}.</ref> [[قديم مصري ضرب]] ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو پڻ ٻٽن عددن سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي عدد سان ضرب ڪرڻ لاءِ مرحلن جو هڪ سلسلو اختيار ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ ڪنهن قدر، جيڪو شروعات ۾ ٻن عددن مان پهريون عدد هوندو هو، کي يا ته ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا ان ۾ پهريون عدد ٻيهر شامل ڪيو ويندو هو. اهي مرحلا ڪهڙي ترتيب سان ڪرڻا آهن، اهو ٻئي عدد جي ٻٽي اظهار مان طئي ٿيندو هو. هي طريقو مثال طور [[رائنڊ رياضي پيپرس]] ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو تقريباً 1650 ق م جو آهي.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136|url=https://books.google.com/books?id=BtcQq4RUfkUC&pg=PA135}}.</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي باگوا]] چين ۾ ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|url=https://books.google.com/books?id=S5hLpfFiMCQC&pg=PR13|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت کي ان جي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] [[آئي چنگ وسيلي فال ڪڍڻ|فال ڪڍڻ واري طريقي]] جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي ٻٽوائي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|url=https://books.google.com/books?id=SsbChdIiflsC&pg=PA29|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ترتيبوار ٽن بٽن ۽ ڇهن بٽن وارن ٻٽن عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ قديم چين جي [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي صورت ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو، جيڪا جديد ٻٽن عددن سان مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد ان ترتيب کي رياضيائي استعمال لاءِ پيش ڪرڻ نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> شائو يونگ جي چورس ترتيب ۾ هر هڪ هيڪساگرام جي مٿان موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي ڏسندي،<ref name="Marshall"> {{cite web |url= http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm |title= Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence) |last= Marshall |first= Steve |date= |website= |publisher= |access-date=2022-09-15 |quote="You could say [the Fuxi binary sequence] is a more sensible way of rendering hexagram as binary numbers .... The reasoning, if any, that informs [the King Wen] sequence is unknown." }} </ref> ۽ قطارن کي يا ته هيٺئين ساڄي پاسي کان مٿئين کاٻي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 0 ۽ ٽٽل ليڪون 1 هجن، يا مٿئين کاٻي پاسي کان هيٺئين ساڄي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 1 ۽ ٽٽل ليڪون 0 هجن، هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي سلسلي طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu" in :Das Neueste über China: G.W. Leibnizens Novissima Sinica von 1697 : Internationales Symposium, Berlin 4. bis 7. Oktober 1997|date=2000| publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart|isbn=3515074481|pages=165–170|url=https://books.google.com/books?id=DkIpP2SsGlIC&pg=PA165|ref=ID3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب|اٽرسڪن ماڻهن]] فال ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[فال ڪڍندڙ پادري|جگرن]] جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو هو. هر حصي تي ڪنهن ديوتا ۽ آسمان ۾ ان سان لاڳاپيل علائقي جو نالو لکيل هوندو هو. جگر جي هر حصي مان هڪ ٻٽو نتيجو حاصل ٿيندو هو، جنهن کي ٻين نتيجن سان گڏائي آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |url=https://www.jstor.org/stable/27566714 |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345 |jstor=27566714 |issn=0002-9475}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] واري پيشگوئي مرڪز ۾ فال ڪڍڻ لاءِ جدا جدا ٿانون مان سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا ڪڍيا ويندا هئا. پوءِ انهن نتيجن کي گڏ ڪري آخري پيشگوئي تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek divination |date=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-1573-5 |edition=1. publ |series=Blackwell ancient religions |location=Malden, Mass.}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، [[عروض (شاعري)|شاعراڻي وزن]] جي وضاحت لاءِ هڪ ٻٽو سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller programming: the microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-0-8493-7189-9|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, {{ISBN|0-387-94544-X}}</ref> هن شاعراڻن وزنن کي ننڍين ۽ ڊگهن ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جن مان ڊگهي ماترا ڊيگهه ۾ ٻن ننڍين ماترائن جي برابر هئي.<ref>[http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf Math for Poets and Drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616225617/http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf |date=16 June 2012 }} (pdf, 145KB)</ref> انهن کي ترتيبوار ''لگهو''، يعني هلڪي ماترا، ۽ ''گرو''، يعني ڳري ماترا، چيو ويندو هو. پنگلا جي هندو ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' (8.23) ۾ هر وزن کي هڪ الڳ قدر ڏيڻ لاءِ هڪ ماترائي جدول ٺاهڻ جو طريقو بيان ٿيل آهي. سنسڪرت ۾ ''چندهه شاستر'' جي لفظي معنيٰ "وزنن جو علم" آهي. پنگلا جي سرشتي ۾ ٻٽو اظهار ساڄي پاسي وڌندو هو، جڏهن⁠تہ جديد [[موقعي واري لکت]] ۾ ٻٽا عدد کاٻي پاسي وڌندا آهن.<ref>{{Cite book|title=The mathematics of harmony: from Euclid to contemporary mathematics and computer science|first1=Alexey|last1=Stakhov|author1-link=Alexey Stakhov|first2=Scott Anthony|last2=Olsen|isbn=978-981-277-582-5|year=2009|publisher=World Scientific |url=https://books.google.com/books?id=K6fac9RxXREC}}</ref> پنگلا جي سرشتي ۾ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي. چار ننڍيون ماترائون "0000" پهريون نمونو هيون ۽ انهن جو قدر هڪ هو. عددي قدر [[موقعي واري قيمت]]ن جي مجموعي ۾ هڪ شامل ڪري حاصل ڪيو ويندو هو.<ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", Journal of Indian Studies, Volume 21, 1993, pp. 31–50</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو پراڻي [[اويو سلطنت]] جي يوروبا قبيلي ۾ مشهور هو. اهو ''آئي چنگ'' سان مشابهت رکي ٿو، پر ''آئي چنگ'' جي 64 نشانين جي ڀيٽ ۾ ان ۾ 256 تائين ٻٽيون نشانيون هونديون آهن.{{sfnp|Landry|2019|p=25}} اهو عدد 16 جي چورس مان حاصل ٿئي ٿو ۽ اٺ بٽن واري سلسلي جي ڪل ممڪن ترتيبن جي برابر آهي. اِفا وسيلي فال ڪڍڻ ۾ اهي ممڪن نتيجا ''[https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2025/08/22/what-ifa-an-indigenous-binary-knowledge-system-can-teach-us-about-ai/ اودو]'' سڏجن ٿا. اهي ''اودو'' هڪ ''اوپيلي'' زنجير وسيلي طئي ڪيا وڃن ٿا، جنهن ۾ اٺ ٻج هوندا آهن. هر ٻج ٻن مان ڪنهن هڪ حالت، کليل يا بند، ۾ ڪري سگهي ٿو، جنهن سان سڀ ممڪن ترتيبون ٺهن ٿيون. اِفا جو آغاز 15هين صديءَ ۾ اولهه آفريڪا جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ ٿيو. 2008ع ۾ [[يونيسڪو]] اِفا کي "[[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جي شاهڪارن]]" واري فهرست ۾ شامل ڪيو.{{sfnp|Landry|2019|p=154}}<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146 |access-date=5 July 2017}}</ref> === ٻيون ثقافتون === [[فرانسيسي پولينيشيا]] جي [[مانگاريوا]] ٻيٽ جا رهواسي 1450ع کان اڳ هڪ گڏيل ٻٽي-[[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتو استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|date=16 December 2013|doi=10.1073/pnas.1309160110|pages=1322–1327|pmid=24344278|pmc=3910603|doi-access=free}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ ٻٽن سُرن وارا [[چيريل ڍول]] پيغامن کي ڪوڊ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ٻٽيون ترتيبون روايتي آفريڪي فال ڪڍڻ وارن سرشتن، جهڙوڪ [[اِفا]]، ۽ [[وچيون دور|وچئين دور]] جي اولهه واري [[نقطي فال]] ۾ پڻ استعمال ٿينديون هيون. [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي گهڻين مقامي ٻولين]] ۾ بنياد-2 وارو سرشتو استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |url=https://www.jstor.org/stable/23621076 |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160 |jstor=23621076 |issn=0003-5483}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ اولهه جون ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] هڪ اهڙي سرشتي جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ٻٽن عددن جي سلسلن ۾ بدلائي سگهجي ٿو، ۽ پوءِ انهن سلسلن کي ڪنهن به متن ۾ اکرن جي شڪل جي تمام هلڪن ۽ مشڪل سان ڏسڻ ۾ ايندڙ فرقن وسيلي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> ٻٽي رمزنگاريءَ جي عام نظريي لاءِ اهم ڳالهه اها هئي ته بيڪن وڌيڪ چيو ته هي طريقو ڪنهن به اهڙين شين سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، جيڪي رڳو ٻن هڪٻئي کان ڌار حالتن ۾ هجن: ”بشرطيڪ اهي شيون رڳو ٻٽي فرق جي لائق هجن؛ جيئن گهنڊن، بگلَن، روشنين ۽ مشعلن، بندوقن جي ٺڪائن، يا ساڳئي نوعيت جي ٻين اوزارن وسيلي.“<ref name="Bacon1605">{{Cite web |last=Bacon |first=Francis |author-link=Francis Bacon |title=The Advancement of Learning |url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html |year=1605 |volume=6 |location=London |pages=Chapter 1 }} </ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو رمز}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ اهڙو سرشتو بيان ڪيو، جنهن کي هن [[هنڌي حساب]] جو نالو ڏنو. هن ۾ اکرن جي غير موقعي واري اظهار وسيلي ٻٽو حساب ڪيو ويندو هو. [[ٿامس هيريئٽ]] ٻٽي سرشتي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيائين؛ اهي پوءِ سندس ڪاغذن مان هٿ آيا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454|doi=10.1119/1.1933042|bibcode=1951AmJPh..19..452S}}</ref> ممڪن آهي ته يورپ ۾ هن سرشتي بابت پهرين اشاعت [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ ڪئي هجي.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|language=de|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15|doi=10.1515/dmvm-2008-0009|s2cid=179000299|url=http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|archive-date=28 December 2021|access-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228024010/http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|url-status=dead}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ٻٽي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ٻٽن تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ٻٽي واڌ بابت'' ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ٻٽن عددن سان جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن عددن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ٻٽي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''Explication de l'Arithmétique Binaire'' ۾ ملي ٿو. هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هن ريت آهي: ''ٻٽي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ٻٽي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ٻٽي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ٻٽي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ٻٽي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ”ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.“<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm لائپنيٽز]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، تنهنڪري انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي، ۽ ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو. ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال پوءِ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن سندس جانشينن ۾ پڻ مقبول ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ٻٽا عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ تاريخي اهميت وارو مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ٻٽي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ”ماڊل ڪي“ نالو ڏنو. نالي ۾ ”ڪي“ سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ٻٽي جمع وسيلي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن مان وينر بعد ۾ پنهنجي يادگيرين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ٻٽا [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[آئي ٽرپل اي ڪمپيوٽنگ جي تاريخ جا ساليانا]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 صفحا)</ref> == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ ڪرڻ جو طريقو ٻين عددي سرشتن وانگر ئي آهي. هڪ هنج کان شروعات ڪندي، هر هنج کي وڌندڙ ترتيب سان تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻٽي يا ٻٽي ڳڻپ کي سمجهڻ کان اڳ، حوالو طور وڌيڪ مشهور [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي سرشتي]] ۾ ڳڻپ تي مختصر نظر وجهڻ مفيد آهي. === ڏھائي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي]] سرشتو ڏهن نشانين '''0''' کان '''9''' تائين استعمال ڪري ٿو. ڳڻپ سڀ کان گهٽ اهميت واري هنج (ساڄي پاسي واري عدد)، جنهن کي اڪثر ''پهريون ڊجٽ'' چيو ويندو آهي، کي وڌائڻ سان شروع ٿيندي آهي. جڏهن ان هنڌ تي موجود سڀئي نشانيون استعمال ٿي وڃن ٿيون، ته اهو عدد يا ھنج ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي واري وڌيڪ اهم عدد ۾ هڪ واڌ (''اوورفلو'') ڪئي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ وري ساڄي پاسي واري عدد ۾ ڳڻپ جاري رهندي آهي. اهو عمل هر وڌيڪ اهم عدد لاءِ ورجايو ويندو آهي. ڳڻپ هن ريت اڳتي وڌندي آهي: :000، 001، 002، ... 007، 008، 009، (ساڄي پاسي وارو عدد ٻيهر ٻڙي يا صفر ٿئي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي وارو عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''0، 011، 012، ... :&nbsp;&nbsp;&nbsp;... :090، 091، 092، ... 097، 098، 099، (ساڄي پاسي جا ٻئي عدد ٻيهر ٻڙي ٿين ٿا ۽ ايندڙ عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''00، 101، 102، ... === ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[File:Binary counter.gif|thumb|هي ڳڻپيندڙ ڏيکاري ٿو ته ٻٽي سرشتي ۾ ٻڙي کان 31 تائين ڪيئن ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي.]] [[File:Binary_guess_number_trick_SMIL.svg|thumb|upright|link={{filepath:binary_guess_number_trick_SMIL.svg}}|هڪ مشهور راند، جنهن ۾ ڪنهن عدد جو اندازو انهن ڪارڊن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي، جن تي اهو عدد موجود هجي. اها ٻٽي اظهار جي بٽن تي ٻڌل آهي. SVG فائيل ۾ ڪارڊ تي ڪلڪ ڪرڻ سان ان جي حالت تبديل ٿيندي.]] ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ به ساڳئي اصول تي ٻڌل آهي. هتي به واڌ سڀ کان گهٽ اهميت واري ٻٽي عدد، يعني [[بٽ]] (ساڄي پاسي وارو يا پهريون بٽ)، کان شروع ٿيندي آهي، پر هتي رڳو ٻه نشانيون '''0''' ۽ '''1''' موجود هونديون آهن. تنهنڪري جڏهن ڪنهن بٽ جي قيمت '''1''' تائين پهچي ٿي، ته ايندڙ واڌ سان اهو ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ساڳئي وقت ان جي کاٻي پاسي وارو بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو: :0000، :000'''1'''، (ساڄي پاسي وارو بٽ ٻيهر شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :00'''1'''0، 0011، (ساڄي پاسي جا ٻئي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''00، 0101، 0110، 0111، (ساڄي پاسي جا ٽي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''000، 1001، 1010، 1011، 1100، 1101، 1110، 1111 ... ٻٽي سرشتي ۾ هر بٽ، 2 جي وڌندڙ قوت جي نمائندگي ڪندو آهي. سڀ کان ساڄي پاسي وارو بٽ 2⁰، ان کان کاٻي وارو 2¹، پوءِ 2²، ۽ اهڙي طرح اڳتي وڌندو آهي. ڪنهن ٻٽي عدد جي قيمت انهن سڀني قوتن جي مجموعي جي برابر هوندي آهي، جن جي لاڳاپيل بٽن جي قيمت '''1''' هجي. مثال طور، ٻٽي عدد '''100101''' کي ڏھائي صورت ۾ هن ريت تبديل ڪيو وڃي ٿو: :100101₂ = [ ( '''1''' ) × 2⁵ ] + [ ( '''0''' ) × 2⁴ ] + [ ( '''0''' ) × 2³ ] + [ ( '''1''' ) × 2² ] + [ ( '''0''' ) × 2¹ ] + [ ( '''1''' ) × 2⁰ ] :100101₂ = [ '''1''' × 32 ] + [ '''0''' × 16 ] + [ '''0''' × 8 ] + [ '''1''' × 4 ] + [ '''0''' × 2 ] + [ '''1''' × 1 ] :'''100101₂ = 37₁₀''' == ٻٽو حساب == ٻٽن عددن ۾ [[حساب]] جو طريقو ٻين [[عددي سرشتو|عددي سرشتن]] جي [[موقعي واري لکت]] ۾ ٿيندڙ حساب سان گهڻو مشابهت رکي ٿو. ٻٽن عددن تي جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ ڪري سگهجي ٿي. === جمع === {{main|جمع ڪندڙ (برقيات)}} [[Image:Half Adder.svg|thumbnail|ٻٽي [[جمع ڪندڙ (برقيات)|اڌ جمع ڪندڙ]] جو [[برقي سرڪٽ جو خاڪو]]، جيڪو ٻن بٽن کي پاڻ ۾ جمع ڪري حاصل ۽ اڳتي کڻڻ وارو بٽ پيدا ڪري ٿو]] ٻٽي سرشتي ۾ سڀ کان سادو حسابي عمل جمع آهي. ٻن هڪ-عددي ٻٽن عددن کي جمع ڪرڻ نسبتاً سولو آهي ۽ ان ۾ اڳتي کڻڻ جو طريقو استعمال ٿيندو آهي: :0 + 0 → 0 :0 + 1 → 1 :1 + 0 → 1 :1 + 1 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 1 + 1 = 2 = 0 + (1 × 2¹)) ٻن '''1''' عددن کي جمع ڪرڻ سان '''0''' لکبو آهي، جڏهن⁠تہ '''1''' کي ايندڙ خاني ۾ شامل ڪرڻ لاءِ اڳتي کنيو ويندو آهي. اهو عمل عشري سرشتي ۾ ٿيندڙ جمع سان مشابهت رکي ٿو؛ جڏهن ٻن هڪ-عددي انگن جو مجموعو بنياد، يعني 10، جي برابر يا ان کان وڌيڪ ٿئي، ته کاٻي پاسي واري عدد ۾ هڪ واڌ ڪئي ويندي آهي: :5 + 5 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 5 + 5 = 10 = 0 + (1 × 10¹)) :7 + 9 → 6، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 7 + 9 = 16 = 6 + (1 × 10¹)) هن عمل کي '''اڳتي کڻڻ''' چيو ويندو آهي. جڏهن جمع جو نتيجو ڪنهن هڪ عدد جي ممڪن قيمت کان وڌي وڃي، ته واڌو مقدار کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اهو صحيح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ خاني جي وزن ۾ بنياد جيترو واڌارو هوندو آهي. ٻٽي سرشتي ۾ پڻ اڳتي کڻڻ ساڳيءَ ريت ڪم ڪري ٿو: {{brown|1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد)}} 0 1 1 0 1 + 1 0 1 1 1 ------------- = 1 0 0 1 0 0 = 36 هن مثال ۾ ٻه عدد، 01101₂ يعني 13₁₀، ۽ 10111₂ يعني 23₁₀، پاڻ ۾ جمع ڪيا ويا آهن. مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. سڀ کان ساڄي پاسي واري خاني کان شروع ڪندي، 1 + 1 = 10₂. ان مان '''1''' کاٻي پاسي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' ساڄي پاسي واري خاني جي هيٺان لکيو وڃي ٿو. ساڄي پاسي کان ٻئي خاني ۾ 1 + 0 + 1 = 10₂ ٿئي ٿو؛ وري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' هيٺ لکيو وڃي ٿو. ٽئين خاني ۾ 1 + 1 + 1 = 11₂ ٿئي ٿو. هن ڀيري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''1''' هيٺين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح اڳتي وڌڻ سان آخري جواب 100100₂ يعني 36₁₀ ملي ٿو. جڏهن ڪمپيوٽرن کي ٻن عددن کي جمع ڪرڻو پوي ٿو، ته هي قاعدو پڻ تيز ڳڻپ جي اجازت ڏئي ٿو: :x [[خاص يا|اڪس-يا]] y = (x + y) [[باقي وارو عمل|باقي]] 2 جتي x ۽ y ٻه بٽ آهن. ==== ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو ==== ٻٽي جمع جي ڪيترن سوالن لاءِ هڪ سادو طريقو '''ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو''' يا '''بروڪ هائوس ٻٽي جمع جو طريقو''' آهي. هي طريقو خاص طور تڏهن ڪارائتو هوندو آهي، جڏهن ڪنهن عدد ۾ لڳاتار ڪيترائي '''1''' موجود هجن. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته ٻٽي سرشتي ۾ {{varserif|n}} عددن تي مشتمل لڳاتار '''1'''ن جي قطار ۾ 1 شامل ڪرڻ سان هڪ '''1''' ۽ ان کان پوءِ {{varserif|n}} صفر حاصل ٿيندا آهن. اهو ئي اصول عشري سرشتي ۾ {{varserif|n}} لڳاتار '''9'''ن ۾ 1 جمع ڪرڻ سان لاڳو ٿئي ٿو: ٻٽو عشري 1 1 1 1 1 9 9 9 9 9 + 1 + 1 ——————————— ——————————— 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 ٻٽي سرشتي ۾ اهڙيون ڊگهيون قطارون عام آهن. تنهنڪري وڏن ٻٽن عددن کي گهڻن اڳتي کڻڻ وارن مرحلن کانسواءِ ٻن سادن قدمن ۾ جمع ڪري سگهجي ٿو. هيٺين مثال ۾ 1110111110₂ يعني 958₁₀ ۽ 1010110011₂ يعني 691₁₀ کي کاٻي پاسي روايتي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، ۽ ساڄي پاسي ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، جمع ڪيو ويو آهي: روايتي اڳتي کڻڻ وارو طريقو ڊگهي اڳتي کڻڻ وارو طريقو بمقابله {{brown|1 1 1 1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد) 1 ← 1 ←}} 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 <s>1 1 1</s> 0 <s>1 1 1 1 1</s> 0 + 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 + 1 0 <s>1</s> 0 1 1 0 0 <s>1</s> 1 ——————————————————————— —————————————————————— = 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. هڪ خاني کان ٻئي خاني تائين روايتي نموني اڳتي کڻڻ بدران، هيٺين ساڳئي موقعي واري خاني ۾ '''1''' سان ملندڙ سڀ کان گهٽ درجي واري '''1''' کي جمع ڪيو وڃي ٿو، ۽ هڪ '''1''' کي لڳاتار قطار جي پڄاڻيءَ کان هڪ خانو اڳتي کنيو وڃي ٿو. جيڪي عدد استعمال ٿي چڪا هجن، تن کي ليڪ ڏئي ختم ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ ئي جمع ٿي چڪا آهن. ساڳئي طريقي سان ٻين ڊگهن قطارن کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. پوءِ باقي عددن کي عام طريقي سان جمع ڪيو وڃي ٿو. اهڙي عمل سان آخري جواب 11001110001₂ يعني 1649₁₀ ملي ٿو. هن ننڍڙي مثال ۾ روايتي طريقي کي اٺ اڳتي کڻڻ وارا مرحلا گهربل هئا، جڏهن⁠تہ ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي ۾ فقط ٻه مرحلا گهربل ٿيا. ==== جمع جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 1 |- ! 1 | 1 | 10 |} ٻٽي جمع جي جدول [[منطقي يا#سچائي جدول|منطقي يا]] واري عمل <math>\lor</math> جي سچائي جدول سان مشابهت رکي ٿي، پر بلڪل ساڳي ناهي. فرق اهو آهي ته <math>1 \lor 1 = 1</math>، جڏهن⁠تہ <math>1+1=10</math>. === ڪٽ === {{further|نشان وارو عددي اظهار|ٻن جو پورائو}} [[ڪٽ]] جو عمل به گهڻو ڪري ساڳئي نموني ڪم ڪري ٿو: :0 − 0 → 0 :0 − 1 → 1، 1 اوڌر وٺو :1 − 0 → 1 :1 − 1 → 0 '''0''' مان '''1''' ڪٽڻ سان '''1''' لکيو وڃي ٿو، پر ايندڙ کاٻي خاني مان '''1''' اوڌر وٺڻو پوي ٿو. هن عمل کي '''اوڌر وٺڻ''' چيو ويندو آهي. اصول اڳتي کڻڻ جهڙو ئي آهي. جڏهن ڪٽ جو نتيجو صفر کان گهٽ ٿئي، ته کوٽ کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني مان اوڌر ورتو وڃي ٿو ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت مان ڪٽيو وڃي ٿو. * * * * (تارن وارن خانن مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 1 0 1 1 1 0 − 1 0 1 1 1 ---------------- = 1 0 1 0 1 1 1 * (تارن واري خاني مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 0 1 1 1 1 1 – 1 0 1 0 1 1 ---------------- = 0 1 1 0 1 0 0 ڪنهن مثبت عدد کي ڪٽڻ، ساڳئي [[مطلق قدر]] واري [[ناڪاري عدد]] کي جمع ڪرڻ جي برابر آهي. ڪمپيوٽر ناڪاري عددن کي سنڀالڻ لاءِ [[نشان وارو عددي اظهار]] استعمال ڪندا آهن، جن مان سڀ کان عام [[ٻن جو پورائو]] آهي. اهڙن اظهارَن سان الڳ ڪٽ واري عمل جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي. ٻن جي پورائي ۾ ڪٽ کي هن فارمولي سان بيان ڪري سگهجي ٿو: :{{math|1=A − B = A + not B + 1}} === ضرب === <!-- هي ڀاڱو [[ٻٽي ڪوڊ ڪيل عشري]] سان ڳنڍيل آهي --> ٻٽي سرشتي ۾ [[ضرب]] عشري ضرب سان مشابهت رکي ٿي. ٻن عددن {{varserif|A}} ۽ {{varserif|B}} کي جزوي حاصلن وسيلي ضرب ڪري سگهجي ٿو. {{varserif|B}} جي هر عدد لاءِ ان عدد ۽ {{varserif|A}} جو حاصل ڳڻيو وڃي ٿو ۽ نئين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. هر قطار کي ايترو کاٻي پاسي سرڪايو وڃي ٿو، جو ان جو ساڄو عدد {{varserif|B}} جي استعمال ڪيل عدد سان هڪ قطار ۾ اچي. سڀني جزوي حاصلن جو مجموعو آخري جواب ڏئي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ ٻٽي سرشتي ۾ فقط ٻه عدد آهن، تنهنڪري هر جزوي ضرب جا رڳو ٻه ممڪن نتيجا آهن: * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 0 هجي، ته جزوي حاصل به 0 هوندو. * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 1 هجي، ته جزوي حاصل {{varserif|A}} جي برابر هوندو. مثال طور، ٻٽن عددن 1011 ۽ 1010 کي هن ريت ضرب ڪيو وڃي ٿو: 1 0 1 1 ({{varserif|A}}) × 1 0 1 0 ({{varserif|B}}) --------- 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي ساڄي پاسي واري صفر لاءِ + 1 0 1 1 ← {{varserif|B}} جي ايندڙ هڪ لاءِ + 0 0 0 0 + 1 0 1 1 --------------- = 1 1 0 1 1 1 0 ٻٽن عددن کي [[ٻٽو نقطو|ٻٽي نقطي]] کان پوءِ موجود بٽن سميت پڻ ضرب ڪري سگهجي ٿو: 1 0 1 . 1 0 1 {{varserif|A}} (عشري سرشتي ۾ 5.625) × 1 1 0 . 0 1 {{varserif|B}} (عشري سرشتي ۾ 6.25) ------------------- 1 . 0 1 1 0 1 ← {{varserif|B}} جي هڪ لاءِ + 0 0 . 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي صفر لاءِ + 0 0 0 . 0 0 0 + 1 0 1 1 . 0 1 + 1 0 1 1 0 . 1 --------------------------- = 1 0 0 0 1 1 . 0 0 1 0 1 (عشري سرشتي ۾ 35.15625) پڻ ڏسو: [[بوٿ جو ضرب وارو قاعدو]]. ==== ضرب جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 0 |- ! 1 | 0 | 1 |} ٻٽي ضرب جي جدول [[منطقي ۽#سچائي جدول|منطقي ۽]] واري عمل <math>\land</math> جي سچائي جدول جي برابر آهي. === ونڊ === {{See also|ونڊ جو قاعدو#باقي سميت صحيح عددي ونڊ}} ٻٽي سرشتي ۾ [[ڊگهي ونڊ]] پڻ عشري سرشتي واري ڊگهي ونڊ سان مشابهت رکي ٿي. هيٺين مثال ۾ [[ورهائيندڙ]] 101₂، يعني عشري سرشتي ۾ 5، آهي، جڏهن⁠تہ [[ونڊ (رياضي)|ورهائجندڙ]] 11011₂، يعني عشري سرشتي ۾ 27، آهي. طريقو عشري ڊگهي ونڊ جهڙو آهي. هتي ورهائيندڙ 101₂، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن 110₂ ۾ هڪ ڀيرو اچي ٿو، تنهنڪري مٿين قطار ۾ '''1''' لکيو وڃي ٿو. پوءِ هن نتيجي کي ورهائيندڙ سان ضرب ڪري، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن مان ڪٽيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ عدد '''1''' کي هيٺ لاٿو وڃي ٿو ته جيئن نئون ٽن-عددي سلسلو ٺهي: 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 0 0 1 پوءِ ساڳيو عمل نئين سلسلي سان ورجايو وڃي ٿو ۽ ورهائجندڙ جا سڀ عدد ختم ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو: 1 0 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 1 1 1 − 1 0 1 ----- 0 1 0 تنهنڪري 11011₂ کي 101₂ سان ورهائڻ جو [[حاصل ونڊ]] 101₂ آهي، جيڪو مٿين قطار ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن⁠تہ هيٺين قطار ۾ ڏيکاريل باقي 10₂ آهي. عشري سرشتي ۾ اهو 27 کي 5 سان ورهائڻ جي برابر آهي، جنهن جو حاصل 5 ۽ باقي 2 آهي. ڊگهي ونڊ کانسواءِ اهڙا طريقا پڻ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جن ۾ هر مرحلي تي جزوي باقي مان ضرورت کان وڌيڪ ڪٽ ڪيو وڃي. اهڙا طريقا گهٽ باقاعده، پر وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن. === چورس پاڙ (اسڪوائر روٽ) === [[چورس پاڙ ڳڻڻ جا طريقا#ٻٽو عددي سرشتو (بنياد 2)|ٻٽي چورس پاڙ]] عدد بہ عدد ڪڍڻ جو عمل بنيادي طور عشري چورس پاڙ جهڙو آهي، پر ٻٽي سرشتي سبب گهڻو سادو آهي. پهرين عددن کي ساڄي پاسي کان جوڙن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن عددن جو تعداد اڻپورو هجي، ته شروع ۾ هڪ صفر وڌو وڃي. پوءِ هر مرحلي تي هيل تائين حاصل ٿيل جواب کي '''01''' سان وڌائي ڏٺو وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو موجوده باقي مان ڪٽي سگهجي، ته ڪٽ ڪيو وڃي. پوءِ باقي سان ايندڙ عددي جوڙو شامل ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪٽ ٿيو هجي ته جواب جو ايندڙ عدد '''1'''، ٻي حالت ۾ '''0''' هوندو. 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 - 1 - 1 - 1 - 1 ---- ---- ---- ---- 1 10 1 10 1 10 1 10 - 1 01 - 1 01 - 1 01 ------- ------- ------- 1 10 1 10 01 1 10 01 - 1 10 01 ---------- 0 پهرين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 0 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 001 ملي ٿو، جيڪو پهرين جوڙي 10 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو پهريون عدد 1 آهي. ٻئي مرحلي ۾ هيل تائين جواب 1 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد پڻ 1 آهي. ٽئين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 11 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 1101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽڻ لاءِ تمام وڏو آهي؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 0 آهي. چوٿين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 110 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 11001 ملي ٿو، جيڪو باقي 11001 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 1 آهي. اهڙيءَ طرح آخري جواب 1101 حاصل ٿئي ٿو. == ڀاڱا == ٻٽي حساب ۾ ڪنهن [[ڀاڱو|ڀاڱي]] جي ٻٽي توسيع رڳو تڏهن [[ورجندڙ عشري|ختم ٿيندي]] آهي، جڏهن ان جو [[مخرج]] 2 جي ڪنهن [[قوت]] جي برابر هجي. تنهنڪري 1/10 جي ڪا محدود ٻٽي صورت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 10 جا اولي جزا 2 ۽ 5 آهن. انهيءَ سبب ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ 10 × 1/10 جو نتيجو بلڪل 1 جي برابر نه ٿي سگهي ٿو. مثال طور، 1/3 جي ٻٽي توسيع .010101... آهي، جنهن جو مطلب آهي: :<math>\frac 13 = 0 \times 2^{-1} + 1 \times 2^{-2} + 0 \times 2^{-3} + 1 \times 2^{-4} + \cdots.</math> ٻن جي ابتڙ قوتن جي محدود مجموعي وسيلي ان جي بلڪل صحيح قيمت حاصل نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1/3 جي ٻٽي صورت ۾ صفر ۽ هڪ سدائين واري واري سان ورجندا رهن ٿا. {| class="wikitable" |- ! ڀاڱو ! [[بنياد 10|عشري]] ! ٻٽو ! ڀاڱائي ويجهو قدر |- | 1/1 | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.999... | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.{{Overline|1}} | 1/2 + 1/4 + 1/8... |- | 1/2 | 0.5{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.4999... | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0{{Overline|1}} | 1/4 + 1/8 + 1/16... |- | 1/3 | 0.333... | 0.{{Overline|01}} | 1/4 + 1/16 + 1/64... |- | 1/4 | 0.25{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.24999... | 0.01{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.00{{Overline|1}} | 1/8 + 1/16 + 1/32... |- | 1/5 | 0.2{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.1999... | 0.{{Overline|0011}} | 1/8 + 1/16 + 1/128... |- | 1/6 | 0.1666... | 0.0{{Overline|01}} | 1/8 + 1/32 + 1/128... |- | 1/7 | 0.142857142857... | 0.{{Overline|001}} | 1/8 + 1/64 + 1/512... |- | 1/8 | 0.125{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.124999... | 0.001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.000{{Overline|1}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/9 | 0.111... | 0.{{Overline|000111}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/10 | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0999... | 0.0{{Overline|0011}} | 1/16 + 1/32 + 1/256... |- | 1/11 | 0.090909... | 0.{{Overline|0001011101}} | 1/16 + 1/64 + 1/128... |- | 1/12 | 0.08333... | 0.00{{Overline|01}} | 1/16 + 1/64 + 1/256... |- | 1/13 | 0.076923076923... | 0.{{Overline|000100111011}} | 1/16 + 1/128 + 1/256... |- | 1/14 | 0.0714285714285... | 0.0{{Overline|001}} | 1/16 + 1/128 + 1/1024... |- | 1/15 | 0.0666... | 0.{{Overline|0001}} | 1/16 + 1/256... |- | 1/16 | 0.0625{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0624999... | 0.0001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0000{{Overline|1}} | 1/32 + 1/64 + 1/128... |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] mh7jsjxdx3fw19fnn969bjrgjeup84o 394554 394553 2026-07-15T11:37:26Z Intisar Ali 8681 394554 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ٻٽي عددي سرشتي جو اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان تي وڌيڪ ڪم ڪيو، جنهن کي هن سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> تنهن هوندي به، ٻٽن عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان اڳ به قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، مثال طور [[فال ڪڍڻ]] لاءِ [[ٻٽي ڪُڻي]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|اهي حسابي قدر، جيڪي خيال ڪيو وڃي ٿو ته [[هورس جي اک]] جي حصن وسيلي ظاهر ڪيا ويندا هئا]] قديم مصر جا ڪاتب ڀاڱن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڀاڱا]]، جيڪي ٻٽي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هئا، ۽ [[هورس جي اک|هورس جي اک جا ڀاڱا]]. پوئين سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو رياضيءَ جي ڪجهه مؤرخن جو خيال هو ته ان ۾ استعمال ٿيندڙ نشانين کي [[هورس]] جي اک جي شڪل ٺاهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هن راءِ تي اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor1-link=Eleanor Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|editor2-link=Jackie Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|url=https://books.google.com/books?id=xZMSDAAAQBAJ&pg=PA790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک جا ڀاڱا اناج، مايع شين يا ٻين ماپن جي ڀاڱائي مقدار لاءِ ٻٽي ڳڻپ جو سرشتو هئا. هن سرشتي ۾ هڪ [[هيڪٽ]] جي ڪنهن ڀاڱي کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ٻٽن ڀاڱن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جون شروعاتي صورتون [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿيون، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل ترقي يافته هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43|url=https://books.google.com/books?id=ux--OWgWvBQC&pg=PA42}}.</ref> [[قديم مصري ضرب]] ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو پڻ ٻٽن عددن سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي عدد سان ضرب ڪرڻ لاءِ مرحلن جو هڪ سلسلو اختيار ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ ڪنهن قدر، جيڪو شروعات ۾ ٻن عددن مان پهريون عدد هوندو هو، کي يا ته ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا ان ۾ پهريون عدد ٻيهر شامل ڪيو ويندو هو. اهي مرحلا ڪهڙي ترتيب سان ڪرڻا آهن، اهو ٻئي عدد جي ٻٽي اظهار مان طئي ٿيندو هو. هي طريقو مثال طور [[رائنڊ رياضي پيپرس]] ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو تقريباً 1650 ق م جو آهي.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136|url=https://books.google.com/books?id=BtcQq4RUfkUC&pg=PA135}}.</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي باگوا]] چين ۾ ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|url=https://books.google.com/books?id=S5hLpfFiMCQC&pg=PR13|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت کي ان جي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] [[آئي چنگ وسيلي فال ڪڍڻ|فال ڪڍڻ واري طريقي]] جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي ٻٽوائي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|url=https://books.google.com/books?id=SsbChdIiflsC&pg=PA29|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ترتيبوار ٽن بٽن ۽ ڇهن بٽن وارن ٻٽن عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ قديم چين جي [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي صورت ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو، جيڪا جديد ٻٽن عددن سان مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد ان ترتيب کي رياضيائي استعمال لاءِ پيش ڪرڻ نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> شائو يونگ جي چورس ترتيب ۾ هر هڪ هيڪساگرام جي مٿان موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي ڏسندي،<ref name="Marshall"> {{cite web |url= http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm |title= Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence) |last= Marshall |first= Steve |date= |website= |publisher= |access-date=2022-09-15 |quote="You could say [the Fuxi binary sequence] is a more sensible way of rendering hexagram as binary numbers .... The reasoning, if any, that informs [the King Wen] sequence is unknown." }} </ref> ۽ قطارن کي يا ته هيٺئين ساڄي پاسي کان مٿئين کاٻي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 0 ۽ ٽٽل ليڪون 1 هجن، يا مٿئين کاٻي پاسي کان هيٺئين ساڄي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 1 ۽ ٽٽل ليڪون 0 هجن، هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي سلسلي طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu" in :Das Neueste über China: G.W. Leibnizens Novissima Sinica von 1697 : Internationales Symposium, Berlin 4. bis 7. Oktober 1997|date=2000| publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart|isbn=3515074481|pages=165–170|url=https://books.google.com/books?id=DkIpP2SsGlIC&pg=PA165|ref=ID3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب|اٽرسڪن ماڻهن]] فال ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[فال ڪڍندڙ پادري|جگرن]] جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو هو. هر حصي تي ڪنهن ديوتا ۽ آسمان ۾ ان سان لاڳاپيل علائقي جو نالو لکيل هوندو هو. جگر جي هر حصي مان هڪ ٻٽو نتيجو حاصل ٿيندو هو، جنهن کي ٻين نتيجن سان گڏائي آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |url=https://www.jstor.org/stable/27566714 |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345 |jstor=27566714 |issn=0002-9475}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] واري پيشگوئي مرڪز ۾ فال ڪڍڻ لاءِ جدا جدا ٿانون مان سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا ڪڍيا ويندا هئا. پوءِ انهن نتيجن کي گڏ ڪري آخري پيشگوئي تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek divination |date=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-1573-5 |edition=1. publ |series=Blackwell ancient religions |location=Malden, Mass.}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، [[عروض (شاعري)|شاعراڻي وزن]] جي وضاحت لاءِ هڪ ٻٽو سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller programming: the microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-0-8493-7189-9|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, {{ISBN|0-387-94544-X}}</ref> هن شاعراڻن وزنن کي ننڍين ۽ ڊگهن ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جن مان ڊگهي ماترا ڊيگهه ۾ ٻن ننڍين ماترائن جي برابر هئي.<ref>[http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf Math for Poets and Drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616225617/http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf |date=16 June 2012 }} (pdf, 145KB)</ref> انهن کي ترتيبوار ''لگهو''، يعني هلڪي ماترا، ۽ ''گرو''، يعني ڳري ماترا، چيو ويندو هو. پنگلا جي هندو ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' (8.23) ۾ هر وزن کي هڪ الڳ قدر ڏيڻ لاءِ هڪ ماترائي جدول ٺاهڻ جو طريقو بيان ٿيل آهي. سنسڪرت ۾ ''چندهه شاستر'' جي لفظي معنيٰ "وزنن جو علم" آهي. پنگلا جي سرشتي ۾ ٻٽو اظهار ساڄي پاسي وڌندو هو، جڏهن⁠تہ جديد [[موقعي واري لکت]] ۾ ٻٽا عدد کاٻي پاسي وڌندا آهن.<ref>{{Cite book|title=The mathematics of harmony: from Euclid to contemporary mathematics and computer science|first1=Alexey|last1=Stakhov|author1-link=Alexey Stakhov|first2=Scott Anthony|last2=Olsen|isbn=978-981-277-582-5|year=2009|publisher=World Scientific |url=https://books.google.com/books?id=K6fac9RxXREC}}</ref> پنگلا جي سرشتي ۾ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي. چار ننڍيون ماترائون "0000" پهريون نمونو هيون ۽ انهن جو قدر هڪ هو. عددي قدر [[موقعي واري قيمت]]ن جي مجموعي ۾ هڪ شامل ڪري حاصل ڪيو ويندو هو.<ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", Journal of Indian Studies, Volume 21, 1993, pp. 31–50</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو پراڻي [[اويو سلطنت]] جي يوروبا قبيلي ۾ مشهور هو. اهو ''آئي چنگ'' سان مشابهت رکي ٿو، پر ''آئي چنگ'' جي 64 نشانين جي ڀيٽ ۾ ان ۾ 256 تائين ٻٽيون نشانيون هونديون آهن.{{sfnp|Landry|2019|p=25}} اهو عدد 16 جي چورس مان حاصل ٿئي ٿو ۽ اٺ بٽن واري سلسلي جي ڪل ممڪن ترتيبن جي برابر آهي. اِفا وسيلي فال ڪڍڻ ۾ اهي ممڪن نتيجا ''[https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2025/08/22/what-ifa-an-indigenous-binary-knowledge-system-can-teach-us-about-ai/ اودو]'' سڏجن ٿا. اهي ''اودو'' هڪ ''اوپيلي'' زنجير وسيلي طئي ڪيا وڃن ٿا، جنهن ۾ اٺ ٻج هوندا آهن. هر ٻج ٻن مان ڪنهن هڪ حالت، کليل يا بند، ۾ ڪري سگهي ٿو، جنهن سان سڀ ممڪن ترتيبون ٺهن ٿيون. اِفا جو آغاز 15هين صديءَ ۾ اولهه آفريڪا جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ ٿيو. 2008ع ۾ [[يونيسڪو]] اِفا کي "[[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جي شاهڪارن]]" واري فهرست ۾ شامل ڪيو.{{sfnp|Landry|2019|p=154}}<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146 |access-date=5 July 2017}}</ref> === ٻيون ثقافتون === [[فرانسيسي پولينيشيا]] جي [[مانگاريوا]] ٻيٽ جا رهواسي 1450ع کان اڳ هڪ گڏيل ٻٽي-[[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتو استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|date=16 December 2013|doi=10.1073/pnas.1309160110|pages=1322–1327|pmid=24344278|pmc=3910603|doi-access=free}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ ٻٽن سُرن وارا [[چيريل ڍول]] پيغامن کي ڪوڊ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ٻٽيون ترتيبون روايتي آفريڪي فال ڪڍڻ وارن سرشتن، جهڙوڪ [[اِفا]]، ۽ [[وچيون دور|وچئين دور]] جي اولهه واري [[نقطي فال]] ۾ پڻ استعمال ٿينديون هيون. [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي گهڻين مقامي ٻولين]] ۾ بنياد-2 وارو سرشتو استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |url=https://www.jstor.org/stable/23621076 |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160 |jstor=23621076 |issn=0003-5483}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ اولهه جون ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] هڪ اهڙي سرشتي جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ٻٽن عددن جي سلسلن ۾ بدلائي سگهجي ٿو، ۽ پوءِ انهن سلسلن کي ڪنهن به متن ۾ اکرن جي شڪل جي تمام هلڪن ۽ مشڪل سان ڏسڻ ۾ ايندڙ فرقن وسيلي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> ٻٽي رمزنگاريءَ جي عام نظريي لاءِ اهم ڳالهه اها هئي ته بيڪن وڌيڪ چيو ته هي طريقو ڪنهن به اهڙين شين سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، جيڪي رڳو ٻن هڪٻئي کان ڌار حالتن ۾ هجن: ”بشرطيڪ اهي شيون رڳو ٻٽي فرق جي لائق هجن؛ جيئن گهنڊن، بگلَن، روشنين ۽ مشعلن، بندوقن جي ٺڪائن، يا ساڳئي نوعيت جي ٻين اوزارن وسيلي.“<ref name="Bacon1605">{{Cite web |last=Bacon |first=Francis |author-link=Francis Bacon |title=The Advancement of Learning |url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html |year=1605 |volume=6 |location=London |pages=Chapter 1 }} </ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو رمز}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ اهڙو سرشتو بيان ڪيو، جنهن کي هن [[هنڌي حساب]] جو نالو ڏنو. هن ۾ اکرن جي غير موقعي واري اظهار وسيلي ٻٽو حساب ڪيو ويندو هو. [[ٿامس هيريئٽ]] ٻٽي سرشتي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيائين؛ اهي پوءِ سندس ڪاغذن مان هٿ آيا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454|doi=10.1119/1.1933042|bibcode=1951AmJPh..19..452S}}</ref> ممڪن آهي ته يورپ ۾ هن سرشتي بابت پهرين اشاعت [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ ڪئي هجي.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|language=de|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15|doi=10.1515/dmvm-2008-0009|s2cid=179000299|url=http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|archive-date=28 December 2021|access-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228024010/http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|url-status=dead}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ٻٽي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ٻٽن تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ٻٽي واڌ بابت'' ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ٻٽن عددن سان جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن عددن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ٻٽي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''Explication de l'Arithmétique Binaire'' ۾ ملي ٿو. هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هن ريت آهي: ''ٻٽي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ٻٽي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ٻٽي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ٻٽي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ٻٽي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ”ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.“<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm لائپنيٽز]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، تنهنڪري انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي، ۽ ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو. ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال پوءِ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن سندس جانشينن ۾ پڻ مقبول ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ٻٽا عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ تاريخي اهميت وارو مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ٻٽي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ”ماڊل ڪي“ نالو ڏنو. نالي ۾ ”ڪي“ سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ٻٽي جمع وسيلي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن مان وينر بعد ۾ پنهنجي يادگيرين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ٻٽا [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[آئي ٽرپل اي ڪمپيوٽنگ جي تاريخ جا ساليانا]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 صفحا)</ref> == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ ڪرڻ جو طريقو ٻين عددي سرشتن وانگر ئي آهي. هڪ هنج کان شروعات ڪندي، هر هنج کي وڌندڙ ترتيب سان تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻٽي يا ٻٽي ڳڻپ کي سمجهڻ کان اڳ، حوالو طور وڌيڪ مشهور [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي سرشتي]] ۾ ڳڻپ تي مختصر نظر وجهڻ مفيد آهي. === ڏھائي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي]] سرشتو ڏهن نشانين '''0''' کان '''9''' تائين استعمال ڪري ٿو. ڳڻپ سڀ کان گهٽ اهميت واري هنج (ساڄي پاسي واري عدد)، جنهن کي اڪثر ''پهريون ڊجٽ'' چيو ويندو آهي، کي وڌائڻ سان شروع ٿيندي آهي. جڏهن ان هنڌ تي موجود سڀئي نشانيون استعمال ٿي وڃن ٿيون، ته اهو عدد يا ھنج ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي واري وڌيڪ اهم عدد ۾ هڪ واڌ (''اوورفلو'') ڪئي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ وري ساڄي پاسي واري عدد ۾ ڳڻپ جاري رهندي آهي. اهو عمل هر وڌيڪ اهم عدد لاءِ ورجايو ويندو آهي. ڳڻپ هن ريت اڳتي وڌندي آهي: :000، 001، 002، ... 007، 008، 009، (ساڄي پاسي وارو عدد ٻيهر ٻڙي يا صفر ٿئي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي وارو عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''0، 011، 012، ... :&nbsp;&nbsp;&nbsp;... :090، 091، 092، ... 097، 098، 099، (ساڄي پاسي جا ٻئي عدد ٻيهر ٻڙي ٿين ٿا ۽ ايندڙ عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''00، 101، 102، ... === ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[File:Binary counter.gif|thumb|هي ڳڻپيندڙ ڏيکاري ٿو ته ٻٽي سرشتي ۾ ٻڙي کان 31 تائين ڪيئن ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي.]] [[File:Binary_guess_number_trick_SMIL.svg|thumb|upright|link={{filepath:binary_guess_number_trick_SMIL.svg}}|هڪ مشهور راند، جنهن ۾ ڪنهن عدد جو اندازو انهن ڪارڊن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي، جن تي اهو عدد موجود هجي. اها ٻٽي اظهار جي بٽن تي ٻڌل آهي. SVG فائيل ۾ ڪارڊ تي ڪلڪ ڪرڻ سان ان جي حالت تبديل ٿيندي.]] ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ به ساڳئي اصول تي ٻڌل آهي. هتي به واڌ سڀ کان گهٽ اهميت واري ٻٽي عدد، يعني [[بٽ]] (ساڄي پاسي وارو يا پهريون بٽ)، کان شروع ٿيندي آهي، پر هتي رڳو ٻه نشانيون '''0''' ۽ '''1''' موجود هونديون آهن. تنهنڪري جڏهن ڪنهن بٽ جي قيمت '''1''' تائين پهچي ٿي، ته ايندڙ واڌ سان اهو ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ساڳئي وقت ان جي کاٻي پاسي وارو بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو: :0000، :000'''1'''، (ساڄي پاسي وارو بٽ ٻيهر شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :00'''1'''0، 0011، (ساڄي پاسي جا ٻئي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''00، 0101، 0110، 0111، (ساڄي پاسي جا ٽي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''000، 1001، 1010، 1011، 1100، 1101، 1110، 1111 ... ٻٽي سرشتي ۾ هر بٽ، 2 جي وڌندڙ قوت جي نمائندگي ڪندو آهي. سڀ کان ساڄي پاسي وارو بٽ 2⁰، ان کان کاٻي وارو 2¹، پوءِ 2²، ۽ اهڙي طرح اڳتي وڌندو آهي. ڪنهن ٻٽي عدد جي قيمت انهن سڀني قوتن جي مجموعي جي برابر هوندي آهي، جن جي لاڳاپيل بٽن جي قيمت '''1''' هجي. مثال طور، ٻٽي عدد '''100101''' کي ڏھائي صورت ۾ هن ريت تبديل ڪيو وڃي ٿو: :100101₂ = [ ( '''1''' ) × 2⁵ ] + [ ( '''0''' ) × 2⁴ ] + [ ( '''0''' ) × 2³ ] + [ ( '''1''' ) × 2² ] + [ ( '''0''' ) × 2¹ ] + [ ( '''1''' ) × 2⁰ ] :100101₂ = [ '''1''' × 32 ] + [ '''0''' × 16 ] + [ '''0''' × 8 ] + [ '''1''' × 4 ] + [ '''0''' × 2 ] + [ '''1''' × 1 ] :'''100101₂ = 37₁₀''' == ٻٽو حساب == ٻٽن عددن ۾ [[حساب]] جو طريقو ٻين [[عددي سرشتو|عددي سرشتن]] جي [[موقعي واري لکت]] ۾ ٿيندڙ حساب سان گهڻو مشابهت رکي ٿو. ٻٽن عددن تي جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ ڪري سگهجي ٿي. === جمع === {{main|جمع ڪندڙ (برقيات)}} [[Image:Half Adder.svg|thumbnail|ٻٽي [[جمع ڪندڙ (برقيات)|اڌ جمع ڪندڙ]] جو [[برقي سرڪٽ جو خاڪو]]، جيڪو ٻن بٽن کي پاڻ ۾ جمع ڪري حاصل ۽ اڳتي کڻڻ وارو بٽ پيدا ڪري ٿو]] ٻٽي سرشتي ۾ سڀ کان سادو حسابي عمل جمع آهي. ٻن هڪ-عددي ٻٽن عددن کي جمع ڪرڻ نسبتاً سولو آهي ۽ ان ۾ اڳتي کڻڻ جو طريقو استعمال ٿيندو آهي: :0 + 0 → 0 :0 + 1 → 1 :1 + 0 → 1 :1 + 1 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 1 + 1 = 2 = 0 + (1 × 2¹)) ٻن '''1''' عددن کي جمع ڪرڻ سان '''0''' لکبو آهي، جڏهن⁠تہ '''1''' کي ايندڙ خاني ۾ شامل ڪرڻ لاءِ اڳتي کنيو ويندو آهي. اهو عمل عشري سرشتي ۾ ٿيندڙ جمع سان مشابهت رکي ٿو؛ جڏهن ٻن هڪ-عددي انگن جو مجموعو بنياد، يعني 10، جي برابر يا ان کان وڌيڪ ٿئي، ته کاٻي پاسي واري عدد ۾ هڪ واڌ ڪئي ويندي آهي: :5 + 5 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 5 + 5 = 10 = 0 + (1 × 10¹)) :7 + 9 → 6، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 7 + 9 = 16 = 6 + (1 × 10¹)) هن عمل کي '''اڳتي کڻڻ''' چيو ويندو آهي. جڏهن جمع جو نتيجو ڪنهن هڪ عدد جي ممڪن قيمت کان وڌي وڃي، ته واڌو مقدار کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اهو صحيح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ خاني جي وزن ۾ بنياد جيترو واڌارو هوندو آهي. ٻٽي سرشتي ۾ پڻ اڳتي کڻڻ ساڳيءَ ريت ڪم ڪري ٿو: {{brown|1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد)}} 0 1 1 0 1 + 1 0 1 1 1 ------------- = 1 0 0 1 0 0 = 36 هن مثال ۾ ٻه عدد، 01101₂ يعني 13₁₀، ۽ 10111₂ يعني 23₁₀، پاڻ ۾ جمع ڪيا ويا آهن. مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. سڀ کان ساڄي پاسي واري خاني کان شروع ڪندي، 1 + 1 = 10₂. ان مان '''1''' کاٻي پاسي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' ساڄي پاسي واري خاني جي هيٺان لکيو وڃي ٿو. ساڄي پاسي کان ٻئي خاني ۾ 1 + 0 + 1 = 10₂ ٿئي ٿو؛ وري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' هيٺ لکيو وڃي ٿو. ٽئين خاني ۾ 1 + 1 + 1 = 11₂ ٿئي ٿو. هن ڀيري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''1''' هيٺين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح اڳتي وڌڻ سان آخري جواب 100100₂ يعني 36₁₀ ملي ٿو. جڏهن ڪمپيوٽرن کي ٻن عددن کي جمع ڪرڻو پوي ٿو، ته هي قاعدو پڻ تيز ڳڻپ جي اجازت ڏئي ٿو: :x [[خاص يا|اڪس-يا]] y = (x + y) [[باقي وارو عمل|باقي]] 2 جتي x ۽ y ٻه بٽ آهن. ==== ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو ==== ٻٽي جمع جي ڪيترن سوالن لاءِ هڪ سادو طريقو '''ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو''' يا '''بروڪ هائوس ٻٽي جمع جو طريقو''' آهي. هي طريقو خاص طور تڏهن ڪارائتو هوندو آهي، جڏهن ڪنهن عدد ۾ لڳاتار ڪيترائي '''1''' موجود هجن. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته ٻٽي سرشتي ۾ {{varserif|n}} عددن تي مشتمل لڳاتار '''1'''ن جي قطار ۾ 1 شامل ڪرڻ سان هڪ '''1''' ۽ ان کان پوءِ {{varserif|n}} صفر حاصل ٿيندا آهن. اهو ئي اصول عشري سرشتي ۾ {{varserif|n}} لڳاتار '''9'''ن ۾ 1 جمع ڪرڻ سان لاڳو ٿئي ٿو: ٻٽو عشري 1 1 1 1 1 9 9 9 9 9 + 1 + 1 ——————————— ——————————— 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 ٻٽي سرشتي ۾ اهڙيون ڊگهيون قطارون عام آهن. تنهنڪري وڏن ٻٽن عددن کي گهڻن اڳتي کڻڻ وارن مرحلن کانسواءِ ٻن سادن قدمن ۾ جمع ڪري سگهجي ٿو. هيٺين مثال ۾ 1110111110₂ يعني 958₁₀ ۽ 1010110011₂ يعني 691₁₀ کي کاٻي پاسي روايتي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، ۽ ساڄي پاسي ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، جمع ڪيو ويو آهي: روايتي اڳتي کڻڻ وارو طريقو ڊگهي اڳتي کڻڻ وارو طريقو بمقابله {{brown|1 1 1 1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد) 1 ← 1 ←}} 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 <s>1 1 1</s> 0 <s>1 1 1 1 1</s> 0 + 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 + 1 0 <s>1</s> 0 1 1 0 0 <s>1</s> 1 ——————————————————————— —————————————————————— = 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. هڪ خاني کان ٻئي خاني تائين روايتي نموني اڳتي کڻڻ بدران، هيٺين ساڳئي موقعي واري خاني ۾ '''1''' سان ملندڙ سڀ کان گهٽ درجي واري '''1''' کي جمع ڪيو وڃي ٿو، ۽ هڪ '''1''' کي لڳاتار قطار جي پڄاڻيءَ کان هڪ خانو اڳتي کنيو وڃي ٿو. جيڪي عدد استعمال ٿي چڪا هجن، تن کي ليڪ ڏئي ختم ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ ئي جمع ٿي چڪا آهن. ساڳئي طريقي سان ٻين ڊگهن قطارن کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. پوءِ باقي عددن کي عام طريقي سان جمع ڪيو وڃي ٿو. اهڙي عمل سان آخري جواب 11001110001₂ يعني 1649₁₀ ملي ٿو. هن ننڍڙي مثال ۾ روايتي طريقي کي اٺ اڳتي کڻڻ وارا مرحلا گهربل هئا، جڏهن⁠تہ ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي ۾ فقط ٻه مرحلا گهربل ٿيا. ==== جمع جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 1 |- ! 1 | 1 | 10 |} ٻٽي جمع جي جدول [[منطقي يا#سچائي جدول|منطقي يا]] واري عمل <math>\lor</math> جي سچائي جدول سان مشابهت رکي ٿي، پر بلڪل ساڳي ناهي. فرق اهو آهي ته <math>1 \lor 1 = 1</math>، جڏهن⁠تہ <math>1+1=10</math>. === ڪٽ === {{further|نشان وارو عددي اظهار|ٻن جو پورائو}} [[ڪٽ]] جو عمل به گهڻو ڪري ساڳئي نموني ڪم ڪري ٿو: :0 − 0 → 0 :0 − 1 → 1، 1 اوڌر وٺو :1 − 0 → 1 :1 − 1 → 0 '''0''' مان '''1''' ڪٽڻ سان '''1''' لکيو وڃي ٿو، پر ايندڙ کاٻي خاني مان '''1''' اوڌر وٺڻو پوي ٿو. هن عمل کي '''اوڌر وٺڻ''' چيو ويندو آهي. اصول اڳتي کڻڻ جهڙو ئي آهي. جڏهن ڪٽ جو نتيجو صفر کان گهٽ ٿئي، ته کوٽ کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني مان اوڌر ورتو وڃي ٿو ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت مان ڪٽيو وڃي ٿو. * * * * (تارن وارن خانن مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 1 0 1 1 1 0 − 1 0 1 1 1 ---------------- = 1 0 1 0 1 1 1 * (تارن واري خاني مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 0 1 1 1 1 1 – 1 0 1 0 1 1 ---------------- = 0 1 1 0 1 0 0 ڪنهن مثبت عدد کي ڪٽڻ، ساڳئي [[مطلق قدر]] واري [[ناڪاري عدد]] کي جمع ڪرڻ جي برابر آهي. ڪمپيوٽر ناڪاري عددن کي سنڀالڻ لاءِ [[نشان وارو عددي اظهار]] استعمال ڪندا آهن، جن مان سڀ کان عام [[ٻن جو پورائو]] آهي. اهڙن اظهارَن سان الڳ ڪٽ واري عمل جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي. ٻن جي پورائي ۾ ڪٽ کي هن فارمولي سان بيان ڪري سگهجي ٿو: :{{math|1=A − B = A + not B + 1}} === ضرب === <!-- هي ڀاڱو [[ٻٽي ڪوڊ ڪيل عشري]] سان ڳنڍيل آهي --> ٻٽي سرشتي ۾ [[ضرب]] عشري ضرب سان مشابهت رکي ٿي. ٻن عددن {{varserif|A}} ۽ {{varserif|B}} کي جزوي حاصلن وسيلي ضرب ڪري سگهجي ٿو. {{varserif|B}} جي هر عدد لاءِ ان عدد ۽ {{varserif|A}} جو حاصل ڳڻيو وڃي ٿو ۽ نئين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. هر قطار کي ايترو کاٻي پاسي سرڪايو وڃي ٿو، جو ان جو ساڄو عدد {{varserif|B}} جي استعمال ڪيل عدد سان هڪ قطار ۾ اچي. سڀني جزوي حاصلن جو مجموعو آخري جواب ڏئي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ ٻٽي سرشتي ۾ فقط ٻه عدد آهن، تنهنڪري هر جزوي ضرب جا رڳو ٻه ممڪن نتيجا آهن: * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 0 هجي، ته جزوي حاصل به 0 هوندو. * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 1 هجي، ته جزوي حاصل {{varserif|A}} جي برابر هوندو. مثال طور، ٻٽن عددن 1011 ۽ 1010 کي هن ريت ضرب ڪيو وڃي ٿو: 1 0 1 1 ({{varserif|A}}) × 1 0 1 0 ({{varserif|B}}) --------- 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي ساڄي پاسي واري صفر لاءِ + 1 0 1 1 ← {{varserif|B}} جي ايندڙ هڪ لاءِ + 0 0 0 0 + 1 0 1 1 --------------- = 1 1 0 1 1 1 0 ٻٽن عددن کي [[ٻٽو نقطو|ٻٽي نقطي]] کان پوءِ موجود بٽن سميت پڻ ضرب ڪري سگهجي ٿو: 1 0 1 . 1 0 1 {{varserif|A}} (عشري سرشتي ۾ 5.625) × 1 1 0 . 0 1 {{varserif|B}} (عشري سرشتي ۾ 6.25) ------------------- 1 . 0 1 1 0 1 ← {{varserif|B}} جي هڪ لاءِ + 0 0 . 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي صفر لاءِ + 0 0 0 . 0 0 0 + 1 0 1 1 . 0 1 + 1 0 1 1 0 . 1 --------------------------- = 1 0 0 0 1 1 . 0 0 1 0 1 (عشري سرشتي ۾ 35.15625) پڻ ڏسو: [[بوٿ جو ضرب وارو قاعدو]]. ==== ضرب جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 0 |- ! 1 | 0 | 1 |} ٻٽي ضرب جي جدول [[منطقي ۽#سچائي جدول|منطقي ۽]] واري عمل <math>\land</math> جي سچائي جدول جي برابر آهي. === ونڊ === {{See also|ونڊ جو قاعدو#باقي سميت صحيح عددي ونڊ}} ٻٽي سرشتي ۾ [[ڊگهي ونڊ]] پڻ عشري سرشتي واري ڊگهي ونڊ سان مشابهت رکي ٿي. هيٺين مثال ۾ [[ورهائيندڙ]] 101₂، يعني عشري سرشتي ۾ 5، آهي، جڏهن⁠تہ [[ونڊ (رياضي)|ورهائجندڙ]] 11011₂، يعني عشري سرشتي ۾ 27، آهي. طريقو عشري ڊگهي ونڊ جهڙو آهي. هتي ورهائيندڙ 101₂، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن 110₂ ۾ هڪ ڀيرو اچي ٿو، تنهنڪري مٿين قطار ۾ '''1''' لکيو وڃي ٿو. پوءِ هن نتيجي کي ورهائيندڙ سان ضرب ڪري، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن مان ڪٽيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ عدد '''1''' کي هيٺ لاٿو وڃي ٿو ته جيئن نئون ٽن-عددي سلسلو ٺهي: 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 0 0 1 پوءِ ساڳيو عمل نئين سلسلي سان ورجايو وڃي ٿو ۽ ورهائجندڙ جا سڀ عدد ختم ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو: 1 0 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 1 1 1 − 1 0 1 ----- 0 1 0 تنهنڪري 11011₂ کي 101₂ سان ورهائڻ جو [[حاصل ونڊ]] 101₂ آهي، جيڪو مٿين قطار ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن⁠تہ هيٺين قطار ۾ ڏيکاريل باقي 10₂ آهي. عشري سرشتي ۾ اهو 27 کي 5 سان ورهائڻ جي برابر آهي، جنهن جو حاصل 5 ۽ باقي 2 آهي. ڊگهي ونڊ کانسواءِ اهڙا طريقا پڻ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جن ۾ هر مرحلي تي جزوي باقي مان ضرورت کان وڌيڪ ڪٽ ڪيو وڃي. اهڙا طريقا گهٽ باقاعده، پر وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن. === چورس پاڙ (اسڪوائر روٽ) === [[چورس پاڙ ڳڻڻ جا طريقا#ٻٽو عددي سرشتو (بنياد 2)|ٻٽي چورس پاڙ]] عدد بہ عدد ڪڍڻ جو عمل بنيادي طور عشري چورس پاڙ جهڙو آهي، پر ٻٽي سرشتي سبب گهڻو سادو آهي. پهرين عددن کي ساڄي پاسي کان جوڙن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن عددن جو تعداد اڻپورو هجي، ته شروع ۾ هڪ صفر وڌو وڃي. پوءِ هر مرحلي تي هيل تائين حاصل ٿيل جواب کي '''01''' سان وڌائي ڏٺو وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو موجوده باقي مان ڪٽي سگهجي، ته ڪٽ ڪيو وڃي. پوءِ باقي سان ايندڙ عددي جوڙو شامل ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪٽ ٿيو هجي ته جواب جو ايندڙ عدد '''1'''، ٻي حالت ۾ '''0''' هوندو. 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 - 1 - 1 - 1 - 1 ---- ---- ---- ---- 1 10 1 10 1 10 1 10 - 1 01 - 1 01 - 1 01 ------- ------- ------- 1 10 1 10 01 1 10 01 - 1 10 01 ---------- 0 پهرين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 0 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 001 ملي ٿو، جيڪو پهرين جوڙي 10 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو پهريون عدد 1 آهي. ٻئي مرحلي ۾ هيل تائين جواب 1 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد پڻ 1 آهي. ٽئين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 11 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 1101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽڻ لاءِ تمام وڏو آهي؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 0 آهي. چوٿين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 110 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 11001 ملي ٿو، جيڪو باقي 11001 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 1 آهي. اهڙيءَ طرح آخري جواب 1101 حاصل ٿئي ٿو. == ڀاڱا == ٻٽي حساب ۾ ڪنهن [[ڀاڱو|ڀاڱي]] جي ٻٽي توسيع رڳو تڏهن [[ورجندڙ عشري|ختم ٿيندي]] آهي، جڏهن ان جو [[مخرج]] 2 جي ڪنهن [[قوت]] جي برابر هجي. تنهنڪري 1/10 جي ڪا محدود ٻٽي صورت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 10 جا اولي جزا 2 ۽ 5 آهن. انهيءَ سبب ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ 10 × 1/10 جو نتيجو بلڪل 1 جي برابر نه ٿي سگهي ٿو. مثال طور، 1/3 جي ٻٽي توسيع .010101... آهي، جنهن جو مطلب آهي: :<math>\frac 13 = 0 \times 2^{-1} + 1 \times 2^{-2} + 0 \times 2^{-3} + 1 \times 2^{-4} + \cdots.</math> ٻن جي ابتڙ قوتن جي محدود مجموعي وسيلي ان جي بلڪل صحيح قيمت حاصل نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1/3 جي ٻٽي صورت ۾ صفر ۽ هڪ سدائين واري واري سان ورجندا رهن ٿا. {| class="wikitable" |- ! ڀاڱو ! [[بنياد 10|عشري]] ! ٻٽو ! ڀاڱائي ويجهو قدر |- | 1/1 | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.999... | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.{{Overline|1}} | 1/2 + 1/4 + 1/8... |- | 1/2 | 0.5{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.4999... | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0{{Overline|1}} | 1/4 + 1/8 + 1/16... |- | 1/3 | 0.333... | 0.{{Overline|01}} | 1/4 + 1/16 + 1/64... |- | 1/4 | 0.25{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.24999... | 0.01{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.00{{Overline|1}} | 1/8 + 1/16 + 1/32... |- | 1/5 | 0.2{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.1999... | 0.{{Overline|0011}} | 1/8 + 1/16 + 1/128... |- | 1/6 | 0.1666... | 0.0{{Overline|01}} | 1/8 + 1/32 + 1/128... |- | 1/7 | 0.142857142857... | 0.{{Overline|001}} | 1/8 + 1/64 + 1/512... |- | 1/8 | 0.125{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.124999... | 0.001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.000{{Overline|1}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/9 | 0.111... | 0.{{Overline|000111}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/10 | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0999... | 0.0{{Overline|0011}} | 1/16 + 1/32 + 1/256... |- | 1/11 | 0.090909... | 0.{{Overline|0001011101}} | 1/16 + 1/64 + 1/128... |- | 1/12 | 0.08333... | 0.00{{Overline|01}} | 1/16 + 1/64 + 1/256... |- | 1/13 | 0.076923076923... | 0.{{Overline|000100111011}} | 1/16 + 1/128 + 1/256... |- | 1/14 | 0.0714285714285... | 0.0{{Overline|001}} | 1/16 + 1/128 + 1/1024... |- | 1/15 | 0.0666... | 0.{{Overline|0001}} | 1/16 + 1/256... |- | 1/16 | 0.0625{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0624999... | 0.0001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0000{{Overline|1}} | 1/32 + 1/64 + 1/128... |} == بٽ وار عمل == {{Main|بٽ وار عمل}} جيتوڻيڪ هي عمل ٻٽن نشانين جي عددي معنيٰ سان سڌيءَ طرح لاڳاپيل نه آهن، پر بٽن جي سلسلن کي [[منطقي ڳنڍيندڙ|بولي منطقي عملگرن]] وسيلي بدلائي سگهجي ٿو. جڏهن ٻٽن نشانين جي ڪنهن سلسلي تي هن طريقي سان عمل ڪيو وڃي، ته ان کي '''بٽ وار عمل''' چيو ويندو آهي. [[منطقي ۽|۽]]، [[منطقي يا|يا]] ۽ [[خاص يا|خاص يا]] جهڙا منطقي عمل ٻن ڏنل ٻٽن عددن جي هڪجهڙن هنڌن تي موجود بٽن تي لاڳو ڪري سگهجن ٿا. جڏهن⁠تہ [[منطقي نفي|نه]] وارو عمل ڪنهن هڪ ڏنل ٻٽي عدد جي هر بٽ تي الڳ الڳ ڪري سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهڙا عمل حسابي مختصر طريقن طور استعمال ٿيندا آهن ۽ ڳڻپ جي ڪارڪردگيءَ جا ٻيا فائدا پڻ ڏيندا آهن. مثال طور، ڪنهن ٻٽي عدد کي کاٻي پاسي [[حسابي سرڪاءُ]] ڏيڻ، ان عدد کي 2 جي ڪنهن مثبت صحيح قوت سان ضرب ڪرڻ جي برابر آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] rx8sk04ihn8xzzl17keejrm9o2jbjwu 394556 394554 2026-07-15T11:51:16Z Intisar Ali 8681 394556 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ٻٽي عددي سرشتي جو اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان تي وڌيڪ ڪم ڪيو، جنهن کي هن سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> تنهن هوندي به، ٻٽن عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان اڳ به قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، مثال طور [[فال ڪڍڻ]] لاءِ [[ٻٽي ڪُڻي]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|اهي حسابي قدر، جيڪي خيال ڪيو وڃي ٿو ته [[هورس جي اک]] جي حصن وسيلي ظاهر ڪيا ويندا هئا]] قديم مصر جا ڪاتب ڀاڱن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڀاڱا]]، جيڪي ٻٽي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هئا، ۽ [[هورس جي اک|هورس جي اک جا ڀاڱا]]. پوئين سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو رياضيءَ جي ڪجهه مؤرخن جو خيال هو ته ان ۾ استعمال ٿيندڙ نشانين کي [[هورس]] جي اک جي شڪل ٺاهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هن راءِ تي اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor1-link=Eleanor Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|editor2-link=Jackie Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|url=https://books.google.com/books?id=xZMSDAAAQBAJ&pg=PA790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک جا ڀاڱا اناج، مايع شين يا ٻين ماپن جي ڀاڱائي مقدار لاءِ ٻٽي ڳڻپ جو سرشتو هئا. هن سرشتي ۾ هڪ [[هيڪٽ]] جي ڪنهن ڀاڱي کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ٻٽن ڀاڱن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جون شروعاتي صورتون [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿيون، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل ترقي يافته هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43|url=https://books.google.com/books?id=ux--OWgWvBQC&pg=PA42}}.</ref> [[قديم مصري ضرب]] ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو پڻ ٻٽن عددن سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي عدد سان ضرب ڪرڻ لاءِ مرحلن جو هڪ سلسلو اختيار ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ ڪنهن قدر، جيڪو شروعات ۾ ٻن عددن مان پهريون عدد هوندو هو، کي يا ته ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا ان ۾ پهريون عدد ٻيهر شامل ڪيو ويندو هو. اهي مرحلا ڪهڙي ترتيب سان ڪرڻا آهن، اهو ٻئي عدد جي ٻٽي اظهار مان طئي ٿيندو هو. هي طريقو مثال طور [[رائنڊ رياضي پيپرس]] ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو تقريباً 1650 ق م جو آهي.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136|url=https://books.google.com/books?id=BtcQq4RUfkUC&pg=PA135}}.</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي باگوا]] چين ۾ ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|url=https://books.google.com/books?id=S5hLpfFiMCQC&pg=PR13|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت کي ان جي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] [[آئي چنگ وسيلي فال ڪڍڻ|فال ڪڍڻ واري طريقي]] جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي ٻٽوائي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|url=https://books.google.com/books?id=SsbChdIiflsC&pg=PA29|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ترتيبوار ٽن بٽن ۽ ڇهن بٽن وارن ٻٽن عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ قديم چين جي [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي صورت ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو، جيڪا جديد ٻٽن عددن سان مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد ان ترتيب کي رياضيائي استعمال لاءِ پيش ڪرڻ نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> شائو يونگ جي چورس ترتيب ۾ هر هڪ هيڪساگرام جي مٿان موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي ڏسندي،<ref name="Marshall"> {{cite web |url= http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm |title= Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence) |last= Marshall |first= Steve |date= |website= |publisher= |access-date=2022-09-15 |quote="You could say [the Fuxi binary sequence] is a more sensible way of rendering hexagram as binary numbers .... The reasoning, if any, that informs [the King Wen] sequence is unknown." }} </ref> ۽ قطارن کي يا ته هيٺئين ساڄي پاسي کان مٿئين کاٻي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 0 ۽ ٽٽل ليڪون 1 هجن، يا مٿئين کاٻي پاسي کان هيٺئين ساڄي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 1 ۽ ٽٽل ليڪون 0 هجن، هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي سلسلي طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu" in :Das Neueste über China: G.W. Leibnizens Novissima Sinica von 1697 : Internationales Symposium, Berlin 4. bis 7. Oktober 1997|date=2000| publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart|isbn=3515074481|pages=165–170|url=https://books.google.com/books?id=DkIpP2SsGlIC&pg=PA165|ref=ID3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب|اٽرسڪن ماڻهن]] فال ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[فال ڪڍندڙ پادري|جگرن]] جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو هو. هر حصي تي ڪنهن ديوتا ۽ آسمان ۾ ان سان لاڳاپيل علائقي جو نالو لکيل هوندو هو. جگر جي هر حصي مان هڪ ٻٽو نتيجو حاصل ٿيندو هو، جنهن کي ٻين نتيجن سان گڏائي آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |url=https://www.jstor.org/stable/27566714 |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345 |jstor=27566714 |issn=0002-9475}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] واري پيشگوئي مرڪز ۾ فال ڪڍڻ لاءِ جدا جدا ٿانون مان سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا ڪڍيا ويندا هئا. پوءِ انهن نتيجن کي گڏ ڪري آخري پيشگوئي تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek divination |date=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-1573-5 |edition=1. publ |series=Blackwell ancient religions |location=Malden, Mass.}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، [[عروض (شاعري)|شاعراڻي وزن]] جي وضاحت لاءِ هڪ ٻٽو سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller programming: the microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-0-8493-7189-9|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, {{ISBN|0-387-94544-X}}</ref> هن شاعراڻن وزنن کي ننڍين ۽ ڊگهن ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جن مان ڊگهي ماترا ڊيگهه ۾ ٻن ننڍين ماترائن جي برابر هئي.<ref>[http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf Math for Poets and Drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616225617/http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf |date=16 June 2012 }} (pdf, 145KB)</ref> انهن کي ترتيبوار ''لگهو''، يعني هلڪي ماترا، ۽ ''گرو''، يعني ڳري ماترا، چيو ويندو هو. پنگلا جي هندو ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' (8.23) ۾ هر وزن کي هڪ الڳ قدر ڏيڻ لاءِ هڪ ماترائي جدول ٺاهڻ جو طريقو بيان ٿيل آهي. سنسڪرت ۾ ''چندهه شاستر'' جي لفظي معنيٰ "وزنن جو علم" آهي. پنگلا جي سرشتي ۾ ٻٽو اظهار ساڄي پاسي وڌندو هو، جڏهن⁠تہ جديد [[موقعي واري لکت]] ۾ ٻٽا عدد کاٻي پاسي وڌندا آهن.<ref>{{Cite book|title=The mathematics of harmony: from Euclid to contemporary mathematics and computer science|first1=Alexey|last1=Stakhov|author1-link=Alexey Stakhov|first2=Scott Anthony|last2=Olsen|isbn=978-981-277-582-5|year=2009|publisher=World Scientific |url=https://books.google.com/books?id=K6fac9RxXREC}}</ref> پنگلا جي سرشتي ۾ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي. چار ننڍيون ماترائون "0000" پهريون نمونو هيون ۽ انهن جو قدر هڪ هو. عددي قدر [[موقعي واري قيمت]]ن جي مجموعي ۾ هڪ شامل ڪري حاصل ڪيو ويندو هو.<ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", Journal of Indian Studies, Volume 21, 1993, pp. 31–50</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو پراڻي [[اويو سلطنت]] جي يوروبا قبيلي ۾ مشهور هو. اهو ''آئي چنگ'' سان مشابهت رکي ٿو، پر ''آئي چنگ'' جي 64 نشانين جي ڀيٽ ۾ ان ۾ 256 تائين ٻٽيون نشانيون هونديون آهن.{{sfnp|Landry|2019|p=25}} اهو عدد 16 جي چورس مان حاصل ٿئي ٿو ۽ اٺ بٽن واري سلسلي جي ڪل ممڪن ترتيبن جي برابر آهي. اِفا وسيلي فال ڪڍڻ ۾ اهي ممڪن نتيجا ''[https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2025/08/22/what-ifa-an-indigenous-binary-knowledge-system-can-teach-us-about-ai/ اودو]'' سڏجن ٿا. اهي ''اودو'' هڪ ''اوپيلي'' زنجير وسيلي طئي ڪيا وڃن ٿا، جنهن ۾ اٺ ٻج هوندا آهن. هر ٻج ٻن مان ڪنهن هڪ حالت، کليل يا بند، ۾ ڪري سگهي ٿو، جنهن سان سڀ ممڪن ترتيبون ٺهن ٿيون. اِفا جو آغاز 15هين صديءَ ۾ اولهه آفريڪا جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ ٿيو. 2008ع ۾ [[يونيسڪو]] اِفا کي "[[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جي شاهڪارن]]" واري فهرست ۾ شامل ڪيو.{{sfnp|Landry|2019|p=154}}<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146 |access-date=5 July 2017}}</ref> === ٻيون ثقافتون === [[فرانسيسي پولينيشيا]] جي [[مانگاريوا]] ٻيٽ جا رهواسي 1450ع کان اڳ هڪ گڏيل ٻٽي-[[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتو استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|date=16 December 2013|doi=10.1073/pnas.1309160110|pages=1322–1327|pmid=24344278|pmc=3910603|doi-access=free}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ ٻٽن سُرن وارا [[چيريل ڍول]] پيغامن کي ڪوڊ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ٻٽيون ترتيبون روايتي آفريڪي فال ڪڍڻ وارن سرشتن، جهڙوڪ [[اِفا]]، ۽ [[وچيون دور|وچئين دور]] جي اولهه واري [[نقطي فال]] ۾ پڻ استعمال ٿينديون هيون. [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي گهڻين مقامي ٻولين]] ۾ بنياد-2 وارو سرشتو استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |url=https://www.jstor.org/stable/23621076 |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160 |jstor=23621076 |issn=0003-5483}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ اولهه جون ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] هڪ اهڙي سرشتي جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ٻٽن عددن جي سلسلن ۾ بدلائي سگهجي ٿو، ۽ پوءِ انهن سلسلن کي ڪنهن به متن ۾ اکرن جي شڪل جي تمام هلڪن ۽ مشڪل سان ڏسڻ ۾ ايندڙ فرقن وسيلي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> ٻٽي رمزنگاريءَ جي عام نظريي لاءِ اهم ڳالهه اها هئي ته بيڪن وڌيڪ چيو ته هي طريقو ڪنهن به اهڙين شين سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، جيڪي رڳو ٻن هڪٻئي کان ڌار حالتن ۾ هجن: ”بشرطيڪ اهي شيون رڳو ٻٽي فرق جي لائق هجن؛ جيئن گهنڊن، بگلَن، روشنين ۽ مشعلن، بندوقن جي ٺڪائن، يا ساڳئي نوعيت جي ٻين اوزارن وسيلي.“<ref name="Bacon1605">{{Cite web |last=Bacon |first=Francis |author-link=Francis Bacon |title=The Advancement of Learning |url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html |year=1605 |volume=6 |location=London |pages=Chapter 1 }} </ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو رمز}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ اهڙو سرشتو بيان ڪيو، جنهن کي هن [[هنڌي حساب]] جو نالو ڏنو. هن ۾ اکرن جي غير موقعي واري اظهار وسيلي ٻٽو حساب ڪيو ويندو هو. [[ٿامس هيريئٽ]] ٻٽي سرشتي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيائين؛ اهي پوءِ سندس ڪاغذن مان هٿ آيا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454|doi=10.1119/1.1933042|bibcode=1951AmJPh..19..452S}}</ref> ممڪن آهي ته يورپ ۾ هن سرشتي بابت پهرين اشاعت [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ ڪئي هجي.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|language=de|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15|doi=10.1515/dmvm-2008-0009|s2cid=179000299|url=http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|archive-date=28 December 2021|access-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228024010/http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|url-status=dead}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ٻٽي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ٻٽن تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ٻٽي واڌ بابت'' ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ٻٽن عددن سان جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن عددن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ٻٽي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''Explication de l'Arithmétique Binaire'' ۾ ملي ٿو. هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هن ريت آهي: ''ٻٽي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ٻٽي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ٻٽي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ٻٽي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ٻٽي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ”ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.“<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm لائپنيٽز]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، تنهنڪري انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي، ۽ ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو. ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال پوءِ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن سندس جانشينن ۾ پڻ مقبول ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ٻٽا عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ تاريخي اهميت وارو مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ٻٽي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ”ماڊل ڪي“ نالو ڏنو. نالي ۾ ”ڪي“ سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ٻٽي جمع وسيلي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن مان وينر بعد ۾ پنهنجي يادگيرين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ٻٽا [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[آئي ٽرپل اي ڪمپيوٽنگ جي تاريخ جا ساليانا]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 صفحا)</ref> == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ ڪرڻ جو طريقو ٻين عددي سرشتن وانگر ئي آهي. هڪ هنج کان شروعات ڪندي، هر هنج کي وڌندڙ ترتيب سان تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻٽي يا ٻٽي ڳڻپ کي سمجهڻ کان اڳ، حوالو طور وڌيڪ مشهور [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي سرشتي]] ۾ ڳڻپ تي مختصر نظر وجهڻ مفيد آهي. === ڏھائي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي]] سرشتو ڏهن نشانين '''0''' کان '''9''' تائين استعمال ڪري ٿو. ڳڻپ سڀ کان گهٽ اهميت واري هنج (ساڄي پاسي واري عدد)، جنهن کي اڪثر ''پهريون ڊجٽ'' چيو ويندو آهي، کي وڌائڻ سان شروع ٿيندي آهي. جڏهن ان هنڌ تي موجود سڀئي نشانيون استعمال ٿي وڃن ٿيون، ته اهو عدد يا ھنج ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي واري وڌيڪ اهم عدد ۾ هڪ واڌ (''اوورفلو'') ڪئي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ وري ساڄي پاسي واري عدد ۾ ڳڻپ جاري رهندي آهي. اهو عمل هر وڌيڪ اهم عدد لاءِ ورجايو ويندو آهي. ڳڻپ هن ريت اڳتي وڌندي آهي: :000، 001، 002، ... 007، 008، 009، (ساڄي پاسي وارو عدد ٻيهر ٻڙي يا صفر ٿئي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي وارو عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''0، 011، 012، ... :&nbsp;&nbsp;&nbsp;... :090، 091، 092، ... 097، 098، 099، (ساڄي پاسي جا ٻئي عدد ٻيهر ٻڙي ٿين ٿا ۽ ايندڙ عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''00، 101، 102، ... === ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[File:Binary counter.gif|thumb|هي ڳڻپيندڙ ڏيکاري ٿو ته ٻٽي سرشتي ۾ ٻڙي کان 31 تائين ڪيئن ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي.]] [[File:Binary_guess_number_trick_SMIL.svg|thumb|upright|link={{filepath:binary_guess_number_trick_SMIL.svg}}|هڪ مشهور راند، جنهن ۾ ڪنهن عدد جو اندازو انهن ڪارڊن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي، جن تي اهو عدد موجود هجي. اها ٻٽي اظهار جي بٽن تي ٻڌل آهي. SVG فائيل ۾ ڪارڊ تي ڪلڪ ڪرڻ سان ان جي حالت تبديل ٿيندي.]] ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ به ساڳئي اصول تي ٻڌل آهي. هتي به واڌ سڀ کان گهٽ اهميت واري ٻٽي عدد، يعني [[بٽ]] (ساڄي پاسي وارو يا پهريون بٽ)، کان شروع ٿيندي آهي، پر هتي رڳو ٻه نشانيون '''0''' ۽ '''1''' موجود هونديون آهن. تنهنڪري جڏهن ڪنهن بٽ جي قيمت '''1''' تائين پهچي ٿي، ته ايندڙ واڌ سان اهو ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ساڳئي وقت ان جي کاٻي پاسي وارو بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو: :0000، :000'''1'''، (ساڄي پاسي وارو بٽ ٻيهر شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :00'''1'''0، 0011، (ساڄي پاسي جا ٻئي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''00، 0101، 0110، 0111، (ساڄي پاسي جا ٽي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''000، 1001، 1010، 1011، 1100، 1101، 1110، 1111 ... ٻٽي سرشتي ۾ هر بٽ، 2 جي وڌندڙ قوت جي نمائندگي ڪندو آهي. سڀ کان ساڄي پاسي وارو بٽ 2⁰، ان کان کاٻي وارو 2¹، پوءِ 2²، ۽ اهڙي طرح اڳتي وڌندو آهي. ڪنهن ٻٽي عدد جي قيمت انهن سڀني قوتن جي مجموعي جي برابر هوندي آهي، جن جي لاڳاپيل بٽن جي قيمت '''1''' هجي. مثال طور، ٻٽي عدد '''100101''' کي ڏھائي صورت ۾ هن ريت تبديل ڪيو وڃي ٿو: :100101₂ = [ ( '''1''' ) × 2⁵ ] + [ ( '''0''' ) × 2⁴ ] + [ ( '''0''' ) × 2³ ] + [ ( '''1''' ) × 2² ] + [ ( '''0''' ) × 2¹ ] + [ ( '''1''' ) × 2⁰ ] :100101₂ = [ '''1''' × 32 ] + [ '''0''' × 16 ] + [ '''0''' × 8 ] + [ '''1''' × 4 ] + [ '''0''' × 2 ] + [ '''1''' × 1 ] :'''100101₂ = 37₁₀''' == ٻٽو حساب == ٻٽن عددن ۾ [[حساب]] جو طريقو ٻين [[عددي سرشتو|عددي سرشتن]] جي [[موقعي واري لکت]] ۾ ٿيندڙ حساب سان گهڻو مشابهت رکي ٿو. ٻٽن عددن تي جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ ڪري سگهجي ٿي. === جمع === {{main|جمع ڪندڙ (برقيات)}} [[Image:Half Adder.svg|thumbnail|ٻٽي [[جمع ڪندڙ (برقيات)|اڌ جمع ڪندڙ]] جو [[برقي سرڪٽ جو خاڪو]]، جيڪو ٻن بٽن کي پاڻ ۾ جمع ڪري حاصل ۽ اڳتي کڻڻ وارو بٽ پيدا ڪري ٿو]] ٻٽي سرشتي ۾ سڀ کان سادو حسابي عمل جمع آهي. ٻن هڪ-عددي ٻٽن عددن کي جمع ڪرڻ نسبتاً سولو آهي ۽ ان ۾ اڳتي کڻڻ جو طريقو استعمال ٿيندو آهي: :0 + 0 → 0 :0 + 1 → 1 :1 + 0 → 1 :1 + 1 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 1 + 1 = 2 = 0 + (1 × 2¹)) ٻن '''1''' عددن کي جمع ڪرڻ سان '''0''' لکبو آهي، جڏهن⁠تہ '''1''' کي ايندڙ خاني ۾ شامل ڪرڻ لاءِ اڳتي کنيو ويندو آهي. اهو عمل عشري سرشتي ۾ ٿيندڙ جمع سان مشابهت رکي ٿو؛ جڏهن ٻن هڪ-عددي انگن جو مجموعو بنياد، يعني 10، جي برابر يا ان کان وڌيڪ ٿئي، ته کاٻي پاسي واري عدد ۾ هڪ واڌ ڪئي ويندي آهي: :5 + 5 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 5 + 5 = 10 = 0 + (1 × 10¹)) :7 + 9 → 6، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 7 + 9 = 16 = 6 + (1 × 10¹)) هن عمل کي '''اڳتي کڻڻ''' چيو ويندو آهي. جڏهن جمع جو نتيجو ڪنهن هڪ عدد جي ممڪن قيمت کان وڌي وڃي، ته واڌو مقدار کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اهو صحيح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ خاني جي وزن ۾ بنياد جيترو واڌارو هوندو آهي. ٻٽي سرشتي ۾ پڻ اڳتي کڻڻ ساڳيءَ ريت ڪم ڪري ٿو: {{brown|1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد)}} 0 1 1 0 1 + 1 0 1 1 1 ------------- = 1 0 0 1 0 0 = 36 هن مثال ۾ ٻه عدد، 01101₂ يعني 13₁₀، ۽ 10111₂ يعني 23₁₀، پاڻ ۾ جمع ڪيا ويا آهن. مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. سڀ کان ساڄي پاسي واري خاني کان شروع ڪندي، 1 + 1 = 10₂. ان مان '''1''' کاٻي پاسي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' ساڄي پاسي واري خاني جي هيٺان لکيو وڃي ٿو. ساڄي پاسي کان ٻئي خاني ۾ 1 + 0 + 1 = 10₂ ٿئي ٿو؛ وري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' هيٺ لکيو وڃي ٿو. ٽئين خاني ۾ 1 + 1 + 1 = 11₂ ٿئي ٿو. هن ڀيري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''1''' هيٺين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح اڳتي وڌڻ سان آخري جواب 100100₂ يعني 36₁₀ ملي ٿو. جڏهن ڪمپيوٽرن کي ٻن عددن کي جمع ڪرڻو پوي ٿو، ته هي قاعدو پڻ تيز ڳڻپ جي اجازت ڏئي ٿو: :x [[خاص يا|اڪس-يا]] y = (x + y) [[باقي وارو عمل|باقي]] 2 جتي x ۽ y ٻه بٽ آهن. ==== ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو ==== ٻٽي جمع جي ڪيترن سوالن لاءِ هڪ سادو طريقو '''ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو''' يا '''بروڪ هائوس ٻٽي جمع جو طريقو''' آهي. هي طريقو خاص طور تڏهن ڪارائتو هوندو آهي، جڏهن ڪنهن عدد ۾ لڳاتار ڪيترائي '''1''' موجود هجن. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته ٻٽي سرشتي ۾ {{varserif|n}} عددن تي مشتمل لڳاتار '''1'''ن جي قطار ۾ 1 شامل ڪرڻ سان هڪ '''1''' ۽ ان کان پوءِ {{varserif|n}} صفر حاصل ٿيندا آهن. اهو ئي اصول عشري سرشتي ۾ {{varserif|n}} لڳاتار '''9'''ن ۾ 1 جمع ڪرڻ سان لاڳو ٿئي ٿو: ٻٽو عشري 1 1 1 1 1 9 9 9 9 9 + 1 + 1 ——————————— ——————————— 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 ٻٽي سرشتي ۾ اهڙيون ڊگهيون قطارون عام آهن. تنهنڪري وڏن ٻٽن عددن کي گهڻن اڳتي کڻڻ وارن مرحلن کانسواءِ ٻن سادن قدمن ۾ جمع ڪري سگهجي ٿو. هيٺين مثال ۾ 1110111110₂ يعني 958₁₀ ۽ 1010110011₂ يعني 691₁₀ کي کاٻي پاسي روايتي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، ۽ ساڄي پاسي ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، جمع ڪيو ويو آهي: روايتي اڳتي کڻڻ وارو طريقو ڊگهي اڳتي کڻڻ وارو طريقو بمقابله {{brown|1 1 1 1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد) 1 ← 1 ←}} 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 <s>1 1 1</s> 0 <s>1 1 1 1 1</s> 0 + 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 + 1 0 <s>1</s> 0 1 1 0 0 <s>1</s> 1 ——————————————————————— —————————————————————— = 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. هڪ خاني کان ٻئي خاني تائين روايتي نموني اڳتي کڻڻ بدران، هيٺين ساڳئي موقعي واري خاني ۾ '''1''' سان ملندڙ سڀ کان گهٽ درجي واري '''1''' کي جمع ڪيو وڃي ٿو، ۽ هڪ '''1''' کي لڳاتار قطار جي پڄاڻيءَ کان هڪ خانو اڳتي کنيو وڃي ٿو. جيڪي عدد استعمال ٿي چڪا هجن، تن کي ليڪ ڏئي ختم ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ ئي جمع ٿي چڪا آهن. ساڳئي طريقي سان ٻين ڊگهن قطارن کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. پوءِ باقي عددن کي عام طريقي سان جمع ڪيو وڃي ٿو. اهڙي عمل سان آخري جواب 11001110001₂ يعني 1649₁₀ ملي ٿو. هن ننڍڙي مثال ۾ روايتي طريقي کي اٺ اڳتي کڻڻ وارا مرحلا گهربل هئا، جڏهن⁠تہ ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي ۾ فقط ٻه مرحلا گهربل ٿيا. ==== جمع جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 1 |- ! 1 | 1 | 10 |} ٻٽي جمع جي جدول [[منطقي يا#سچائي جدول|منطقي يا]] واري عمل <math>\lor</math> جي سچائي جدول سان مشابهت رکي ٿي، پر بلڪل ساڳي ناهي. فرق اهو آهي ته <math>1 \lor 1 = 1</math>، جڏهن⁠تہ <math>1+1=10</math>. === ڪٽ === {{further|نشان وارو عددي اظهار|ٻن جو پورائو}} [[ڪٽ]] جو عمل به گهڻو ڪري ساڳئي نموني ڪم ڪري ٿو: :0 − 0 → 0 :0 − 1 → 1، 1 اوڌر وٺو :1 − 0 → 1 :1 − 1 → 0 '''0''' مان '''1''' ڪٽڻ سان '''1''' لکيو وڃي ٿو، پر ايندڙ کاٻي خاني مان '''1''' اوڌر وٺڻو پوي ٿو. هن عمل کي '''اوڌر وٺڻ''' چيو ويندو آهي. اصول اڳتي کڻڻ جهڙو ئي آهي. جڏهن ڪٽ جو نتيجو صفر کان گهٽ ٿئي، ته کوٽ کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني مان اوڌر ورتو وڃي ٿو ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت مان ڪٽيو وڃي ٿو. * * * * (تارن وارن خانن مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 1 0 1 1 1 0 − 1 0 1 1 1 ---------------- = 1 0 1 0 1 1 1 * (تارن واري خاني مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 0 1 1 1 1 1 – 1 0 1 0 1 1 ---------------- = 0 1 1 0 1 0 0 ڪنهن مثبت عدد کي ڪٽڻ، ساڳئي [[مطلق قدر]] واري [[ناڪاري عدد]] کي جمع ڪرڻ جي برابر آهي. ڪمپيوٽر ناڪاري عددن کي سنڀالڻ لاءِ [[نشان وارو عددي اظهار]] استعمال ڪندا آهن، جن مان سڀ کان عام [[ٻن جو پورائو]] آهي. اهڙن اظهارَن سان الڳ ڪٽ واري عمل جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي. ٻن جي پورائي ۾ ڪٽ کي هن فارمولي سان بيان ڪري سگهجي ٿو: :{{math|1=A − B = A + not B + 1}} === ضرب === <!-- هي ڀاڱو [[ٻٽي ڪوڊ ڪيل عشري]] سان ڳنڍيل آهي --> ٻٽي سرشتي ۾ [[ضرب]] عشري ضرب سان مشابهت رکي ٿي. ٻن عددن {{varserif|A}} ۽ {{varserif|B}} کي جزوي حاصلن وسيلي ضرب ڪري سگهجي ٿو. {{varserif|B}} جي هر عدد لاءِ ان عدد ۽ {{varserif|A}} جو حاصل ڳڻيو وڃي ٿو ۽ نئين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. هر قطار کي ايترو کاٻي پاسي سرڪايو وڃي ٿو، جو ان جو ساڄو عدد {{varserif|B}} جي استعمال ڪيل عدد سان هڪ قطار ۾ اچي. سڀني جزوي حاصلن جو مجموعو آخري جواب ڏئي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ ٻٽي سرشتي ۾ فقط ٻه عدد آهن، تنهنڪري هر جزوي ضرب جا رڳو ٻه ممڪن نتيجا آهن: * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 0 هجي، ته جزوي حاصل به 0 هوندو. * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 1 هجي، ته جزوي حاصل {{varserif|A}} جي برابر هوندو. مثال طور، ٻٽن عددن 1011 ۽ 1010 کي هن ريت ضرب ڪيو وڃي ٿو: 1 0 1 1 ({{varserif|A}}) × 1 0 1 0 ({{varserif|B}}) --------- 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي ساڄي پاسي واري صفر لاءِ + 1 0 1 1 ← {{varserif|B}} جي ايندڙ هڪ لاءِ + 0 0 0 0 + 1 0 1 1 --------------- = 1 1 0 1 1 1 0 ٻٽن عددن کي [[ٻٽو نقطو|ٻٽي نقطي]] کان پوءِ موجود بٽن سميت پڻ ضرب ڪري سگهجي ٿو: 1 0 1 . 1 0 1 {{varserif|A}} (عشري سرشتي ۾ 5.625) × 1 1 0 . 0 1 {{varserif|B}} (عشري سرشتي ۾ 6.25) ------------------- 1 . 0 1 1 0 1 ← {{varserif|B}} جي هڪ لاءِ + 0 0 . 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي صفر لاءِ + 0 0 0 . 0 0 0 + 1 0 1 1 . 0 1 + 1 0 1 1 0 . 1 --------------------------- = 1 0 0 0 1 1 . 0 0 1 0 1 (عشري سرشتي ۾ 35.15625) پڻ ڏسو: [[بوٿ جو ضرب وارو قاعدو]]. ==== ضرب جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 0 |- ! 1 | 0 | 1 |} ٻٽي ضرب جي جدول [[منطقي ۽#سچائي جدول|منطقي ۽]] واري عمل <math>\land</math> جي سچائي جدول جي برابر آهي. === ونڊ === {{See also|ونڊ جو قاعدو#باقي سميت صحيح عددي ونڊ}} ٻٽي سرشتي ۾ [[ڊگهي ونڊ]] پڻ عشري سرشتي واري ڊگهي ونڊ سان مشابهت رکي ٿي. هيٺين مثال ۾ [[ورهائيندڙ]] 101₂، يعني عشري سرشتي ۾ 5، آهي، جڏهن⁠تہ [[ونڊ (رياضي)|ورهائجندڙ]] 11011₂، يعني عشري سرشتي ۾ 27، آهي. طريقو عشري ڊگهي ونڊ جهڙو آهي. هتي ورهائيندڙ 101₂، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن 110₂ ۾ هڪ ڀيرو اچي ٿو، تنهنڪري مٿين قطار ۾ '''1''' لکيو وڃي ٿو. پوءِ هن نتيجي کي ورهائيندڙ سان ضرب ڪري، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن مان ڪٽيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ عدد '''1''' کي هيٺ لاٿو وڃي ٿو ته جيئن نئون ٽن-عددي سلسلو ٺهي: 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 0 0 1 پوءِ ساڳيو عمل نئين سلسلي سان ورجايو وڃي ٿو ۽ ورهائجندڙ جا سڀ عدد ختم ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو: 1 0 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 1 1 1 − 1 0 1 ----- 0 1 0 تنهنڪري 11011₂ کي 101₂ سان ورهائڻ جو [[حاصل ونڊ]] 101₂ آهي، جيڪو مٿين قطار ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن⁠تہ هيٺين قطار ۾ ڏيکاريل باقي 10₂ آهي. عشري سرشتي ۾ اهو 27 کي 5 سان ورهائڻ جي برابر آهي، جنهن جو حاصل 5 ۽ باقي 2 آهي. ڊگهي ونڊ کانسواءِ اهڙا طريقا پڻ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جن ۾ هر مرحلي تي جزوي باقي مان ضرورت کان وڌيڪ ڪٽ ڪيو وڃي. اهڙا طريقا گهٽ باقاعده، پر وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن. === چورس پاڙ (اسڪوائر روٽ) === [[چورس پاڙ ڳڻڻ جا طريقا#ٻٽو عددي سرشتو (بنياد 2)|ٻٽي چورس پاڙ]] عدد بہ عدد ڪڍڻ جو عمل بنيادي طور عشري چورس پاڙ جهڙو آهي، پر ٻٽي سرشتي سبب گهڻو سادو آهي. پهرين عددن کي ساڄي پاسي کان جوڙن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن عددن جو تعداد اڻپورو هجي، ته شروع ۾ هڪ صفر وڌو وڃي. پوءِ هر مرحلي تي هيل تائين حاصل ٿيل جواب کي '''01''' سان وڌائي ڏٺو وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو موجوده باقي مان ڪٽي سگهجي، ته ڪٽ ڪيو وڃي. پوءِ باقي سان ايندڙ عددي جوڙو شامل ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪٽ ٿيو هجي ته جواب جو ايندڙ عدد '''1'''، ٻي حالت ۾ '''0''' هوندو. 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 - 1 - 1 - 1 - 1 ---- ---- ---- ---- 1 10 1 10 1 10 1 10 - 1 01 - 1 01 - 1 01 ------- ------- ------- 1 10 1 10 01 1 10 01 - 1 10 01 ---------- 0 پهرين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 0 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 001 ملي ٿو، جيڪو پهرين جوڙي 10 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو پهريون عدد 1 آهي. ٻئي مرحلي ۾ هيل تائين جواب 1 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد پڻ 1 آهي. ٽئين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 11 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 1101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽڻ لاءِ تمام وڏو آهي؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 0 آهي. چوٿين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 110 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 11001 ملي ٿو، جيڪو باقي 11001 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 1 آهي. اهڙيءَ طرح آخري جواب 1101 حاصل ٿئي ٿو. == ڀاڱا == ٻٽي حساب ۾ ڪنهن [[ڀاڱو|ڀاڱي]] جي ٻٽي توسيع رڳو تڏهن [[ورجندڙ عشري|ختم ٿيندي]] آهي، جڏهن ان جو [[مخرج]] 2 جي ڪنهن [[قوت]] جي برابر هجي. تنهنڪري 1/10 جي ڪا محدود ٻٽي صورت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 10 جا اولي جزا 2 ۽ 5 آهن. انهيءَ سبب ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ 10 × 1/10 جو نتيجو بلڪل 1 جي برابر نه ٿي سگهي ٿو. مثال طور، 1/3 جي ٻٽي توسيع .010101... آهي، جنهن جو مطلب آهي: :<math>\frac 13 = 0 \times 2^{-1} + 1 \times 2^{-2} + 0 \times 2^{-3} + 1 \times 2^{-4} + \cdots.</math> ٻن جي ابتڙ قوتن جي محدود مجموعي وسيلي ان جي بلڪل صحيح قيمت حاصل نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1/3 جي ٻٽي صورت ۾ صفر ۽ هڪ سدائين واري واري سان ورجندا رهن ٿا. {| class="wikitable" |- ! ڀاڱو ! [[بنياد 10|عشري]] ! ٻٽو ! ڀاڱائي ويجهو قدر |- | 1/1 | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.999... | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.{{Overline|1}} | 1/2 + 1/4 + 1/8... |- | 1/2 | 0.5{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.4999... | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0{{Overline|1}} | 1/4 + 1/8 + 1/16... |- | 1/3 | 0.333... | 0.{{Overline|01}} | 1/4 + 1/16 + 1/64... |- | 1/4 | 0.25{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.24999... | 0.01{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.00{{Overline|1}} | 1/8 + 1/16 + 1/32... |- | 1/5 | 0.2{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.1999... | 0.{{Overline|0011}} | 1/8 + 1/16 + 1/128... |- | 1/6 | 0.1666... | 0.0{{Overline|01}} | 1/8 + 1/32 + 1/128... |- | 1/7 | 0.142857142857... | 0.{{Overline|001}} | 1/8 + 1/64 + 1/512... |- | 1/8 | 0.125{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.124999... | 0.001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.000{{Overline|1}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/9 | 0.111... | 0.{{Overline|000111}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/10 | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0999... | 0.0{{Overline|0011}} | 1/16 + 1/32 + 1/256... |- | 1/11 | 0.090909... | 0.{{Overline|0001011101}} | 1/16 + 1/64 + 1/128... |- | 1/12 | 0.08333... | 0.00{{Overline|01}} | 1/16 + 1/64 + 1/256... |- | 1/13 | 0.076923076923... | 0.{{Overline|000100111011}} | 1/16 + 1/128 + 1/256... |- | 1/14 | 0.0714285714285... | 0.0{{Overline|001}} | 1/16 + 1/128 + 1/1024... |- | 1/15 | 0.0666... | 0.{{Overline|0001}} | 1/16 + 1/256... |- | 1/16 | 0.0625{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0624999... | 0.0001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0000{{Overline|1}} | 1/32 + 1/64 + 1/128... |} == بٽ وار عمل == {{Main|بٽ وار عمل}} جيتوڻيڪ هي عمل ٻٽن نشانين جي عددي معنيٰ سان سڌيءَ طرح لاڳاپيل نه آهن، پر بٽن جي سلسلن کي [[منطقي ڳنڍيندڙ|بولي منطقي عملگرن]] وسيلي بدلائي سگهجي ٿو. جڏهن ٻٽن نشانين جي ڪنهن سلسلي تي هن طريقي سان عمل ڪيو وڃي، ته ان کي '''بٽ وار عمل''' چيو ويندو آهي. [[منطقي ۽|۽]]، [[منطقي يا|يا]] ۽ [[خاص يا|خاص يا]] جهڙا منطقي عمل ٻن ڏنل ٻٽن عددن جي هڪجهڙن هنڌن تي موجود بٽن تي لاڳو ڪري سگهجن ٿا. جڏهن⁠تہ [[منطقي نفي|نه]] وارو عمل ڪنهن هڪ ڏنل ٻٽي عدد جي هر بٽ تي الڳ الڳ ڪري سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهڙا عمل حسابي مختصر طريقن طور استعمال ٿيندا آهن ۽ ڳڻپ جي ڪارڪردگيءَ جا ٻيا فائدا پڻ ڏيندا آهن. مثال طور، ڪنهن ٻٽي عدد کي کاٻي پاسي [[حسابي سرڪاءُ]] ڏيڻ، ان عدد کي 2 جي ڪنهن مثبت صحيح قوت سان ضرب ڪرڻ جي برابر آهي. == ٻين عددي سرشتن ڏانهن ۽ انهن مان تبديلي == === ڏھائي کان ٻٽي لکت === [[File:Decimal to Binary Conversion.gif|alt=|frame|(357)₁₀ کي ٻٽي لکت ۾ بدلائڻ سان (101100101)₂ حاصل ٿئي ٿو]] بنياد-10 واري [[صحیح عدد (ڪمپيوٽر سائنس)|صحیح عدد]] کي ان جي بنياد-2، يعني ٻٽي، برابر ۾ بدلائڻ لاءِ عدد کي [[ٻن سان ونڊ]] ڪيو ويندو آهي. حاصل ٿيل باقي [[گهٽ اهم بٽ]] هوندو آهي. پوءِ حاصل ونڊ کي ٻيهر ٻن سان ورهايو ويندو آهي، ۽ ان جو باقي ايندڙ گهٽ اهم بٽ بڻجي ٿو. اهو عمل تيستائين ورجايو ويندو آهي، جيستائين حاصل ونڊ هڪ نه ٿي وڃي. باقيات جو سلسلو، آخري حاصل ونڊ 1 سميت، ٻٽي قدر ٺاهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻن سان ونڊ ڪرڻ وقت هر باقي يا ته صفر يا هڪ هوندو آهي. مثال طور، (357)₁₀ کي (101100101)₂ طور ظاهر ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.chalkstreet.com/aptipedia/knowledgebase/base-system/|title=Base System|access-date=31 August 2016|archive-date=23 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023010521/https://www.chalkstreet.com/aptipedia/knowledgebase/base-system/|url-status=usurped}}</ref> === ٻٽي کان ڏھائي واري لکت=== بنياد-2 کان بنياد-10 ۾ تبديلي اڳئين قاعدي جو ابتڙ عمل آهي. ٻٽي عدد جا بٽ هڪ هڪ ڪري، سڀ کان وڌيڪ اهم، يعني کاٻي پاسي واري بٽ، کان شروع ڪري استعمال ڪيا وڃن ٿا. شروعاتي قدر 0 رکيو وڃي ٿو، پوءِ اڳئين قدر کي ٻيڻو ڪري ان ۾ ايندڙ بٽ شامل ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان نئون قدر حاصل ٿئي ٿو. هن عمل کي گهڻن خانن واري جدول ۾ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. مثال طور، 10010101101₂ کي ڏھاڪي ۾ بدلائڻ لاءِ: {| style="border: 1px solid #a2a9b1; border-spacing: 3px; background-color: #f8f9fa; color: black; margin: 0.5em 0 0.5em 1em; padding: 0.2em; line-height: 1.5em; width:22em" ! اڳيون قدر ! style="text-align:left" | × 2 + ! ايندڙ بٽ ! = نئون قدر |- |align="right"|0 ||× 2 +|| '''1''' || = 1 |- |align="right"|1 ||× 2 +|| '''0''' || = 2 |- |align="right"|2 ||× 2 +|| '''0''' || = 4 |- |align="right"|4 ||× 2 +|| '''1''' || = 9 |- |align="right"|9 ||× 2 +|| '''0''' || = 18 |- |align="right"|18 ||× 2 +|| '''1''' || = 37 |- |align="right"|37 ||× 2 +|| '''0''' || = 74 |- |align="right"|74 ||× 2 +|| '''1''' || = 149 |- |align="right"|149 ||× 2 +|| '''1''' || = 299 |- |align="right"|299 ||× 2 +|| '''0''' || = 598 |- |align="right"|598 ||× 2 +|| '''1''' || = '''1197''' |} نتيجو 1197₁₀ آهي. پهريون اڳيون قدر 0 رڳو شروعاتي ڏھائي قدر آهي. هي طريقو [[هورنر جو طريقو]] لاڳو ڪري ٿو. {| ! ٻٽو&nbsp; | 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || |- ! ڏھائي&nbsp; | 1×2¹⁰ + || 0×2⁹ + || 0×2⁸ + || 1×2⁷ + || 0×2⁶ + || 1×2⁵ + || 0×2⁴ + || 1×2³ + || 1×2² + || 0×2¹ + || 1×2⁰ = || 1197 |} ڪنهن عدد جي ڀاڱائي حصن کي پڻ ساڳين طريقن سان تبديل ڪيو ويندو آهي. اهي طريقا وري عدد کي ٻيڻو يا اڌ ڪرڻ سان موقعي واري سرڪاءَ جي برابريءَ تي ٻڌل آهن. 0.11010110101₂ جهڙي ڀاڱائي ٻٽي عدد ۾ پهريون عدد <math display="inline">\frac{1}{2}</math>، ٻيو عدد <math display="inline">(\frac{1}{2})^2=\frac{1}{4}</math>، ۽ اهڙيءَ طرح اڳتي هوندو آهي. تنهنڪري جيڪڏهن ڏھاڪي واري نقطي کان پوءِ پهرين هنڌ تي 1 هجي، ته عدد گهٽ ۾ گهٽ <math display="inline">\frac{1}{2}</math> هوندو، ۽ ابتڙ حالت ۾ ائين نه هوندو. اهڙي عدد کي ٻيڻو ڪرڻ سان نتيجو گهٽ ۾ گهٽ 1 ٿيندو. ان مان هي قاعدو نڪري ٿو: بدلائڻ واري عدد کي بار بار ٻيڻو ڪيو وڃي، نوٽ ڪيو وڃي ته نتيجو 1 جي برابر يا ان کان وڌيڪ آهي يا نه، ۽ پوءِ صحيح عددي حصو هٽايو وڃي. مثال طور، <math display="inline">(\frac{1}{3})_{10}</math> جي ٻٽي صورت هن ريت آهي: {| class="wikitable" ! تبديلي ! نتيجو |- |<math display="inline">\frac{1}{3}</math> || 0. |- |<math display="inline">\frac{1}{3}\times 2=\frac{2}{3}<1</math> || 0.0 |- |<math display="inline">\frac{2}{3}\times 2=1\frac{1}{3}\ge 1</math> || 0.01 |- |<math display="inline">\frac{1}{3}\times 2=\frac{2}{3}<1</math> || 0.010 |- |<math display="inline">\frac{2}{3}\times 2=1\frac{1}{3}\ge 1</math> || 0.0101 |} تنهنڪري ورجندڙ ڏھائي وارو ڀاڱو 0.{{overline|3}}... ورجندڙ ٻٽي ڀاڱي 0.{{overline|01}}... جي برابر آهي. ٻئي مثال طور، 0.1₁₀ جي ٻٽي صورت هن ريت آهي: {| class="wikitable" ! تبديلي ! نتيجو |- | '''0.1''' || 0. |- |0.1 × 2 = '''0.2''' < 1 || 0.0 |- |0.2 × 2 = '''0.4''' < 1 || 0.00 |- |0.4 × 2 = '''0.8''' < 1 || 0.000 |- |0.8 × 2 = '''1.6''' ≥ 1 || 0.0001 |- |0.6 × 2 = '''1.2''' ≥ 1 || 0.00011 |- |0.2 × 2 = '''0.4''' < 1 || 0.000110 |- |0.4 × 2 = '''0.8''' < 1 || 0.0001100 |- |0.8 × 2 = '''1.6''' ≥ 1 || 0.00011001 |- |0.6 × 2 = '''1.2''' ≥ 1 || 0.000110011 |- |0.2 × 2 = '''0.4''' < 1 || 0.0001100110 |} هي پڻ ورجندڙ ٻٽي ڀاڱو 0.0{{overline|0011}}... آهي. اها ڳالهه حيرت انگيز لڳي سگهي ٿي ته ختم ٿيندڙ ڏھائي ڀاڱن جي ٻٽي توسيع ورجندڙ ٿي سگهي ٿي. انهيءَ سبب ڪيترن ماڻهن کي اهو ڏسي حيرت ٿيندي آهي ته 1/10 + ... + 1/10، يعني ڏهن 1/10 عددن جو مجموعو، ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ بلڪل 1 جي برابر نه هوندو آهي. حقيقت ۾ رڳو اهي ٻٽا ڀاڱا ختم ٿيندڙ توسيع رکن ٿا، جيڪي ڪنهن صحیح عدد کي 2 جي ڪنهن قوت سان ورهائڻ جي صورت ۾ هجن؛ 1/10 اهڙي صورت ۾ ناهي. آخري تبديلي ٻٽي ڀاڱن کان ڏھائي واري ڀاڱن ڏانهن آهي. رڳو ورجندڙ ڀاڱن ۾ ڪجهه ڏکيائي پيش اچي ٿي؛ ٻي صورت ۾ ڀاڱي کي سرڪائي صحیح عدد بڻايو وڃي ٿو، ان کي مٿي بيان ڪيل طريقي سان ڏھائي ۾ بدلايو وڃي ٿو، ۽ پوءِ ڏھائي واري بنياد ۾ 2 جي مناسب قوت سان ورهايو وڃي ٿو. مثال طور: <math display="block">\begin{align} x & = & 1100&.1\overline{01110}\ldots \\ x\times 2^6 & = & 1100101110&.\overline{01110}\ldots \\ x\times 2 & = & 11001&.\overline{01110}\ldots \\ x\times(2^6-2) & = & 1100010101 \\ x & = & 1100010101/111110 \\ x & = & (789/62)_{10} \end{align}</math> ٻٽي کان ڏھائي ۾ تبديل ڪرڻ جو هڪ ٻيو طريقو، جيڪو [[سورهنائي عددي سرشتو|سورهنائي]] سرشتي کان واقف ماڻهوءَ لاءِ اڪثر وڌيڪ تيز هوندو آهي، اڻسڌي تبديلي آهي: پهرين <math>x</math> کي ٻٽي مان سورهنائي ۾، ۽ پوءِ سورهنائي مان عشري ۾ بدلايو وڃي ٿو. تمام وڏن عددن لاءِ اهي سادا طريقا ڪارائتا ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ اهڙيون گهڻيون ضربون يا ونڊون ڪرڻيون پون ٿيون، جن ۾ هڪ عدد تمام وڏو هوندو آهي. [[ورهايو ۽ فتح ڪريو قاعدو|ورهايو ۽ فتح ڪريو]] وارو سادو قاعدو وڏن عددن لاءِ وڌيڪ اثرائتو آهي. ڏنل ٻٽي عدد کي 10^''k'' سان ورهايو وڃي ٿو، جتي ''k'' اهڙيءَ طرح چونڊيو وڃي ٿو، جو حاصل ونڊ ۽ باقي تقريباً برابر هجن. پوءِ ٻنهي حصن کي عشري ۾ تبديل ڪري پاڻ ۾ [[ڳنڍڻ|ڳنڍيو]] وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح ڪنهن عشري عدد کي لڳ ڀڳ برابر ٻن حصن ۾ ورهايو وڃي ٿو؛ هر حصي کي ٻٽي ۾ بدلايو وڃي ٿو، پوءِ پهرين تبديل ٿيل حصي کي 10^''k'' سان ضرب ڪري ٻئي حصي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، جتي ''k'' تبديليءَ کان اڳ ٻئي، گهٽ اهم حصي ۾ موجود عشري عددن جو تعداد آهي. === سورهنائي === {{Main|ھيڪساڊيسيمل عددي سرشتو}} {{Hexadecimal table}} ٻٽي عددن کي سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) سرشتي ۾ ۽ سورهنائي مان ٻٽي ۾ آسانيءَ سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. ان جو سبب اهو آهي ته سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) سرشتي جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] 16، ٻٽي سرشتي جي بنياد 2 جي قوت آهي. خاص طور 16 = 2⁴، تنهنڪري سورهنائي جي هڪ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ ٻٽي جا چار عدد گهربل هوندا آهن، جيئن ڀر واري جدول ۾ ڏيکاريل آهي. سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) عدد کي ان جي ٻٽي برابر ۾ بدلائڻ لاءِ هر سورهنائي عدد جي جاءِ تي ان جا لاڳاپيل ٻٽا عدد لکجن: :3A₁₆ = 0011 1010₂ :E7₁₆ = 1110 0111₂ ٻٽي عدد کي سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) برابر ۾ بدلائڻ لاءِ ان کي چئن چئن بٽن جي ٽولن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن بٽن جو تعداد چئن جو پوروڻ نه هجي، ته کاٻي پاسي واڌو '''0''' بٽ وڌا وڃن، جنهن کي [[ڀرائي (رمزنگاري)#بٽ ڀرائي|ڀرائي]] چيو وڃي ٿو. مثال طور: :1010010₂ = 0101 0010، ڀرائي سميت ٽولا = 52₁₆ :11011101₂ = 1101 1101، ٽولا = DD₁₆ سورهنائي عدد کي عشري برابر ۾ بدلائڻ لاءِ هر سورهنائي عدد جي عشري برابر کي 16 جي لاڳاپيل قوت سان ضرب ڪري، حاصل ٿيل قدر پاڻ ۾ جمع ڪيا وڃن: :C0E7₁₆ = (12 × 16³) + (0 × 16²) + (14 × 16¹) + (7 × 16⁰) = (12 × 4096) + (0 × 256) + (14 × 16) + (7 × 1) = 49,383₁₀ === اٺائي === {{Main|اٺائي عددي سرشتو}} ٻٽي عددن کي [[اٺائي عددي سرشتو|اٺائي]] سرشتي ۾ پڻ آسانيءَ سان تبديل ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٺائي سرشتي جو بنياد 8 آهي، جيڪو [[ٻن جي قوت]] آهي، يعني 2³. تنهنڪري اٺائي جي هڪ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ بلڪل ٽي ٻٽا عدد گهربل هوندا آهن. اٺائي ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ لاڳاپو مٿي ڏنل سورهنائي جدول جي پهرين اٺن عددن جهڙو آهي. ٻٽو 000 اٺائي عدد 0 جي برابر، ٻٽو 111 اٺائي عدد 7 جي برابر، ۽ اهڙيءَ طرح اڳتي آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! اٺائي ! ٻٽو |- | 0 || 000 |- | 1 || 001 |- | 2 || 010 |- | 3 || 011 |- | 4 || 100 |- | 5 || 101 |- | 6 || 110 |- | 7 || 111 |} اٺائي کان ٻٽي ۾ تبديلي ساڳئي طريقي سان ڪئي وڃي ٿي، جيئن [[سورهنائي عددي سرشتو|سورهنائي]] کان ٻٽي ۾: :65₈ = 110 101₂ :17₈ = 001 111₂ ٻٽي کان اٺائي ۾: :101100₂ = 101 100₂، ٽولا = 54₈ :10011₂ = 010 011₂، ڀرائي سميت ٽولا = 23₈ ۽ اٺائي کان عشري ۾: :65₈ = (6 × 8¹) + (5 × 8⁰) = (6 × 8) + (5 × 1) = 53₁₀ :127₈ = (1 × 8²) + (2 × 8¹) + (7 × 8⁰) = (1 × 64) + (2 × 8) + (7 × 1) = 87₁₀ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] er3i7azb2gh3ddr6ppeke4ltdt9cm8v 394560 394556 2026-07-15T11:52:55Z Intisar Ali 8681 394560 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ٻٽي عددي سرشتي جو اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان تي وڌيڪ ڪم ڪيو، جنهن کي هن سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> تنهن هوندي به، ٻٽن عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان اڳ به قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، مثال طور [[فال ڪڍڻ]] لاءِ [[ٻٽي ڪُڻي]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|اهي حسابي قدر، جيڪي خيال ڪيو وڃي ٿو ته [[هورس جي اک]] جي حصن وسيلي ظاهر ڪيا ويندا هئا]] قديم مصر جا ڪاتب ڀاڱن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڀاڱا]]، جيڪي ٻٽي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هئا، ۽ [[هورس جي اک|هورس جي اک جا ڀاڱا]]. پوئين سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو رياضيءَ جي ڪجهه مؤرخن جو خيال هو ته ان ۾ استعمال ٿيندڙ نشانين کي [[هورس]] جي اک جي شڪل ٺاهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هن راءِ تي اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor1-link=Eleanor Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|editor2-link=Jackie Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|url=https://books.google.com/books?id=xZMSDAAAQBAJ&pg=PA790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک جا ڀاڱا اناج، مايع شين يا ٻين ماپن جي ڀاڱائي مقدار لاءِ ٻٽي ڳڻپ جو سرشتو هئا. هن سرشتي ۾ هڪ [[هيڪٽ]] جي ڪنهن ڀاڱي کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ٻٽن ڀاڱن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جون شروعاتي صورتون [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿيون، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل ترقي يافته هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43|url=https://books.google.com/books?id=ux--OWgWvBQC&pg=PA42}}.</ref> [[قديم مصري ضرب]] ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو پڻ ٻٽن عددن سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي عدد سان ضرب ڪرڻ لاءِ مرحلن جو هڪ سلسلو اختيار ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ ڪنهن قدر، جيڪو شروعات ۾ ٻن عددن مان پهريون عدد هوندو هو، کي يا ته ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا ان ۾ پهريون عدد ٻيهر شامل ڪيو ويندو هو. اهي مرحلا ڪهڙي ترتيب سان ڪرڻا آهن، اهو ٻئي عدد جي ٻٽي اظهار مان طئي ٿيندو هو. هي طريقو مثال طور [[رائنڊ رياضي پيپرس]] ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو تقريباً 1650 ق م جو آهي.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136|url=https://books.google.com/books?id=BtcQq4RUfkUC&pg=PA135}}.</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي باگوا]] چين ۾ ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|url=https://books.google.com/books?id=S5hLpfFiMCQC&pg=PR13|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت کي ان جي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] [[آئي چنگ وسيلي فال ڪڍڻ|فال ڪڍڻ واري طريقي]] جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي ٻٽوائي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|url=https://books.google.com/books?id=SsbChdIiflsC&pg=PA29|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ترتيبوار ٽن بٽن ۽ ڇهن بٽن وارن ٻٽن عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ قديم چين جي [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي صورت ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو، جيڪا جديد ٻٽن عددن سان مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد ان ترتيب کي رياضيائي استعمال لاءِ پيش ڪرڻ نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> شائو يونگ جي چورس ترتيب ۾ هر هڪ هيڪساگرام جي مٿان موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي ڏسندي،<ref name="Marshall"> {{cite web |url= http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm |title= Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence) |last= Marshall |first= Steve |date= |website= |publisher= |access-date=2022-09-15 |quote="You could say [the Fuxi binary sequence] is a more sensible way of rendering hexagram as binary numbers .... The reasoning, if any, that informs [the King Wen] sequence is unknown." }} </ref> ۽ قطارن کي يا ته هيٺئين ساڄي پاسي کان مٿئين کاٻي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 0 ۽ ٽٽل ليڪون 1 هجن، يا مٿئين کاٻي پاسي کان هيٺئين ساڄي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 1 ۽ ٽٽل ليڪون 0 هجن، هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي سلسلي طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu" in :Das Neueste über China: G.W. Leibnizens Novissima Sinica von 1697 : Internationales Symposium, Berlin 4. bis 7. Oktober 1997|date=2000| publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart|isbn=3515074481|pages=165–170|url=https://books.google.com/books?id=DkIpP2SsGlIC&pg=PA165|ref=ID3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب|اٽرسڪن ماڻهن]] فال ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[فال ڪڍندڙ پادري|جگرن]] جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو هو. هر حصي تي ڪنهن ديوتا ۽ آسمان ۾ ان سان لاڳاپيل علائقي جو نالو لکيل هوندو هو. جگر جي هر حصي مان هڪ ٻٽو نتيجو حاصل ٿيندو هو، جنهن کي ٻين نتيجن سان گڏائي آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |url=https://www.jstor.org/stable/27566714 |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345 |jstor=27566714 |issn=0002-9475}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] واري پيشگوئي مرڪز ۾ فال ڪڍڻ لاءِ جدا جدا ٿانون مان سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا ڪڍيا ويندا هئا. پوءِ انهن نتيجن کي گڏ ڪري آخري پيشگوئي تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek divination |date=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-1573-5 |edition=1. publ |series=Blackwell ancient religions |location=Malden, Mass.}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، [[عروض (شاعري)|شاعراڻي وزن]] جي وضاحت لاءِ هڪ ٻٽو سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller programming: the microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-0-8493-7189-9|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, {{ISBN|0-387-94544-X}}</ref> هن شاعراڻن وزنن کي ننڍين ۽ ڊگهن ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جن مان ڊگهي ماترا ڊيگهه ۾ ٻن ننڍين ماترائن جي برابر هئي.<ref>[http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf Math for Poets and Drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616225617/http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf |date=16 June 2012 }} (pdf, 145KB)</ref> انهن کي ترتيبوار ''لگهو''، يعني هلڪي ماترا، ۽ ''گرو''، يعني ڳري ماترا، چيو ويندو هو. پنگلا جي هندو ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' (8.23) ۾ هر وزن کي هڪ الڳ قدر ڏيڻ لاءِ هڪ ماترائي جدول ٺاهڻ جو طريقو بيان ٿيل آهي. سنسڪرت ۾ ''چندهه شاستر'' جي لفظي معنيٰ "وزنن جو علم" آهي. پنگلا جي سرشتي ۾ ٻٽو اظهار ساڄي پاسي وڌندو هو، جڏهن⁠تہ جديد [[موقعي واري لکت]] ۾ ٻٽا عدد کاٻي پاسي وڌندا آهن.<ref>{{Cite book|title=The mathematics of harmony: from Euclid to contemporary mathematics and computer science|first1=Alexey|last1=Stakhov|author1-link=Alexey Stakhov|first2=Scott Anthony|last2=Olsen|isbn=978-981-277-582-5|year=2009|publisher=World Scientific |url=https://books.google.com/books?id=K6fac9RxXREC}}</ref> پنگلا جي سرشتي ۾ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي. چار ننڍيون ماترائون "0000" پهريون نمونو هيون ۽ انهن جو قدر هڪ هو. عددي قدر [[موقعي واري قيمت]]ن جي مجموعي ۾ هڪ شامل ڪري حاصل ڪيو ويندو هو.<ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", Journal of Indian Studies, Volume 21, 1993, pp. 31–50</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو پراڻي [[اويو سلطنت]] جي يوروبا قبيلي ۾ مشهور هو. اهو ''آئي چنگ'' سان مشابهت رکي ٿو، پر ''آئي چنگ'' جي 64 نشانين جي ڀيٽ ۾ ان ۾ 256 تائين ٻٽيون نشانيون هونديون آهن.{{sfnp|Landry|2019|p=25}} اهو عدد 16 جي چورس مان حاصل ٿئي ٿو ۽ اٺ بٽن واري سلسلي جي ڪل ممڪن ترتيبن جي برابر آهي. اِفا وسيلي فال ڪڍڻ ۾ اهي ممڪن نتيجا ''[https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2025/08/22/what-ifa-an-indigenous-binary-knowledge-system-can-teach-us-about-ai/ اودو]'' سڏجن ٿا. اهي ''اودو'' هڪ ''اوپيلي'' زنجير وسيلي طئي ڪيا وڃن ٿا، جنهن ۾ اٺ ٻج هوندا آهن. هر ٻج ٻن مان ڪنهن هڪ حالت، کليل يا بند، ۾ ڪري سگهي ٿو، جنهن سان سڀ ممڪن ترتيبون ٺهن ٿيون. اِفا جو آغاز 15هين صديءَ ۾ اولهه آفريڪا جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ ٿيو. 2008ع ۾ [[يونيسڪو]] اِفا کي "[[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جي شاهڪارن]]" واري فهرست ۾ شامل ڪيو.{{sfnp|Landry|2019|p=154}}<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146 |access-date=5 July 2017}}</ref> === ٻيون ثقافتون === [[فرانسيسي پولينيشيا]] جي [[مانگاريوا]] ٻيٽ جا رهواسي 1450ع کان اڳ هڪ گڏيل ٻٽي-[[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتو استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|date=16 December 2013|doi=10.1073/pnas.1309160110|pages=1322–1327|pmid=24344278|pmc=3910603|doi-access=free}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ ٻٽن سُرن وارا [[چيريل ڍول]] پيغامن کي ڪوڊ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ٻٽيون ترتيبون روايتي آفريڪي فال ڪڍڻ وارن سرشتن، جهڙوڪ [[اِفا]]، ۽ [[وچيون دور|وچئين دور]] جي اولهه واري [[نقطي فال]] ۾ پڻ استعمال ٿينديون هيون. [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي گهڻين مقامي ٻولين]] ۾ بنياد-2 وارو سرشتو استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |url=https://www.jstor.org/stable/23621076 |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160 |jstor=23621076 |issn=0003-5483}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ اولهه جون ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] هڪ اهڙي سرشتي جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ٻٽن عددن جي سلسلن ۾ بدلائي سگهجي ٿو، ۽ پوءِ انهن سلسلن کي ڪنهن به متن ۾ اکرن جي شڪل جي تمام هلڪن ۽ مشڪل سان ڏسڻ ۾ ايندڙ فرقن وسيلي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> ٻٽي رمزنگاريءَ جي عام نظريي لاءِ اهم ڳالهه اها هئي ته بيڪن وڌيڪ چيو ته هي طريقو ڪنهن به اهڙين شين سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، جيڪي رڳو ٻن هڪٻئي کان ڌار حالتن ۾ هجن: ”بشرطيڪ اهي شيون رڳو ٻٽي فرق جي لائق هجن؛ جيئن گهنڊن، بگلَن، روشنين ۽ مشعلن، بندوقن جي ٺڪائن، يا ساڳئي نوعيت جي ٻين اوزارن وسيلي.“<ref name="Bacon1605">{{Cite web |last=Bacon |first=Francis |author-link=Francis Bacon |title=The Advancement of Learning |url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html |year=1605 |volume=6 |location=London |pages=Chapter 1 }} </ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو رمز}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ اهڙو سرشتو بيان ڪيو، جنهن کي هن [[هنڌي حساب]] جو نالو ڏنو. هن ۾ اکرن جي غير موقعي واري اظهار وسيلي ٻٽو حساب ڪيو ويندو هو. [[ٿامس هيريئٽ]] ٻٽي سرشتي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيائين؛ اهي پوءِ سندس ڪاغذن مان هٿ آيا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454|doi=10.1119/1.1933042|bibcode=1951AmJPh..19..452S}}</ref> ممڪن آهي ته يورپ ۾ هن سرشتي بابت پهرين اشاعت [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ ڪئي هجي.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|language=de|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15|doi=10.1515/dmvm-2008-0009|s2cid=179000299|url=http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|archive-date=28 December 2021|access-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228024010/http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|url-status=dead}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ٻٽي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ٻٽن تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ٻٽي واڌ بابت'' ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ٻٽن عددن سان جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن عددن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ٻٽي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''Explication de l'Arithmétique Binaire'' ۾ ملي ٿو. هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هن ريت آهي: ''ٻٽي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ٻٽي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ٻٽي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ٻٽي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ٻٽي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ”ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.“<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm لائپنيٽز]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، تنهنڪري انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي، ۽ ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو. ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال پوءِ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن سندس جانشينن ۾ پڻ مقبول ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ٻٽا عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ تاريخي اهميت وارو مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ٻٽي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ”ماڊل ڪي“ نالو ڏنو. نالي ۾ ”ڪي“ سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ٻٽي جمع وسيلي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن مان وينر بعد ۾ پنهنجي يادگيرين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ٻٽا [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[آئي ٽرپل اي ڪمپيوٽنگ جي تاريخ جا ساليانا]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 صفحا)</ref> == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ ڪرڻ جو طريقو ٻين عددي سرشتن وانگر ئي آهي. هڪ هنج کان شروعات ڪندي، هر هنج کي وڌندڙ ترتيب سان تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻٽي يا ٻٽي ڳڻپ کي سمجهڻ کان اڳ، حوالو طور وڌيڪ مشهور [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي سرشتي]] ۾ ڳڻپ تي مختصر نظر وجهڻ مفيد آهي. === ڏھائي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي]] سرشتو ڏهن نشانين '''0''' کان '''9''' تائين استعمال ڪري ٿو. ڳڻپ سڀ کان گهٽ اهميت واري هنج (ساڄي پاسي واري عدد)، جنهن کي اڪثر ''پهريون ڊجٽ'' چيو ويندو آهي، کي وڌائڻ سان شروع ٿيندي آهي. جڏهن ان هنڌ تي موجود سڀئي نشانيون استعمال ٿي وڃن ٿيون، ته اهو عدد يا ھنج ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي واري وڌيڪ اهم عدد ۾ هڪ واڌ (''اوورفلو'') ڪئي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ وري ساڄي پاسي واري عدد ۾ ڳڻپ جاري رهندي آهي. اهو عمل هر وڌيڪ اهم عدد لاءِ ورجايو ويندو آهي. ڳڻپ هن ريت اڳتي وڌندي آهي: :000، 001، 002، ... 007، 008، 009، (ساڄي پاسي وارو عدد ٻيهر ٻڙي يا صفر ٿئي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي وارو عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''0، 011، 012، ... :&nbsp;&nbsp;&nbsp;... :090، 091، 092، ... 097، 098، 099، (ساڄي پاسي جا ٻئي عدد ٻيهر ٻڙي ٿين ٿا ۽ ايندڙ عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''00، 101، 102، ... === ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[File:Binary counter.gif|thumb|هي ڳڻپيندڙ ڏيکاري ٿو ته ٻٽي سرشتي ۾ ٻڙي کان 31 تائين ڪيئن ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي.]] [[File:Binary_guess_number_trick_SMIL.svg|thumb|upright|link={{filepath:binary_guess_number_trick_SMIL.svg}}|هڪ مشهور راند، جنهن ۾ ڪنهن عدد جو اندازو انهن ڪارڊن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي، جن تي اهو عدد موجود هجي. اها ٻٽي اظهار جي بٽن تي ٻڌل آهي. SVG فائيل ۾ ڪارڊ تي ڪلڪ ڪرڻ سان ان جي حالت تبديل ٿيندي.]] ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ به ساڳئي اصول تي ٻڌل آهي. هتي به واڌ سڀ کان گهٽ اهميت واري ٻٽي عدد، يعني [[بٽ]] (ساڄي پاسي وارو يا پهريون بٽ)، کان شروع ٿيندي آهي، پر هتي رڳو ٻه نشانيون '''0''' ۽ '''1''' موجود هونديون آهن. تنهنڪري جڏهن ڪنهن بٽ جي قيمت '''1''' تائين پهچي ٿي، ته ايندڙ واڌ سان اهو ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ساڳئي وقت ان جي کاٻي پاسي وارو بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو: :0000، :000'''1'''، (ساڄي پاسي وارو بٽ ٻيهر شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :00'''1'''0، 0011، (ساڄي پاسي جا ٻئي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''00، 0101، 0110، 0111، (ساڄي پاسي جا ٽي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''000، 1001، 1010، 1011، 1100، 1101، 1110، 1111 ... ٻٽي سرشتي ۾ هر بٽ، 2 جي وڌندڙ قوت جي نمائندگي ڪندو آهي. سڀ کان ساڄي پاسي وارو بٽ 2⁰، ان کان کاٻي وارو 2¹، پوءِ 2²، ۽ اهڙي طرح اڳتي وڌندو آهي. ڪنهن ٻٽي عدد جي قيمت انهن سڀني قوتن جي مجموعي جي برابر هوندي آهي، جن جي لاڳاپيل بٽن جي قيمت '''1''' هجي. مثال طور، ٻٽي عدد '''100101''' کي ڏھائي صورت ۾ هن ريت تبديل ڪيو وڃي ٿو: :100101₂ = [ ( '''1''' ) × 2⁵ ] + [ ( '''0''' ) × 2⁴ ] + [ ( '''0''' ) × 2³ ] + [ ( '''1''' ) × 2² ] + [ ( '''0''' ) × 2¹ ] + [ ( '''1''' ) × 2⁰ ] :100101₂ = [ '''1''' × 32 ] + [ '''0''' × 16 ] + [ '''0''' × 8 ] + [ '''1''' × 4 ] + [ '''0''' × 2 ] + [ '''1''' × 1 ] :'''100101₂ = 37₁₀''' == ٻٽو حساب == ٻٽن عددن ۾ [[حساب]] جو طريقو ٻين [[عددي سرشتو|عددي سرشتن]] جي [[موقعي واري لکت]] ۾ ٿيندڙ حساب سان گهڻو مشابهت رکي ٿو. ٻٽن عددن تي جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ ڪري سگهجي ٿي. === جمع === {{main|جمع ڪندڙ (برقيات)}} [[Image:Half Adder.svg|thumbnail|ٻٽي [[جمع ڪندڙ (برقيات)|اڌ جمع ڪندڙ]] جو [[برقي سرڪٽ جو خاڪو]]، جيڪو ٻن بٽن کي پاڻ ۾ جمع ڪري حاصل ۽ اڳتي کڻڻ وارو بٽ پيدا ڪري ٿو]] ٻٽي سرشتي ۾ سڀ کان سادو حسابي عمل جمع آهي. ٻن هڪ-عددي ٻٽن عددن کي جمع ڪرڻ نسبتاً سولو آهي ۽ ان ۾ اڳتي کڻڻ جو طريقو استعمال ٿيندو آهي: :0 + 0 → 0 :0 + 1 → 1 :1 + 0 → 1 :1 + 1 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 1 + 1 = 2 = 0 + (1 × 2¹)) ٻن '''1''' عددن کي جمع ڪرڻ سان '''0''' لکبو آهي، جڏهن⁠تہ '''1''' کي ايندڙ خاني ۾ شامل ڪرڻ لاءِ اڳتي کنيو ويندو آهي. اهو عمل عشري سرشتي ۾ ٿيندڙ جمع سان مشابهت رکي ٿو؛ جڏهن ٻن هڪ-عددي انگن جو مجموعو بنياد، يعني 10، جي برابر يا ان کان وڌيڪ ٿئي، ته کاٻي پاسي واري عدد ۾ هڪ واڌ ڪئي ويندي آهي: :5 + 5 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 5 + 5 = 10 = 0 + (1 × 10¹)) :7 + 9 → 6، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 7 + 9 = 16 = 6 + (1 × 10¹)) هن عمل کي '''اڳتي کڻڻ''' چيو ويندو آهي. جڏهن جمع جو نتيجو ڪنهن هڪ عدد جي ممڪن قيمت کان وڌي وڃي، ته واڌو مقدار کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اهو صحيح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ خاني جي وزن ۾ بنياد جيترو واڌارو هوندو آهي. ٻٽي سرشتي ۾ پڻ اڳتي کڻڻ ساڳيءَ ريت ڪم ڪري ٿو: {{brown|1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد)}} 0 1 1 0 1 + 1 0 1 1 1 ------------- = 1 0 0 1 0 0 = 36 هن مثال ۾ ٻه عدد، 01101₂ يعني 13₁₀، ۽ 10111₂ يعني 23₁₀، پاڻ ۾ جمع ڪيا ويا آهن. مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. سڀ کان ساڄي پاسي واري خاني کان شروع ڪندي، 1 + 1 = 10₂. ان مان '''1''' کاٻي پاسي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' ساڄي پاسي واري خاني جي هيٺان لکيو وڃي ٿو. ساڄي پاسي کان ٻئي خاني ۾ 1 + 0 + 1 = 10₂ ٿئي ٿو؛ وري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' هيٺ لکيو وڃي ٿو. ٽئين خاني ۾ 1 + 1 + 1 = 11₂ ٿئي ٿو. هن ڀيري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''1''' هيٺين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح اڳتي وڌڻ سان آخري جواب 100100₂ يعني 36₁₀ ملي ٿو. جڏهن ڪمپيوٽرن کي ٻن عددن کي جمع ڪرڻو پوي ٿو، ته هي قاعدو پڻ تيز ڳڻپ جي اجازت ڏئي ٿو: :x [[خاص يا|اڪس-يا]] y = (x + y) [[باقي وارو عمل|باقي]] 2 جتي x ۽ y ٻه بٽ آهن. ==== ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو ==== ٻٽي جمع جي ڪيترن سوالن لاءِ هڪ سادو طريقو '''ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو''' يا '''بروڪ هائوس ٻٽي جمع جو طريقو''' آهي. هي طريقو خاص طور تڏهن ڪارائتو هوندو آهي، جڏهن ڪنهن عدد ۾ لڳاتار ڪيترائي '''1''' موجود هجن. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته ٻٽي سرشتي ۾ {{varserif|n}} عددن تي مشتمل لڳاتار '''1'''ن جي قطار ۾ 1 شامل ڪرڻ سان هڪ '''1''' ۽ ان کان پوءِ {{varserif|n}} صفر حاصل ٿيندا آهن. اهو ئي اصول عشري سرشتي ۾ {{varserif|n}} لڳاتار '''9'''ن ۾ 1 جمع ڪرڻ سان لاڳو ٿئي ٿو: ٻٽو عشري 1 1 1 1 1 9 9 9 9 9 + 1 + 1 ——————————— ——————————— 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 ٻٽي سرشتي ۾ اهڙيون ڊگهيون قطارون عام آهن. تنهنڪري وڏن ٻٽن عددن کي گهڻن اڳتي کڻڻ وارن مرحلن کانسواءِ ٻن سادن قدمن ۾ جمع ڪري سگهجي ٿو. هيٺين مثال ۾ 1110111110₂ يعني 958₁₀ ۽ 1010110011₂ يعني 691₁₀ کي کاٻي پاسي روايتي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، ۽ ساڄي پاسي ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، جمع ڪيو ويو آهي: روايتي اڳتي کڻڻ وارو طريقو ڊگهي اڳتي کڻڻ وارو طريقو بمقابله {{brown|1 1 1 1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد) 1 ← 1 ←}} 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 <s>1 1 1</s> 0 <s>1 1 1 1 1</s> 0 + 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 + 1 0 <s>1</s> 0 1 1 0 0 <s>1</s> 1 ——————————————————————— —————————————————————— = 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. هڪ خاني کان ٻئي خاني تائين روايتي نموني اڳتي کڻڻ بدران، هيٺين ساڳئي موقعي واري خاني ۾ '''1''' سان ملندڙ سڀ کان گهٽ درجي واري '''1''' کي جمع ڪيو وڃي ٿو، ۽ هڪ '''1''' کي لڳاتار قطار جي پڄاڻيءَ کان هڪ خانو اڳتي کنيو وڃي ٿو. جيڪي عدد استعمال ٿي چڪا هجن، تن کي ليڪ ڏئي ختم ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ ئي جمع ٿي چڪا آهن. ساڳئي طريقي سان ٻين ڊگهن قطارن کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. پوءِ باقي عددن کي عام طريقي سان جمع ڪيو وڃي ٿو. اهڙي عمل سان آخري جواب 11001110001₂ يعني 1649₁₀ ملي ٿو. هن ننڍڙي مثال ۾ روايتي طريقي کي اٺ اڳتي کڻڻ وارا مرحلا گهربل هئا، جڏهن⁠تہ ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي ۾ فقط ٻه مرحلا گهربل ٿيا. ==== جمع جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 1 |- ! 1 | 1 | 10 |} ٻٽي جمع جي جدول [[منطقي يا#سچائي جدول|منطقي يا]] واري عمل <math>\lor</math> جي سچائي جدول سان مشابهت رکي ٿي، پر بلڪل ساڳي ناهي. فرق اهو آهي ته <math>1 \lor 1 = 1</math>، جڏهن⁠تہ <math>1+1=10</math>. === ڪٽ === {{further|نشان وارو عددي اظهار|ٻن جو پورائو}} [[ڪٽ]] جو عمل به گهڻو ڪري ساڳئي نموني ڪم ڪري ٿو: :0 − 0 → 0 :0 − 1 → 1، 1 اوڌر وٺو :1 − 0 → 1 :1 − 1 → 0 '''0''' مان '''1''' ڪٽڻ سان '''1''' لکيو وڃي ٿو، پر ايندڙ کاٻي خاني مان '''1''' اوڌر وٺڻو پوي ٿو. هن عمل کي '''اوڌر وٺڻ''' چيو ويندو آهي. اصول اڳتي کڻڻ جهڙو ئي آهي. جڏهن ڪٽ جو نتيجو صفر کان گهٽ ٿئي، ته کوٽ کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني مان اوڌر ورتو وڃي ٿو ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت مان ڪٽيو وڃي ٿو. * * * * (تارن وارن خانن مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 1 0 1 1 1 0 − 1 0 1 1 1 ---------------- = 1 0 1 0 1 1 1 * (تارن واري خاني مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 0 1 1 1 1 1 – 1 0 1 0 1 1 ---------------- = 0 1 1 0 1 0 0 ڪنهن مثبت عدد کي ڪٽڻ، ساڳئي [[مطلق قدر]] واري [[ناڪاري عدد]] کي جمع ڪرڻ جي برابر آهي. ڪمپيوٽر ناڪاري عددن کي سنڀالڻ لاءِ [[نشان وارو عددي اظهار]] استعمال ڪندا آهن، جن مان سڀ کان عام [[ٻن جو پورائو]] آهي. اهڙن اظهارَن سان الڳ ڪٽ واري عمل جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي. ٻن جي پورائي ۾ ڪٽ کي هن فارمولي سان بيان ڪري سگهجي ٿو: :{{math|1=A − B = A + not B + 1}} === ضرب === <!-- هي ڀاڱو [[ٻٽي ڪوڊ ڪيل عشري]] سان ڳنڍيل آهي --> ٻٽي سرشتي ۾ [[ضرب]] عشري ضرب سان مشابهت رکي ٿي. ٻن عددن {{varserif|A}} ۽ {{varserif|B}} کي جزوي حاصلن وسيلي ضرب ڪري سگهجي ٿو. {{varserif|B}} جي هر عدد لاءِ ان عدد ۽ {{varserif|A}} جو حاصل ڳڻيو وڃي ٿو ۽ نئين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. هر قطار کي ايترو کاٻي پاسي سرڪايو وڃي ٿو، جو ان جو ساڄو عدد {{varserif|B}} جي استعمال ڪيل عدد سان هڪ قطار ۾ اچي. سڀني جزوي حاصلن جو مجموعو آخري جواب ڏئي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ ٻٽي سرشتي ۾ فقط ٻه عدد آهن، تنهنڪري هر جزوي ضرب جا رڳو ٻه ممڪن نتيجا آهن: * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 0 هجي، ته جزوي حاصل به 0 هوندو. * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 1 هجي، ته جزوي حاصل {{varserif|A}} جي برابر هوندو. مثال طور، ٻٽن عددن 1011 ۽ 1010 کي هن ريت ضرب ڪيو وڃي ٿو: 1 0 1 1 ({{varserif|A}}) × 1 0 1 0 ({{varserif|B}}) --------- 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي ساڄي پاسي واري صفر لاءِ + 1 0 1 1 ← {{varserif|B}} جي ايندڙ هڪ لاءِ + 0 0 0 0 + 1 0 1 1 --------------- = 1 1 0 1 1 1 0 ٻٽن عددن کي [[ٻٽو نقطو|ٻٽي نقطي]] کان پوءِ موجود بٽن سميت پڻ ضرب ڪري سگهجي ٿو: 1 0 1 . 1 0 1 {{varserif|A}} (عشري سرشتي ۾ 5.625) × 1 1 0 . 0 1 {{varserif|B}} (عشري سرشتي ۾ 6.25) ------------------- 1 . 0 1 1 0 1 ← {{varserif|B}} جي هڪ لاءِ + 0 0 . 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي صفر لاءِ + 0 0 0 . 0 0 0 + 1 0 1 1 . 0 1 + 1 0 1 1 0 . 1 --------------------------- = 1 0 0 0 1 1 . 0 0 1 0 1 (عشري سرشتي ۾ 35.15625) پڻ ڏسو: [[بوٿ جو ضرب وارو قاعدو]]. ==== ضرب جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 0 |- ! 1 | 0 | 1 |} ٻٽي ضرب جي جدول [[منطقي ۽#سچائي جدول|منطقي ۽]] واري عمل <math>\land</math> جي سچائي جدول جي برابر آهي. === ونڊ === {{See also|ونڊ جو قاعدو#باقي سميت صحيح عددي ونڊ}} ٻٽي سرشتي ۾ [[ڊگهي ونڊ]] پڻ عشري سرشتي واري ڊگهي ونڊ سان مشابهت رکي ٿي. هيٺين مثال ۾ [[ورهائيندڙ]] 101₂، يعني عشري سرشتي ۾ 5، آهي، جڏهن⁠تہ [[ونڊ (رياضي)|ورهائجندڙ]] 11011₂، يعني عشري سرشتي ۾ 27، آهي. طريقو عشري ڊگهي ونڊ جهڙو آهي. هتي ورهائيندڙ 101₂، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن 110₂ ۾ هڪ ڀيرو اچي ٿو، تنهنڪري مٿين قطار ۾ '''1''' لکيو وڃي ٿو. پوءِ هن نتيجي کي ورهائيندڙ سان ضرب ڪري، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن مان ڪٽيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ عدد '''1''' کي هيٺ لاٿو وڃي ٿو ته جيئن نئون ٽن-عددي سلسلو ٺهي: 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 0 0 1 پوءِ ساڳيو عمل نئين سلسلي سان ورجايو وڃي ٿو ۽ ورهائجندڙ جا سڀ عدد ختم ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو: 1 0 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 1 1 1 − 1 0 1 ----- 0 1 0 تنهنڪري 11011₂ کي 101₂ سان ورهائڻ جو [[حاصل ونڊ]] 101₂ آهي، جيڪو مٿين قطار ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن⁠تہ هيٺين قطار ۾ ڏيکاريل باقي 10₂ آهي. عشري سرشتي ۾ اهو 27 کي 5 سان ورهائڻ جي برابر آهي، جنهن جو حاصل 5 ۽ باقي 2 آهي. ڊگهي ونڊ کانسواءِ اهڙا طريقا پڻ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جن ۾ هر مرحلي تي جزوي باقي مان ضرورت کان وڌيڪ ڪٽ ڪيو وڃي. اهڙا طريقا گهٽ باقاعده، پر وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن. === چورس پاڙ (اسڪوائر روٽ) === [[چورس پاڙ ڳڻڻ جا طريقا#ٻٽو عددي سرشتو (بنياد 2)|ٻٽي چورس پاڙ]] عدد بہ عدد ڪڍڻ جو عمل بنيادي طور عشري چورس پاڙ جهڙو آهي، پر ٻٽي سرشتي سبب گهڻو سادو آهي. پهرين عددن کي ساڄي پاسي کان جوڙن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن عددن جو تعداد اڻپورو هجي، ته شروع ۾ هڪ صفر وڌو وڃي. پوءِ هر مرحلي تي هيل تائين حاصل ٿيل جواب کي '''01''' سان وڌائي ڏٺو وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو موجوده باقي مان ڪٽي سگهجي، ته ڪٽ ڪيو وڃي. پوءِ باقي سان ايندڙ عددي جوڙو شامل ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪٽ ٿيو هجي ته جواب جو ايندڙ عدد '''1'''، ٻي حالت ۾ '''0''' هوندو. 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 - 1 - 1 - 1 - 1 ---- ---- ---- ---- 1 10 1 10 1 10 1 10 - 1 01 - 1 01 - 1 01 ------- ------- ------- 1 10 1 10 01 1 10 01 - 1 10 01 ---------- 0 پهرين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 0 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 001 ملي ٿو، جيڪو پهرين جوڙي 10 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو پهريون عدد 1 آهي. ٻئي مرحلي ۾ هيل تائين جواب 1 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد پڻ 1 آهي. ٽئين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 11 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 1101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽڻ لاءِ تمام وڏو آهي؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 0 آهي. چوٿين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 110 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 11001 ملي ٿو، جيڪو باقي 11001 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 1 آهي. اهڙيءَ طرح آخري جواب 1101 حاصل ٿئي ٿو. == ڀاڱا == ٻٽي حساب ۾ ڪنهن [[ڀاڱو|ڀاڱي]] جي ٻٽي توسيع رڳو تڏهن [[ورجندڙ عشري|ختم ٿيندي]] آهي، جڏهن ان جو [[مخرج]] 2 جي ڪنهن [[قوت]] جي برابر هجي. تنهنڪري 1/10 جي ڪا محدود ٻٽي صورت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 10 جا اولي جزا 2 ۽ 5 آهن. انهيءَ سبب ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ 10 × 1/10 جو نتيجو بلڪل 1 جي برابر نه ٿي سگهي ٿو. مثال طور، 1/3 جي ٻٽي توسيع .010101... آهي، جنهن جو مطلب آهي: :<math>\frac 13 = 0 \times 2^{-1} + 1 \times 2^{-2} + 0 \times 2^{-3} + 1 \times 2^{-4} + \cdots.</math> ٻن جي ابتڙ قوتن جي محدود مجموعي وسيلي ان جي بلڪل صحيح قيمت حاصل نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1/3 جي ٻٽي صورت ۾ صفر ۽ هڪ سدائين واري واري سان ورجندا رهن ٿا. {| class="wikitable" |- ! ڀاڱو ! [[بنياد 10|عشري]] ! ٻٽو ! ڀاڱائي ويجهو قدر |- | 1/1 | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.999... | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.{{Overline|1}} | 1/2 + 1/4 + 1/8... |- | 1/2 | 0.5{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.4999... | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0{{Overline|1}} | 1/4 + 1/8 + 1/16... |- | 1/3 | 0.333... | 0.{{Overline|01}} | 1/4 + 1/16 + 1/64... |- | 1/4 | 0.25{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.24999... | 0.01{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.00{{Overline|1}} | 1/8 + 1/16 + 1/32... |- | 1/5 | 0.2{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.1999... | 0.{{Overline|0011}} | 1/8 + 1/16 + 1/128... |- | 1/6 | 0.1666... | 0.0{{Overline|01}} | 1/8 + 1/32 + 1/128... |- | 1/7 | 0.142857142857... | 0.{{Overline|001}} | 1/8 + 1/64 + 1/512... |- | 1/8 | 0.125{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.124999... | 0.001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.000{{Overline|1}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/9 | 0.111... | 0.{{Overline|000111}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/10 | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0999... | 0.0{{Overline|0011}} | 1/16 + 1/32 + 1/256... |- | 1/11 | 0.090909... | 0.{{Overline|0001011101}} | 1/16 + 1/64 + 1/128... |- | 1/12 | 0.08333... | 0.00{{Overline|01}} | 1/16 + 1/64 + 1/256... |- | 1/13 | 0.076923076923... | 0.{{Overline|000100111011}} | 1/16 + 1/128 + 1/256... |- | 1/14 | 0.0714285714285... | 0.0{{Overline|001}} | 1/16 + 1/128 + 1/1024... |- | 1/15 | 0.0666... | 0.{{Overline|0001}} | 1/16 + 1/256... |- | 1/16 | 0.0625{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0624999... | 0.0001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0000{{Overline|1}} | 1/32 + 1/64 + 1/128... |} == بٽ وار عمل == {{Main|بٽ وار عمل}} جيتوڻيڪ هي عمل ٻٽن نشانين جي عددي معنيٰ سان سڌيءَ طرح لاڳاپيل نه آهن، پر بٽن جي سلسلن کي [[منطقي ڳنڍيندڙ|بولي منطقي عملگرن]] وسيلي بدلائي سگهجي ٿو. جڏهن ٻٽن نشانين جي ڪنهن سلسلي تي هن طريقي سان عمل ڪيو وڃي، ته ان کي '''بٽ وار عمل''' چيو ويندو آهي. [[منطقي ۽|۽]]، [[منطقي يا|يا]] ۽ [[خاص يا|خاص يا]] جهڙا منطقي عمل ٻن ڏنل ٻٽن عددن جي هڪجهڙن هنڌن تي موجود بٽن تي لاڳو ڪري سگهجن ٿا. جڏهن⁠تہ [[منطقي نفي|نه]] وارو عمل ڪنهن هڪ ڏنل ٻٽي عدد جي هر بٽ تي الڳ الڳ ڪري سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهڙا عمل حسابي مختصر طريقن طور استعمال ٿيندا آهن ۽ ڳڻپ جي ڪارڪردگيءَ جا ٻيا فائدا پڻ ڏيندا آهن. مثال طور، ڪنهن ٻٽي عدد کي کاٻي پاسي [[حسابي سرڪاءُ]] ڏيڻ، ان عدد کي 2 جي ڪنهن مثبت صحيح قوت سان ضرب ڪرڻ جي برابر آهي. == ٻين عددي سرشتن ڏانهن ۽ انهن مان تبديلي == === ڏھائي کان ٻٽي لکت === [[File:Decimal to Binary Conversion.gif|alt=|frame|(357)₁₀ کي ٻٽي لکت ۾ بدلائڻ سان (101100101)₂ حاصل ٿئي ٿو]] بنياد-10 واري [[صحیح عدد (ڪمپيوٽر سائنس)|صحیح عدد]] کي ان جي بنياد-2، يعني ٻٽي، برابر ۾ بدلائڻ لاءِ عدد کي [[ٻن سان ونڊ]] ڪيو ويندو آهي. حاصل ٿيل باقي [[گهٽ اهم بٽ]] هوندو آهي. پوءِ حاصل ونڊ کي ٻيهر ٻن سان ورهايو ويندو آهي، ۽ ان جو باقي ايندڙ گهٽ اهم بٽ بڻجي ٿو. اهو عمل تيستائين ورجايو ويندو آهي، جيستائين حاصل ونڊ هڪ نه ٿي وڃي. باقيات جو سلسلو، آخري حاصل ونڊ 1 سميت، ٻٽي قدر ٺاهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻن سان ونڊ ڪرڻ وقت هر باقي يا ته صفر يا هڪ هوندو آهي. مثال طور، (357)₁₀ کي (101100101)₂ طور ظاهر ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.chalkstreet.com/aptipedia/knowledgebase/base-system/|title=Base System|access-date=31 August 2016|archive-date=23 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023010521/https://www.chalkstreet.com/aptipedia/knowledgebase/base-system/|url-status=usurped}}</ref> === ٻٽي کان ڏھائي واري لکت=== بنياد-2 کان بنياد-10 ۾ تبديلي اڳئين قاعدي جو ابتڙ عمل آهي. ٻٽي عدد جا بٽ هڪ هڪ ڪري، سڀ کان وڌيڪ اهم، يعني کاٻي پاسي واري بٽ، کان شروع ڪري استعمال ڪيا وڃن ٿا. شروعاتي قدر 0 رکيو وڃي ٿو، پوءِ اڳئين قدر کي ٻيڻو ڪري ان ۾ ايندڙ بٽ شامل ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان نئون قدر حاصل ٿئي ٿو. هن عمل کي گهڻن خانن واري جدول ۾ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. مثال طور، 10010101101₂ کي ڏھاڪي ۾ بدلائڻ لاءِ: {| style="border: 1px solid #a2a9b1; border-spacing: 3px; background-color: #f8f9fa; color: black; margin: 0.5em 0 0.5em 1em; padding: 0.2em; line-height: 1.5em; width:22em" ! اڳيون قدر ! style="text-align:left" | × 2 + ! ايندڙ بٽ ! = نئون قدر |- |align="right"|0 ||× 2 +|| '''1''' || = 1 |- |align="right"|1 ||× 2 +|| '''0''' || = 2 |- |align="right"|2 ||× 2 +|| '''0''' || = 4 |- |align="right"|4 ||× 2 +|| '''1''' || = 9 |- |align="right"|9 ||× 2 +|| '''0''' || = 18 |- |align="right"|18 ||× 2 +|| '''1''' || = 37 |- |align="right"|37 ||× 2 +|| '''0''' || = 74 |- |align="right"|74 ||× 2 +|| '''1''' || = 149 |- |align="right"|149 ||× 2 +|| '''1''' || = 299 |- |align="right"|299 ||× 2 +|| '''0''' || = 598 |- |align="right"|598 ||× 2 +|| '''1''' || = '''1197''' |} نتيجو 1197₁₀ آهي. پهريون اڳيون قدر 0 رڳو شروعاتي ڏھائي قدر آهي. هي طريقو [[هورنر جو طريقو]] لاڳو ڪري ٿو. {| ! ٻٽو&nbsp; | 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || |- ! ڏھائي&nbsp; | 1×2¹⁰ + || 0×2⁹ + || 0×2⁸ + || 1×2⁷ + || 0×2⁶ + || 1×2⁵ + || 0×2⁴ + || 1×2³ + || 1×2² + || 0×2¹ + || 1×2⁰ = || 1197 |} ڪنهن عدد جي ڀاڱائي حصن کي پڻ ساڳين طريقن سان تبديل ڪيو ويندو آهي. اهي طريقا وري عدد کي ٻيڻو يا اڌ ڪرڻ سان موقعي واري سرڪاءَ جي برابريءَ تي ٻڌل آهن. 0.11010110101₂ جهڙي ڀاڱائي ٻٽي عدد ۾ پهريون عدد <math display="inline">\frac{1}{2}</math>، ٻيو عدد <math display="inline">(\frac{1}{2})^2=\frac{1}{4}</math>، ۽ اهڙيءَ طرح اڳتي هوندو آهي. تنهنڪري جيڪڏهن ڏھاڪي واري نقطي کان پوءِ پهرين هنڌ تي 1 هجي، ته عدد گهٽ ۾ گهٽ <math display="inline">\frac{1}{2}</math> هوندو، ۽ ابتڙ حالت ۾ ائين نه هوندو. اهڙي عدد کي ٻيڻو ڪرڻ سان نتيجو گهٽ ۾ گهٽ 1 ٿيندو. ان مان هي قاعدو نڪري ٿو: بدلائڻ واري عدد کي بار بار ٻيڻو ڪيو وڃي، نوٽ ڪيو وڃي ته نتيجو 1 جي برابر يا ان کان وڌيڪ آهي يا نه، ۽ پوءِ صحيح عددي حصو هٽايو وڃي. مثال طور، <math display="inline">(\frac{1}{3})_{10}</math> جي ٻٽي صورت هن ريت آهي: {| class="wikitable" ! تبديلي ! نتيجو |- |<math display="inline">\frac{1}{3}</math> || 0. |- |<math display="inline">\frac{1}{3}\times 2=\frac{2}{3}<1</math> || 0.0 |- |<math display="inline">\frac{2}{3}\times 2=1\frac{1}{3}\ge 1</math> || 0.01 |- |<math display="inline">\frac{1}{3}\times 2=\frac{2}{3}<1</math> || 0.010 |- |<math display="inline">\frac{2}{3}\times 2=1\frac{1}{3}\ge 1</math> || 0.0101 |} تنهنڪري ورجندڙ ڏھائي وارو ڀاڱو 0.{{overline|3}}... ورجندڙ ٻٽي ڀاڱي 0.{{overline|01}}... جي برابر آهي. ٻئي مثال طور، 0.1₁₀ جي ٻٽي صورت هن ريت آهي: {| class="wikitable" ! تبديلي ! نتيجو |- | '''0.1''' || 0. |- |0.1 × 2 = '''0.2''' < 1 || 0.0 |- |0.2 × 2 = '''0.4''' < 1 || 0.00 |- |0.4 × 2 = '''0.8''' < 1 || 0.000 |- |0.8 × 2 = '''1.6''' ≥ 1 || 0.0001 |- |0.6 × 2 = '''1.2''' ≥ 1 || 0.00011 |- |0.2 × 2 = '''0.4''' < 1 || 0.000110 |- |0.4 × 2 = '''0.8''' < 1 || 0.0001100 |- |0.8 × 2 = '''1.6''' ≥ 1 || 0.00011001 |- |0.6 × 2 = '''1.2''' ≥ 1 || 0.000110011 |- |0.2 × 2 = '''0.4''' < 1 || 0.0001100110 |} هي پڻ ورجندڙ ٻٽي ڀاڱو 0.0{{overline|0011}}... آهي. اها ڳالهه حيرت انگيز لڳي سگهي ٿي ته ختم ٿيندڙ ڏھائي ڀاڱن جي ٻٽي توسيع ورجندڙ ٿي سگهي ٿي. انهيءَ سبب ڪيترن ماڻهن کي اهو ڏسي حيرت ٿيندي آهي ته 1/10 + ... + 1/10، يعني ڏهن 1/10 عددن جو مجموعو، ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ بلڪل 1 جي برابر نه هوندو آهي. حقيقت ۾ رڳو اهي ٻٽا ڀاڱا ختم ٿيندڙ توسيع رکن ٿا، جيڪي ڪنهن صحیح عدد کي 2 جي ڪنهن قوت سان ورهائڻ جي صورت ۾ هجن؛ 1/10 اهڙي صورت ۾ ناهي. آخري تبديلي ٻٽي ڀاڱن کان ڏھائي واري ڀاڱن ڏانهن آهي. رڳو ورجندڙ ڀاڱن ۾ ڪجهه ڏکيائي پيش اچي ٿي؛ ٻي صورت ۾ ڀاڱي کي سرڪائي صحیح عدد بڻايو وڃي ٿو، ان کي مٿي بيان ڪيل طريقي سان ڏھائي ۾ بدلايو وڃي ٿو، ۽ پوءِ ڏھائي واري بنياد ۾ 2 جي مناسب قوت سان ورهايو وڃي ٿو. مثال طور: <math display="block">\begin{align} x & = & 1100&.1\overline{01110}\ldots \\ x\times 2^6 & = & 1100101110&.\overline{01110}\ldots \\ x\times 2 & = & 11001&.\overline{01110}\ldots \\ x\times(2^6-2) & = & 1100010101 \\ x & = & 1100010101/111110 \\ x & = & (789/62)_{10} \end{align}</math> ٻٽي کان ڏھائي ۾ تبديل ڪرڻ جو هڪ ٻيو طريقو، جيڪو [[سورهنائي عددي سرشتو|سورهنائي]] سرشتي کان واقف ماڻهوءَ لاءِ اڪثر وڌيڪ تيز هوندو آهي، اڻسڌي تبديلي آهي: پهرين <math>x</math> کي ٻٽي مان سورهنائي ۾، ۽ پوءِ سورهنائي مان عشري ۾ بدلايو وڃي ٿو. تمام وڏن عددن لاءِ اهي سادا طريقا ڪارائتا ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ اهڙيون گهڻيون ضربون يا ونڊون ڪرڻيون پون ٿيون، جن ۾ هڪ عدد تمام وڏو هوندو آهي. [[ورهايو ۽ فتح ڪريو قاعدو|ورهايو ۽ فتح ڪريو]] وارو سادو قاعدو وڏن عددن لاءِ وڌيڪ اثرائتو آهي. ڏنل ٻٽي عدد کي 10^''k'' سان ورهايو وڃي ٿو، جتي ''k'' اهڙيءَ طرح چونڊيو وڃي ٿو، جو حاصل ونڊ ۽ باقي تقريباً برابر هجن. پوءِ ٻنهي حصن کي عشري ۾ تبديل ڪري پاڻ ۾ [[ڳنڍڻ|ڳنڍيو]] وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح ڪنهن عشري عدد کي لڳ ڀڳ برابر ٻن حصن ۾ ورهايو وڃي ٿو؛ هر حصي کي ٻٽي ۾ بدلايو وڃي ٿو، پوءِ پهرين تبديل ٿيل حصي کي 10^''k'' سان ضرب ڪري ٻئي حصي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، جتي ''k'' تبديليءَ کان اڳ ٻئي، گهٽ اهم حصي ۾ موجود عشري عددن جو تعداد آهي. === سورهنائي === {{Main|ھيڪساڊيسيمل عددي سرشتو}} {{Hexadecimal table}} ٻٽي عددن کي سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) سرشتي ۾ ۽ سورهنائي مان ٻٽي ۾ آسانيءَ سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. ان جو سبب اهو آهي ته سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) سرشتي جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] 16، ٻٽي سرشتي جي بنياد 2 جي قوت آهي. خاص طور 16 = 2⁴، تنهنڪري سورهنائي جي هڪ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ ٻٽي جا چار عدد گهربل هوندا آهن، جيئن ڀر واري جدول ۾ ڏيکاريل آهي. سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) عدد کي ان جي ٻٽي برابر ۾ بدلائڻ لاءِ هر سورهنائي عدد جي جاءِ تي ان جا لاڳاپيل ٻٽا عدد لکجن: :3A₁₆ = 0011 1010₂ :E7₁₆ = 1110 0111₂ ٻٽي عدد کي سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) برابر ۾ بدلائڻ لاءِ ان کي چئن چئن بٽن جي ٽولن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن بٽن جو تعداد چئن جو پوروڻ نه هجي، ته کاٻي پاسي واڌو '''0''' بٽ وڌا وڃن، جنهن کي [[ڀرائي (رمزنگاري)#بٽ ڀرائي|ڀرائي]] چيو وڃي ٿو. مثال طور: :1010010₂ = 0101 0010، ڀرائي سميت ٽولا = 52₁₆ :11011101₂ = 1101 1101، ٽولا = DD₁₆ سورهنائي عدد کي عشري برابر ۾ بدلائڻ لاءِ هر سورهنائي عدد جي عشري برابر کي 16 جي لاڳاپيل قوت سان ضرب ڪري، حاصل ٿيل قدر پاڻ ۾ جمع ڪيا وڃن: :C0E7₁₆ = (12 × 16³) + (0 × 16²) + (14 × 16¹) + (7 × 16⁰) = (12 × 4096) + (0 × 256) + (14 × 16) + (7 × 1) = 49,383₁₀ === اٺائي === {{Main|اٺائي عددي سرشتو}} ٻٽي عددن کي [[اٺائي عددي سرشتو|اٺائي]] سرشتي ۾ پڻ آسانيءَ سان تبديل ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٺائي سرشتي جو بنياد 8 آهي، جيڪو [[ٻن جي قوت]] آهي، يعني 2³. تنهنڪري اٺائي جي هڪ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ بلڪل ٽي ٻٽا عدد گهربل هوندا آهن. اٺائي ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ لاڳاپو مٿي ڏنل سورهنائي جدول جي پهرين اٺن عددن جهڙو آهي. ٻٽو 000 اٺائي عدد 0 جي برابر، ٻٽو 111 اٺائي عدد 7 جي برابر، ۽ اهڙيءَ طرح اڳتي آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! اٺائي ! ٻٽو |- | 0 || 000 |- | 1 || 001 |- | 2 || 010 |- | 3 || 011 |- | 4 || 100 |- | 5 || 101 |- | 6 || 110 |- | 7 || 111 |} اٺائي کان ٻٽي ۾ تبديلي ساڳئي طريقي سان ڪئي وڃي ٿي، جيئن [[سورهنائي عددي سرشتو|سورهنائي]] کان ٻٽي ۾: :65₈ = 110 101₂ :17₈ = 001 111₂ ٻٽي کان اٺائي ۾: :101100₂ = 101 100₂، ٽولا = 54₈ :10011₂ = 010 011₂، ڀرائي سميت ٽولا = 23₈ ۽ اٺائي کان عشري ۾: :65₈ = (6 × 8¹) + (5 × 8⁰) = (6 × 8) + (5 × 1) = 53₁₀ :127₈ = (1 × 8²) + (2 × 8¹) + (7 × 8⁰) = (1 × 64) + (2 × 8) + (7 × 1) = 87₁₀ == حقيقي عددن جي اظهار == <!-- This section is linked from [[Chaitin's constant]] --> صحیح عددن کان سواءِ ٻين عددن کي منفي قوتن جي مدد سان ظاهر ڪري سگهجي ٿو، جن کي ٻين عددن کان [[بنيادي نقطو|بنيادي نقطي]] ذريعي ڌار ڪيو ويندو آهي. عشري سرشتي ۾ هن نقطي کي [[ڏھائي نقطو]] چيو ويندو آهي. مثال طور، ٻٽو عدد 11.01₂ هن ريت آهي: {| |'''1''' × 2¹ || (1 × 2 = '''2''') || جمع |- |'''1''' × 2⁰ || (1 × 1 = '''1''') || جمع |- |'''0''' × 2⁻¹ || (0 × {{frac|2}} = '''0''') || جمع |- |'''1''' × 2⁻² || (1 × {{frac|4}} = '''0.25''') |} جنهن جو ڪل عشري قدر 3.25 ٿئي ٿو. اهي سڀئي [[ٻه-قوتي ناطق ڪسر|ٻه-قوتي ناطق ڪسر]] <math>\frac{p}{2^a}</math>، جن جو مخرج 2 جي ڪنهن قوت جي برابر هجي، ٻٽي سرشتي ۾ '''ختم ٿيندڙ''' صورت رکن ٿا؛ يعني بنيادي نقطي کان پوءِ عددن جو تعداد محدود هوندو آهي. جڏهن⁠تہ ٻيا [[ناطق عدد]] ٻٽي صورت ته رکن ٿا، پر ختم ٿيڻ بدران '''ورجائتا''' هوندا آهن، يعني عددن جو هڪ محدود سلسلو لامحدود ڀيرا ورجائبو رهندو آهي. مثال طور: <math display="block">\frac{1_{10}}{3_{10}} = \frac{1_2}{11_2} = 0.01010101\overline{01}\ldots\,_2 </math> <math display="block">\frac{12_{10}}{17_{10}} = \frac{1100_2}{10001_2} = 0.10110100\,10110100\overline{10110100}\ldots\,_2 </math> اهو اصول، ته هر ناطق عدد جي ٻٽي صورت يا ته ختم ٿيندي آهي يا وري ورجائتي هوندي آهي، ٻين بنيادن وارن عددي سرشتن ۾ پڻ موجود آهي. مثال طور [[ڏھائي]] سرشتي ۾ به ساڳيو اصول لاڳو ٿئي ٿو. هڪ ٻي هڪجهڙائي اها آهي ته هر ختم ٿيندڙ صورت جي هڪ متبادل صورت به موجود هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[0.111... = 1 (binary)|0.111111...]] هندسي سلسلي 2⁻¹ + 2⁻² + 2⁻³ + ... جي مجموعي جي برابر آهي، جنهن جو قدر 1 آهي. اهي ٻٽا عدد، جيڪي نه ختم ٿين ٿا ۽ نه وري ڪنهن مقرر سلسلي سان ورجائجن ٿا، [[غير ناطق عدد]] ظاهر ڪن ٿا. مثال طور: * 0.10100100010000100000100... ۾ هڪ نمونو موجود آهي، پر اهو مقرر ڊيگهه وارو ورجائتو نمونو ناهي؛ تنهنڪري هي هڪ غير ناطق عدد آهي. * 1.0110101000001001111001100110011111110...، <math>\sqrt{2}</math> يعني [[2 جو چورس پاڙ]] جي ٻٽي صورت آهي، جيڪو پڻ هڪ غير ناطق عدد آهي. هن ۾ ڪو واضح ورجائتو نمونو موجود ناهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] 2o712wkyovo4iuckvm65vco9f5j0c3d 394562 394560 2026-07-15T11:54:48Z Intisar Ali 8681 394562 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ٻٽي عددي سرشتي جو اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان تي وڌيڪ ڪم ڪيو، جنهن کي هن سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> تنهن هوندي به، ٻٽن عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان اڳ به قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، مثال طور [[فال ڪڍڻ]] لاءِ [[ٻٽي ڪُڻي]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|اهي حسابي قدر، جيڪي خيال ڪيو وڃي ٿو ته [[هورس جي اک]] جي حصن وسيلي ظاهر ڪيا ويندا هئا]] قديم مصر جا ڪاتب ڀاڱن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڀاڱا]]، جيڪي ٻٽي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هئا، ۽ [[هورس جي اک|هورس جي اک جا ڀاڱا]]. پوئين سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو رياضيءَ جي ڪجهه مؤرخن جو خيال هو ته ان ۾ استعمال ٿيندڙ نشانين کي [[هورس]] جي اک جي شڪل ٺاهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هن راءِ تي اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor1-link=Eleanor Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|editor2-link=Jackie Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|url=https://books.google.com/books?id=xZMSDAAAQBAJ&pg=PA790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک جا ڀاڱا اناج، مايع شين يا ٻين ماپن جي ڀاڱائي مقدار لاءِ ٻٽي ڳڻپ جو سرشتو هئا. هن سرشتي ۾ هڪ [[هيڪٽ]] جي ڪنهن ڀاڱي کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ٻٽن ڀاڱن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جون شروعاتي صورتون [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿيون، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل ترقي يافته هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43|url=https://books.google.com/books?id=ux--OWgWvBQC&pg=PA42}}.</ref> [[قديم مصري ضرب]] ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو پڻ ٻٽن عددن سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي عدد سان ضرب ڪرڻ لاءِ مرحلن جو هڪ سلسلو اختيار ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ ڪنهن قدر، جيڪو شروعات ۾ ٻن عددن مان پهريون عدد هوندو هو، کي يا ته ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا ان ۾ پهريون عدد ٻيهر شامل ڪيو ويندو هو. اهي مرحلا ڪهڙي ترتيب سان ڪرڻا آهن، اهو ٻئي عدد جي ٻٽي اظهار مان طئي ٿيندو هو. هي طريقو مثال طور [[رائنڊ رياضي پيپرس]] ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو تقريباً 1650 ق م جو آهي.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136|url=https://books.google.com/books?id=BtcQq4RUfkUC&pg=PA135}}.</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي باگوا]] چين ۾ ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|url=https://books.google.com/books?id=S5hLpfFiMCQC&pg=PR13|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت کي ان جي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] [[آئي چنگ وسيلي فال ڪڍڻ|فال ڪڍڻ واري طريقي]] جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي ٻٽوائي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|url=https://books.google.com/books?id=SsbChdIiflsC&pg=PA29|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ترتيبوار ٽن بٽن ۽ ڇهن بٽن وارن ٻٽن عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ قديم چين جي [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي صورت ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو، جيڪا جديد ٻٽن عددن سان مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد ان ترتيب کي رياضيائي استعمال لاءِ پيش ڪرڻ نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> شائو يونگ جي چورس ترتيب ۾ هر هڪ هيڪساگرام جي مٿان موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي ڏسندي،<ref name="Marshall"> {{cite web |url= http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm |title= Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence) |last= Marshall |first= Steve |date= |website= |publisher= |access-date=2022-09-15 |quote="You could say [the Fuxi binary sequence] is a more sensible way of rendering hexagram as binary numbers .... The reasoning, if any, that informs [the King Wen] sequence is unknown." }} </ref> ۽ قطارن کي يا ته هيٺئين ساڄي پاسي کان مٿئين کاٻي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 0 ۽ ٽٽل ليڪون 1 هجن، يا مٿئين کاٻي پاسي کان هيٺئين ساڄي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 1 ۽ ٽٽل ليڪون 0 هجن، هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي سلسلي طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu" in :Das Neueste über China: G.W. Leibnizens Novissima Sinica von 1697 : Internationales Symposium, Berlin 4. bis 7. Oktober 1997|date=2000| publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart|isbn=3515074481|pages=165–170|url=https://books.google.com/books?id=DkIpP2SsGlIC&pg=PA165|ref=ID3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب|اٽرسڪن ماڻهن]] فال ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[فال ڪڍندڙ پادري|جگرن]] جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو هو. هر حصي تي ڪنهن ديوتا ۽ آسمان ۾ ان سان لاڳاپيل علائقي جو نالو لکيل هوندو هو. جگر جي هر حصي مان هڪ ٻٽو نتيجو حاصل ٿيندو هو، جنهن کي ٻين نتيجن سان گڏائي آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |url=https://www.jstor.org/stable/27566714 |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345 |jstor=27566714 |issn=0002-9475}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] واري پيشگوئي مرڪز ۾ فال ڪڍڻ لاءِ جدا جدا ٿانون مان سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا ڪڍيا ويندا هئا. پوءِ انهن نتيجن کي گڏ ڪري آخري پيشگوئي تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek divination |date=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-1573-5 |edition=1. publ |series=Blackwell ancient religions |location=Malden, Mass.}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، [[عروض (شاعري)|شاعراڻي وزن]] جي وضاحت لاءِ هڪ ٻٽو سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller programming: the microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-0-8493-7189-9|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, {{ISBN|0-387-94544-X}}</ref> هن شاعراڻن وزنن کي ننڍين ۽ ڊگهن ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جن مان ڊگهي ماترا ڊيگهه ۾ ٻن ننڍين ماترائن جي برابر هئي.<ref>[http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf Math for Poets and Drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616225617/http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf |date=16 June 2012 }} (pdf, 145KB)</ref> انهن کي ترتيبوار ''لگهو''، يعني هلڪي ماترا، ۽ ''گرو''، يعني ڳري ماترا، چيو ويندو هو. پنگلا جي هندو ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' (8.23) ۾ هر وزن کي هڪ الڳ قدر ڏيڻ لاءِ هڪ ماترائي جدول ٺاهڻ جو طريقو بيان ٿيل آهي. سنسڪرت ۾ ''چندهه شاستر'' جي لفظي معنيٰ "وزنن جو علم" آهي. پنگلا جي سرشتي ۾ ٻٽو اظهار ساڄي پاسي وڌندو هو، جڏهن⁠تہ جديد [[موقعي واري لکت]] ۾ ٻٽا عدد کاٻي پاسي وڌندا آهن.<ref>{{Cite book|title=The mathematics of harmony: from Euclid to contemporary mathematics and computer science|first1=Alexey|last1=Stakhov|author1-link=Alexey Stakhov|first2=Scott Anthony|last2=Olsen|isbn=978-981-277-582-5|year=2009|publisher=World Scientific |url=https://books.google.com/books?id=K6fac9RxXREC}}</ref> پنگلا جي سرشتي ۾ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي. چار ننڍيون ماترائون "0000" پهريون نمونو هيون ۽ انهن جو قدر هڪ هو. عددي قدر [[موقعي واري قيمت]]ن جي مجموعي ۾ هڪ شامل ڪري حاصل ڪيو ويندو هو.<ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", Journal of Indian Studies, Volume 21, 1993, pp. 31–50</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو پراڻي [[اويو سلطنت]] جي يوروبا قبيلي ۾ مشهور هو. اهو ''آئي چنگ'' سان مشابهت رکي ٿو، پر ''آئي چنگ'' جي 64 نشانين جي ڀيٽ ۾ ان ۾ 256 تائين ٻٽيون نشانيون هونديون آهن.{{sfnp|Landry|2019|p=25}} اهو عدد 16 جي چورس مان حاصل ٿئي ٿو ۽ اٺ بٽن واري سلسلي جي ڪل ممڪن ترتيبن جي برابر آهي. اِفا وسيلي فال ڪڍڻ ۾ اهي ممڪن نتيجا ''[https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2025/08/22/what-ifa-an-indigenous-binary-knowledge-system-can-teach-us-about-ai/ اودو]'' سڏجن ٿا. اهي ''اودو'' هڪ ''اوپيلي'' زنجير وسيلي طئي ڪيا وڃن ٿا، جنهن ۾ اٺ ٻج هوندا آهن. هر ٻج ٻن مان ڪنهن هڪ حالت، کليل يا بند، ۾ ڪري سگهي ٿو، جنهن سان سڀ ممڪن ترتيبون ٺهن ٿيون. اِفا جو آغاز 15هين صديءَ ۾ اولهه آفريڪا جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ ٿيو. 2008ع ۾ [[يونيسڪو]] اِفا کي "[[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جي شاهڪارن]]" واري فهرست ۾ شامل ڪيو.{{sfnp|Landry|2019|p=154}}<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146 |access-date=5 July 2017}}</ref> === ٻيون ثقافتون === [[فرانسيسي پولينيشيا]] جي [[مانگاريوا]] ٻيٽ جا رهواسي 1450ع کان اڳ هڪ گڏيل ٻٽي-[[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتو استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|date=16 December 2013|doi=10.1073/pnas.1309160110|pages=1322–1327|pmid=24344278|pmc=3910603|doi-access=free}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ ٻٽن سُرن وارا [[چيريل ڍول]] پيغامن کي ڪوڊ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ٻٽيون ترتيبون روايتي آفريڪي فال ڪڍڻ وارن سرشتن، جهڙوڪ [[اِفا]]، ۽ [[وچيون دور|وچئين دور]] جي اولهه واري [[نقطي فال]] ۾ پڻ استعمال ٿينديون هيون. [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي گهڻين مقامي ٻولين]] ۾ بنياد-2 وارو سرشتو استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |url=https://www.jstor.org/stable/23621076 |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160 |jstor=23621076 |issn=0003-5483}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ اولهه جون ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] هڪ اهڙي سرشتي جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ٻٽن عددن جي سلسلن ۾ بدلائي سگهجي ٿو، ۽ پوءِ انهن سلسلن کي ڪنهن به متن ۾ اکرن جي شڪل جي تمام هلڪن ۽ مشڪل سان ڏسڻ ۾ ايندڙ فرقن وسيلي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> ٻٽي رمزنگاريءَ جي عام نظريي لاءِ اهم ڳالهه اها هئي ته بيڪن وڌيڪ چيو ته هي طريقو ڪنهن به اهڙين شين سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، جيڪي رڳو ٻن هڪٻئي کان ڌار حالتن ۾ هجن: ”بشرطيڪ اهي شيون رڳو ٻٽي فرق جي لائق هجن؛ جيئن گهنڊن، بگلَن، روشنين ۽ مشعلن، بندوقن جي ٺڪائن، يا ساڳئي نوعيت جي ٻين اوزارن وسيلي.“<ref name="Bacon1605">{{Cite web |last=Bacon |first=Francis |author-link=Francis Bacon |title=The Advancement of Learning |url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html |year=1605 |volume=6 |location=London |pages=Chapter 1 }} </ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو رمز}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ اهڙو سرشتو بيان ڪيو، جنهن کي هن [[هنڌي حساب]] جو نالو ڏنو. هن ۾ اکرن جي غير موقعي واري اظهار وسيلي ٻٽو حساب ڪيو ويندو هو. [[ٿامس هيريئٽ]] ٻٽي سرشتي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيائين؛ اهي پوءِ سندس ڪاغذن مان هٿ آيا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454|doi=10.1119/1.1933042|bibcode=1951AmJPh..19..452S}}</ref> ممڪن آهي ته يورپ ۾ هن سرشتي بابت پهرين اشاعت [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ ڪئي هجي.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|language=de|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15|doi=10.1515/dmvm-2008-0009|s2cid=179000299|url=http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|archive-date=28 December 2021|access-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228024010/http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|url-status=dead}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ٻٽي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ٻٽن تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ٻٽي واڌ بابت'' ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ٻٽن عددن سان جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن عددن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ٻٽي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''Explication de l'Arithmétique Binaire'' ۾ ملي ٿو. هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هن ريت آهي: ''ٻٽي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ٻٽي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ٻٽي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ٻٽي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ٻٽي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ”ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.“<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm لائپنيٽز]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، تنهنڪري انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي، ۽ ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو. ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال پوءِ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن سندس جانشينن ۾ پڻ مقبول ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ٻٽا عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ تاريخي اهميت وارو مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ٻٽي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ”ماڊل ڪي“ نالو ڏنو. نالي ۾ ”ڪي“ سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ٻٽي جمع وسيلي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن مان وينر بعد ۾ پنهنجي يادگيرين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ٻٽا [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[آئي ٽرپل اي ڪمپيوٽنگ جي تاريخ جا ساليانا]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 صفحا)</ref> == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ ڪرڻ جو طريقو ٻين عددي سرشتن وانگر ئي آهي. هڪ هنج کان شروعات ڪندي، هر هنج کي وڌندڙ ترتيب سان تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻٽي يا ٻٽي ڳڻپ کي سمجهڻ کان اڳ، حوالو طور وڌيڪ مشهور [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي سرشتي]] ۾ ڳڻپ تي مختصر نظر وجهڻ مفيد آهي. === ڏھائي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي]] سرشتو ڏهن نشانين '''0''' کان '''9''' تائين استعمال ڪري ٿو. ڳڻپ سڀ کان گهٽ اهميت واري هنج (ساڄي پاسي واري عدد)، جنهن کي اڪثر ''پهريون ڊجٽ'' چيو ويندو آهي، کي وڌائڻ سان شروع ٿيندي آهي. جڏهن ان هنڌ تي موجود سڀئي نشانيون استعمال ٿي وڃن ٿيون، ته اهو عدد يا ھنج ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي واري وڌيڪ اهم عدد ۾ هڪ واڌ (''اوورفلو'') ڪئي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ وري ساڄي پاسي واري عدد ۾ ڳڻپ جاري رهندي آهي. اهو عمل هر وڌيڪ اهم عدد لاءِ ورجايو ويندو آهي. ڳڻپ هن ريت اڳتي وڌندي آهي: :000، 001، 002، ... 007، 008، 009، (ساڄي پاسي وارو عدد ٻيهر ٻڙي يا صفر ٿئي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي وارو عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''0، 011، 012، ... :&nbsp;&nbsp;&nbsp;... :090، 091، 092، ... 097، 098، 099، (ساڄي پاسي جا ٻئي عدد ٻيهر ٻڙي ٿين ٿا ۽ ايندڙ عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''00، 101، 102، ... === ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[File:Binary counter.gif|thumb|هي ڳڻپيندڙ ڏيکاري ٿو ته ٻٽي سرشتي ۾ ٻڙي کان 31 تائين ڪيئن ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي.]] [[File:Binary_guess_number_trick_SMIL.svg|thumb|upright|link={{filepath:binary_guess_number_trick_SMIL.svg}}|هڪ مشهور راند، جنهن ۾ ڪنهن عدد جو اندازو انهن ڪارڊن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي، جن تي اهو عدد موجود هجي. اها ٻٽي اظهار جي بٽن تي ٻڌل آهي. SVG فائيل ۾ ڪارڊ تي ڪلڪ ڪرڻ سان ان جي حالت تبديل ٿيندي.]] ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ به ساڳئي اصول تي ٻڌل آهي. هتي به واڌ سڀ کان گهٽ اهميت واري ٻٽي عدد، يعني [[بٽ]] (ساڄي پاسي وارو يا پهريون بٽ)، کان شروع ٿيندي آهي، پر هتي رڳو ٻه نشانيون '''0''' ۽ '''1''' موجود هونديون آهن. تنهنڪري جڏهن ڪنهن بٽ جي قيمت '''1''' تائين پهچي ٿي، ته ايندڙ واڌ سان اهو ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ساڳئي وقت ان جي کاٻي پاسي وارو بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو: :0000، :000'''1'''، (ساڄي پاسي وارو بٽ ٻيهر شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :00'''1'''0، 0011، (ساڄي پاسي جا ٻئي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''00، 0101، 0110، 0111، (ساڄي پاسي جا ٽي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''000، 1001، 1010، 1011، 1100، 1101، 1110، 1111 ... ٻٽي سرشتي ۾ هر بٽ، 2 جي وڌندڙ قوت جي نمائندگي ڪندو آهي. سڀ کان ساڄي پاسي وارو بٽ 2⁰، ان کان کاٻي وارو 2¹، پوءِ 2²، ۽ اهڙي طرح اڳتي وڌندو آهي. ڪنهن ٻٽي عدد جي قيمت انهن سڀني قوتن جي مجموعي جي برابر هوندي آهي، جن جي لاڳاپيل بٽن جي قيمت '''1''' هجي. مثال طور، ٻٽي عدد '''100101''' کي ڏھائي صورت ۾ هن ريت تبديل ڪيو وڃي ٿو: :100101₂ = [ ( '''1''' ) × 2⁵ ] + [ ( '''0''' ) × 2⁴ ] + [ ( '''0''' ) × 2³ ] + [ ( '''1''' ) × 2² ] + [ ( '''0''' ) × 2¹ ] + [ ( '''1''' ) × 2⁰ ] :100101₂ = [ '''1''' × 32 ] + [ '''0''' × 16 ] + [ '''0''' × 8 ] + [ '''1''' × 4 ] + [ '''0''' × 2 ] + [ '''1''' × 1 ] :'''100101₂ = 37₁₀''' == ٻٽو حساب == ٻٽن عددن ۾ [[حساب]] جو طريقو ٻين [[عددي سرشتو|عددي سرشتن]] جي [[موقعي واري لکت]] ۾ ٿيندڙ حساب سان گهڻو مشابهت رکي ٿو. ٻٽن عددن تي جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ ڪري سگهجي ٿي. === جمع === {{main|جمع ڪندڙ (برقيات)}} [[Image:Half Adder.svg|thumbnail|ٻٽي [[جمع ڪندڙ (برقيات)|اڌ جمع ڪندڙ]] جو [[برقي سرڪٽ جو خاڪو]]، جيڪو ٻن بٽن کي پاڻ ۾ جمع ڪري حاصل ۽ اڳتي کڻڻ وارو بٽ پيدا ڪري ٿو]] ٻٽي سرشتي ۾ سڀ کان سادو حسابي عمل جمع آهي. ٻن هڪ-عددي ٻٽن عددن کي جمع ڪرڻ نسبتاً سولو آهي ۽ ان ۾ اڳتي کڻڻ جو طريقو استعمال ٿيندو آهي: :0 + 0 → 0 :0 + 1 → 1 :1 + 0 → 1 :1 + 1 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 1 + 1 = 2 = 0 + (1 × 2¹)) ٻن '''1''' عددن کي جمع ڪرڻ سان '''0''' لکبو آهي، جڏهن⁠تہ '''1''' کي ايندڙ خاني ۾ شامل ڪرڻ لاءِ اڳتي کنيو ويندو آهي. اهو عمل عشري سرشتي ۾ ٿيندڙ جمع سان مشابهت رکي ٿو؛ جڏهن ٻن هڪ-عددي انگن جو مجموعو بنياد، يعني 10، جي برابر يا ان کان وڌيڪ ٿئي، ته کاٻي پاسي واري عدد ۾ هڪ واڌ ڪئي ويندي آهي: :5 + 5 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 5 + 5 = 10 = 0 + (1 × 10¹)) :7 + 9 → 6، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 7 + 9 = 16 = 6 + (1 × 10¹)) هن عمل کي '''اڳتي کڻڻ''' چيو ويندو آهي. جڏهن جمع جو نتيجو ڪنهن هڪ عدد جي ممڪن قيمت کان وڌي وڃي، ته واڌو مقدار کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اهو صحيح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ خاني جي وزن ۾ بنياد جيترو واڌارو هوندو آهي. ٻٽي سرشتي ۾ پڻ اڳتي کڻڻ ساڳيءَ ريت ڪم ڪري ٿو: {{brown|1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد)}} 0 1 1 0 1 + 1 0 1 1 1 ------------- = 1 0 0 1 0 0 = 36 هن مثال ۾ ٻه عدد، 01101₂ يعني 13₁₀، ۽ 10111₂ يعني 23₁₀، پاڻ ۾ جمع ڪيا ويا آهن. مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. سڀ کان ساڄي پاسي واري خاني کان شروع ڪندي، 1 + 1 = 10₂. ان مان '''1''' کاٻي پاسي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' ساڄي پاسي واري خاني جي هيٺان لکيو وڃي ٿو. ساڄي پاسي کان ٻئي خاني ۾ 1 + 0 + 1 = 10₂ ٿئي ٿو؛ وري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' هيٺ لکيو وڃي ٿو. ٽئين خاني ۾ 1 + 1 + 1 = 11₂ ٿئي ٿو. هن ڀيري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''1''' هيٺين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح اڳتي وڌڻ سان آخري جواب 100100₂ يعني 36₁₀ ملي ٿو. جڏهن ڪمپيوٽرن کي ٻن عددن کي جمع ڪرڻو پوي ٿو، ته هي قاعدو پڻ تيز ڳڻپ جي اجازت ڏئي ٿو: :x [[خاص يا|اڪس-يا]] y = (x + y) [[باقي وارو عمل|باقي]] 2 جتي x ۽ y ٻه بٽ آهن. ==== ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو ==== ٻٽي جمع جي ڪيترن سوالن لاءِ هڪ سادو طريقو '''ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو''' يا '''بروڪ هائوس ٻٽي جمع جو طريقو''' آهي. هي طريقو خاص طور تڏهن ڪارائتو هوندو آهي، جڏهن ڪنهن عدد ۾ لڳاتار ڪيترائي '''1''' موجود هجن. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته ٻٽي سرشتي ۾ {{varserif|n}} عددن تي مشتمل لڳاتار '''1'''ن جي قطار ۾ 1 شامل ڪرڻ سان هڪ '''1''' ۽ ان کان پوءِ {{varserif|n}} صفر حاصل ٿيندا آهن. اهو ئي اصول عشري سرشتي ۾ {{varserif|n}} لڳاتار '''9'''ن ۾ 1 جمع ڪرڻ سان لاڳو ٿئي ٿو: ٻٽو عشري 1 1 1 1 1 9 9 9 9 9 + 1 + 1 ——————————— ——————————— 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 ٻٽي سرشتي ۾ اهڙيون ڊگهيون قطارون عام آهن. تنهنڪري وڏن ٻٽن عددن کي گهڻن اڳتي کڻڻ وارن مرحلن کانسواءِ ٻن سادن قدمن ۾ جمع ڪري سگهجي ٿو. هيٺين مثال ۾ 1110111110₂ يعني 958₁₀ ۽ 1010110011₂ يعني 691₁₀ کي کاٻي پاسي روايتي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، ۽ ساڄي پاسي ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، جمع ڪيو ويو آهي: روايتي اڳتي کڻڻ وارو طريقو ڊگهي اڳتي کڻڻ وارو طريقو بمقابله {{brown|1 1 1 1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد) 1 ← 1 ←}} 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 <s>1 1 1</s> 0 <s>1 1 1 1 1</s> 0 + 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 + 1 0 <s>1</s> 0 1 1 0 0 <s>1</s> 1 ——————————————————————— —————————————————————— = 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. هڪ خاني کان ٻئي خاني تائين روايتي نموني اڳتي کڻڻ بدران، هيٺين ساڳئي موقعي واري خاني ۾ '''1''' سان ملندڙ سڀ کان گهٽ درجي واري '''1''' کي جمع ڪيو وڃي ٿو، ۽ هڪ '''1''' کي لڳاتار قطار جي پڄاڻيءَ کان هڪ خانو اڳتي کنيو وڃي ٿو. جيڪي عدد استعمال ٿي چڪا هجن، تن کي ليڪ ڏئي ختم ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ ئي جمع ٿي چڪا آهن. ساڳئي طريقي سان ٻين ڊگهن قطارن کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. پوءِ باقي عددن کي عام طريقي سان جمع ڪيو وڃي ٿو. اهڙي عمل سان آخري جواب 11001110001₂ يعني 1649₁₀ ملي ٿو. هن ننڍڙي مثال ۾ روايتي طريقي کي اٺ اڳتي کڻڻ وارا مرحلا گهربل هئا، جڏهن⁠تہ ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي ۾ فقط ٻه مرحلا گهربل ٿيا. ==== جمع جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 1 |- ! 1 | 1 | 10 |} ٻٽي جمع جي جدول [[منطقي يا#سچائي جدول|منطقي يا]] واري عمل <math>\lor</math> جي سچائي جدول سان مشابهت رکي ٿي، پر بلڪل ساڳي ناهي. فرق اهو آهي ته <math>1 \lor 1 = 1</math>، جڏهن⁠تہ <math>1+1=10</math>. === ڪٽ === {{further|نشان وارو عددي اظهار|ٻن جو پورائو}} [[ڪٽ]] جو عمل به گهڻو ڪري ساڳئي نموني ڪم ڪري ٿو: :0 − 0 → 0 :0 − 1 → 1، 1 اوڌر وٺو :1 − 0 → 1 :1 − 1 → 0 '''0''' مان '''1''' ڪٽڻ سان '''1''' لکيو وڃي ٿو، پر ايندڙ کاٻي خاني مان '''1''' اوڌر وٺڻو پوي ٿو. هن عمل کي '''اوڌر وٺڻ''' چيو ويندو آهي. اصول اڳتي کڻڻ جهڙو ئي آهي. جڏهن ڪٽ جو نتيجو صفر کان گهٽ ٿئي، ته کوٽ کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني مان اوڌر ورتو وڃي ٿو ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت مان ڪٽيو وڃي ٿو. * * * * (تارن وارن خانن مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 1 0 1 1 1 0 − 1 0 1 1 1 ---------------- = 1 0 1 0 1 1 1 * (تارن واري خاني مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 0 1 1 1 1 1 – 1 0 1 0 1 1 ---------------- = 0 1 1 0 1 0 0 ڪنهن مثبت عدد کي ڪٽڻ، ساڳئي [[مطلق قدر]] واري [[ناڪاري عدد]] کي جمع ڪرڻ جي برابر آهي. ڪمپيوٽر ناڪاري عددن کي سنڀالڻ لاءِ [[نشان وارو عددي اظهار]] استعمال ڪندا آهن، جن مان سڀ کان عام [[ٻن جو پورائو]] آهي. اهڙن اظهارَن سان الڳ ڪٽ واري عمل جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي. ٻن جي پورائي ۾ ڪٽ کي هن فارمولي سان بيان ڪري سگهجي ٿو: :{{math|1=A − B = A + not B + 1}} === ضرب === <!-- هي ڀاڱو [[ٻٽي ڪوڊ ڪيل عشري]] سان ڳنڍيل آهي --> ٻٽي سرشتي ۾ [[ضرب]] عشري ضرب سان مشابهت رکي ٿي. ٻن عددن {{varserif|A}} ۽ {{varserif|B}} کي جزوي حاصلن وسيلي ضرب ڪري سگهجي ٿو. {{varserif|B}} جي هر عدد لاءِ ان عدد ۽ {{varserif|A}} جو حاصل ڳڻيو وڃي ٿو ۽ نئين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. هر قطار کي ايترو کاٻي پاسي سرڪايو وڃي ٿو، جو ان جو ساڄو عدد {{varserif|B}} جي استعمال ڪيل عدد سان هڪ قطار ۾ اچي. سڀني جزوي حاصلن جو مجموعو آخري جواب ڏئي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ ٻٽي سرشتي ۾ فقط ٻه عدد آهن، تنهنڪري هر جزوي ضرب جا رڳو ٻه ممڪن نتيجا آهن: * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 0 هجي، ته جزوي حاصل به 0 هوندو. * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 1 هجي، ته جزوي حاصل {{varserif|A}} جي برابر هوندو. مثال طور، ٻٽن عددن 1011 ۽ 1010 کي هن ريت ضرب ڪيو وڃي ٿو: 1 0 1 1 ({{varserif|A}}) × 1 0 1 0 ({{varserif|B}}) --------- 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي ساڄي پاسي واري صفر لاءِ + 1 0 1 1 ← {{varserif|B}} جي ايندڙ هڪ لاءِ + 0 0 0 0 + 1 0 1 1 --------------- = 1 1 0 1 1 1 0 ٻٽن عددن کي [[ٻٽو نقطو|ٻٽي نقطي]] کان پوءِ موجود بٽن سميت پڻ ضرب ڪري سگهجي ٿو: 1 0 1 . 1 0 1 {{varserif|A}} (عشري سرشتي ۾ 5.625) × 1 1 0 . 0 1 {{varserif|B}} (عشري سرشتي ۾ 6.25) ------------------- 1 . 0 1 1 0 1 ← {{varserif|B}} جي هڪ لاءِ + 0 0 . 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي صفر لاءِ + 0 0 0 . 0 0 0 + 1 0 1 1 . 0 1 + 1 0 1 1 0 . 1 --------------------------- = 1 0 0 0 1 1 . 0 0 1 0 1 (عشري سرشتي ۾ 35.15625) پڻ ڏسو: [[بوٿ جو ضرب وارو قاعدو]]. ==== ضرب جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 0 |- ! 1 | 0 | 1 |} ٻٽي ضرب جي جدول [[منطقي ۽#سچائي جدول|منطقي ۽]] واري عمل <math>\land</math> جي سچائي جدول جي برابر آهي. === ونڊ === {{See also|ونڊ جو قاعدو#باقي سميت صحيح عددي ونڊ}} ٻٽي سرشتي ۾ [[ڊگهي ونڊ]] پڻ عشري سرشتي واري ڊگهي ونڊ سان مشابهت رکي ٿي. هيٺين مثال ۾ [[ورهائيندڙ]] 101₂، يعني عشري سرشتي ۾ 5، آهي، جڏهن⁠تہ [[ونڊ (رياضي)|ورهائجندڙ]] 11011₂، يعني عشري سرشتي ۾ 27، آهي. طريقو عشري ڊگهي ونڊ جهڙو آهي. هتي ورهائيندڙ 101₂، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن 110₂ ۾ هڪ ڀيرو اچي ٿو، تنهنڪري مٿين قطار ۾ '''1''' لکيو وڃي ٿو. پوءِ هن نتيجي کي ورهائيندڙ سان ضرب ڪري، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن مان ڪٽيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ عدد '''1''' کي هيٺ لاٿو وڃي ٿو ته جيئن نئون ٽن-عددي سلسلو ٺهي: 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 0 0 1 پوءِ ساڳيو عمل نئين سلسلي سان ورجايو وڃي ٿو ۽ ورهائجندڙ جا سڀ عدد ختم ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو: 1 0 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 1 1 1 − 1 0 1 ----- 0 1 0 تنهنڪري 11011₂ کي 101₂ سان ورهائڻ جو [[حاصل ونڊ]] 101₂ آهي، جيڪو مٿين قطار ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن⁠تہ هيٺين قطار ۾ ڏيکاريل باقي 10₂ آهي. عشري سرشتي ۾ اهو 27 کي 5 سان ورهائڻ جي برابر آهي، جنهن جو حاصل 5 ۽ باقي 2 آهي. ڊگهي ونڊ کانسواءِ اهڙا طريقا پڻ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جن ۾ هر مرحلي تي جزوي باقي مان ضرورت کان وڌيڪ ڪٽ ڪيو وڃي. اهڙا طريقا گهٽ باقاعده، پر وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن. === چورس پاڙ (اسڪوائر روٽ) === [[چورس پاڙ ڳڻڻ جا طريقا#ٻٽو عددي سرشتو (بنياد 2)|ٻٽي چورس پاڙ]] عدد بہ عدد ڪڍڻ جو عمل بنيادي طور عشري چورس پاڙ جهڙو آهي، پر ٻٽي سرشتي سبب گهڻو سادو آهي. پهرين عددن کي ساڄي پاسي کان جوڙن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن عددن جو تعداد اڻپورو هجي، ته شروع ۾ هڪ صفر وڌو وڃي. پوءِ هر مرحلي تي هيل تائين حاصل ٿيل جواب کي '''01''' سان وڌائي ڏٺو وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو موجوده باقي مان ڪٽي سگهجي، ته ڪٽ ڪيو وڃي. پوءِ باقي سان ايندڙ عددي جوڙو شامل ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪٽ ٿيو هجي ته جواب جو ايندڙ عدد '''1'''، ٻي حالت ۾ '''0''' هوندو. 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 - 1 - 1 - 1 - 1 ---- ---- ---- ---- 1 10 1 10 1 10 1 10 - 1 01 - 1 01 - 1 01 ------- ------- ------- 1 10 1 10 01 1 10 01 - 1 10 01 ---------- 0 پهرين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 0 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 001 ملي ٿو، جيڪو پهرين جوڙي 10 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو پهريون عدد 1 آهي. ٻئي مرحلي ۾ هيل تائين جواب 1 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد پڻ 1 آهي. ٽئين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 11 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 1101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽڻ لاءِ تمام وڏو آهي؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 0 آهي. چوٿين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 110 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 11001 ملي ٿو، جيڪو باقي 11001 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 1 آهي. اهڙيءَ طرح آخري جواب 1101 حاصل ٿئي ٿو. == ڀاڱا == ٻٽي حساب ۾ ڪنهن [[ڀاڱو|ڀاڱي]] جي ٻٽي توسيع رڳو تڏهن [[ورجندڙ عشري|ختم ٿيندي]] آهي، جڏهن ان جو [[مخرج]] 2 جي ڪنهن [[قوت]] جي برابر هجي. تنهنڪري 1/10 جي ڪا محدود ٻٽي صورت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 10 جا اولي جزا 2 ۽ 5 آهن. انهيءَ سبب ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ 10 × 1/10 جو نتيجو بلڪل 1 جي برابر نه ٿي سگهي ٿو. مثال طور، 1/3 جي ٻٽي توسيع .010101... آهي، جنهن جو مطلب آهي: :<math>\frac 13 = 0 \times 2^{-1} + 1 \times 2^{-2} + 0 \times 2^{-3} + 1 \times 2^{-4} + \cdots.</math> ٻن جي ابتڙ قوتن جي محدود مجموعي وسيلي ان جي بلڪل صحيح قيمت حاصل نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1/3 جي ٻٽي صورت ۾ صفر ۽ هڪ سدائين واري واري سان ورجندا رهن ٿا. {| class="wikitable" |- ! ڀاڱو ! [[بنياد 10|عشري]] ! ٻٽو ! ڀاڱائي ويجهو قدر |- | 1/1 | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.999... | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.{{Overline|1}} | 1/2 + 1/4 + 1/8... |- | 1/2 | 0.5{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.4999... | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0{{Overline|1}} | 1/4 + 1/8 + 1/16... |- | 1/3 | 0.333... | 0.{{Overline|01}} | 1/4 + 1/16 + 1/64... |- | 1/4 | 0.25{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.24999... | 0.01{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.00{{Overline|1}} | 1/8 + 1/16 + 1/32... |- | 1/5 | 0.2{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.1999... | 0.{{Overline|0011}} | 1/8 + 1/16 + 1/128... |- | 1/6 | 0.1666... | 0.0{{Overline|01}} | 1/8 + 1/32 + 1/128... |- | 1/7 | 0.142857142857... | 0.{{Overline|001}} | 1/8 + 1/64 + 1/512... |- | 1/8 | 0.125{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.124999... | 0.001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.000{{Overline|1}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/9 | 0.111... | 0.{{Overline|000111}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/10 | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0999... | 0.0{{Overline|0011}} | 1/16 + 1/32 + 1/256... |- | 1/11 | 0.090909... | 0.{{Overline|0001011101}} | 1/16 + 1/64 + 1/128... |- | 1/12 | 0.08333... | 0.00{{Overline|01}} | 1/16 + 1/64 + 1/256... |- | 1/13 | 0.076923076923... | 0.{{Overline|000100111011}} | 1/16 + 1/128 + 1/256... |- | 1/14 | 0.0714285714285... | 0.0{{Overline|001}} | 1/16 + 1/128 + 1/1024... |- | 1/15 | 0.0666... | 0.{{Overline|0001}} | 1/16 + 1/256... |- | 1/16 | 0.0625{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0624999... | 0.0001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0000{{Overline|1}} | 1/32 + 1/64 + 1/128... |} == بٽ وار عمل == {{Main|بٽ وار عمل}} جيتوڻيڪ هي عمل ٻٽن نشانين جي عددي معنيٰ سان سڌيءَ طرح لاڳاپيل نه آهن، پر بٽن جي سلسلن کي [[منطقي ڳنڍيندڙ|بولي منطقي عملگرن]] وسيلي بدلائي سگهجي ٿو. جڏهن ٻٽن نشانين جي ڪنهن سلسلي تي هن طريقي سان عمل ڪيو وڃي، ته ان کي '''بٽ وار عمل''' چيو ويندو آهي. [[منطقي ۽|۽]]، [[منطقي يا|يا]] ۽ [[خاص يا|خاص يا]] جهڙا منطقي عمل ٻن ڏنل ٻٽن عددن جي هڪجهڙن هنڌن تي موجود بٽن تي لاڳو ڪري سگهجن ٿا. جڏهن⁠تہ [[منطقي نفي|نه]] وارو عمل ڪنهن هڪ ڏنل ٻٽي عدد جي هر بٽ تي الڳ الڳ ڪري سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهڙا عمل حسابي مختصر طريقن طور استعمال ٿيندا آهن ۽ ڳڻپ جي ڪارڪردگيءَ جا ٻيا فائدا پڻ ڏيندا آهن. مثال طور، ڪنهن ٻٽي عدد کي کاٻي پاسي [[حسابي سرڪاءُ]] ڏيڻ، ان عدد کي 2 جي ڪنهن مثبت صحيح قوت سان ضرب ڪرڻ جي برابر آهي. == ٻين عددي سرشتن ڏانهن ۽ انهن مان تبديلي == === ڏھائي کان ٻٽي لکت === [[File:Decimal to Binary Conversion.gif|alt=|frame|(357)₁₀ کي ٻٽي لکت ۾ بدلائڻ سان (101100101)₂ حاصل ٿئي ٿو]] بنياد-10 واري [[صحیح عدد (ڪمپيوٽر سائنس)|صحیح عدد]] کي ان جي بنياد-2، يعني ٻٽي، برابر ۾ بدلائڻ لاءِ عدد کي [[ٻن سان ونڊ]] ڪيو ويندو آهي. حاصل ٿيل باقي [[گهٽ اهم بٽ]] هوندو آهي. پوءِ حاصل ونڊ کي ٻيهر ٻن سان ورهايو ويندو آهي، ۽ ان جو باقي ايندڙ گهٽ اهم بٽ بڻجي ٿو. اهو عمل تيستائين ورجايو ويندو آهي، جيستائين حاصل ونڊ هڪ نه ٿي وڃي. باقيات جو سلسلو، آخري حاصل ونڊ 1 سميت، ٻٽي قدر ٺاهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻن سان ونڊ ڪرڻ وقت هر باقي يا ته صفر يا هڪ هوندو آهي. مثال طور، (357)₁₀ کي (101100101)₂ طور ظاهر ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.chalkstreet.com/aptipedia/knowledgebase/base-system/|title=Base System|access-date=31 August 2016|archive-date=23 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023010521/https://www.chalkstreet.com/aptipedia/knowledgebase/base-system/|url-status=usurped}}</ref> === ٻٽي کان ڏھائي واري لکت=== بنياد-2 کان بنياد-10 ۾ تبديلي اڳئين قاعدي جو ابتڙ عمل آهي. ٻٽي عدد جا بٽ هڪ هڪ ڪري، سڀ کان وڌيڪ اهم، يعني کاٻي پاسي واري بٽ، کان شروع ڪري استعمال ڪيا وڃن ٿا. شروعاتي قدر 0 رکيو وڃي ٿو، پوءِ اڳئين قدر کي ٻيڻو ڪري ان ۾ ايندڙ بٽ شامل ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان نئون قدر حاصل ٿئي ٿو. هن عمل کي گهڻن خانن واري جدول ۾ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. مثال طور، 10010101101₂ کي ڏھاڪي ۾ بدلائڻ لاءِ: {| style="border: 1px solid #a2a9b1; border-spacing: 3px; background-color: #f8f9fa; color: black; margin: 0.5em 0 0.5em 1em; padding: 0.2em; line-height: 1.5em; width:22em" ! اڳيون قدر ! style="text-align:left" | × 2 + ! ايندڙ بٽ ! = نئون قدر |- |align="right"|0 ||× 2 +|| '''1''' || = 1 |- |align="right"|1 ||× 2 +|| '''0''' || = 2 |- |align="right"|2 ||× 2 +|| '''0''' || = 4 |- |align="right"|4 ||× 2 +|| '''1''' || = 9 |- |align="right"|9 ||× 2 +|| '''0''' || = 18 |- |align="right"|18 ||× 2 +|| '''1''' || = 37 |- |align="right"|37 ||× 2 +|| '''0''' || = 74 |- |align="right"|74 ||× 2 +|| '''1''' || = 149 |- |align="right"|149 ||× 2 +|| '''1''' || = 299 |- |align="right"|299 ||× 2 +|| '''0''' || = 598 |- |align="right"|598 ||× 2 +|| '''1''' || = '''1197''' |} نتيجو 1197₁₀ آهي. پهريون اڳيون قدر 0 رڳو شروعاتي ڏھائي قدر آهي. هي طريقو [[هورنر جو طريقو]] لاڳو ڪري ٿو. {| ! ٻٽو&nbsp; | 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || |- ! ڏھائي&nbsp; | 1×2¹⁰ + || 0×2⁹ + || 0×2⁸ + || 1×2⁷ + || 0×2⁶ + || 1×2⁵ + || 0×2⁴ + || 1×2³ + || 1×2² + || 0×2¹ + || 1×2⁰ = || 1197 |} ڪنهن عدد جي ڀاڱائي حصن کي پڻ ساڳين طريقن سان تبديل ڪيو ويندو آهي. اهي طريقا وري عدد کي ٻيڻو يا اڌ ڪرڻ سان موقعي واري سرڪاءَ جي برابريءَ تي ٻڌل آهن. 0.11010110101₂ جهڙي ڀاڱائي ٻٽي عدد ۾ پهريون عدد <math display="inline">\frac{1}{2}</math>، ٻيو عدد <math display="inline">(\frac{1}{2})^2=\frac{1}{4}</math>، ۽ اهڙيءَ طرح اڳتي هوندو آهي. تنهنڪري جيڪڏهن ڏھاڪي واري نقطي کان پوءِ پهرين هنڌ تي 1 هجي، ته عدد گهٽ ۾ گهٽ <math display="inline">\frac{1}{2}</math> هوندو، ۽ ابتڙ حالت ۾ ائين نه هوندو. اهڙي عدد کي ٻيڻو ڪرڻ سان نتيجو گهٽ ۾ گهٽ 1 ٿيندو. ان مان هي قاعدو نڪري ٿو: بدلائڻ واري عدد کي بار بار ٻيڻو ڪيو وڃي، نوٽ ڪيو وڃي ته نتيجو 1 جي برابر يا ان کان وڌيڪ آهي يا نه، ۽ پوءِ صحيح عددي حصو هٽايو وڃي. مثال طور، <math display="inline">(\frac{1}{3})_{10}</math> جي ٻٽي صورت هن ريت آهي: {| class="wikitable" ! تبديلي ! نتيجو |- |<math display="inline">\frac{1}{3}</math> || 0. |- |<math display="inline">\frac{1}{3}\times 2=\frac{2}{3}<1</math> || 0.0 |- |<math display="inline">\frac{2}{3}\times 2=1\frac{1}{3}\ge 1</math> || 0.01 |- |<math display="inline">\frac{1}{3}\times 2=\frac{2}{3}<1</math> || 0.010 |- |<math display="inline">\frac{2}{3}\times 2=1\frac{1}{3}\ge 1</math> || 0.0101 |} تنهنڪري ورجندڙ ڏھائي وارو ڀاڱو 0.{{overline|3}}... ورجندڙ ٻٽي ڀاڱي 0.{{overline|01}}... جي برابر آهي. ٻئي مثال طور، 0.1₁₀ جي ٻٽي صورت هن ريت آهي: {| class="wikitable" ! تبديلي ! نتيجو |- | '''0.1''' || 0. |- |0.1 × 2 = '''0.2''' < 1 || 0.0 |- |0.2 × 2 = '''0.4''' < 1 || 0.00 |- |0.4 × 2 = '''0.8''' < 1 || 0.000 |- |0.8 × 2 = '''1.6''' ≥ 1 || 0.0001 |- |0.6 × 2 = '''1.2''' ≥ 1 || 0.00011 |- |0.2 × 2 = '''0.4''' < 1 || 0.000110 |- |0.4 × 2 = '''0.8''' < 1 || 0.0001100 |- |0.8 × 2 = '''1.6''' ≥ 1 || 0.00011001 |- |0.6 × 2 = '''1.2''' ≥ 1 || 0.000110011 |- |0.2 × 2 = '''0.4''' < 1 || 0.0001100110 |} هي پڻ ورجندڙ ٻٽي ڀاڱو 0.0{{overline|0011}}... آهي. اها ڳالهه حيرت انگيز لڳي سگهي ٿي ته ختم ٿيندڙ ڏھائي ڀاڱن جي ٻٽي توسيع ورجندڙ ٿي سگهي ٿي. انهيءَ سبب ڪيترن ماڻهن کي اهو ڏسي حيرت ٿيندي آهي ته 1/10 + ... + 1/10، يعني ڏهن 1/10 عددن جو مجموعو، ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ بلڪل 1 جي برابر نه هوندو آهي. حقيقت ۾ رڳو اهي ٻٽا ڀاڱا ختم ٿيندڙ توسيع رکن ٿا، جيڪي ڪنهن صحیح عدد کي 2 جي ڪنهن قوت سان ورهائڻ جي صورت ۾ هجن؛ 1/10 اهڙي صورت ۾ ناهي. آخري تبديلي ٻٽي ڀاڱن کان ڏھائي واري ڀاڱن ڏانهن آهي. رڳو ورجندڙ ڀاڱن ۾ ڪجهه ڏکيائي پيش اچي ٿي؛ ٻي صورت ۾ ڀاڱي کي سرڪائي صحیح عدد بڻايو وڃي ٿو، ان کي مٿي بيان ڪيل طريقي سان ڏھائي ۾ بدلايو وڃي ٿو، ۽ پوءِ ڏھائي واري بنياد ۾ 2 جي مناسب قوت سان ورهايو وڃي ٿو. مثال طور: <math display="block">\begin{align} x & = & 1100&.1\overline{01110}\ldots \\ x\times 2^6 & = & 1100101110&.\overline{01110}\ldots \\ x\times 2 & = & 11001&.\overline{01110}\ldots \\ x\times(2^6-2) & = & 1100010101 \\ x & = & 1100010101/111110 \\ x & = & (789/62)_{10} \end{align}</math> ٻٽي کان ڏھائي ۾ تبديل ڪرڻ جو هڪ ٻيو طريقو، جيڪو [[سورهنائي عددي سرشتو|سورهنائي]] سرشتي کان واقف ماڻهوءَ لاءِ اڪثر وڌيڪ تيز هوندو آهي، اڻسڌي تبديلي آهي: پهرين <math>x</math> کي ٻٽي مان سورهنائي ۾، ۽ پوءِ سورهنائي مان عشري ۾ بدلايو وڃي ٿو. تمام وڏن عددن لاءِ اهي سادا طريقا ڪارائتا ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ اهڙيون گهڻيون ضربون يا ونڊون ڪرڻيون پون ٿيون، جن ۾ هڪ عدد تمام وڏو هوندو آهي. [[ورهايو ۽ فتح ڪريو قاعدو|ورهايو ۽ فتح ڪريو]] وارو سادو قاعدو وڏن عددن لاءِ وڌيڪ اثرائتو آهي. ڏنل ٻٽي عدد کي 10^''k'' سان ورهايو وڃي ٿو، جتي ''k'' اهڙيءَ طرح چونڊيو وڃي ٿو، جو حاصل ونڊ ۽ باقي تقريباً برابر هجن. پوءِ ٻنهي حصن کي عشري ۾ تبديل ڪري پاڻ ۾ [[ڳنڍڻ|ڳنڍيو]] وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح ڪنهن عشري عدد کي لڳ ڀڳ برابر ٻن حصن ۾ ورهايو وڃي ٿو؛ هر حصي کي ٻٽي ۾ بدلايو وڃي ٿو، پوءِ پهرين تبديل ٿيل حصي کي 10^''k'' سان ضرب ڪري ٻئي حصي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، جتي ''k'' تبديليءَ کان اڳ ٻئي، گهٽ اهم حصي ۾ موجود عشري عددن جو تعداد آهي. === سورهنائي === {{Main|ھيڪساڊيسيمل عددي سرشتو}} {{Hexadecimal table}} ٻٽي عددن کي سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) سرشتي ۾ ۽ سورهنائي مان ٻٽي ۾ آسانيءَ سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. ان جو سبب اهو آهي ته سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) سرشتي جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] 16، ٻٽي سرشتي جي بنياد 2 جي قوت آهي. خاص طور 16 = 2⁴، تنهنڪري سورهنائي جي هڪ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ ٻٽي جا چار عدد گهربل هوندا آهن، جيئن ڀر واري جدول ۾ ڏيکاريل آهي. سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) عدد کي ان جي ٻٽي برابر ۾ بدلائڻ لاءِ هر سورهنائي عدد جي جاءِ تي ان جا لاڳاپيل ٻٽا عدد لکجن: :3A₁₆ = 0011 1010₂ :E7₁₆ = 1110 0111₂ ٻٽي عدد کي سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) برابر ۾ بدلائڻ لاءِ ان کي چئن چئن بٽن جي ٽولن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن بٽن جو تعداد چئن جو پوروڻ نه هجي، ته کاٻي پاسي واڌو '''0''' بٽ وڌا وڃن، جنهن کي [[ڀرائي (رمزنگاري)#بٽ ڀرائي|ڀرائي]] چيو وڃي ٿو. مثال طور: :1010010₂ = 0101 0010، ڀرائي سميت ٽولا = 52₁₆ :11011101₂ = 1101 1101، ٽولا = DD₁₆ سورهنائي عدد کي عشري برابر ۾ بدلائڻ لاءِ هر سورهنائي عدد جي عشري برابر کي 16 جي لاڳاپيل قوت سان ضرب ڪري، حاصل ٿيل قدر پاڻ ۾ جمع ڪيا وڃن: :C0E7₁₆ = (12 × 16³) + (0 × 16²) + (14 × 16¹) + (7 × 16⁰) = (12 × 4096) + (0 × 256) + (14 × 16) + (7 × 1) = 49,383₁₀ === اٺائي === {{Main|اٺائي عددي سرشتو}} ٻٽي عددن کي [[اٺائي عددي سرشتو|اٺائي]] سرشتي ۾ پڻ آسانيءَ سان تبديل ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٺائي سرشتي جو بنياد 8 آهي، جيڪو [[ٻن جي قوت]] آهي، يعني 2³. تنهنڪري اٺائي جي هڪ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ بلڪل ٽي ٻٽا عدد گهربل هوندا آهن. اٺائي ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ لاڳاپو مٿي ڏنل سورهنائي جدول جي پهرين اٺن عددن جهڙو آهي. ٻٽو 000 اٺائي عدد 0 جي برابر، ٻٽو 111 اٺائي عدد 7 جي برابر، ۽ اهڙيءَ طرح اڳتي آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! اٺائي ! ٻٽو |- | 0 || 000 |- | 1 || 001 |- | 2 || 010 |- | 3 || 011 |- | 4 || 100 |- | 5 || 101 |- | 6 || 110 |- | 7 || 111 |} اٺائي کان ٻٽي ۾ تبديلي ساڳئي طريقي سان ڪئي وڃي ٿي، جيئن [[سورهنائي عددي سرشتو|سورهنائي]] کان ٻٽي ۾: :65₈ = 110 101₂ :17₈ = 001 111₂ ٻٽي کان اٺائي ۾: :101100₂ = 101 100₂، ٽولا = 54₈ :10011₂ = 010 011₂، ڀرائي سميت ٽولا = 23₈ ۽ اٺائي کان عشري ۾: :65₈ = (6 × 8¹) + (5 × 8⁰) = (6 × 8) + (5 × 1) = 53₁₀ :127₈ = (1 × 8²) + (2 × 8¹) + (7 × 8⁰) = (1 × 64) + (2 × 8) + (7 × 1) = 87₁₀ == حقيقي عددن جي اظهار == <!-- This section is linked from [[Chaitin's constant]] --> صحیح عددن کان سواءِ ٻين عددن کي منفي قوتن جي مدد سان ظاهر ڪري سگهجي ٿو، جن کي ٻين عددن کان [[بنيادي نقطو|بنيادي نقطي]] ذريعي ڌار ڪيو ويندو آهي. عشري سرشتي ۾ هن نقطي کي [[ڏھائي نقطو]] چيو ويندو آهي. مثال طور، ٻٽو عدد 11.01₂ هن ريت آهي: {| |'''1''' × 2¹ || (1 × 2 = '''2''') || جمع |- |'''1''' × 2⁰ || (1 × 1 = '''1''') || جمع |- |'''0''' × 2⁻¹ || (0 × {{frac|2}} = '''0''') || جمع |- |'''1''' × 2⁻² || (1 × {{frac|4}} = '''0.25''') |} جنهن جو ڪل عشري قدر 3.25 ٿئي ٿو. اهي سڀئي [[ٻه-قوتي ناطق ڪسر|ٻه-قوتي ناطق ڪسر]] <math>\frac{p}{2^a}</math>، جن جو مخرج 2 جي ڪنهن قوت جي برابر هجي، ٻٽي سرشتي ۾ '''ختم ٿيندڙ''' صورت رکن ٿا؛ يعني بنيادي نقطي کان پوءِ عددن جو تعداد محدود هوندو آهي. جڏهن⁠تہ ٻيا [[ناطق عدد]] ٻٽي صورت ته رکن ٿا، پر ختم ٿيڻ بدران '''ورجائتا''' هوندا آهن، يعني عددن جو هڪ محدود سلسلو لامحدود ڀيرا ورجائبو رهندو آهي. مثال طور: <math display="block">\frac{1_{10}}{3_{10}} = \frac{1_2}{11_2} = 0.01010101\overline{01}\ldots\,_2 </math> <math display="block">\frac{12_{10}}{17_{10}} = \frac{1100_2}{10001_2} = 0.10110100\,10110100\overline{10110100}\ldots\,_2 </math> اهو اصول، ته هر ناطق عدد جي ٻٽي صورت يا ته ختم ٿيندي آهي يا وري ورجائتي هوندي آهي، ٻين بنيادن وارن عددي سرشتن ۾ پڻ موجود آهي. مثال طور [[ڏھائي]] سرشتي ۾ به ساڳيو اصول لاڳو ٿئي ٿو. هڪ ٻي هڪجهڙائي اها آهي ته هر ختم ٿيندڙ صورت جي هڪ متبادل صورت به موجود هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[0.111... = 1 (binary)|0.111111...]] هندسي سلسلي 2⁻¹ + 2⁻² + 2⁻³ + ... جي مجموعي جي برابر آهي، جنهن جو قدر 1 آهي. اهي ٻٽا عدد، جيڪي نه ختم ٿين ٿا ۽ نه وري ڪنهن مقرر سلسلي سان ورجائجن ٿا، [[غير ناطق عدد]] ظاهر ڪن ٿا. مثال طور: * 0.10100100010000100000100... ۾ هڪ نمونو موجود آهي، پر اهو مقرر ڊيگهه وارو ورجائتو نمونو ناهي؛ تنهنڪري هي هڪ غير ناطق عدد آهي. * 1.0110101000001001111001100110011111110...، <math>\sqrt{2}</math> يعني [[2 جو چورس پاڙ]] جي ٻٽي صورت آهي، جيڪو پڻ هڪ غير ناطق عدد آهي. هن ۾ ڪو واضح ورجائتو نمونو موجود ناهي. == پڻ ڏسو == {{Portal|رياضيات}} * [[ايسڪي]] * [[متوازن ٽن بنيادي سرشتو]] * [[بٽ وار عمل]] * [[ٻٽو ڪوڊ]] * [[ٻٽو-رمز عشري]] * [[ٻٽو غير موقعي ڪوڊ]] * [[آڱرين ذريعي ٻٽي ڳڻپ]] * [[گري ڪوڊ]] * [[آئي اي اي اي 754]] * [[ليڪي موٽ سان سرڪندڙ رجسٽر]] * [[آفسيٽ ٻٽو]] * [[ڪوئي ٻٽو]] * [[جمع وارن جزن جي گهٽتائي]] * [[واڌو ٻٽي اظهار]] * [[ورجائتو عشري]] * [[ٻن جو متمم]] * [[يونيڪوڊ]] == ذريعا == {{Refbegin |30em |indent=yes}} *{{cite book |last=Landry |first=Timothy R. |year=2019 |title=Vodún: Secrecy and the Search for Divine Power |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-5074-9 |edition=1st |series=Contemporary ethnography |location=Philadelphia }} {{Refend}} == حوالا == {{Reflist |30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Wikibooks|Fractals/Mathematics/binary}} <!--========================================================= There are MANY web pages devoted to binary numbers. This section should not be a repository of such web pages. Before adding another external link here, make sure it provides a unique resource beyond what is already here. We do not need yet another explanation of the binary number system. ====== ====== ====== ====== ======== --> {{Commons category|Binary numeral system}} * [http://www.cut-the-knot.org/do_you_know/BinaryHistory.shtml Binary System] تي [[ڪٽ-دي-ناٽ]] * [http://www.cut-the-knot.org/blue/frac_conv.shtml Conversion of Fractions] تي [[ڪٽ-دي-ناٽ]] * سر فرانسس بيڪن جو ''BiLiteral Cypher'' سرشتو {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160923014940/http://www.baconlinks.com/docs/BILITERAL.doc |date=23 September 2016 }}، جيڪو ٻٽي عددي سرشتي کان اڳ جو آهي. * [https://www.youtube.com/watch?v=rDDaEVcwIJM An analysis of binary as an efficient base] {{Authority control}} [[زمرو:ٻٽو حساب]] [[زمرو:ڪمپيوٽر حساب]] [[زمرو:ابتدائي حساب]] [[زمرو:گوٽفريڊ ولهم لائپنيٽز]] [[زمرو:ٻن جي قوت تي ٻڌل عددي سرشتا]] [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] 0jk6g9fk6lkvy31vis9bj260drxzgdj 394563 394562 2026-07-15T11:55:29Z Intisar Ali 8681 394563 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن بنيادن واري عددي سرشتي ۾ ظاهر ڪيل عدد}} {{Table Numeral Systems}} '''ٻٽو عدد''' ('''Binary number''') اهو [[عدد]] آهي، جيڪو '''ٻہ بنياد عددي سرشتي''' (''بيس-2 نيومرل سسٽم'') يا '''ٻٽي عددي نظام''' (''بائنري نيومرل سسٽم'') ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي. هي اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ [[قدرتي عدد]]ن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ صرف ٻه نشان استعمال ٿيندا آهن: {{char|0}} ([[ٻڙي]]) ۽ {{char|1}} ([[هڪ]]). '''ثنائي عدد''' سان اهڙي [[ناطق عدد]] (ريشنل نمبر) جي به مراد ٿي سگهي ٿي، جنهن کي ثنائي عددي سرشتي ۾ محدود (فنيٽ) صورت ۾ ظاهر ڪري سگهجي، يعني اهڙو عدد جيڪو ڪنهن [[صحیح عدد]] کي ٻن جي ڪنهن قوت (ٻن جي قوت) تي ورهائڻ سان حاصل ٿئي. ٻه بنياد [[عددي نظام]] هڪ [[موقعي واري لکت]] (پوزيشنل نوٽيشن) آهي، جنهن جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] (ريڊڪس) [[2]] هوندو آهي. هن سرشتي ۾ هر عددي ڊجٽ کي '''[[بٽ]]''' (bit) يا '''ٻہ عددي ڊجٽ''' (بائنري ڊجٽ) چيو ويندو آهي. [[منطقي دروازو|منطقي دروازن]] (لاجڪ گيٽس) تي ٻڌل [[ڊجيٽل برقي سرڪٽ]]ن ۾ ان جي سادي عملدرآمد سبب، ثنائي سرشتو تقريباً سڀني جديد [[ڪمپيوٽر]]ن ۽ ڪمپيوٽر تي ٻڌل اوزارن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ٻولي سادي آهي ۽ ان جي جسماني عملدرآمد ۾ شور کان بچاءُ جي صلاحيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=3.3. Binary and Its Advantages — CS160 Reader |url=https://computerscience.chemeketa.edu/cs160Reader/Binary/Binary.html |website=computerscience.chemeketa.edu |access-date=22 May 2024}}</ref> '''ٻٽن انگن وارو نظام''' يا '''ٻہ انگي سرشتو''' يا '''انگن جو ڏونائي سرشتو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Binary number '''}} اهڙو سرشتو آھي، جنهن ۾ فقط ٻہ عدد يعني ٻُڙِي ('''0''') ۽ هڪ ('''1''') ٿين ٿا. تنهنڪري انهن انگن جو بنياد ٻہ يا ”ڏُون“ آهي. جيتوڻيڪ اهي انگ انسان لکي پڙهي ۽ سمجهي سگهي ٿو، مگر انسان لاءِ اهڙا انگ [[ڏهائي نظام|ڏهائي سرشتي]] جي انگن کان نسبتاَ تمام گهڻا ڏکيا آهن. اهڙا انگ ڪلُون يا مشينون، يعني [[ڪمپيوٽر]] آسانيءَ سان سمجهي سگهن ٿا. جيئن ڏهائي سرشتي ۾ ساڄي پاسي کان پهريون عدد ايڪا، ٻيون ڏهاڪا، ٽيون سَوَ، چوٿون هزار، وغيره وغيره ٿي ٿو، يعني 10 جِي سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو، تيئن ڏونائي يا ٻٽن انگن جو زيرو برابر ايڪا ھوندو آھي ۽ پوءِ پھريون ٻيڻي ، ٻيون چئوڻي، ٽيون اٺوڻي، چوٿون سورھونڻي، پنجون ٻٽيھونڻي سگھ جو ملھ رکي ٿو. مطلب تہ ٻڙي کي ڇڏي هر عدد پوئين عدد جي سگھ جي ٻيڻ واري سگهہ مطابق ملهہ رکي ٿو. [[File:Binary counter.gif|thumb|ھي ڳاڻيٽو ٻٽن انگن جي 0 کان 30 تائين ڳڻپ جو طريقو ڏيکاري ٿو.]] ٻٽن انگن جي ڳڻپ ۾ رڳو 0 ۽ 1 استعمال ٿيندا آهن. اھا ڏھائي واري عام طريقي جي ڳڻپ جي ڀيٽ ۾ ھيٺين طرح ڪئي ويندي آهي: {{Aligned table |class=wikitable |cols=2 |style=float:right; |rowstyle=text-align:right; |row1header=y | ڏھائي انگن<br> واري ڳڻپ | ٻٽن انگن <br>واري ڳڻپ | 0 | 0 | 1 | 1 | 2 | 10 | 3 | 11 | 4 | 100 | 5 | 101 | 6 | 110 | 7 | 111 | 8 | 1000 | 9 | 1001 | 10 | 1010 | 11 | 1011 | 12 | 1100 | 13 | 1101 | 14 | 1110 | 15 | 1111 }} {{Clear}} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق '''ٻه انگي سرشتو''' يا ٻن انگن وارو حسابي سرشتو اھڙو سرشتو آهي جنهن ۾ ٻڙي ۽ هڪ جو استعمال ٿئي ٿو. مثال طور [[ڪمپيوٽر]] جي ٻٽي، اعداد نظام ۾ 3 لکڻا آهن ته لکبو ”1100“ ڏهائي سرشتي لاءِ ”10“ جو استعمال ٿئي. مثال 25. 6 لکڻا آهن ته لکبو ”01. 110“ اڄ اسان جيڪو ڪمپيوٽر هلايون ٿا اهو ان ٻه انگي سرشتي ٿي هلي ٿو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117081507/http://dic.sindhila.edu.pk/define/Binary%20system.php |date=2020-01-17 }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> [[فائل:Integer representation 4bit.png|تصغیر|400بك|مثال ۾ -8 ۽ +8 جي انگن جون ٻٽن انگن جي نظام ۾ مختلف حالتون ڏيکاريل آهن.]] ٻٽن عددن جي نظام جي مدد سان گھٽ ۾ گھٽ 7 يا 8 ٻٽا انگ ملائڻ سان ڪمپيوٽر ٻوليءَ جو ھڪ حرف يا اکر يا علامت ٺاھيندو آھي ۽ انھن ٺھيل اکرن مان لفظ ٺھندا آھن. انگريزي لفظ وڪيپيڊيا ۾ انگريزي جا 9 اکر شامل آهن جيڪي: W-I-K-I-P-E-D-I-A آھن. ھيٺ مثال ۾ ٻٽن انگن جي گروپن مان انھن اکرن جو ٺھي لفظ وڪيپيڊيا ۾ تبديل ٿيڻ ڏيکاريل آھي: [[فائل:Wikipedia in binary.gif|تصغير|]] == تاريخ == جديد ٻٽي عددي سرشتي جو اڀياس يورپ ۾ پهريون ڀيرو 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[ٿامس هيريئٽ]] ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ [[گوٽفريڊ لائپنيٽز]] ان تي وڌيڪ ڪم ڪيو، جنهن کي هن سرشتي جي ايجاد جو اعزاز پڻ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web | title=Why Did Thomas Harriot Invent Binary? |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00283-023-10271-9 | website=springer.com | access-date=17 April 2026}}</ref> تنهن هوندي به، ٻٽن عددن سان لاڳاپيل سرشتا ان کان اڳ به قديم مصر، چين، يورپ ۽ هندستان سميت ڪيترين ثقافتن ۾ موجود هئا، مثال طور [[فال ڪڍڻ]] لاءِ [[ٻٽي ڪُڻي]]ن جي استعمال سان لاڳاپيل طريقن ۾.<ref>{{cite web |title=History of The Binary Number System |url=https://www.convertbinary.com/blog/binary-number-system-history/ | website=convertbinary.com | access-date=17 April 2026}}</ref> === مصر === {{See also|قديم مصري رياضيات}} [[File:Oudjat.SVG|thumb|left|اهي حسابي قدر، جيڪي خيال ڪيو وڃي ٿو ته [[هورس جي اک]] جي حصن وسيلي ظاهر ڪيا ويندا هئا]] قديم مصر جا ڪاتب ڀاڱن لاءِ ٻه مختلف سرشتا استعمال ڪندا هئا: [[مصري ڀاڱا]]، جيڪي ٻٽي عددي سرشتي سان لاڳاپيل نه هئا، ۽ [[هورس جي اک|هورس جي اک جا ڀاڱا]]. پوئين سرشتي کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو رياضيءَ جي ڪجهه مؤرخن جو خيال هو ته ان ۾ استعمال ٿيندڙ نشانين کي [[هورس]] جي اک جي شڪل ٺاهڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هن راءِ تي اختلاف پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{citation|title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics|editor1-first=Eleanor|editor1-last=Robson|editor1-link=Eleanor Robson|editor2-first=Jacqueline|editor2-last=Stedall|editor2-link=Jackie Stedall|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780199213122|page=790|url=https://books.google.com/books?id=xZMSDAAAQBAJ&pg=PA790|contribution=Myth No. 2: the Horus eye fractions}}</ref> هورس جي اک جا ڀاڱا اناج، مايع شين يا ٻين ماپن جي ڀاڱائي مقدار لاءِ ٻٽي ڳڻپ جو سرشتو هئا. هن سرشتي ۾ هڪ [[هيڪٽ]] جي ڪنهن ڀاڱي کي {{frac|1|2}}، {{frac|1|4}}، {{frac|1|8}}، {{frac|1|16}}، {{frac|1|32}} ۽ {{frac|1|64}} جهڙن ٻٽن ڀاڱن جي مجموعي طور ظاهر ڪيو ويندو هو. هن سرشتي جون شروعاتي صورتون [[مصر جو پنجون خاندان|مصر جي پنجين خاندان]]، تقريباً 2400 ق م، جي دستاويزن ۾ ملن ٿيون، جڏهن⁠تہ ان جي مڪمل ترقي يافته هيروگليفي صورت [[مصر جو اوڻيهون خاندان|مصر جي اوڻيهين خاندان]]، تقريباً 1200 ق م، سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{citation|title=Numerical Notation: A Comparative History|first=Stephen|last=Chrisomalis|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521878180|pages=42–43|url=https://books.google.com/books?id=ux--OWgWvBQC&pg=PA42}}.</ref> [[قديم مصري ضرب]] ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو پڻ ٻٽن عددن سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿو. هن طريقي ۾ هڪ عدد کي ٻئي عدد سان ضرب ڪرڻ لاءِ مرحلن جو هڪ سلسلو اختيار ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ ڪنهن قدر، جيڪو شروعات ۾ ٻن عددن مان پهريون عدد هوندو هو، کي يا ته ٻيڻو ڪيو ويندو هو يا ان ۾ پهريون عدد ٻيهر شامل ڪيو ويندو هو. اهي مرحلا ڪهڙي ترتيب سان ڪرڻا آهن، اهو ٻئي عدد جي ٻٽي اظهار مان طئي ٿيندو هو. هي طريقو مثال طور [[رائنڊ رياضي پيپرس]] ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو تقريباً 1650 ق م جو آهي.<ref>{{citation|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|first=Peter Strom|last=Rudman|publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=9781615921768|pages=135–136|url=https://books.google.com/books?id=BtcQq4RUfkUC&pg=PA135}}.</ref> === چين === [[File:Bagua-name-earlier.svg|thumb|دائوي باگوا]] چين ۾ ''[[آئي چنگ]]'' جو زمانو نائين صدي ق م تائين پهچي ٿو.<ref name="HackerMoore2002">{{cite book|author1=Edward Hacker|author2=Steve Moore|author3=Lorraine Patsco|title=I Ching: An Annotated Bibliography|url=https://books.google.com/books?id=S5hLpfFiMCQC&pg=PR13|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-93969-0|page=13}}</ref> ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت کي ان جي [[چوٿائي عددي سرشتو|چوٿائي]] [[آئي چنگ وسيلي فال ڪڍڻ|فال ڪڍڻ واري طريقي]] جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name=redmond-hon/> اهو [[ين ۽ يانگ]] جي دائوي ٻٽوائي تصور تي ٻڌل آهي.<ref name="scientific">{{cite book|author1=Jonathan Shectman|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 18th Century|url=https://books.google.com/books?id=SsbChdIiflsC&pg=PA29|year=2003|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-32015-6|page=29}}</ref> [[باگوا|اٺ ٽرائگرام]] ۽ [[هيڪساگرام (آئي چنگ)|64 هيڪساگرام]]، جيڪي ترتيبوار ٽن بٽن ۽ ڇهن بٽن وارن ٻٽن عددن سان مشابهت رکن ٿا، گهٽ ۾ گهٽ قديم چين جي [[ژو خاندان]] جي دور کان استعمال ۾ هئا.<ref name="HackerMoore2002"/> [[سونگ خاندان]] جي عالم [[شائو يونگ]] (1011–1077ع) هيڪساگرامن کي اهڙي صورت ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو، جيڪا جديد ٻٽن عددن سان مشابهت رکي ٿي، جيتوڻيڪ سندس مقصد ان ترتيب کي رياضيائي استعمال لاءِ پيش ڪرڻ نه هو.<ref name=redmond-hon>{{cite book|last1=Redmond|first1=Geoffrey|last2=Hon|first2=Tze-Ki|title=Teaching the I Ching|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976681-9|page=227}}</ref> شائو يونگ جي چورس ترتيب ۾ هر هڪ هيڪساگرام جي مٿان موجود [[گهٽ اهم بٽ]] کي ڏسندي،<ref name="Marshall"> {{cite web |url= http://www.biroco.com/yijing/sequence.htm |title= Yijing hexagram sequences: The Shao Yong square (Fuxi sequence) |last= Marshall |first= Steve |date= |website= |publisher= |access-date=2022-09-15 |quote="You could say [the Fuxi binary sequence] is a more sensible way of rendering hexagram as binary numbers .... The reasoning, if any, that informs [the King Wen] sequence is unknown." }} </ref> ۽ قطارن کي يا ته هيٺئين ساڄي پاسي کان مٿئين کاٻي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 0 ۽ ٽٽل ليڪون 1 هجن، يا مٿئين کاٻي پاسي کان هيٺئين ساڄي پاسي پڙهندي، جتي سڌيون ليڪون 1 ۽ ٽٽل ليڪون 0 هجن، هيڪساگرامن کي 0 کان 63 تائين جي سلسلي طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Shao Yong’s ”Xiantian Tu'‘">{{cite book|last1=Zhonglian|first1=Shi|last2=Wenzhao|first2=Li|last3=Poser|first3=Hans|title=Leibniz' Binary System and Shao Yong's "Xiantian Tu" in :Das Neueste über China: G.W. Leibnizens Novissima Sinica von 1697 : Internationales Symposium, Berlin 4. bis 7. Oktober 1997|date=2000| publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart|isbn=3515074481|pages=165–170|url=https://books.google.com/books?id=DkIpP2SsGlIC&pg=PA165|ref=ID3515074481}}</ref> === قديم ڪلاسيڪي دور === [[اٽرسڪن تهذيب|اٽرسڪن ماڻهن]] فال ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[فال ڪڍندڙ پادري|جگرن]] جي ٻاهرئين ڪناري کي سورهن حصن ۾ ورهايو هو. هر حصي تي ڪنهن ديوتا ۽ آسمان ۾ ان سان لاڳاپيل علائقي جو نالو لکيل هوندو هو. جگر جي هر حصي مان هڪ ٻٽو نتيجو حاصل ٿيندو هو، جنهن کي ٻين نتيجن سان گڏائي آخري فال تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Derek |date=2008 |title=Mapping the Entrails: The Practice of Greek Hepatoscopy |url=https://www.jstor.org/stable/27566714 |journal=The American Journal of Philology |volume=129 |issue=3 |pages=319–345 |jstor=27566714 |issn=0002-9475}}</ref> قديم يونان جي [[ڊوڊونا]] واري پيشگوئي مرڪز ۾ فال ڪڍڻ لاءِ جدا جدا ٿانون مان سوالن واريون تختيون ۽ "ها" يا "نه" وارا ڪنڪرا ڪڍيا ويندا هئا. پوءِ انهن نتيجن کي گڏ ڪري آخري پيشگوئي تيار ڪئي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Johnston |first=Sarah Iles |title=Ancient Greek divination |date=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-1573-5 |edition=1. publ |series=Blackwell ancient religions |location=Malden, Mass.}}</ref> === هندستان === هندستاني عالم [[پنگلا]]، تقريباً ٻي صدي ق م، [[عروض (شاعري)|شاعراڻي وزن]] جي وضاحت لاءِ هڪ ٻٽو سرشتو تيار ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Sanchez|first1=Julio|last2=Canton|first2=Maria P.|title=Microcontroller programming: the microchip PIC|year=2007|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-0-8493-7189-9|page=37}}</ref><ref>W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, {{ISBN|0-387-94544-X}}</ref> هن شاعراڻن وزنن کي ننڍين ۽ ڊگهن ماترائن جي صورت ۾ بيان ڪيو، جن مان ڊگهي ماترا ڊيگهه ۾ ٻن ننڍين ماترائن جي برابر هئي.<ref>[http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf Math for Poets and Drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616225617/http://www.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf |date=16 June 2012 }} (pdf, 145KB)</ref> انهن کي ترتيبوار ''لگهو''، يعني هلڪي ماترا، ۽ ''گرو''، يعني ڳري ماترا، چيو ويندو هو. پنگلا جي هندو ڪلاسيڪي ڪتاب ''[[چندهه شاستر]]'' (8.23) ۾ هر وزن کي هڪ الڳ قدر ڏيڻ لاءِ هڪ ماترائي جدول ٺاهڻ جو طريقو بيان ٿيل آهي. سنسڪرت ۾ ''چندهه شاستر'' جي لفظي معنيٰ "وزنن جو علم" آهي. پنگلا جي سرشتي ۾ ٻٽو اظهار ساڄي پاسي وڌندو هو، جڏهن⁠تہ جديد [[موقعي واري لکت]] ۾ ٻٽا عدد کاٻي پاسي وڌندا آهن.<ref>{{Cite book|title=The mathematics of harmony: from Euclid to contemporary mathematics and computer science|first1=Alexey|last1=Stakhov|author1-link=Alexey Stakhov|first2=Scott Anthony|last2=Olsen|isbn=978-981-277-582-5|year=2009|publisher=World Scientific |url=https://books.google.com/books?id=K6fac9RxXREC}}</ref> پنگلا جي سرشتي ۾ ڳڻپ صفر بدران هڪ کان شروع ٿيندي هئي. چار ننڍيون ماترائون "0000" پهريون نمونو هيون ۽ انهن جو قدر هڪ هو. عددي قدر [[موقعي واري قيمت]]ن جي مجموعي ۾ هڪ شامل ڪري حاصل ڪيو ويندو هو.<ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", Journal of Indian Studies, Volume 21, 1993, pp. 31–50</ref> === اولهه آفريڪا === [[اِفا]] اولهه آفريڪا جو هڪ فال ڪڍڻ وارو سرشتو آهي، جيڪو پراڻي [[اويو سلطنت]] جي يوروبا قبيلي ۾ مشهور هو. اهو ''آئي چنگ'' سان مشابهت رکي ٿو، پر ''آئي چنگ'' جي 64 نشانين جي ڀيٽ ۾ ان ۾ 256 تائين ٻٽيون نشانيون هونديون آهن.{{sfn|Landry|2019|p=25}} اهو عدد 16 جي چورس مان حاصل ٿئي ٿو ۽ اٺ بٽن واري سلسلي جي ڪل ممڪن ترتيبن جي برابر آهي. اِفا وسيلي فال ڪڍڻ ۾ اهي ممڪن نتيجا ''[https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2025/08/22/what-ifa-an-indigenous-binary-knowledge-system-can-teach-us-about-ai/ اودو]'' سڏجن ٿا. اهي ''اودو'' هڪ ''اوپيلي'' زنجير وسيلي طئي ڪيا وڃن ٿا، جنهن ۾ اٺ ٻج هوندا آهن. هر ٻج ٻن مان ڪنهن هڪ حالت، کليل يا بند، ۾ ڪري سگهي ٿو، جنهن سان سڀ ممڪن ترتيبون ٺهن ٿيون. اِفا جو آغاز 15هين صديءَ ۾ اولهه آفريڪا جي [[يوروبا ماڻهو|يوروبا ماڻهن]] ۾ ٿيو. 2008ع ۾ [[يونيسڪو]] اِفا کي "[[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جي شاهڪارن]]" واري فهرست ۾ شامل ڪيو.{{sfn|Landry|2019|p=154}}<ref>{{Cite web |title=Ifa Divination System |url=https://ich.unesco.org/en/RL/ifa-divination-system-00146 |access-date=5 July 2017}}</ref> === ٻيون ثقافتون === [[فرانسيسي پولينيشيا]] جي [[مانگاريوا]] ٻيٽ جا رهواسي 1450ع کان اڳ هڪ گڏيل ٻٽي-[[عشري عددي سرشتو|عشري]] سرشتو استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal|last1=Bender|first1=Andrea|last2=Beller|first2=Sieghard|title=Mangarevan invention of binary steps for easier calculation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=4|date=16 December 2013|doi=10.1073/pnas.1309160110|pages=1322–1327|pmid=24344278|pmc=3910603|doi-access=free}}</ref> آفريڪا ۽ ايشيا ۾ ٻٽن سُرن وارا [[چيريل ڍول]] پيغامن کي ڪوڊ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.<ref name="scientific"/> ''آئي چنگ'' جهڙيون ٻٽيون ترتيبون روايتي آفريڪي فال ڪڍڻ وارن سرشتن، جهڙوڪ [[اِفا]]، ۽ [[وچيون دور|وچئين دور]] جي اولهه واري [[نقطي فال]] ۾ پڻ استعمال ٿينديون هيون. [[آسٽريليا جون مقامي ٻوليون|آسٽريليا جي گهڻين مقامي ٻولين]] ۾ بنياد-2 وارو سرشتو استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Bowern |first1=Claire |last2=Zentz |first2=Jason |date=2012 |title=Diversity in the Numeral Systems of Australian Languages |url=https://www.jstor.org/stable/23621076 |journal=Anthropological Linguistics |volume=54 |issue=2 |pages=133–160 |jstor=23621076 |issn=0003-5483}}</ref> === لائپنيٽز کان اڳ اولهه جون ڪوششون === 1605ع ۾ [[فرانسس بيڪن]] هڪ اهڙي سرشتي جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ الفابيٽ جي اکرن کي ٻٽن عددن جي سلسلن ۾ بدلائي سگهجي ٿو، ۽ پوءِ انهن سلسلن کي ڪنهن به متن ۾ اکرن جي شڪل جي تمام هلڪن ۽ مشڪل سان ڏسڻ ۾ ايندڙ فرقن وسيلي ڳجهي نموني لڪائي سگهجي ٿو.<ref name="Bacon1605" /> ٻٽي رمزنگاريءَ جي عام نظريي لاءِ اهم ڳالهه اها هئي ته بيڪن وڌيڪ چيو ته هي طريقو ڪنهن به اهڙين شين سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، جيڪي رڳو ٻن هڪٻئي کان ڌار حالتن ۾ هجن: ”بشرطيڪ اهي شيون رڳو ٻٽي فرق جي لائق هجن؛ جيئن گهنڊن، بگلَن، روشنين ۽ مشعلن، بندوقن جي ٺڪائن، يا ساڳئي نوعيت جي ٻين اوزارن وسيلي.“<ref name="Bacon1605">{{Cite web |last=Bacon |first=Francis |author-link=Francis Bacon |title=The Advancement of Learning |url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html |year=1605 |volume=6 |location=London |pages=Chapter 1 }} </ref> {{Further|بيڪن جو ڳجهو رمز}} 1617ع ۾ [[جان نيپيئر]] هڪ اهڙو سرشتو بيان ڪيو، جنهن کي هن [[هنڌي حساب]] جو نالو ڏنو. هن ۾ اکرن جي غير موقعي واري اظهار وسيلي ٻٽو حساب ڪيو ويندو هو. [[ٿامس هيريئٽ]] ٻٽي سرشتي سميت ڪيترن موقعي وارن عددي سرشتن جو اڀياس ڪيو، پر پنهنجا نتيجا شايع نه ڪيائين؛ اهي پوءِ سندس ڪاغذن مان هٿ آيا.<ref>{{cite journal|last=Shirley|first=John W.|title=Binary numeration before Leibniz|journal=American Journal of Physics|volume=19|year=1951|issue=8|pages=452–454|doi=10.1119/1.1933042|bibcode=1951AmJPh..19..452S}}</ref> ممڪن آهي ته يورپ ۾ هن سرشتي بابت پهرين اشاعت [[خوان ڪارامويل ي لوبڪووٽز]] 1700ع ۾ ڪئي هجي.<ref>{{cite journal|last=Ineichen|first=R.|title=Leibniz, Caramuel, Harriot und das Dualsystem|language=de|journal=Mitteilungen der deutschen Mathematiker-Vereinigung|volume=16|year=2008|issue=1|pages=12–15|doi=10.1515/dmvm-2008-0009|s2cid=179000299|url=http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|archive-date=28 December 2021|access-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228024010/http://page.math.tu-berlin.de/~mdmv/archive/16/mdmv-16-1-12-ineichen.pdf|url-status=dead}}</ref> === لائپنيٽز === [[File:Gottfried Wilhelm Leibniz, Bernhard Christoph Francke.jpg|thumb|upright|گوٽفريڊ لائپنيٽز]] لائپنيٽز ٻٽي سرشتي بابت هڪ سئو کان وڌيڪ مسودا لکيا، جن مان گهڻا اڻڇپيل رهيا.<ref name=":0">{{Citation |last=Strickland |first=Lloyd |chapter=Leibniz on Number Systems |date=2020 |title=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |pages=1–31 |editor-last=Sriraman |editor-first=Bharath |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |access-date=2024-08-20 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19071-2_90-1 |isbn=978-3-030-19071-2|chapter-url-access=subscription }}</ref> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت پنهنجي پهرين مخصوص لکڻي کان اڳ پڻ سندس ڪيترن مسودن ۾ ٻٽن تصورن جي ابتدائي جاچ جا مثال ملن ٿا، جن ۾ عددن جون جدولون ۽ بنيادي حساب شامل هئا. اهي نوٽ اڪثر رياضيءَ سان اڻلاڳاپيل لکڻين جي حاشين تي لکيل هئا.<ref name=":0" /> 1679ع ۾ ٻٽي سرشتي بابت سندس پهرين ڄاتل لکڻي ''ٻٽي واڌ بابت'' ۾ لائپنيٽز عشري ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ تبديليءَ جا طريقا بيان ڪيا. هن ٻٽن عددن سان جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ جهڙن بنيادي حسابي عملن لاءِ قاعدا پڻ پيش ڪيا. ان کان سواءِ، هن ڇهن عددن واري عدد جو چورس ڳڻڻ ۽ چورس پاڙ ڪڍڻ لاءِ ٻٽي الجبرا جي هڪ صورت تيار ڪئي.<ref name=":0" /> سندس سڀ کان مشهور ڪم 1703ع ۾ ڇپيل مقالي ''Explication de l'Arithmétique Binaire'' ۾ ملي ٿو. هن مقالي جي مڪمل عنوان جو انگريزي ترجمو هن ريت آهي: ''ٻٽي حساب جي وضاحت، جيڪو رڳو 1 ۽ 0 نشانن کي استعمال ڪري ٿو، ان جي فائدن بابت ڪجهه ويچارن ۽ انهن روشنين سميت، جيڪي اهو [[فو شي]] جي قديم چيني شڪلين تي وجهي ٿو''.<ref name="lnz">Leibniz G., Explication de l'Arithmétique Binaire, Die Mathematische Schriften, ed. C. Gerhardt, Berlin 1879, vol.7, p.223; Engl. transl.[https://www.leibniz-translations.com/binary]</ref> لائپنيٽز جو سرشتو جديد ٻٽي عددي سرشتي وانگر 0 ۽ 1 استعمال ڪري ٿو. سندس ٻٽي عددي سرشتي جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="lnz" /> : 0 0 0 1 &nbsp; عددي قدر 2⁰ : 0 0 1 0 &nbsp; عددي قدر 2¹ : 0 1 0 0 &nbsp; عددي قدر 2² : 1 0 0 0 &nbsp; عددي قدر 2³ 1700ع ۾ لائپنيٽز جي يسوعي پادري [[يواخيم بووي]] سان خط و ڪتابت ٿي، جيڪو چين ۾ تبليغي خدمتن دوران ''آئي چنگ'' جو ماهر بڻجي چڪو هو. لائپنيٽز کيس پنهنجي ٻٽي لکت جي وضاحت ڏني، جڏهن⁠تہ بووي 1701ع جي خطن ۾ ڏيکاريو ته ''آئي چنگ'' ۾ ٻٽي لکت جو هڪ آزاد ۽ متوازي نمونو اڳ ئي موجود هو. لائپنيٽز ۽ بووي ان لاڳاپي کي چيني فلسفياتي [[رياضي]] جي اهم ڪاميابيءَ جو ثبوت سمجهيو.<ref>[https://gwern.net/doc/cs/1980-swiderski.pdf#page=8 "Bouvet and Leibniz: A Scholarly Correspondence"], Swiderski 1980</ref> لائپنيٽز پنهنجي ''ٻٽي حساب جي وضاحت'' ۾ هن متوازي ايجاد بابت لکيو ته ”ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن نشانين جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي.“<ref>[https://www.leibniz-translations.com/binary.htm لائپنيٽز]: "چينين شايد هڪ هزار ورهيه کان به اڳ فو شي جي ''ڪووا'' يا ليڪائي نشانين جي معنيٰ وساري ڇڏي هئي. هنن ان موضوع تي اهڙيون شرحون لکيون، جن ۾ مون کي خبر ناهي ته ڪهڙيون پري جون معنائون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، تنهنڪري انهن نشانين جي سچي وضاحت هاڻي يورپين وٽان اچڻي هئي. اهو هن ريت ٿيو: رڳو ٻه سال کن اڳ مون پيڪنگ ۾ رهندڙ نامياري فرانسيسي يسوعي پادري، معزز فادر بووي،³ ڏانهن 0 ۽ 1 وسيلي ڳڻپ ڪرڻ جو پنهنجو طريقو موڪليو. کيس رڳو ايترو ڏسڻ جي دير هئي ته هن سڃاڻي ورتو ته اهو ئي فو شي جي شڪلين جي ڪنجي آهي. 14 نومبر 1701ع تي مون ڏانهن لکيل خط ۾ هن مون کي ان فلسفي شهزادي جي وڏي شڪل موڪلي، جيڪا 64 تائين پهچي ٿي، ۽ ان کان پوءِ اسان جي تشريح جي درست هجڻ بابت ڪنهن به شڪ جي گنجائش نه رهي. ايتري قدر جو چئي سگهجي ٿو ته هن پادريءَ، مون پاران کيس ڏنل ڄاڻ جي مدد سان، فو شي جي ڳجهارت کي سلجهائي ڇڏيو. ۽ جيئن اهي شڪليون شايد دنيا ۾ موجود سائنس جي سڀ کان آڳاٽي يادگار آهن، [GM VII، ص 227] تنهنڪري ايتري ڊگهي عرصي کان پوءِ انهن جي معنيٰ جي هيءَ بحالي اڃا وڌيڪ حيرت انگيز لڳندي."</ref> هي لاڳاپو لائپنيٽز جي هڪ عالمگير ٻولي يا ''[[عالمگير علامتي ٻولي]]'' واري تصور جو مرڪزي حصو هو. اهو خيال پوءِ [[گوٽلوب فريگه]] ۽ [[جارج بول]] جهڙن سندس جانشينن ۾ پڻ مقبول ٿيو ۽ [[قضيائي حساب|جديد علامتي منطق]] جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.<ref>{{Cite book |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6 |pages=245–8 }}</ref> لائپنيٽز کي ''[[آئي چنگ]]'' بابت پهريون ڀيرو فرانسيسي يسوعي [[يواخيم بووي]] معرفت ڄاڻ ملي، جيڪو 1685ع ۾ تبليغي مقصد سان چين ويو هو. لائپنيٽز ''آئي چنگ'' جي هيڪساگرامن کي هڪ مسيحي جي حيثيت ۾ پنهنجي مذهبي عقيدن جي [[عالمگيريت]] جي تصديق طور ڏٺو.<ref name="smith">{{cite book|author1=J.E.H. Smith|title=Leibniz: What Kind of Rationalist?: What Kind of Rationalist?|url=https://books.google.com/books?id=Da_oP3sJs1oC&pg=PA4153|year=2008|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-8668-7|page=415}}</ref> ٻٽا عدد لائپنيٽز جي الاهي فڪر ۾ مرڪزي حيثيت رکندا هئا. سندس خيال هو ته اهي مسيحي تصور ''[[عدم مان تخليق]]'' جي علامت آهن.<ref name="lniz">{{cite book|author1=Yuen-Ting Lai|title=Leibniz, Mysticism and Religion|url=https://books.google.com/books?id=U9dOmVt81UAC&pg=PA149|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5223-5|pages=149–150}}</ref> {{blockquote|اهڙو تصور، جيڪو غير مسيحن کي سمجهائڻ سولو ناهي، اهو خدا جي ڪامل قدرت سان عدم مان تخليق آهي. هاڻي اهو چئي سگهجي ٿو ته دنيا ۾ ٻي ڪا به شيءِ هن قدرت کي عددن جي ابتدا کان وڌيڪ چڱيءَ ريت ظاهر ۽ ثابت نٿي ڪري، جيئن هتي هڪ ۽ صفر يا عدم جي سادي ۽ بنا سينگار واري صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.|لائپنيٽز جو [[روڊولف آگسٽس، برنزوڪ-لونبرگ جو ڊيوڪ|برنزوڪ جي ڊيوڪ]] ڏانهن خط، جنهن سان ''آئي چنگ'' جا هيڪساگرام پڻ شامل هئا<ref name="smith"/>}} === پوءِ جون اڳڀرايون === [[File:George Boole color.jpg|thumb|left|جارج بول]] 1854ع ۾ برطانوي رياضيدان [[جارج بول]] هڪ تاريخي اهميت وارو مقالو ڇپرايو، جنهن ۾ [[منطق]] جي هڪ [[الجبرا]]ئي سرشتي جي وضاحت ڪئي وئي، جيڪو پوءِ [[بولي الجبرا]] جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس منطقي حساب ڊجيٽل برقي سرڪٽن جي جوڙجڪ ۾ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Boole |first=George |orig-year=1854 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/15114 |title=An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities |publisher=Cambridge University Press |edition=Macmillan, Dover Publications, reprinted with corrections [1958] |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-108-00153-3}}</ref> 1937ع ۾ [[ڪلاڊ شينن]] [[ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۾ پنهنجي ماسٽر جي مقالي ۾ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو برقي رلي ۽ سوئچ استعمال ڪندي بولي الجبرا ۽ ٻٽي حساب کي عملي صورت ڏني. ''[[رلي ۽ سوئچنگ سرڪٽن جو علامتي تجزيو]]'' نالي هن مقالي عملي [[ڊجيٽل سرڪٽ]] جي جوڙجڪ جو بنياد وڌو.<ref>{{cite thesis |title=A symbolic analysis of relay and switching circuits |last=Shannon |first=Claude Elwood |publisher=Massachusetts Institute of Technology |location=Cambridge |year=1940 |hdl=1721.1/11173 |type=Thesis }}</ref> نومبر 1937ع ۾ [[جارج اسٽيبيٽز]]، جيڪو ان وقت [[بيل ليبارٽريز]] ۾ ڪم ڪندو هو، رلي تي ٻڌل هڪ ڪمپيوٽر مڪمل ڪيو، جنهن کي هن ”ماڊل ڪي“ نالو ڏنو. نالي ۾ ”ڪي“ سندس رڌڻي ڏانهن اشارو هو، جتي هن اهو اوزار گڏ ڪيو هو. هي ڪمپيوٽر ٻٽي جمع وسيلي حساب ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |title=National Inventors Hall of Fame – George R. Stibitz |date=20 August 2008 |access-date=5 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709213530/http://www.invent.org/hall_of_fame/140.html |archive-date=9 July 2010}}</ref> 1938ع جي پڇاڙيءَ ۾ بيل ليبارٽريز اسٽيبيٽز جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ مڪمل تحقيقي پروگرام منظور ڪيو. سندن ''مرڪب عدد ڪمپيوٽر'' 8 جنوري 1940ع تي مڪمل ٿيو ۽ [[مرڪب عدد]]ن تي حساب ڪري سگهندو هو. 11 سيپٽمبر 1940ع تي [[ڊارٽمائوٿ ڪاليج]] ۾ [[آمريڪي رياضياتي سوسائٽي]] جي گڏجاڻيءَ دوران اسٽيبيٽز ٽيليفون لائين وسيلي [[ٽيلي پرنٽر]] کان مرڪب عدد ڳڻپيندڙ ڏانهن پري کان حڪم موڪليا. اهو ٽيليفون لائين وسيلي پري کان استعمال ٿيندڙ دنيا جو پهريون حسابي اوزار هو. هن مظاهري جي شاهدن ۾ [[جان فون نيومن]]، [[جان ماڪلي]] ۽ [[نوربرٽ وينر]] شامل هئا، جن مان وينر بعد ۾ پنهنجي يادگيرين ۾ ان جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://stibitz.denison.edu/bio.html |title=George Stibitz : Bio |publisher=Math & Computer Science Department, Denison University |date=30 April 2004 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kerryr.net/pioneers/stibitz.htm |title=Pioneers – The people and ideas that made a difference – George Stibitz (1904–1995) |publisher=Kerry Redshaw |date=20 February 2006 |access-date=5 July 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html |title=George Robert Stibitz – Obituary |publisher=Computer History Association of California |date=6 February 1995 |access-date=5 July 2010}}</ref> [[زيڊ 1 ڪمپيوٽر]]، جنهن کي [[ڪونراڊ زوزه]] 1935ع کان 1938ع جي وچ ۾ جوڙيو ۽ تيار ڪيو، [[بولي منطق]] ۽ ٻٽا [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي وارا عدد]] استعمال ڪندو هو.<ref name="zuse">{{cite journal |title=Konrad Zuse's Legacy: The Architecture of the Z1 and Z3 |author-last=Rojas |author-first=Raúl |author-link=Raúl Rojas |journal=[[آئي ٽرپل اي ڪمپيوٽنگ جي تاريخ جا ساليانا]] |volume=19 |number=2 |date=April–June 1997 |pages=5–16 |doi=10.1109/85.586067 |url=http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |access-date=2022-07-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703082408/http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf |archive-date=2022-07-03}} (12 صفحا)</ref> == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ == ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ ڪرڻ جو طريقو ٻين عددي سرشتن وانگر ئي آهي. هڪ هنج کان شروعات ڪندي، هر هنج کي وڌندڙ ترتيب سان تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻٽي يا ٻٽي ڳڻپ کي سمجهڻ کان اڳ، حوالو طور وڌيڪ مشهور [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي سرشتي]] ۾ ڳڻپ تي مختصر نظر وجهڻ مفيد آهي. === ڏھائي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[ڏھائي عددي سرشتو|ڏھائي]] سرشتو ڏهن نشانين '''0''' کان '''9''' تائين استعمال ڪري ٿو. ڳڻپ سڀ کان گهٽ اهميت واري هنج (ساڄي پاسي واري عدد)، جنهن کي اڪثر ''پهريون ڊجٽ'' چيو ويندو آهي، کي وڌائڻ سان شروع ٿيندي آهي. جڏهن ان هنڌ تي موجود سڀئي نشانيون استعمال ٿي وڃن ٿيون، ته اهو عدد يا ھنج ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي واري وڌيڪ اهم عدد ۾ هڪ واڌ (''اوورفلو'') ڪئي وڃي ٿي، جنهن کان پوءِ وري ساڄي پاسي واري عدد ۾ ڳڻپ جاري رهندي آهي. اهو عمل هر وڌيڪ اهم عدد لاءِ ورجايو ويندو آهي. ڳڻپ هن ريت اڳتي وڌندي آهي: :000، 001، 002، ... 007، 008، 009، (ساڄي پاسي وارو عدد ٻيهر ٻڙي يا صفر ٿئي ٿو ۽ ان جي کاٻي پاسي وارو عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''0، 011، 012، ... :&nbsp;&nbsp;&nbsp;... :090، 091، 092، ... 097، 098، 099، (ساڄي پاسي جا ٻئي عدد ٻيهر ٻڙي ٿين ٿا ۽ ايندڙ عدد هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''00، 101، 102، ... === ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ === [[File:Binary counter.gif|thumb|هي ڳڻپيندڙ ڏيکاري ٿو ته ٻٽي سرشتي ۾ ٻڙي کان 31 تائين ڪيئن ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي.]] [[File:Binary_guess_number_trick_SMIL.svg|thumb|upright|link={{filepath:binary_guess_number_trick_SMIL.svg}}|هڪ مشهور راند، جنهن ۾ ڪنهن عدد جو اندازو انهن ڪارڊن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي، جن تي اهو عدد موجود هجي. اها ٻٽي اظهار جي بٽن تي ٻڌل آهي. SVG فائيل ۾ ڪارڊ تي ڪلڪ ڪرڻ سان ان جي حالت تبديل ٿيندي.]] ٻٽي سرشتي ۾ ڳڻپ به ساڳئي اصول تي ٻڌل آهي. هتي به واڌ سڀ کان گهٽ اهميت واري ٻٽي عدد، يعني [[بٽ]] (ساڄي پاسي وارو يا پهريون بٽ)، کان شروع ٿيندي آهي، پر هتي رڳو ٻه نشانيون '''0''' ۽ '''1''' موجود هونديون آهن. تنهنڪري جڏهن ڪنهن بٽ جي قيمت '''1''' تائين پهچي ٿي، ته ايندڙ واڌ سان اهو ٻيهر '''0''' ٿي وڃي ٿو ۽ ساڳئي وقت ان جي کاٻي پاسي وارو بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو: :0000، :000'''1'''، (ساڄي پاسي وارو بٽ ٻيهر شروع ٿئي ٿو ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :00'''1'''0، 0011، (ساڄي پاسي جا ٻئي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :0'''1'''00، 0101، 0110، 0111، (ساڄي پاسي جا ٽي بٽ ٻيهر شروع ٿين ٿا ۽ ايندڙ بٽ هڪ وڌي وڃي ٿو) :'''1'''000، 1001، 1010، 1011، 1100، 1101، 1110، 1111 ... ٻٽي سرشتي ۾ هر بٽ، 2 جي وڌندڙ قوت جي نمائندگي ڪندو آهي. سڀ کان ساڄي پاسي وارو بٽ 2⁰، ان کان کاٻي وارو 2¹، پوءِ 2²، ۽ اهڙي طرح اڳتي وڌندو آهي. ڪنهن ٻٽي عدد جي قيمت انهن سڀني قوتن جي مجموعي جي برابر هوندي آهي، جن جي لاڳاپيل بٽن جي قيمت '''1''' هجي. مثال طور، ٻٽي عدد '''100101''' کي ڏھائي صورت ۾ هن ريت تبديل ڪيو وڃي ٿو: :100101₂ = [ ( '''1''' ) × 2⁵ ] + [ ( '''0''' ) × 2⁴ ] + [ ( '''0''' ) × 2³ ] + [ ( '''1''' ) × 2² ] + [ ( '''0''' ) × 2¹ ] + [ ( '''1''' ) × 2⁰ ] :100101₂ = [ '''1''' × 32 ] + [ '''0''' × 16 ] + [ '''0''' × 8 ] + [ '''1''' × 4 ] + [ '''0''' × 2 ] + [ '''1''' × 1 ] :'''100101₂ = 37₁₀''' == ٻٽو حساب == ٻٽن عددن ۾ [[حساب]] جو طريقو ٻين [[عددي سرشتو|عددي سرشتن]] جي [[موقعي واري لکت]] ۾ ٿيندڙ حساب سان گهڻو مشابهت رکي ٿو. ٻٽن عددن تي جمع، ڪٽ، ضرب ۽ ونڊ ڪري سگهجي ٿي. === جمع === {{main|جمع ڪندڙ (برقيات)}} [[Image:Half Adder.svg|thumbnail|ٻٽي [[جمع ڪندڙ (برقيات)|اڌ جمع ڪندڙ]] جو [[برقي سرڪٽ جو خاڪو]]، جيڪو ٻن بٽن کي پاڻ ۾ جمع ڪري حاصل ۽ اڳتي کڻڻ وارو بٽ پيدا ڪري ٿو]] ٻٽي سرشتي ۾ سڀ کان سادو حسابي عمل جمع آهي. ٻن هڪ-عددي ٻٽن عددن کي جمع ڪرڻ نسبتاً سولو آهي ۽ ان ۾ اڳتي کڻڻ جو طريقو استعمال ٿيندو آهي: :0 + 0 → 0 :0 + 1 → 1 :1 + 0 → 1 :1 + 1 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 1 + 1 = 2 = 0 + (1 × 2¹)) ٻن '''1''' عددن کي جمع ڪرڻ سان '''0''' لکبو آهي، جڏهن⁠تہ '''1''' کي ايندڙ خاني ۾ شامل ڪرڻ لاءِ اڳتي کنيو ويندو آهي. اهو عمل عشري سرشتي ۾ ٿيندڙ جمع سان مشابهت رکي ٿو؛ جڏهن ٻن هڪ-عددي انگن جو مجموعو بنياد، يعني 10، جي برابر يا ان کان وڌيڪ ٿئي، ته کاٻي پاسي واري عدد ۾ هڪ واڌ ڪئي ويندي آهي: :5 + 5 → 0، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 5 + 5 = 10 = 0 + (1 × 10¹)) :7 + 9 → 6، اڳتي 1 کڻو (ڇاڪاڻ⁠تہ 7 + 9 = 16 = 6 + (1 × 10¹)) هن عمل کي '''اڳتي کڻڻ''' چيو ويندو آهي. جڏهن جمع جو نتيجو ڪنهن هڪ عدد جي ممڪن قيمت کان وڌي وڃي، ته واڌو مقدار کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اهو صحيح آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ خاني جي وزن ۾ بنياد جيترو واڌارو هوندو آهي. ٻٽي سرشتي ۾ پڻ اڳتي کڻڻ ساڳيءَ ريت ڪم ڪري ٿو: {{brown|1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد)}} 0 1 1 0 1 + 1 0 1 1 1 ------------- = 1 0 0 1 0 0 = 36 هن مثال ۾ ٻه عدد، 01101₂ يعني 13₁₀، ۽ 10111₂ يعني 23₁₀، پاڻ ۾ جمع ڪيا ويا آهن. مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. سڀ کان ساڄي پاسي واري خاني کان شروع ڪندي، 1 + 1 = 10₂. ان مان '''1''' کاٻي پاسي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' ساڄي پاسي واري خاني جي هيٺان لکيو وڃي ٿو. ساڄي پاسي کان ٻئي خاني ۾ 1 + 0 + 1 = 10₂ ٿئي ٿو؛ وري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''0''' هيٺ لکيو وڃي ٿو. ٽئين خاني ۾ 1 + 1 + 1 = 11₂ ٿئي ٿو. هن ڀيري '''1''' اڳتي کنيو وڃي ٿو ۽ '''1''' هيٺين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح اڳتي وڌڻ سان آخري جواب 100100₂ يعني 36₁₀ ملي ٿو. جڏهن ڪمپيوٽرن کي ٻن عددن کي جمع ڪرڻو پوي ٿو، ته هي قاعدو پڻ تيز ڳڻپ جي اجازت ڏئي ٿو: :x [[خاص يا|اڪس-يا]] y = (x + y) [[باقي وارو عمل|باقي]] 2 جتي x ۽ y ٻه بٽ آهن. ==== ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو ==== ٻٽي جمع جي ڪيترن سوالن لاءِ هڪ سادو طريقو '''ڊگهي اڳتي کڻڻ جو طريقو''' يا '''بروڪ هائوس ٻٽي جمع جو طريقو''' آهي. هي طريقو خاص طور تڏهن ڪارائتو هوندو آهي، جڏهن ڪنهن عدد ۾ لڳاتار ڪيترائي '''1''' موجود هجن. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته ٻٽي سرشتي ۾ {{varserif|n}} عددن تي مشتمل لڳاتار '''1'''ن جي قطار ۾ 1 شامل ڪرڻ سان هڪ '''1''' ۽ ان کان پوءِ {{varserif|n}} صفر حاصل ٿيندا آهن. اهو ئي اصول عشري سرشتي ۾ {{varserif|n}} لڳاتار '''9'''ن ۾ 1 جمع ڪرڻ سان لاڳو ٿئي ٿو: ٻٽو عشري 1 1 1 1 1 9 9 9 9 9 + 1 + 1 ——————————— ——————————— 1 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 ٻٽي سرشتي ۾ اهڙيون ڊگهيون قطارون عام آهن. تنهنڪري وڏن ٻٽن عددن کي گهڻن اڳتي کڻڻ وارن مرحلن کانسواءِ ٻن سادن قدمن ۾ جمع ڪري سگهجي ٿو. هيٺين مثال ۾ 1110111110₂ يعني 958₁₀ ۽ 1010110011₂ يعني 691₁₀ کي کاٻي پاسي روايتي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، ۽ ساڄي پاسي ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي سان، جمع ڪيو ويو آهي: روايتي اڳتي کڻڻ وارو طريقو ڊگهي اڳتي کڻڻ وارو طريقو بمقابله {{brown|1 1 1 1 1 1 1 1 (اڳتي کنيل عدد) 1 ← 1 ←}} 1 1 1 0 1 1 1 1 1 0 <s>1 1 1</s> 0 <s>1 1 1 1 1</s> 0 + 1 0 1 0 1 1 0 0 1 1 + 1 0 <s>1</s> 0 1 1 0 0 <s>1</s> 1 ——————————————————————— —————————————————————— = 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 1 1 0 0 1 1 1 0 0 0 1 مٿين قطار اڳتي کنيل بٽ ڏيکاري ٿي. هڪ خاني کان ٻئي خاني تائين روايتي نموني اڳتي کڻڻ بدران، هيٺين ساڳئي موقعي واري خاني ۾ '''1''' سان ملندڙ سڀ کان گهٽ درجي واري '''1''' کي جمع ڪيو وڃي ٿو، ۽ هڪ '''1''' کي لڳاتار قطار جي پڄاڻيءَ کان هڪ خانو اڳتي کنيو وڃي ٿو. جيڪي عدد استعمال ٿي چڪا هجن، تن کي ليڪ ڏئي ختم ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڳ ۾ ئي جمع ٿي چڪا آهن. ساڳئي طريقي سان ٻين ڊگهن قطارن کي به ختم ڪري سگهجي ٿو. پوءِ باقي عددن کي عام طريقي سان جمع ڪيو وڃي ٿو. اهڙي عمل سان آخري جواب 11001110001₂ يعني 1649₁₀ ملي ٿو. هن ننڍڙي مثال ۾ روايتي طريقي کي اٺ اڳتي کڻڻ وارا مرحلا گهربل هئا، جڏهن⁠تہ ڊگهي اڳتي کڻڻ واري طريقي ۾ فقط ٻه مرحلا گهربل ٿيا. ==== جمع جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 1 |- ! 1 | 1 | 10 |} ٻٽي جمع جي جدول [[منطقي يا#سچائي جدول|منطقي يا]] واري عمل <math>\lor</math> جي سچائي جدول سان مشابهت رکي ٿي، پر بلڪل ساڳي ناهي. فرق اهو آهي ته <math>1 \lor 1 = 1</math>، جڏهن⁠تہ <math>1+1=10</math>. === ڪٽ === {{further|نشان وارو عددي اظهار|ٻن جو پورائو}} [[ڪٽ]] جو عمل به گهڻو ڪري ساڳئي نموني ڪم ڪري ٿو: :0 − 0 → 0 :0 − 1 → 1، 1 اوڌر وٺو :1 − 0 → 1 :1 − 1 → 0 '''0''' مان '''1''' ڪٽڻ سان '''1''' لکيو وڃي ٿو، پر ايندڙ کاٻي خاني مان '''1''' اوڌر وٺڻو پوي ٿو. هن عمل کي '''اوڌر وٺڻ''' چيو ويندو آهي. اصول اڳتي کڻڻ جهڙو ئي آهي. جڏهن ڪٽ جو نتيجو صفر کان گهٽ ٿئي، ته کوٽ کي عددي سرشتي جي بنياد سان ورهائي کاٻي پاسي واري خاني مان اوڌر ورتو وڃي ٿو ۽ ان کي ايندڙ موقعي واري قيمت مان ڪٽيو وڃي ٿو. * * * * (تارن وارن خانن مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 1 0 1 1 1 0 − 1 0 1 1 1 ---------------- = 1 0 1 0 1 1 1 * (تارن واري خاني مان اوڌر ورتو ويو آهي) 1 0 1 1 1 1 1 – 1 0 1 0 1 1 ---------------- = 0 1 1 0 1 0 0 ڪنهن مثبت عدد کي ڪٽڻ، ساڳئي [[مطلق قدر]] واري [[ناڪاري عدد]] کي جمع ڪرڻ جي برابر آهي. ڪمپيوٽر ناڪاري عددن کي سنڀالڻ لاءِ [[نشان وارو عددي اظهار]] استعمال ڪندا آهن، جن مان سڀ کان عام [[ٻن جو پورائو]] آهي. اهڙن اظهارَن سان الڳ ڪٽ واري عمل جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي. ٻن جي پورائي ۾ ڪٽ کي هن فارمولي سان بيان ڪري سگهجي ٿو: :{{math|1=A − B = A + not B + 1}} === ضرب === <!-- هي ڀاڱو [[ٻٽي ڪوڊ ڪيل عشري]] سان ڳنڍيل آهي --> ٻٽي سرشتي ۾ [[ضرب]] عشري ضرب سان مشابهت رکي ٿي. ٻن عددن {{varserif|A}} ۽ {{varserif|B}} کي جزوي حاصلن وسيلي ضرب ڪري سگهجي ٿو. {{varserif|B}} جي هر عدد لاءِ ان عدد ۽ {{varserif|A}} جو حاصل ڳڻيو وڃي ٿو ۽ نئين قطار ۾ لکيو وڃي ٿو. هر قطار کي ايترو کاٻي پاسي سرڪايو وڃي ٿو، جو ان جو ساڄو عدد {{varserif|B}} جي استعمال ڪيل عدد سان هڪ قطار ۾ اچي. سڀني جزوي حاصلن جو مجموعو آخري جواب ڏئي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ ٻٽي سرشتي ۾ فقط ٻه عدد آهن، تنهنڪري هر جزوي ضرب جا رڳو ٻه ممڪن نتيجا آهن: * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 0 هجي، ته جزوي حاصل به 0 هوندو. * جيڪڏهن {{varserif|B}} جو عدد 1 هجي، ته جزوي حاصل {{varserif|A}} جي برابر هوندو. مثال طور، ٻٽن عددن 1011 ۽ 1010 کي هن ريت ضرب ڪيو وڃي ٿو: 1 0 1 1 ({{varserif|A}}) × 1 0 1 0 ({{varserif|B}}) --------- 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي ساڄي پاسي واري صفر لاءِ + 1 0 1 1 ← {{varserif|B}} جي ايندڙ هڪ لاءِ + 0 0 0 0 + 1 0 1 1 --------------- = 1 1 0 1 1 1 0 ٻٽن عددن کي [[ٻٽو نقطو|ٻٽي نقطي]] کان پوءِ موجود بٽن سميت پڻ ضرب ڪري سگهجي ٿو: 1 0 1 . 1 0 1 {{varserif|A}} (عشري سرشتي ۾ 5.625) × 1 1 0 . 0 1 {{varserif|B}} (عشري سرشتي ۾ 6.25) ------------------- 1 . 0 1 1 0 1 ← {{varserif|B}} جي هڪ لاءِ + 0 0 . 0 0 0 0 ← {{varserif|B}} جي صفر لاءِ + 0 0 0 . 0 0 0 + 1 0 1 1 . 0 1 + 1 0 1 1 0 . 1 --------------------------- = 1 0 0 0 1 1 . 0 0 1 0 1 (عشري سرشتي ۾ 35.15625) پڻ ڏسو: [[بوٿ جو ضرب وارو قاعدو]]. ==== ضرب جي جدول ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:1.5em" | ! style="width:1.5em" | 0 ! style="width:1.5em" | 1 |- ! 0 | 0 | 0 |- ! 1 | 0 | 1 |} ٻٽي ضرب جي جدول [[منطقي ۽#سچائي جدول|منطقي ۽]] واري عمل <math>\land</math> جي سچائي جدول جي برابر آهي. === ونڊ === {{See also|ونڊ جو قاعدو#باقي سميت صحيح عددي ونڊ}} ٻٽي سرشتي ۾ [[ڊگهي ونڊ]] پڻ عشري سرشتي واري ڊگهي ونڊ سان مشابهت رکي ٿي. هيٺين مثال ۾ [[ورهائيندڙ]] 101₂، يعني عشري سرشتي ۾ 5، آهي، جڏهن⁠تہ [[ونڊ (رياضي)|ورهائجندڙ]] 11011₂، يعني عشري سرشتي ۾ 27، آهي. طريقو عشري ڊگهي ونڊ جهڙو آهي. هتي ورهائيندڙ 101₂، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن 110₂ ۾ هڪ ڀيرو اچي ٿو، تنهنڪري مٿين قطار ۾ '''1''' لکيو وڃي ٿو. پوءِ هن نتيجي کي ورهائيندڙ سان ضرب ڪري، ورهائجندڙ جي پهرين ٽن عددن مان ڪٽيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ عدد '''1''' کي هيٺ لاٿو وڃي ٿو ته جيئن نئون ٽن-عددي سلسلو ٺهي: 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 0 0 1 پوءِ ساڳيو عمل نئين سلسلي سان ورجايو وڃي ٿو ۽ ورهائجندڙ جا سڀ عدد ختم ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو: 1 0 1 ___________ 1 0 1 ) 1 1 0 1 1 − 1 0 1 ----- 1 1 1 − 1 0 1 ----- 0 1 0 تنهنڪري 11011₂ کي 101₂ سان ورهائڻ جو [[حاصل ونڊ]] 101₂ آهي، جيڪو مٿين قطار ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن⁠تہ هيٺين قطار ۾ ڏيکاريل باقي 10₂ آهي. عشري سرشتي ۾ اهو 27 کي 5 سان ورهائڻ جي برابر آهي، جنهن جو حاصل 5 ۽ باقي 2 آهي. ڊگهي ونڊ کانسواءِ اهڙا طريقا پڻ ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، جن ۾ هر مرحلي تي جزوي باقي مان ضرورت کان وڌيڪ ڪٽ ڪيو وڃي. اهڙا طريقا گهٽ باقاعده، پر وڌيڪ لچڪدار هوندا آهن. === چورس پاڙ (اسڪوائر روٽ) === [[چورس پاڙ ڳڻڻ جا طريقا#ٻٽو عددي سرشتو (بنياد 2)|ٻٽي چورس پاڙ]] عدد بہ عدد ڪڍڻ جو عمل بنيادي طور عشري چورس پاڙ جهڙو آهي، پر ٻٽي سرشتي سبب گهڻو سادو آهي. پهرين عددن کي ساڄي پاسي کان جوڙن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن عددن جو تعداد اڻپورو هجي، ته شروع ۾ هڪ صفر وڌو وڃي. پوءِ هر مرحلي تي هيل تائين حاصل ٿيل جواب کي '''01''' سان وڌائي ڏٺو وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو موجوده باقي مان ڪٽي سگهجي، ته ڪٽ ڪيو وڃي. پوءِ باقي سان ايندڙ عددي جوڙو شامل ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪٽ ٿيو هجي ته جواب جو ايندڙ عدد '''1'''، ٻي حالت ۾ '''0''' هوندو. 1 1 1 1 1 0 1 1 0 1 ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 √ 10 10 10 01 - 1 - 1 - 1 - 1 ---- ---- ---- ---- 1 10 1 10 1 10 1 10 - 1 01 - 1 01 - 1 01 ------- ------- ------- 1 10 1 10 01 1 10 01 - 1 10 01 ---------- 0 پهرين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 0 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 001 ملي ٿو، جيڪو پهرين جوڙي 10 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو پهريون عدد 1 آهي. ٻئي مرحلي ۾ هيل تائين جواب 1 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد پڻ 1 آهي. ٽئين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 11 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 1101 ملي ٿو، جيڪو باقي 110 مان ڪٽڻ لاءِ تمام وڏو آهي؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 0 آهي. چوٿين مرحلي ۾ هيل تائين جواب 110 آهي. ان کي '''01''' سان وڌائڻ سان 11001 ملي ٿو، جيڪو باقي 11001 مان ڪٽي سگهجي ٿو؛ تنهنڪري جواب جو ايندڙ عدد 1 آهي. اهڙيءَ طرح آخري جواب 1101 حاصل ٿئي ٿو. == ڀاڱا == ٻٽي حساب ۾ ڪنهن [[ڀاڱو|ڀاڱي]] جي ٻٽي توسيع رڳو تڏهن [[ورجندڙ عشري|ختم ٿيندي]] آهي، جڏهن ان جو [[مخرج]] 2 جي ڪنهن [[قوت]] جي برابر هجي. تنهنڪري 1/10 جي ڪا محدود ٻٽي صورت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 10 جا اولي جزا 2 ۽ 5 آهن. انهيءَ سبب ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ 10 × 1/10 جو نتيجو بلڪل 1 جي برابر نه ٿي سگهي ٿو. مثال طور، 1/3 جي ٻٽي توسيع .010101... آهي، جنهن جو مطلب آهي: :<math>\frac 13 = 0 \times 2^{-1} + 1 \times 2^{-2} + 0 \times 2^{-3} + 1 \times 2^{-4} + \cdots.</math> ٻن جي ابتڙ قوتن جي محدود مجموعي وسيلي ان جي بلڪل صحيح قيمت حاصل نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1/3 جي ٻٽي صورت ۾ صفر ۽ هڪ سدائين واري واري سان ورجندا رهن ٿا. {| class="wikitable" |- ! ڀاڱو ! [[بنياد 10|عشري]] ! ٻٽو ! ڀاڱائي ويجهو قدر |- | 1/1 | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.999... | 1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.{{Overline|1}} | 1/2 + 1/4 + 1/8... |- | 1/2 | 0.5{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.4999... | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0{{Overline|1}} | 1/4 + 1/8 + 1/16... |- | 1/3 | 0.333... | 0.{{Overline|01}} | 1/4 + 1/16 + 1/64... |- | 1/4 | 0.25{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.24999... | 0.01{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.00{{Overline|1}} | 1/8 + 1/16 + 1/32... |- | 1/5 | 0.2{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.1999... | 0.{{Overline|0011}} | 1/8 + 1/16 + 1/128... |- | 1/6 | 0.1666... | 0.0{{Overline|01}} | 1/8 + 1/32 + 1/128... |- | 1/7 | 0.142857142857... | 0.{{Overline|001}} | 1/8 + 1/64 + 1/512... |- | 1/8 | 0.125{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.124999... | 0.001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.000{{Overline|1}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/9 | 0.111... | 0.{{Overline|000111}} | 1/16 + 1/32 + 1/64... |- | 1/10 | 0.1{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0999... | 0.0{{Overline|0011}} | 1/16 + 1/32 + 1/256... |- | 1/11 | 0.090909... | 0.{{Overline|0001011101}} | 1/16 + 1/64 + 1/128... |- | 1/12 | 0.08333... | 0.00{{Overline|01}} | 1/16 + 1/64 + 1/256... |- | 1/13 | 0.076923076923... | 0.{{Overline|000100111011}} | 1/16 + 1/128 + 1/256... |- | 1/14 | 0.0714285714285... | 0.0{{Overline|001}} | 1/16 + 1/128 + 1/1024... |- | 1/15 | 0.0666... | 0.{{Overline|0001}} | 1/16 + 1/256... |- | 1/16 | 0.0625{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0624999... | 0.0001{{pad|0.25em}}يا{{pad|0.25em}}0.0000{{Overline|1}} | 1/32 + 1/64 + 1/128... |} == بٽ وار عمل == {{Main|بٽ وار عمل}} جيتوڻيڪ هي عمل ٻٽن نشانين جي عددي معنيٰ سان سڌيءَ طرح لاڳاپيل نه آهن، پر بٽن جي سلسلن کي [[منطقي ڳنڍيندڙ|بولي منطقي عملگرن]] وسيلي بدلائي سگهجي ٿو. جڏهن ٻٽن نشانين جي ڪنهن سلسلي تي هن طريقي سان عمل ڪيو وڃي، ته ان کي '''بٽ وار عمل''' چيو ويندو آهي. [[منطقي ۽|۽]]، [[منطقي يا|يا]] ۽ [[خاص يا|خاص يا]] جهڙا منطقي عمل ٻن ڏنل ٻٽن عددن جي هڪجهڙن هنڌن تي موجود بٽن تي لاڳو ڪري سگهجن ٿا. جڏهن⁠تہ [[منطقي نفي|نه]] وارو عمل ڪنهن هڪ ڏنل ٻٽي عدد جي هر بٽ تي الڳ الڳ ڪري سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهڙا عمل حسابي مختصر طريقن طور استعمال ٿيندا آهن ۽ ڳڻپ جي ڪارڪردگيءَ جا ٻيا فائدا پڻ ڏيندا آهن. مثال طور، ڪنهن ٻٽي عدد کي کاٻي پاسي [[حسابي سرڪاءُ]] ڏيڻ، ان عدد کي 2 جي ڪنهن مثبت صحيح قوت سان ضرب ڪرڻ جي برابر آهي. == ٻين عددي سرشتن ڏانهن ۽ انهن مان تبديلي == === ڏھائي کان ٻٽي لکت === [[File:Decimal to Binary Conversion.gif|alt=|frame|(357)₁₀ کي ٻٽي لکت ۾ بدلائڻ سان (101100101)₂ حاصل ٿئي ٿو]] بنياد-10 واري [[صحیح عدد (ڪمپيوٽر سائنس)|صحیح عدد]] کي ان جي بنياد-2، يعني ٻٽي، برابر ۾ بدلائڻ لاءِ عدد کي [[ٻن سان ونڊ]] ڪيو ويندو آهي. حاصل ٿيل باقي [[گهٽ اهم بٽ]] هوندو آهي. پوءِ حاصل ونڊ کي ٻيهر ٻن سان ورهايو ويندو آهي، ۽ ان جو باقي ايندڙ گهٽ اهم بٽ بڻجي ٿو. اهو عمل تيستائين ورجايو ويندو آهي، جيستائين حاصل ونڊ هڪ نه ٿي وڃي. باقيات جو سلسلو، آخري حاصل ونڊ 1 سميت، ٻٽي قدر ٺاهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻن سان ونڊ ڪرڻ وقت هر باقي يا ته صفر يا هڪ هوندو آهي. مثال طور، (357)₁₀ کي (101100101)₂ طور ظاهر ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.chalkstreet.com/aptipedia/knowledgebase/base-system/|title=Base System|access-date=31 August 2016|archive-date=23 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023010521/https://www.chalkstreet.com/aptipedia/knowledgebase/base-system/|url-status=usurped}}</ref> === ٻٽي کان ڏھائي واري لکت=== بنياد-2 کان بنياد-10 ۾ تبديلي اڳئين قاعدي جو ابتڙ عمل آهي. ٻٽي عدد جا بٽ هڪ هڪ ڪري، سڀ کان وڌيڪ اهم، يعني کاٻي پاسي واري بٽ، کان شروع ڪري استعمال ڪيا وڃن ٿا. شروعاتي قدر 0 رکيو وڃي ٿو، پوءِ اڳئين قدر کي ٻيڻو ڪري ان ۾ ايندڙ بٽ شامل ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان نئون قدر حاصل ٿئي ٿو. هن عمل کي گهڻن خانن واري جدول ۾ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. مثال طور، 10010101101₂ کي ڏھاڪي ۾ بدلائڻ لاءِ: {| style="border: 1px solid #a2a9b1; border-spacing: 3px; background-color: #f8f9fa; color: black; margin: 0.5em 0 0.5em 1em; padding: 0.2em; line-height: 1.5em; width:22em" ! اڳيون قدر ! style="text-align:left" | × 2 + ! ايندڙ بٽ ! = نئون قدر |- |align="right"|0 ||× 2 +|| '''1''' || = 1 |- |align="right"|1 ||× 2 +|| '''0''' || = 2 |- |align="right"|2 ||× 2 +|| '''0''' || = 4 |- |align="right"|4 ||× 2 +|| '''1''' || = 9 |- |align="right"|9 ||× 2 +|| '''0''' || = 18 |- |align="right"|18 ||× 2 +|| '''1''' || = 37 |- |align="right"|37 ||× 2 +|| '''0''' || = 74 |- |align="right"|74 ||× 2 +|| '''1''' || = 149 |- |align="right"|149 ||× 2 +|| '''1''' || = 299 |- |align="right"|299 ||× 2 +|| '''0''' || = 598 |- |align="right"|598 ||× 2 +|| '''1''' || = '''1197''' |} نتيجو 1197₁₀ آهي. پهريون اڳيون قدر 0 رڳو شروعاتي ڏھائي قدر آهي. هي طريقو [[هورنر جو طريقو]] لاڳو ڪري ٿو. {| ! ٻٽو&nbsp; | 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || |- ! ڏھائي&nbsp; | 1×2¹⁰ + || 0×2⁹ + || 0×2⁸ + || 1×2⁷ + || 0×2⁶ + || 1×2⁵ + || 0×2⁴ + || 1×2³ + || 1×2² + || 0×2¹ + || 1×2⁰ = || 1197 |} ڪنهن عدد جي ڀاڱائي حصن کي پڻ ساڳين طريقن سان تبديل ڪيو ويندو آهي. اهي طريقا وري عدد کي ٻيڻو يا اڌ ڪرڻ سان موقعي واري سرڪاءَ جي برابريءَ تي ٻڌل آهن. 0.11010110101₂ جهڙي ڀاڱائي ٻٽي عدد ۾ پهريون عدد <math display="inline">\frac{1}{2}</math>، ٻيو عدد <math display="inline">(\frac{1}{2})^2=\frac{1}{4}</math>، ۽ اهڙيءَ طرح اڳتي هوندو آهي. تنهنڪري جيڪڏهن ڏھاڪي واري نقطي کان پوءِ پهرين هنڌ تي 1 هجي، ته عدد گهٽ ۾ گهٽ <math display="inline">\frac{1}{2}</math> هوندو، ۽ ابتڙ حالت ۾ ائين نه هوندو. اهڙي عدد کي ٻيڻو ڪرڻ سان نتيجو گهٽ ۾ گهٽ 1 ٿيندو. ان مان هي قاعدو نڪري ٿو: بدلائڻ واري عدد کي بار بار ٻيڻو ڪيو وڃي، نوٽ ڪيو وڃي ته نتيجو 1 جي برابر يا ان کان وڌيڪ آهي يا نه، ۽ پوءِ صحيح عددي حصو هٽايو وڃي. مثال طور، <math display="inline">(\frac{1}{3})_{10}</math> جي ٻٽي صورت هن ريت آهي: {| class="wikitable" ! تبديلي ! نتيجو |- |<math display="inline">\frac{1}{3}</math> || 0. |- |<math display="inline">\frac{1}{3}\times 2=\frac{2}{3}<1</math> || 0.0 |- |<math display="inline">\frac{2}{3}\times 2=1\frac{1}{3}\ge 1</math> || 0.01 |- |<math display="inline">\frac{1}{3}\times 2=\frac{2}{3}<1</math> || 0.010 |- |<math display="inline">\frac{2}{3}\times 2=1\frac{1}{3}\ge 1</math> || 0.0101 |} تنهنڪري ورجندڙ ڏھائي وارو ڀاڱو 0.{{overline|3}}... ورجندڙ ٻٽي ڀاڱي 0.{{overline|01}}... جي برابر آهي. ٻئي مثال طور، 0.1₁₀ جي ٻٽي صورت هن ريت آهي: {| class="wikitable" ! تبديلي ! نتيجو |- | '''0.1''' || 0. |- |0.1 × 2 = '''0.2''' < 1 || 0.0 |- |0.2 × 2 = '''0.4''' < 1 || 0.00 |- |0.4 × 2 = '''0.8''' < 1 || 0.000 |- |0.8 × 2 = '''1.6''' ≥ 1 || 0.0001 |- |0.6 × 2 = '''1.2''' ≥ 1 || 0.00011 |- |0.2 × 2 = '''0.4''' < 1 || 0.000110 |- |0.4 × 2 = '''0.8''' < 1 || 0.0001100 |- |0.8 × 2 = '''1.6''' ≥ 1 || 0.00011001 |- |0.6 × 2 = '''1.2''' ≥ 1 || 0.000110011 |- |0.2 × 2 = '''0.4''' < 1 || 0.0001100110 |} هي پڻ ورجندڙ ٻٽي ڀاڱو 0.0{{overline|0011}}... آهي. اها ڳالهه حيرت انگيز لڳي سگهي ٿي ته ختم ٿيندڙ ڏھائي ڀاڱن جي ٻٽي توسيع ورجندڙ ٿي سگهي ٿي. انهيءَ سبب ڪيترن ماڻهن کي اهو ڏسي حيرت ٿيندي آهي ته 1/10 + ... + 1/10، يعني ڏهن 1/10 عددن جو مجموعو، ٻٽي [[سچل نقطي وارو حساب|سچل نقطي واري حساب]] ۾ بلڪل 1 جي برابر نه هوندو آهي. حقيقت ۾ رڳو اهي ٻٽا ڀاڱا ختم ٿيندڙ توسيع رکن ٿا، جيڪي ڪنهن صحیح عدد کي 2 جي ڪنهن قوت سان ورهائڻ جي صورت ۾ هجن؛ 1/10 اهڙي صورت ۾ ناهي. آخري تبديلي ٻٽي ڀاڱن کان ڏھائي واري ڀاڱن ڏانهن آهي. رڳو ورجندڙ ڀاڱن ۾ ڪجهه ڏکيائي پيش اچي ٿي؛ ٻي صورت ۾ ڀاڱي کي سرڪائي صحیح عدد بڻايو وڃي ٿو، ان کي مٿي بيان ڪيل طريقي سان ڏھائي ۾ بدلايو وڃي ٿو، ۽ پوءِ ڏھائي واري بنياد ۾ 2 جي مناسب قوت سان ورهايو وڃي ٿو. مثال طور: <math display="block">\begin{align} x & = & 1100&.1\overline{01110}\ldots \\ x\times 2^6 & = & 1100101110&.\overline{01110}\ldots \\ x\times 2 & = & 11001&.\overline{01110}\ldots \\ x\times(2^6-2) & = & 1100010101 \\ x & = & 1100010101/111110 \\ x & = & (789/62)_{10} \end{align}</math> ٻٽي کان ڏھائي ۾ تبديل ڪرڻ جو هڪ ٻيو طريقو، جيڪو [[سورهنائي عددي سرشتو|سورهنائي]] سرشتي کان واقف ماڻهوءَ لاءِ اڪثر وڌيڪ تيز هوندو آهي، اڻسڌي تبديلي آهي: پهرين <math>x</math> کي ٻٽي مان سورهنائي ۾، ۽ پوءِ سورهنائي مان عشري ۾ بدلايو وڃي ٿو. تمام وڏن عددن لاءِ اهي سادا طريقا ڪارائتا ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ اهڙيون گهڻيون ضربون يا ونڊون ڪرڻيون پون ٿيون، جن ۾ هڪ عدد تمام وڏو هوندو آهي. [[ورهايو ۽ فتح ڪريو قاعدو|ورهايو ۽ فتح ڪريو]] وارو سادو قاعدو وڏن عددن لاءِ وڌيڪ اثرائتو آهي. ڏنل ٻٽي عدد کي 10^''k'' سان ورهايو وڃي ٿو، جتي ''k'' اهڙيءَ طرح چونڊيو وڃي ٿو، جو حاصل ونڊ ۽ باقي تقريباً برابر هجن. پوءِ ٻنهي حصن کي عشري ۾ تبديل ڪري پاڻ ۾ [[ڳنڍڻ|ڳنڍيو]] وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح ڪنهن عشري عدد کي لڳ ڀڳ برابر ٻن حصن ۾ ورهايو وڃي ٿو؛ هر حصي کي ٻٽي ۾ بدلايو وڃي ٿو، پوءِ پهرين تبديل ٿيل حصي کي 10^''k'' سان ضرب ڪري ٻئي حصي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، جتي ''k'' تبديليءَ کان اڳ ٻئي، گهٽ اهم حصي ۾ موجود عشري عددن جو تعداد آهي. === سورهنائي === {{Main|ھيڪساڊيسيمل عددي سرشتو}} {{Hexadecimal table}} ٻٽي عددن کي سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) سرشتي ۾ ۽ سورهنائي مان ٻٽي ۾ آسانيءَ سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. ان جو سبب اهو آهي ته سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) سرشتي جو [[بنياد (رياضي)|بنياد]] 16، ٻٽي سرشتي جي بنياد 2 جي قوت آهي. خاص طور 16 = 2⁴، تنهنڪري سورهنائي جي هڪ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ ٻٽي جا چار عدد گهربل هوندا آهن، جيئن ڀر واري جدول ۾ ڏيکاريل آهي. سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) عدد کي ان جي ٻٽي برابر ۾ بدلائڻ لاءِ هر سورهنائي عدد جي جاءِ تي ان جا لاڳاپيل ٻٽا عدد لکجن: :3A₁₆ = 0011 1010₂ :E7₁₆ = 1110 0111₂ ٻٽي عدد کي سورهنائي (ھيڪساڊيسيمل) برابر ۾ بدلائڻ لاءِ ان کي چئن چئن بٽن جي ٽولن ۾ ورهايو وڃي. جيڪڏهن بٽن جو تعداد چئن جو پوروڻ نه هجي، ته کاٻي پاسي واڌو '''0''' بٽ وڌا وڃن، جنهن کي [[ڀرائي (رمزنگاري)#بٽ ڀرائي|ڀرائي]] چيو وڃي ٿو. مثال طور: :1010010₂ = 0101 0010، ڀرائي سميت ٽولا = 52₁₆ :11011101₂ = 1101 1101، ٽولا = DD₁₆ سورهنائي عدد کي عشري برابر ۾ بدلائڻ لاءِ هر سورهنائي عدد جي عشري برابر کي 16 جي لاڳاپيل قوت سان ضرب ڪري، حاصل ٿيل قدر پاڻ ۾ جمع ڪيا وڃن: :C0E7₁₆ = (12 × 16³) + (0 × 16²) + (14 × 16¹) + (7 × 16⁰) = (12 × 4096) + (0 × 256) + (14 × 16) + (7 × 1) = 49,383₁₀ === اٺائي === {{Main|اٺائي عددي سرشتو}} ٻٽي عددن کي [[اٺائي عددي سرشتو|اٺائي]] سرشتي ۾ پڻ آسانيءَ سان تبديل ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اٺائي سرشتي جو بنياد 8 آهي، جيڪو [[ٻن جي قوت]] آهي، يعني 2³. تنهنڪري اٺائي جي هڪ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ بلڪل ٽي ٻٽا عدد گهربل هوندا آهن. اٺائي ۽ ٻٽي عددن جي وچ ۾ لاڳاپو مٿي ڏنل سورهنائي جدول جي پهرين اٺن عددن جهڙو آهي. ٻٽو 000 اٺائي عدد 0 جي برابر، ٻٽو 111 اٺائي عدد 7 جي برابر، ۽ اهڙيءَ طرح اڳتي آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! اٺائي ! ٻٽو |- | 0 || 000 |- | 1 || 001 |- | 2 || 010 |- | 3 || 011 |- | 4 || 100 |- | 5 || 101 |- | 6 || 110 |- | 7 || 111 |} اٺائي کان ٻٽي ۾ تبديلي ساڳئي طريقي سان ڪئي وڃي ٿي، جيئن [[سورهنائي عددي سرشتو|سورهنائي]] کان ٻٽي ۾: :65₈ = 110 101₂ :17₈ = 001 111₂ ٻٽي کان اٺائي ۾: :101100₂ = 101 100₂، ٽولا = 54₈ :10011₂ = 010 011₂، ڀرائي سميت ٽولا = 23₈ ۽ اٺائي کان عشري ۾: :65₈ = (6 × 8¹) + (5 × 8⁰) = (6 × 8) + (5 × 1) = 53₁₀ :127₈ = (1 × 8²) + (2 × 8¹) + (7 × 8⁰) = (1 × 64) + (2 × 8) + (7 × 1) = 87₁₀ == حقيقي عددن جي اظهار == <!-- This section is linked from [[Chaitin's constant]] --> صحیح عددن کان سواءِ ٻين عددن کي منفي قوتن جي مدد سان ظاهر ڪري سگهجي ٿو، جن کي ٻين عددن کان [[بنيادي نقطو|بنيادي نقطي]] ذريعي ڌار ڪيو ويندو آهي. عشري سرشتي ۾ هن نقطي کي [[ڏھائي نقطو]] چيو ويندو آهي. مثال طور، ٻٽو عدد 11.01₂ هن ريت آهي: {| |'''1''' × 2¹ || (1 × 2 = '''2''') || جمع |- |'''1''' × 2⁰ || (1 × 1 = '''1''') || جمع |- |'''0''' × 2⁻¹ || (0 × {{frac|2}} = '''0''') || جمع |- |'''1''' × 2⁻² || (1 × {{frac|4}} = '''0.25''') |} جنهن جو ڪل عشري قدر 3.25 ٿئي ٿو. اهي سڀئي [[ٻه-قوتي ناطق ڪسر|ٻه-قوتي ناطق ڪسر]] <math>\frac{p}{2^a}</math>، جن جو مخرج 2 جي ڪنهن قوت جي برابر هجي، ٻٽي سرشتي ۾ '''ختم ٿيندڙ''' صورت رکن ٿا؛ يعني بنيادي نقطي کان پوءِ عددن جو تعداد محدود هوندو آهي. جڏهن⁠تہ ٻيا [[ناطق عدد]] ٻٽي صورت ته رکن ٿا، پر ختم ٿيڻ بدران '''ورجائتا''' هوندا آهن، يعني عددن جو هڪ محدود سلسلو لامحدود ڀيرا ورجائبو رهندو آهي. مثال طور: <math display="block">\frac{1_{10}}{3_{10}} = \frac{1_2}{11_2} = 0.01010101\overline{01}\ldots\,_2 </math> <math display="block">\frac{12_{10}}{17_{10}} = \frac{1100_2}{10001_2} = 0.10110100\,10110100\overline{10110100}\ldots\,_2 </math> اهو اصول، ته هر ناطق عدد جي ٻٽي صورت يا ته ختم ٿيندي آهي يا وري ورجائتي هوندي آهي، ٻين بنيادن وارن عددي سرشتن ۾ پڻ موجود آهي. مثال طور [[ڏھائي]] سرشتي ۾ به ساڳيو اصول لاڳو ٿئي ٿو. هڪ ٻي هڪجهڙائي اها آهي ته هر ختم ٿيندڙ صورت جي هڪ متبادل صورت به موجود هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[0.111... = 1 (binary)|0.111111...]] هندسي سلسلي 2⁻¹ + 2⁻² + 2⁻³ + ... جي مجموعي جي برابر آهي، جنهن جو قدر 1 آهي. اهي ٻٽا عدد، جيڪي نه ختم ٿين ٿا ۽ نه وري ڪنهن مقرر سلسلي سان ورجائجن ٿا، [[غير ناطق عدد]] ظاهر ڪن ٿا. مثال طور: * 0.10100100010000100000100... ۾ هڪ نمونو موجود آهي، پر اهو مقرر ڊيگهه وارو ورجائتو نمونو ناهي؛ تنهنڪري هي هڪ غير ناطق عدد آهي. * 1.0110101000001001111001100110011111110...، <math>\sqrt{2}</math> يعني [[2 جو چورس پاڙ]] جي ٻٽي صورت آهي، جيڪو پڻ هڪ غير ناطق عدد آهي. هن ۾ ڪو واضح ورجائتو نمونو موجود ناهي. == پڻ ڏسو == {{Portal|رياضيات}} * [[ايسڪي]] * [[متوازن ٽن بنيادي سرشتو]] * [[بٽ وار عمل]] * [[ٻٽو ڪوڊ]] * [[ٻٽو-رمز عشري]] * [[ٻٽو غير موقعي ڪوڊ]] * [[آڱرين ذريعي ٻٽي ڳڻپ]] * [[گري ڪوڊ]] * [[آئي اي اي اي 754]] * [[ليڪي موٽ سان سرڪندڙ رجسٽر]] * [[آفسيٽ ٻٽو]] * [[ڪوئي ٻٽو]] * [[جمع وارن جزن جي گهٽتائي]] * [[واڌو ٻٽي اظهار]] * [[ورجائتو عشري]] * [[ٻن جو متمم]] * [[يونيڪوڊ]] == ذريعا == {{Refbegin |30em |indent=yes}} *{{cite book |last=Landry |first=Timothy R. |year=2019 |title=Vodún: Secrecy and the Search for Divine Power |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-5074-9 |edition=1st |series=Contemporary ethnography |location=Philadelphia }} {{Refend}} == حوالا == {{Reflist |30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Wikibooks|Fractals/Mathematics/binary}} <!--========================================================= There are MANY web pages devoted to binary numbers. This section should not be a repository of such web pages. Before adding another external link here, make sure it provides a unique resource beyond what is already here. We do not need yet another explanation of the binary number system. ====== ====== ====== ====== ======== --> {{Commons category|Binary numeral system}} * [http://www.cut-the-knot.org/do_you_know/BinaryHistory.shtml Binary System] تي [[ڪٽ-دي-ناٽ]] * [http://www.cut-the-knot.org/blue/frac_conv.shtml Conversion of Fractions] تي [[ڪٽ-دي-ناٽ]] * سر فرانسس بيڪن جو ''BiLiteral Cypher'' سرشتو {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160923014940/http://www.baconlinks.com/docs/BILITERAL.doc |date=23 September 2016 }}، جيڪو ٻٽي عددي سرشتي کان اڳ جو آهي. * [https://www.youtube.com/watch?v=rDDaEVcwIJM An analysis of binary as an efficient base] {{Authority control}} [[زمرو:ٻٽو حساب]] [[زمرو:ڪمپيوٽر حساب]] [[زمرو:ابتدائي حساب]] [[زمرو:گوٽفريڊ ولهم لائپنيٽز]] [[زمرو:ٻن جي قوت تي ٻڌل عددي سرشتا]] [[زمرو:بائنري رياضي]] [[زمرو:انگن جا نظام]] [[زمرو:ڪمپيوٽنگ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]] diwqsxynvwzaw7yz161vq4mbjyesmva 0 6546 394238 394185 2026-07-14T13:47:08Z Memon2025 21315 394238 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Czechia=== {{Main|Obec|List of cities and towns in the Czech Republic}} In [[Czech Republic|Czechia]], a municipality can obtain the title of a [[statutory city (Czech Republic)|city]] ({{langx|cs|statutární město}}), town ({{langx|cs|město}}) or [[Městys|market town]] ({{langx|cs|městys}}). The title is granted by law. Statutory cities (in English usually called just "cities"), which are defined by law no. 128/2000 Coll.,<ref>{{cite web|url=https://www.zakonyprolidi.cz/cs/2000-128|title=Consolidated version of Law no. 128/200 Coll|publisher=Zakonyprolidi.cz|language=cs|date=15 May 2000|access-date=18 April 2018}}</ref> can define their own self-governing municipal districts. There are 26 such cities, in addition to [[Prague]], which is a ''de facto'' statutory city. All the Czech municipalities with more than 40,000 inhabitants are cities. Town and market town are above all ceremonious honorary degrees, referring to population, history and regional significance of a municipality. [[Obec#Statistics|As the statistics of Czech municipalities]] shows, towns usually have between 1,000 and 35,000 inhabitants, with median around 4,000 and average around 6,500. Nowadays a municipality must have at least 3,000 inhabitants to have the right to request the town title. Market towns usually have between 500 and 4,000 inhabitants, with median and average both around 1,000. === Denmark === In Denmark, in many contexts no distinction is made between "city", "town" and "village"; all three translate as {{Lang|da|by}}. In more specific use, for small villages and [[hamlet (place)|hamlets]] the word {{lang|da|landsby}} (meaning 'country town') is used, while the Danish equivalent of English ''city'' is {{lang|da|storby}} (meaning 'large town'). For formal purposes, [[urban area]]s having at least 200 inhabitants are considered {{Lang|da|by}}.<ref>{{cite web|url=http://www.dst.dk/Vejviser/dokumentation/Varedeklarationer/emnegruppe/emne.aspx?sysrid=000766 |title=Byopgørelsen pr. 1. januar – Varedeklaration – Danmarks Statistik |publisher=Dst.dk |date=22 March 2005 |access-date=6 August 2010}}</ref> Historically some towns held various privileges, the most important of which was the right to hold market. They were administered separately from the rural areas in both fiscal, military and legal matters. Such towns are known as {{lang|da|købstad}} (roughly the same meaning as ''borough'' albeit deriving from a different etymology) and they retain the exclusive right to the title even after the last vestiges of their privileges vanished through the reform of the local administration carried through in 1970. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Greece and Cyprus === In ordinary speech, Greeks use the word {{Lang|el|χωριό}} ('village') to refer to smaller settlements and the word {{Lang|el|πόλη}} or {{Lang|el|πολιτεία}} ('city') to refer to larger ones. Careful speakers may also use the word {{Lang|el|κωμόπολη}} to refer to towns with a population of 2,000–9,999. In Greek administrative law there used to be a distinction between {{Lang|el|δήμοι}}, i.e. municipalities with more than 10,000 inhabitants or considered important for some other geographical (county seats), historical or ecclesiastical (bishops' seats) reason, and κοινότητες, referring to smaller self-governing units, mostly villages. A sweeping reform, carried out in two stages early in the 21st century, merged most {{Lang|el|κοινότητες}} with the nearest {{Lang|el|δήμοι}}, dividing the whole country into 325 self-governing {{Lang|el|δήμοι}}. The former municipalities survive as administrative subdivisions ({{Lang|el|δημοτικά διαμερίσματα}}, {{Lang|el|δημοτικές ενότητες}}). Cyprus, including the Turkish-occupied areas, is also divided into 39 {{Lang|el|δήμοι}} (in principle, with at least 5,000 inhabitants, though there are exceptions) and 576 {{Lang|el|κοινότητες}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Hungary === In Hungary there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Hungarian is {{lang|hu|város}}). Nevertheless, the expressions formed by adding the adjectives {{lang|hu|kis}} ('small') and {{lang|hu|nagy}} ('large') to the beginning of the root word (e.g. {{lang|hu|nagyváros}}) have been normalized to differentiate between cities and towns (towns being smaller, therefore bearing the name {{lang|hu|kisváros}}.) In Hungary, a village can gain the status of {{lang|hu|város}} ('town'), if it meets a set of diverse conditions for quality of life and development of certain public services and utilities (e.g. having a local secondary school or installing full-area sewage collection pipe network). Every year the Minister of Internal Affairs selects candidates from a committee-screened list of applicants, whom the President of Republic usually affirms by issuing a bill of town's rank to them. Since being a town carries extra fiscal support from the government, many relatively small villages try to win the status of {{lang|hu|városi rang}} ('town rank') nowadays. Before the [[End of communism in Hungary|fall of communism]] in 1990, Hungarian villages with fewer than 10,000 residents were not allowed to become towns. Recently some settlements as small as 2,500 people have received the rank of town (e.g. Visegrád, Zalakaros or Gönc) and meeting the conditions of development is often disregarded to quickly elevate larger villages into towns. As of middle 2013, there are 346 towns in Hungary, encompassing some 69% of the entire population. Towns of more than 50,000 people are able to gain the status of {{lang|hu|megyei jogú város}} (town with the rights of a [[county]]), which allows them to maintain a higher degree of [[Public service|services]]. (There are a few exceptions, when towns of fewer than 50,000 people gained the status: [[Érd]], [[Hódmezővásárhely]], [[Salgótarján]] and [[Szekszárd]])<ref>[https://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/regiok/veszpremmjv10.pdf Megyei jogú városok] – essay of [[Hungarian Central Statistical Office]] (Hungarian, July 2012)</ref> As of middle 2013, there are only 23 such towns in Hungary.<ref>[http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai "Magyarország megyei jogú városai"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416025240/http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai |date=16 April 2021 }} – list of Hungarian town with the rights of a county on "Térport" related webpage of Ministry of National Development (Hungarian, access date: 4 May 2013.)</ref> === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Ireland === {{Main|List of populated places in the Republic of Ireland}} The '''Local Government act 2001''' provides that from 1 January 2002 (section 10 subsection (3)): {{blockquote|Within the county in which they are situated and of which they form part, there continue to be such other local government areas as are set out in Schedule 6 which –{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(a) in the case of the areas set out in Chapter 1 of Part 1 of that Schedule, shall be known as boroughs, and |(b) in the case of the areas set out in Chapter 2 of Part 1 and Part 2 of that Schedule,}} shall be known as towns, and in this Act a reference to a town shall include a reference to a borough.}} These provisions affect the replacement of the boroughs, towns and urban districts which existed before then. Similar reforms in the nomenclature of local authorities (but not their functions) are affected by section 11 part 17 of the act includes provision (section 185(2)) {{blockquote|Qualified electors of a town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census or such other figure as the Minister may from time to time prescribe by regulations, and not having a [[town council]], may make a proposal in accordance with paragraph (b) for the establishment of such a council}} and contains provisions enabling the establishment of new town councils and provisions enabling the dissolution of existing or new town councils in certain circumstances The reference to "town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census" hands much of the power relating to defining what is in fact a town over to the Central Statistics Office and their criteria are published as part of each census. ====Planning and Development Act 2000==== Another reference to the Census and its role in determining what is or is not a town for some administrative purpose is in the Planning and Development act 2000 (part II chapter I which provides for Local area plans): {{blockquote|A local area plan shall be made in respect of an area which—{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(i) is designated as a town in the most recent census of population, other than a town designated as a suburb or environs in that census, |(ii) has a population in excess of 2,000, and |(iii) is situated within the functional area of a planning authority which is a county council.}}}} ====Central Statistics Office criteria==== These are set out in full at [https://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/census_2006_Appendices.pdf 2006 Census Appendices]. In short they speak of "towns with legally defined boundaries" (i.e. those established by the Local Government Act 2001) and the remaining 664 as "census towns", defined by themselves since 1971 as "a cluster of 50 or more occupied dwellings in which within a distance of 800 meters there is a nucleus of 30 occupied houses on both sides of the road or twenty occupied [[House]]s on one side of the road". There is also a "200 meter criterion" for determining whether a house is part of a census town. ===Isle of Man=== There are four settlements which are historically and officially designated as towns (Douglas, Ramsey, Peel, Castletown); however * Peel is also sometimes referred to as a city by virtue of its cathedral. * Onchan and Port Erin are both larger in population than the smallest "town", having expanded in modern times, but are designated as villages. === Israel === [[Modern Hebrew]] does provide a word for the concept of a town: {{lang|he-latn|Ayara}} ({{lang|he|עיירה}}), derived from {{lang|he-latn|Ir}} ({{lang|he|עיר}}), the biblical word for 'city'. However, the term {{lang|he-latn|ayara}} is normally used only to describe towns in foreign countries, i.e. urban areas of limited population, particularly when the speaker is attempting to evoke nostalgic or romantic attitudes. The term is also used to describe a [[shtetl]], a pre-[[The Holocaust|Holocaust]] Eastern European Jewish town. Within Israel, established urban areas are always referred to as cities (with one notable exception explained below) regardless of their actual size. Israeli law does not define any nomenclature for distinction between urban areas based on size or any other factor – meaning that all urban settlements in Israel are legally referred to as "cities". The exception to the above is the term {{lang|he-latn|Ayeret Pituakh}} ({{lang|he|עיירת פיתוח}}, lit. 'Development Town') which is applied to certain cities in Israel based on the reasons for their establishment. These cities, created during the earlier decades of Israeli independence (1950s and 1960s, generally), were designed primarily to serve as commercial and transportation hubs, connecting smaller agricultural settlements in the northern and southern regions of the country (the "Periphery") to the major urban areas of the coastal and central regions. Some of these development towns have since grown to a comparatively large size, and yet are still referred to as development towns, particularly when the speaker wishes to emphasize their (often low) socio-economic status. Nonetheless, they are rarely (if ever) referred to simply as towns; when referring to one directly, it will be called either a development town or a city, depending on context. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Poland === {{Main|List of cities and towns in Poland}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[Zamość]] in Poland is an example of a [[utopia]]n [[ideal town]]. It was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1992.]] In the Polish language, there is no linguistic distinction between a city and a town, both translated {{lang|pl|miasto}}. The word for both is {{lang|pl|miasto}}, as a form of settlement distinct from types of rural settlements: village ({{lang|pl|wieś}}), ''[[przysiółek]]'', ''{{lang|pl|osada}}'', or ''{{lang|pl|kolonia}}'', see [[Classification of localities and their parts in Poland]]. Cities are the biggest municipalities, distinguished through being managed by a city mayor ({{lang|pl|prezydent miasta}}, literally translated city president) instead of a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the city executive, thus being informally called ''miasto prezydenckie'', with such privilege automatically awarded to municipalities either inhabited by more than 100,000 residents (currently 37) or those enjoying the status of a [[city with powiat rights]] (currently 66). As of 2022, all of the former group fit into the latter, though it was not always the case in the past. There is, however, a number of exemptions due to historic or political reasons, when a municipality meets neither of these two conditions but nevertheless has the city status, including the only 3 capitals of the former [[voivodeships of Poland (1975–1998)]] not meeting the abovementioned criteria, as well as further 38 municipalities which do not fit into any of the mentioned categories but have nevertheless been allowed to keep the earlier awarded status due to unspecified historical reasons. Towns may sometimes be called {{lang|pl|miasteczko}}, a diminutive colloquially used for localities with a few thousand residents. Such localities have a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the town executive. Town/city rights are conferred by government legislation; new towns/cities are designated by the government in an annual regulation effective from the first day of the year. Some settlements tend to remain villages even though they have a larger population than many smaller towns, primarily in order not to lose eligibility for the [[European Agricultural Fund for Rural Development]]. As of 30 April 2022, there are altogether 2477 municipalities ([[gmina]]) in Poland, including 1513 rural gminas, while the remaining 968 ones contain cities and towns. Among them, 666 towns are part of an urban-rural gmina while 302 cities and towns are standalone as an urban gmina. The latter group includes 107 cities (governed by a ''prezydent miasta''), including 66 [[city with powiat rights|cities with powiat rights]]. 37 cities among the latter group are over 100,000, including 18 cities serving as a seat for [[voivode]] or [[voivodeship sejmik]], informally called voivodeship cities. === Portugal === Like other Latin cultures, in Portugal a town ({{lang|pt|vila}}) is a populated place larger than a village ({{lang|pt|aldeia}} and smaller than a city ({{lang|pt|cidade}}). Similarly, although these places are not defined under the [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution]] and have no political and administrative functions (with associated organs), they are defined by law,<ref>{{cite web |url=http://www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |title=Law no. 11/82 (Lei das designações e determinação de categoria das povoações), of June 2 |access-date=6 August 2010 |archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20100608050009/http%3A//www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |archive-date=8 June 2010 }}</ref> and a town must have: * at least 3,000 voters * at least half of these services: health unit, pharmacy, cultural centre, public transportation network, post office, commercial food and drinking establishments, primary school and/or bank office In special cases, villages can receive the status of town if they possess historical, cultural or architectonic importance. A Portuguese town or city is so merely an urban settlement located in the area of a [[concelho|municipality]], in comparison to the North American context, where they have political functions. A town can be enterily located inside the area of a single [[freguesia]] (subdivion of a municipality) or can occupy several freguesias. [[Portuguese heraldry#Municipal heraldry|Portuguese local governments heraldry]] reflects if the seat of the respective freguesia or municipality is a city, town or another type of settlement. The [[coat of arms]] of a local government with a seat in a town bears a mural crown with four towers, while the coat of arms of a local government with a set in a city bears a crown with five towers.{{CN|date=May 2026}} This difference between towns and cities is still in use in other Portuguese-speaking countries. In Brazil, since the beginning of the 20th century, all municipal seats receive the status of city. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> ==== Scotland ==== {{Main|List of burghs in Scotland|List of towns and cities in Scotland by population}} In Scotland the word ''town'' has no specific legal meaning and (especially in areas which were or are still [[Scottish Gaelic|Gaelic]]-speaking) can refer to a mere collection of buildings (e.g. a ''farm-town'' or in [[Scots language|Scots]] {{lang|sco|ferm-toun}}), not all of which might be inhabited, or to an inhabited area of any size which is not otherwise described in terms such as [[city]], [[burgh]], etc. Many locations of greatly different size will be encountered with a name ending with ''-town'', ''-ton'', ''-toun'' etc. (or beginning with the Gaelic equivalent {{lang|gd|baile}} etc.).<ref>{{Cite web |date=23 December 2021 |title=Here all the Scottish towns and areas applying for city status in 2021 |url=https://www.scotsman.com/lifestyle/homes-and-gardens/here-all-the-scottish-towns-applying-for-city-status-in-2021-3505403 |access-date=23 May 2023 |website=The Scotsman |language=en}}</ref> "[[Burgh]]" (pronounced ''burruh'') is the [[Scots language|Scots]] term for a town or a municipality. They were highly [[Autonomous area|autonomous]] units of [[Local government in Scotland|local government]] from at least the 12th century until their abolition in 1975, when a new [[Local government areas of Scotland 1973 to 1996|regional structure of local government]] was introduced across the country. Usually based upon a town, they had a [[municipal corporation]] and certain rights, such as a degree of [[self-governance]] and representation in the sovereign [[Parliament of Scotland]] adjourned in 1707. The term no longer describes units of local government, although various claims are made from time to time that the legislation used was not competent to change the status of the Royal Burghs described below. The status is now chiefly ceremonial but various functions have been inherited by current councils (e.g. the application of various endowments providing for public benefit) which might only apply within the area previously served by a burgh; in consequence a burgh can still exist (if only as a defined geographical area) and might still be signed as such by the current local authority. The word 'burgh' is generally not used as a synonym for 'town' or 'city' in everyday speech, but is reserved mostly for government and administrative purposes. Historically, the most important burghs were [[royal burgh]]s, followed by [[burgh of regality|burghs of regality]] and [[burgh of barony|burghs of barony]]. Some newer settlements were only designated as [[police burgh]]s from the 19th century onward, a classification which also applies to most of the older burghs. === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Alabama==== In [[Alabama]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 2,000 or more is a city, while less than 2,000 is a town (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104014/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-6.htm Section 11-40-6]). For legislative purposes, municipalities are divided into eight classes based on population. Class 8 includes all towns, plus cities with populations of less than 6,000 (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104906/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-12.htm Section 11-40-12]). ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] do1fvynxc83unamszrdyv0gc7procq4 394239 394238 2026-07-14T13:48:02Z Memon2025 21315 394239 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === Germany === {{Main|List of cities and towns in Germany}} {{redirect|Großstadt|the painting|Metropolis (Dix){{!}}''Metropolis'' (Dix)}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|[[Putbus]] on [[Rügen|Rügen Island]], Germany]] Germans do not, in general, differentiate between 'city' and 'town'. The German word for both is {{Lang|de|Stadt}}, as it is the case in many other languages that do not differentiate between these concepts. The word for a 'village', as a smaller settlement, is {{Lang|de|Dorf}}. However, the International Statistics Conference of 1887 defined different sizes of {{Lang|de|Stadt}}, based on their population size, as follows: {{Lang|de|Landstadt}} ('country town'; under 5,000), {{Lang|de|Kleinstadt}} ('small town'; 5,000 to 20,000), {{Lang|de|Mittelstadt}} ('middle town'; between 20,000 and 100,000) and {{Lang|de|Großstadt}} ("large town"; 100,000 to 1,000,000).<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> The term {{Lang|de|Großstadt}} may be translated as 'city'. In addition, Germans may speak of a {{Lang|de|Millionenstadt}}, a city with anywhere between one and five million inhabitants (such as [[Cologne]], [[Munich]], [[Hamburg]] and Berlin). Also, a city with more than five million inhabitants is often referred to as a {{Lang|de|Megastadt}} (commonly translated as [[megacity]]).<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> Historically, many settlements became a {{Lang|de|Stadt}} by being awarded a [[Town privileges|''Stadtrecht'']] in medieval times. In modern German language use, the historical importance, the existence of central functions (education, retail etc.) and the population density of an urban place might also be taken as characteristics of a {{Lang|de|Stadt}}. The modern local government organisation is subject to the laws of each [[States of Germany|state]] and refers to a {{Lang|de|Gemeinde}} ([[States of Germany#Municipalities (Gemeinden)|municipality]]), regardless of its historic title. While most {{Lang|de|Gemeinden}} form part of a {{Lang|de|Landkreis}} ([[States of Germany#Administrative districts (Kreise)|district]]) on a higher tier of local government, larger towns and cities may have the status of a {{Lang|de|kreisfreie Stadt}}, combining both the powers of a municipality and a district. Designations in different states are as diverse as e.g. in Australian States and Territories, and differ from state to state. In some German states, the words {{Lang|de|Markt}} ('market'), {{Lang|de|Marktflecken}} (both used in southern Germany) or {{Lang|de|Flecken}} ('spot'; northern Germany e.g. in [[Lower Saxony]]) designate a town-like residential community between {{Lang|de|Gemeinde}} and {{Lang|de|Stadt}} with special importance to its outer conurbation area. Historically those had {{Lang|de|Marktrecht}} (market right) but not full town privileges; see [[Market town]]. The legal denomination of a specific settlement may differ from its common designation (e.g. {{Lang|de|Samtgemeinde}} – a legal term in [[Lower Saxony]] for a group of villages [{{Lang|de|Dorf}}, pl. {{Lang|de|Dörfer}}] with common local government created by combining municipalities [{{Lang|de|Gemeinde}}, pl. {{Lang|de|Gemeinden}}]). ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Czechia=== {{Main|Obec|List of cities and towns in the Czech Republic}} In [[Czech Republic|Czechia]], a municipality can obtain the title of a [[statutory city (Czech Republic)|city]] ({{langx|cs|statutární město}}), town ({{langx|cs|město}}) or [[Městys|market town]] ({{langx|cs|městys}}). The title is granted by law. Statutory cities (in English usually called just "cities"), which are defined by law no. 128/2000 Coll.,<ref>{{cite web|url=https://www.zakonyprolidi.cz/cs/2000-128|title=Consolidated version of Law no. 128/200 Coll|publisher=Zakonyprolidi.cz|language=cs|date=15 May 2000|access-date=18 April 2018}}</ref> can define their own self-governing municipal districts. There are 26 such cities, in addition to [[Prague]], which is a ''de facto'' statutory city. All the Czech municipalities with more than 40,000 inhabitants are cities. Town and market town are above all ceremonious honorary degrees, referring to population, history and regional significance of a municipality. [[Obec#Statistics|As the statistics of Czech municipalities]] shows, towns usually have between 1,000 and 35,000 inhabitants, with median around 4,000 and average around 6,500. Nowadays a municipality must have at least 3,000 inhabitants to have the right to request the town title. Market towns usually have between 500 and 4,000 inhabitants, with median and average both around 1,000. === Denmark === In Denmark, in many contexts no distinction is made between "city", "town" and "village"; all three translate as {{Lang|da|by}}. In more specific use, for small villages and [[hamlet (place)|hamlets]] the word {{lang|da|landsby}} (meaning 'country town') is used, while the Danish equivalent of English ''city'' is {{lang|da|storby}} (meaning 'large town'). For formal purposes, [[urban area]]s having at least 200 inhabitants are considered {{Lang|da|by}}.<ref>{{cite web|url=http://www.dst.dk/Vejviser/dokumentation/Varedeklarationer/emnegruppe/emne.aspx?sysrid=000766 |title=Byopgørelsen pr. 1. januar – Varedeklaration – Danmarks Statistik |publisher=Dst.dk |date=22 March 2005 |access-date=6 August 2010}}</ref> Historically some towns held various privileges, the most important of which was the right to hold market. They were administered separately from the rural areas in both fiscal, military and legal matters. Such towns are known as {{lang|da|købstad}} (roughly the same meaning as ''borough'' albeit deriving from a different etymology) and they retain the exclusive right to the title even after the last vestiges of their privileges vanished through the reform of the local administration carried through in 1970. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Greece and Cyprus === In ordinary speech, Greeks use the word {{Lang|el|χωριό}} ('village') to refer to smaller settlements and the word {{Lang|el|πόλη}} or {{Lang|el|πολιτεία}} ('city') to refer to larger ones. Careful speakers may also use the word {{Lang|el|κωμόπολη}} to refer to towns with a population of 2,000–9,999. In Greek administrative law there used to be a distinction between {{Lang|el|δήμοι}}, i.e. municipalities with more than 10,000 inhabitants or considered important for some other geographical (county seats), historical or ecclesiastical (bishops' seats) reason, and κοινότητες, referring to smaller self-governing units, mostly villages. A sweeping reform, carried out in two stages early in the 21st century, merged most {{Lang|el|κοινότητες}} with the nearest {{Lang|el|δήμοι}}, dividing the whole country into 325 self-governing {{Lang|el|δήμοι}}. The former municipalities survive as administrative subdivisions ({{Lang|el|δημοτικά διαμερίσματα}}, {{Lang|el|δημοτικές ενότητες}}). Cyprus, including the Turkish-occupied areas, is also divided into 39 {{Lang|el|δήμοι}} (in principle, with at least 5,000 inhabitants, though there are exceptions) and 576 {{Lang|el|κοινότητες}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Hungary === In Hungary there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Hungarian is {{lang|hu|város}}). Nevertheless, the expressions formed by adding the adjectives {{lang|hu|kis}} ('small') and {{lang|hu|nagy}} ('large') to the beginning of the root word (e.g. {{lang|hu|nagyváros}}) have been normalized to differentiate between cities and towns (towns being smaller, therefore bearing the name {{lang|hu|kisváros}}.) In Hungary, a village can gain the status of {{lang|hu|város}} ('town'), if it meets a set of diverse conditions for quality of life and development of certain public services and utilities (e.g. having a local secondary school or installing full-area sewage collection pipe network). Every year the Minister of Internal Affairs selects candidates from a committee-screened list of applicants, whom the President of Republic usually affirms by issuing a bill of town's rank to them. Since being a town carries extra fiscal support from the government, many relatively small villages try to win the status of {{lang|hu|városi rang}} ('town rank') nowadays. Before the [[End of communism in Hungary|fall of communism]] in 1990, Hungarian villages with fewer than 10,000 residents were not allowed to become towns. Recently some settlements as small as 2,500 people have received the rank of town (e.g. Visegrád, Zalakaros or Gönc) and meeting the conditions of development is often disregarded to quickly elevate larger villages into towns. As of middle 2013, there are 346 towns in Hungary, encompassing some 69% of the entire population. Towns of more than 50,000 people are able to gain the status of {{lang|hu|megyei jogú város}} (town with the rights of a [[county]]), which allows them to maintain a higher degree of [[Public service|services]]. (There are a few exceptions, when towns of fewer than 50,000 people gained the status: [[Érd]], [[Hódmezővásárhely]], [[Salgótarján]] and [[Szekszárd]])<ref>[https://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/regiok/veszpremmjv10.pdf Megyei jogú városok] – essay of [[Hungarian Central Statistical Office]] (Hungarian, July 2012)</ref> As of middle 2013, there are only 23 such towns in Hungary.<ref>[http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai "Magyarország megyei jogú városai"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416025240/http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai |date=16 April 2021 }} – list of Hungarian town with the rights of a county on "Térport" related webpage of Ministry of National Development (Hungarian, access date: 4 May 2013.)</ref> === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Ireland === {{Main|List of populated places in the Republic of Ireland}} The '''Local Government act 2001''' provides that from 1 January 2002 (section 10 subsection (3)): {{blockquote|Within the county in which they are situated and of which they form part, there continue to be such other local government areas as are set out in Schedule 6 which –{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(a) in the case of the areas set out in Chapter 1 of Part 1 of that Schedule, shall be known as boroughs, and |(b) in the case of the areas set out in Chapter 2 of Part 1 and Part 2 of that Schedule,}} shall be known as towns, and in this Act a reference to a town shall include a reference to a borough.}} These provisions affect the replacement of the boroughs, towns and urban districts which existed before then. Similar reforms in the nomenclature of local authorities (but not their functions) are affected by section 11 part 17 of the act includes provision (section 185(2)) {{blockquote|Qualified electors of a town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census or such other figure as the Minister may from time to time prescribe by regulations, and not having a [[town council]], may make a proposal in accordance with paragraph (b) for the establishment of such a council}} and contains provisions enabling the establishment of new town councils and provisions enabling the dissolution of existing or new town councils in certain circumstances The reference to "town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census" hands much of the power relating to defining what is in fact a town over to the Central Statistics Office and their criteria are published as part of each census. ====Planning and Development Act 2000==== Another reference to the Census and its role in determining what is or is not a town for some administrative purpose is in the Planning and Development act 2000 (part II chapter I which provides for Local area plans): {{blockquote|A local area plan shall be made in respect of an area which—{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(i) is designated as a town in the most recent census of population, other than a town designated as a suburb or environs in that census, |(ii) has a population in excess of 2,000, and |(iii) is situated within the functional area of a planning authority which is a county council.}}}} ====Central Statistics Office criteria==== These are set out in full at [https://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/census_2006_Appendices.pdf 2006 Census Appendices]. In short they speak of "towns with legally defined boundaries" (i.e. those established by the Local Government Act 2001) and the remaining 664 as "census towns", defined by themselves since 1971 as "a cluster of 50 or more occupied dwellings in which within a distance of 800 meters there is a nucleus of 30 occupied houses on both sides of the road or twenty occupied [[House]]s on one side of the road". There is also a "200 meter criterion" for determining whether a house is part of a census town. ===Isle of Man=== There are four settlements which are historically and officially designated as towns (Douglas, Ramsey, Peel, Castletown); however * Peel is also sometimes referred to as a city by virtue of its cathedral. * Onchan and Port Erin are both larger in population than the smallest "town", having expanded in modern times, but are designated as villages. === Israel === [[Modern Hebrew]] does provide a word for the concept of a town: {{lang|he-latn|Ayara}} ({{lang|he|עיירה}}), derived from {{lang|he-latn|Ir}} ({{lang|he|עיר}}), the biblical word for 'city'. However, the term {{lang|he-latn|ayara}} is normally used only to describe towns in foreign countries, i.e. urban areas of limited population, particularly when the speaker is attempting to evoke nostalgic or romantic attitudes. The term is also used to describe a [[shtetl]], a pre-[[The Holocaust|Holocaust]] Eastern European Jewish town. Within Israel, established urban areas are always referred to as cities (with one notable exception explained below) regardless of their actual size. Israeli law does not define any nomenclature for distinction between urban areas based on size or any other factor – meaning that all urban settlements in Israel are legally referred to as "cities". The exception to the above is the term {{lang|he-latn|Ayeret Pituakh}} ({{lang|he|עיירת פיתוח}}, lit. 'Development Town') which is applied to certain cities in Israel based on the reasons for their establishment. These cities, created during the earlier decades of Israeli independence (1950s and 1960s, generally), were designed primarily to serve as commercial and transportation hubs, connecting smaller agricultural settlements in the northern and southern regions of the country (the "Periphery") to the major urban areas of the coastal and central regions. Some of these development towns have since grown to a comparatively large size, and yet are still referred to as development towns, particularly when the speaker wishes to emphasize their (often low) socio-economic status. Nonetheless, they are rarely (if ever) referred to simply as towns; when referring to one directly, it will be called either a development town or a city, depending on context. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Poland === {{Main|List of cities and towns in Poland}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[Zamość]] in Poland is an example of a [[utopia]]n [[ideal town]]. It was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1992.]] In the Polish language, there is no linguistic distinction between a city and a town, both translated {{lang|pl|miasto}}. The word for both is {{lang|pl|miasto}}, as a form of settlement distinct from types of rural settlements: village ({{lang|pl|wieś}}), ''[[przysiółek]]'', ''{{lang|pl|osada}}'', or ''{{lang|pl|kolonia}}'', see [[Classification of localities and their parts in Poland]]. Cities are the biggest municipalities, distinguished through being managed by a city mayor ({{lang|pl|prezydent miasta}}, literally translated city president) instead of a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the city executive, thus being informally called ''miasto prezydenckie'', with such privilege automatically awarded to municipalities either inhabited by more than 100,000 residents (currently 37) or those enjoying the status of a [[city with powiat rights]] (currently 66). As of 2022, all of the former group fit into the latter, though it was not always the case in the past. There is, however, a number of exemptions due to historic or political reasons, when a municipality meets neither of these two conditions but nevertheless has the city status, including the only 3 capitals of the former [[voivodeships of Poland (1975–1998)]] not meeting the abovementioned criteria, as well as further 38 municipalities which do not fit into any of the mentioned categories but have nevertheless been allowed to keep the earlier awarded status due to unspecified historical reasons. Towns may sometimes be called {{lang|pl|miasteczko}}, a diminutive colloquially used for localities with a few thousand residents. Such localities have a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the town executive. Town/city rights are conferred by government legislation; new towns/cities are designated by the government in an annual regulation effective from the first day of the year. Some settlements tend to remain villages even though they have a larger population than many smaller towns, primarily in order not to lose eligibility for the [[European Agricultural Fund for Rural Development]]. As of 30 April 2022, there are altogether 2477 municipalities ([[gmina]]) in Poland, including 1513 rural gminas, while the remaining 968 ones contain cities and towns. Among them, 666 towns are part of an urban-rural gmina while 302 cities and towns are standalone as an urban gmina. The latter group includes 107 cities (governed by a ''prezydent miasta''), including 66 [[city with powiat rights|cities with powiat rights]]. 37 cities among the latter group are over 100,000, including 18 cities serving as a seat for [[voivode]] or [[voivodeship sejmik]], informally called voivodeship cities. === Portugal === Like other Latin cultures, in Portugal a town ({{lang|pt|vila}}) is a populated place larger than a village ({{lang|pt|aldeia}} and smaller than a city ({{lang|pt|cidade}}). Similarly, although these places are not defined under the [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution]] and have no political and administrative functions (with associated organs), they are defined by law,<ref>{{cite web |url=http://www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |title=Law no. 11/82 (Lei das designações e determinação de categoria das povoações), of June 2 |access-date=6 August 2010 |archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20100608050009/http%3A//www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |archive-date=8 June 2010 }}</ref> and a town must have: * at least 3,000 voters * at least half of these services: health unit, pharmacy, cultural centre, public transportation network, post office, commercial food and drinking establishments, primary school and/or bank office In special cases, villages can receive the status of town if they possess historical, cultural or architectonic importance. A Portuguese town or city is so merely an urban settlement located in the area of a [[concelho|municipality]], in comparison to the North American context, where they have political functions. A town can be enterily located inside the area of a single [[freguesia]] (subdivion of a municipality) or can occupy several freguesias. [[Portuguese heraldry#Municipal heraldry|Portuguese local governments heraldry]] reflects if the seat of the respective freguesia or municipality is a city, town or another type of settlement. The [[coat of arms]] of a local government with a seat in a town bears a mural crown with four towers, while the coat of arms of a local government with a set in a city bears a crown with five towers.{{CN|date=May 2026}} This difference between towns and cities is still in use in other Portuguese-speaking countries. In Brazil, since the beginning of the 20th century, all municipal seats receive the status of city. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> ==== Scotland ==== {{Main|List of burghs in Scotland|List of towns and cities in Scotland by population}} In Scotland the word ''town'' has no specific legal meaning and (especially in areas which were or are still [[Scottish Gaelic|Gaelic]]-speaking) can refer to a mere collection of buildings (e.g. a ''farm-town'' or in [[Scots language|Scots]] {{lang|sco|ferm-toun}}), not all of which might be inhabited, or to an inhabited area of any size which is not otherwise described in terms such as [[city]], [[burgh]], etc. Many locations of greatly different size will be encountered with a name ending with ''-town'', ''-ton'', ''-toun'' etc. (or beginning with the Gaelic equivalent {{lang|gd|baile}} etc.).<ref>{{Cite web |date=23 December 2021 |title=Here all the Scottish towns and areas applying for city status in 2021 |url=https://www.scotsman.com/lifestyle/homes-and-gardens/here-all-the-scottish-towns-applying-for-city-status-in-2021-3505403 |access-date=23 May 2023 |website=The Scotsman |language=en}}</ref> "[[Burgh]]" (pronounced ''burruh'') is the [[Scots language|Scots]] term for a town or a municipality. They were highly [[Autonomous area|autonomous]] units of [[Local government in Scotland|local government]] from at least the 12th century until their abolition in 1975, when a new [[Local government areas of Scotland 1973 to 1996|regional structure of local government]] was introduced across the country. Usually based upon a town, they had a [[municipal corporation]] and certain rights, such as a degree of [[self-governance]] and representation in the sovereign [[Parliament of Scotland]] adjourned in 1707. The term no longer describes units of local government, although various claims are made from time to time that the legislation used was not competent to change the status of the Royal Burghs described below. The status is now chiefly ceremonial but various functions have been inherited by current councils (e.g. the application of various endowments providing for public benefit) which might only apply within the area previously served by a burgh; in consequence a burgh can still exist (if only as a defined geographical area) and might still be signed as such by the current local authority. The word 'burgh' is generally not used as a synonym for 'town' or 'city' in everyday speech, but is reserved mostly for government and administrative purposes. Historically, the most important burghs were [[royal burgh]]s, followed by [[burgh of regality|burghs of regality]] and [[burgh of barony|burghs of barony]]. Some newer settlements were only designated as [[police burgh]]s from the 19th century onward, a classification which also applies to most of the older burghs. === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Alabama==== In [[Alabama]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 2,000 or more is a city, while less than 2,000 is a town (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104014/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-6.htm Section 11-40-6]). For legislative purposes, municipalities are divided into eight classes based on population. Class 8 includes all towns, plus cities with populations of less than 6,000 (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104906/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-12.htm Section 11-40-12]). ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] llnvh8008rl8d6f2qn2zqhwi4o7bkd6 394240 394239 2026-07-14T13:53:54Z Memon2025 21315 /* Germany */ 394240 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ Stadt آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، Dorf آهي. جڏهن ته، 1887 جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس Stadt جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي بيان ڪيو، هن ريت: Landstadt ('ٻهراڙي شهر'؛ 5,000 کان گهٽ)، Kleinstadt ('ننڍو شهر'؛ 5,000 کان 20,000)، Mittelstadt ('وچولي شهر'؛ 20,000 ۽ 100,000 جي وچ ۾) ۽ Großstadt ("وڏو شهر"؛ 100,000 کان 1,000,000). اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي. * تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس (ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. * مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريليا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. do not, in general, differentiate between 'city' and 'town'. The German word for both is {{Lang|de|Stadt}}, as it is the case in many other languages that do not differentiate between these concepts. The word for a 'village', as a smaller settlement, is {{Lang|de|Dorf}}. However, the International Statistics Conference of 1887 defined different sizes of {{Lang|de|Stadt}}, based on their population size, as follows: {{Lang|de|Landstadt}} ('country town'; under 5,000), {{Lang|de|Kleinstadt}} ('small town'; 5,000 to 20,000), {{Lang|de|Mittelstadt}} ('middle town'; between 20,000 and 100,000) and {{Lang|de|Großstadt}} ("large town"; 100,000 to 1,000,000).<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> The term {{Lang|de|Großstadt}} may be translated as 'city'. In addition, Germans may speak of a {{Lang|de|Millionenstadt}}, a city with anywhere between one and five million inhabitants (such as [[Cologne]], [[Munich]], [[Hamburg]] and Berlin). Also, a city with more than five million inhabitants is often referred to as a {{Lang|de|Megastadt}} (commonly translated as [[megacity]]).<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> Historically, many settlements became a {{Lang|de|Stadt}} by being awarded a [[Town privileges|''Stadtrecht'']] in medieval times. In modern German language use, the historical importance, the existence of central functions (education, retail etc.) and the population density of an urban place might also be taken as characteristics of a {{Lang|de|Stadt}}. The modern local government organisation is subject to the laws of each [[States of Germany|state]] and refers to a {{Lang|de|Gemeinde}} ([[States of Germany#Municipalities (Gemeinden)|municipality]]), regardless of its historic title. While most {{Lang|de|Gemeinden}} form part of a {{Lang|de|Landkreis}} ([[States of Germany#Administrative districts (Kreise)|district]]) on a higher tier of local government, larger towns and cities may have the status of a {{Lang|de|kreisfreie Stadt}}, combining both the powers of a municipality and a district. Designations in different states are as diverse as e.g. in Australian States and Territories, and differ from state to state. In some German states, the words {{Lang|de|Markt}} ('market'), {{Lang|de|Marktflecken}} (both used in southern Germany) or {{Lang|de|Flecken}} ('spot'; northern Germany e.g. in [[Lower Saxony]]) designate a town-like residential community between {{Lang|de|Gemeinde}} and {{Lang|de|Stadt}} with special importance to its outer conurbation area. Historically those had {{Lang|de|Marktrecht}} (market right) but not full town privileges; see [[Market town]]. The legal denomination of a specific settlement may differ from its common designation (e.g. {{Lang|de|Samtgemeinde}} – a legal term in [[Lower Saxony]] for a group of villages [{{Lang|de|Dorf}}, pl. {{Lang|de|Dörfer}}] with common local government created by combining municipalities [{{Lang|de|Gemeinde}}, pl. {{Lang|de|Gemeinden}}]). ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Czechia=== {{Main|Obec|List of cities and towns in the Czech Republic}} In [[Czech Republic|Czechia]], a municipality can obtain the title of a [[statutory city (Czech Republic)|city]] ({{langx|cs|statutární město}}), town ({{langx|cs|město}}) or [[Městys|market town]] ({{langx|cs|městys}}). The title is granted by law. Statutory cities (in English usually called just "cities"), which are defined by law no. 128/2000 Coll.,<ref>{{cite web|url=https://www.zakonyprolidi.cz/cs/2000-128|title=Consolidated version of Law no. 128/200 Coll|publisher=Zakonyprolidi.cz|language=cs|date=15 May 2000|access-date=18 April 2018}}</ref> can define their own self-governing municipal districts. There are 26 such cities, in addition to [[Prague]], which is a ''de facto'' statutory city. All the Czech municipalities with more than 40,000 inhabitants are cities. Town and market town are above all ceremonious honorary degrees, referring to population, history and regional significance of a municipality. [[Obec#Statistics|As the statistics of Czech municipalities]] shows, towns usually have between 1,000 and 35,000 inhabitants, with median around 4,000 and average around 6,500. Nowadays a municipality must have at least 3,000 inhabitants to have the right to request the town title. Market towns usually have between 500 and 4,000 inhabitants, with median and average both around 1,000. === Denmark === In Denmark, in many contexts no distinction is made between "city", "town" and "village"; all three translate as {{Lang|da|by}}. In more specific use, for small villages and [[hamlet (place)|hamlets]] the word {{lang|da|landsby}} (meaning 'country town') is used, while the Danish equivalent of English ''city'' is {{lang|da|storby}} (meaning 'large town'). For formal purposes, [[urban area]]s having at least 200 inhabitants are considered {{Lang|da|by}}.<ref>{{cite web|url=http://www.dst.dk/Vejviser/dokumentation/Varedeklarationer/emnegruppe/emne.aspx?sysrid=000766 |title=Byopgørelsen pr. 1. januar – Varedeklaration – Danmarks Statistik |publisher=Dst.dk |date=22 March 2005 |access-date=6 August 2010}}</ref> Historically some towns held various privileges, the most important of which was the right to hold market. They were administered separately from the rural areas in both fiscal, military and legal matters. Such towns are known as {{lang|da|købstad}} (roughly the same meaning as ''borough'' albeit deriving from a different etymology) and they retain the exclusive right to the title even after the last vestiges of their privileges vanished through the reform of the local administration carried through in 1970. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Greece and Cyprus === In ordinary speech, Greeks use the word {{Lang|el|χωριό}} ('village') to refer to smaller settlements and the word {{Lang|el|πόλη}} or {{Lang|el|πολιτεία}} ('city') to refer to larger ones. Careful speakers may also use the word {{Lang|el|κωμόπολη}} to refer to towns with a population of 2,000–9,999. In Greek administrative law there used to be a distinction between {{Lang|el|δήμοι}}, i.e. municipalities with more than 10,000 inhabitants or considered important for some other geographical (county seats), historical or ecclesiastical (bishops' seats) reason, and κοινότητες, referring to smaller self-governing units, mostly villages. A sweeping reform, carried out in two stages early in the 21st century, merged most {{Lang|el|κοινότητες}} with the nearest {{Lang|el|δήμοι}}, dividing the whole country into 325 self-governing {{Lang|el|δήμοι}}. The former municipalities survive as administrative subdivisions ({{Lang|el|δημοτικά διαμερίσματα}}, {{Lang|el|δημοτικές ενότητες}}). Cyprus, including the Turkish-occupied areas, is also divided into 39 {{Lang|el|δήμοι}} (in principle, with at least 5,000 inhabitants, though there are exceptions) and 576 {{Lang|el|κοινότητες}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Hungary === In Hungary there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Hungarian is {{lang|hu|város}}). Nevertheless, the expressions formed by adding the adjectives {{lang|hu|kis}} ('small') and {{lang|hu|nagy}} ('large') to the beginning of the root word (e.g. {{lang|hu|nagyváros}}) have been normalized to differentiate between cities and towns (towns being smaller, therefore bearing the name {{lang|hu|kisváros}}.) In Hungary, a village can gain the status of {{lang|hu|város}} ('town'), if it meets a set of diverse conditions for quality of life and development of certain public services and utilities (e.g. having a local secondary school or installing full-area sewage collection pipe network). Every year the Minister of Internal Affairs selects candidates from a committee-screened list of applicants, whom the President of Republic usually affirms by issuing a bill of town's rank to them. Since being a town carries extra fiscal support from the government, many relatively small villages try to win the status of {{lang|hu|városi rang}} ('town rank') nowadays. Before the [[End of communism in Hungary|fall of communism]] in 1990, Hungarian villages with fewer than 10,000 residents were not allowed to become towns. Recently some settlements as small as 2,500 people have received the rank of town (e.g. Visegrád, Zalakaros or Gönc) and meeting the conditions of development is often disregarded to quickly elevate larger villages into towns. As of middle 2013, there are 346 towns in Hungary, encompassing some 69% of the entire population. Towns of more than 50,000 people are able to gain the status of {{lang|hu|megyei jogú város}} (town with the rights of a [[county]]), which allows them to maintain a higher degree of [[Public service|services]]. (There are a few exceptions, when towns of fewer than 50,000 people gained the status: [[Érd]], [[Hódmezővásárhely]], [[Salgótarján]] and [[Szekszárd]])<ref>[https://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/regiok/veszpremmjv10.pdf Megyei jogú városok] – essay of [[Hungarian Central Statistical Office]] (Hungarian, July 2012)</ref> As of middle 2013, there are only 23 such towns in Hungary.<ref>[http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai "Magyarország megyei jogú városai"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416025240/http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai |date=16 April 2021 }} – list of Hungarian town with the rights of a county on "Térport" related webpage of Ministry of National Development (Hungarian, access date: 4 May 2013.)</ref> === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Ireland === {{Main|List of populated places in the Republic of Ireland}} The '''Local Government act 2001''' provides that from 1 January 2002 (section 10 subsection (3)): {{blockquote|Within the county in which they are situated and of which they form part, there continue to be such other local government areas as are set out in Schedule 6 which –{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(a) in the case of the areas set out in Chapter 1 of Part 1 of that Schedule, shall be known as boroughs, and |(b) in the case of the areas set out in Chapter 2 of Part 1 and Part 2 of that Schedule,}} shall be known as towns, and in this Act a reference to a town shall include a reference to a borough.}} These provisions affect the replacement of the boroughs, towns and urban districts which existed before then. Similar reforms in the nomenclature of local authorities (but not their functions) are affected by section 11 part 17 of the act includes provision (section 185(2)) {{blockquote|Qualified electors of a town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census or such other figure as the Minister may from time to time prescribe by regulations, and not having a [[town council]], may make a proposal in accordance with paragraph (b) for the establishment of such a council}} and contains provisions enabling the establishment of new town councils and provisions enabling the dissolution of existing or new town councils in certain circumstances The reference to "town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census" hands much of the power relating to defining what is in fact a town over to the Central Statistics Office and their criteria are published as part of each census. ====Planning and Development Act 2000==== Another reference to the Census and its role in determining what is or is not a town for some administrative purpose is in the Planning and Development act 2000 (part II chapter I which provides for Local area plans): {{blockquote|A local area plan shall be made in respect of an area which—{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(i) is designated as a town in the most recent census of population, other than a town designated as a suburb or environs in that census, |(ii) has a population in excess of 2,000, and |(iii) is situated within the functional area of a planning authority which is a county council.}}}} ====Central Statistics Office criteria==== These are set out in full at [https://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/census_2006_Appendices.pdf 2006 Census Appendices]. In short they speak of "towns with legally defined boundaries" (i.e. those established by the Local Government Act 2001) and the remaining 664 as "census towns", defined by themselves since 1971 as "a cluster of 50 or more occupied dwellings in which within a distance of 800 meters there is a nucleus of 30 occupied houses on both sides of the road or twenty occupied [[House]]s on one side of the road". There is also a "200 meter criterion" for determining whether a house is part of a census town. ===Isle of Man=== There are four settlements which are historically and officially designated as towns (Douglas, Ramsey, Peel, Castletown); however * Peel is also sometimes referred to as a city by virtue of its cathedral. * Onchan and Port Erin are both larger in population than the smallest "town", having expanded in modern times, but are designated as villages. === Israel === [[Modern Hebrew]] does provide a word for the concept of a town: {{lang|he-latn|Ayara}} ({{lang|he|עיירה}}), derived from {{lang|he-latn|Ir}} ({{lang|he|עיר}}), the biblical word for 'city'. However, the term {{lang|he-latn|ayara}} is normally used only to describe towns in foreign countries, i.e. urban areas of limited population, particularly when the speaker is attempting to evoke nostalgic or romantic attitudes. The term is also used to describe a [[shtetl]], a pre-[[The Holocaust|Holocaust]] Eastern European Jewish town. Within Israel, established urban areas are always referred to as cities (with one notable exception explained below) regardless of their actual size. Israeli law does not define any nomenclature for distinction between urban areas based on size or any other factor – meaning that all urban settlements in Israel are legally referred to as "cities". The exception to the above is the term {{lang|he-latn|Ayeret Pituakh}} ({{lang|he|עיירת פיתוח}}, lit. 'Development Town') which is applied to certain cities in Israel based on the reasons for their establishment. These cities, created during the earlier decades of Israeli independence (1950s and 1960s, generally), were designed primarily to serve as commercial and transportation hubs, connecting smaller agricultural settlements in the northern and southern regions of the country (the "Periphery") to the major urban areas of the coastal and central regions. Some of these development towns have since grown to a comparatively large size, and yet are still referred to as development towns, particularly when the speaker wishes to emphasize their (often low) socio-economic status. Nonetheless, they are rarely (if ever) referred to simply as towns; when referring to one directly, it will be called either a development town or a city, depending on context. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Poland === {{Main|List of cities and towns in Poland}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[Zamość]] in Poland is an example of a [[utopia]]n [[ideal town]]. It was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1992.]] In the Polish language, there is no linguistic distinction between a city and a town, both translated {{lang|pl|miasto}}. The word for both is {{lang|pl|miasto}}, as a form of settlement distinct from types of rural settlements: village ({{lang|pl|wieś}}), ''[[przysiółek]]'', ''{{lang|pl|osada}}'', or ''{{lang|pl|kolonia}}'', see [[Classification of localities and their parts in Poland]]. Cities are the biggest municipalities, distinguished through being managed by a city mayor ({{lang|pl|prezydent miasta}}, literally translated city president) instead of a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the city executive, thus being informally called ''miasto prezydenckie'', with such privilege automatically awarded to municipalities either inhabited by more than 100,000 residents (currently 37) or those enjoying the status of a [[city with powiat rights]] (currently 66). As of 2022, all of the former group fit into the latter, though it was not always the case in the past. There is, however, a number of exemptions due to historic or political reasons, when a municipality meets neither of these two conditions but nevertheless has the city status, including the only 3 capitals of the former [[voivodeships of Poland (1975–1998)]] not meeting the abovementioned criteria, as well as further 38 municipalities which do not fit into any of the mentioned categories but have nevertheless been allowed to keep the earlier awarded status due to unspecified historical reasons. Towns may sometimes be called {{lang|pl|miasteczko}}, a diminutive colloquially used for localities with a few thousand residents. Such localities have a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the town executive. Town/city rights are conferred by government legislation; new towns/cities are designated by the government in an annual regulation effective from the first day of the year. Some settlements tend to remain villages even though they have a larger population than many smaller towns, primarily in order not to lose eligibility for the [[European Agricultural Fund for Rural Development]]. As of 30 April 2022, there are altogether 2477 municipalities ([[gmina]]) in Poland, including 1513 rural gminas, while the remaining 968 ones contain cities and towns. Among them, 666 towns are part of an urban-rural gmina while 302 cities and towns are standalone as an urban gmina. The latter group includes 107 cities (governed by a ''prezydent miasta''), including 66 [[city with powiat rights|cities with powiat rights]]. 37 cities among the latter group are over 100,000, including 18 cities serving as a seat for [[voivode]] or [[voivodeship sejmik]], informally called voivodeship cities. === Portugal === Like other Latin cultures, in Portugal a town ({{lang|pt|vila}}) is a populated place larger than a village ({{lang|pt|aldeia}} and smaller than a city ({{lang|pt|cidade}}). Similarly, although these places are not defined under the [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution]] and have no political and administrative functions (with associated organs), they are defined by law,<ref>{{cite web |url=http://www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |title=Law no. 11/82 (Lei das designações e determinação de categoria das povoações), of June 2 |access-date=6 August 2010 |archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20100608050009/http%3A//www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |archive-date=8 June 2010 }}</ref> and a town must have: * at least 3,000 voters * at least half of these services: health unit, pharmacy, cultural centre, public transportation network, post office, commercial food and drinking establishments, primary school and/or bank office In special cases, villages can receive the status of town if they possess historical, cultural or architectonic importance. A Portuguese town or city is so merely an urban settlement located in the area of a [[concelho|municipality]], in comparison to the North American context, where they have political functions. A town can be enterily located inside the area of a single [[freguesia]] (subdivion of a municipality) or can occupy several freguesias. [[Portuguese heraldry#Municipal heraldry|Portuguese local governments heraldry]] reflects if the seat of the respective freguesia or municipality is a city, town or another type of settlement. The [[coat of arms]] of a local government with a seat in a town bears a mural crown with four towers, while the coat of arms of a local government with a set in a city bears a crown with five towers.{{CN|date=May 2026}} This difference between towns and cities is still in use in other Portuguese-speaking countries. In Brazil, since the beginning of the 20th century, all municipal seats receive the status of city. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> ==== Scotland ==== {{Main|List of burghs in Scotland|List of towns and cities in Scotland by population}} In Scotland the word ''town'' has no specific legal meaning and (especially in areas which were or are still [[Scottish Gaelic|Gaelic]]-speaking) can refer to a mere collection of buildings (e.g. a ''farm-town'' or in [[Scots language|Scots]] {{lang|sco|ferm-toun}}), not all of which might be inhabited, or to an inhabited area of any size which is not otherwise described in terms such as [[city]], [[burgh]], etc. Many locations of greatly different size will be encountered with a name ending with ''-town'', ''-ton'', ''-toun'' etc. (or beginning with the Gaelic equivalent {{lang|gd|baile}} etc.).<ref>{{Cite web |date=23 December 2021 |title=Here all the Scottish towns and areas applying for city status in 2021 |url=https://www.scotsman.com/lifestyle/homes-and-gardens/here-all-the-scottish-towns-applying-for-city-status-in-2021-3505403 |access-date=23 May 2023 |website=The Scotsman |language=en}}</ref> "[[Burgh]]" (pronounced ''burruh'') is the [[Scots language|Scots]] term for a town or a municipality. They were highly [[Autonomous area|autonomous]] units of [[Local government in Scotland|local government]] from at least the 12th century until their abolition in 1975, when a new [[Local government areas of Scotland 1973 to 1996|regional structure of local government]] was introduced across the country. Usually based upon a town, they had a [[municipal corporation]] and certain rights, such as a degree of [[self-governance]] and representation in the sovereign [[Parliament of Scotland]] adjourned in 1707. The term no longer describes units of local government, although various claims are made from time to time that the legislation used was not competent to change the status of the Royal Burghs described below. The status is now chiefly ceremonial but various functions have been inherited by current councils (e.g. the application of various endowments providing for public benefit) which might only apply within the area previously served by a burgh; in consequence a burgh can still exist (if only as a defined geographical area) and might still be signed as such by the current local authority. The word 'burgh' is generally not used as a synonym for 'town' or 'city' in everyday speech, but is reserved mostly for government and administrative purposes. Historically, the most important burghs were [[royal burgh]]s, followed by [[burgh of regality|burghs of regality]] and [[burgh of barony|burghs of barony]]. Some newer settlements were only designated as [[police burgh]]s from the 19th century onward, a classification which also applies to most of the older burghs. === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Alabama==== In [[Alabama]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 2,000 or more is a city, while less than 2,000 is a town (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104014/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-6.htm Section 11-40-6]). For legislative purposes, municipalities are divided into eight classes based on population. Class 8 includes all towns, plus cities with populations of less than 6,000 (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104906/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-12.htm Section 11-40-12]). ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] f71o1acyhghy549w8g1oxfxwgjlrhct 394241 394240 2026-07-14T14:56:20Z Memon2025 21315 /* جرمني */ 394241 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. do not, in Historically, many settlements became a {{Lang|de|Stadt}} by being awarded a [[Town privileges|''Stadtrecht'']] in medieval times. In modern German language use, the historical importance, the existence of central functions (education, retail etc.) and the population density of an urban place might also be taken as characteristics of a {{Lang|de|Stadt}}. The modern local government organisation is subject to the laws of each [[States of Germany|state]] and refers to a {{Lang|de|Gemeinde}} ([[States of Germany#Municipalities (Gemeinden)|municipality]]), regardless of its historic title. While most {{Lang|de|Gemeinden}} form part of a {{Lang|de|Landkreis}} ([[States of Germany#Administrative districts (Kreise)|district]]) on a higher tier of local government, larger towns and cities may have the status of a {{Lang|de|kreisfreie Stadt}}, combining both the powers of a municipality and a district. Designations in different states are as diverse as e.g. in Australian States and Territories, and differ from state to state. In some German states, the words {{Lang|de|Markt}} ('market'), {{Lang|de|Marktflecken}} (both used in southern Germany) or {{Lang|de|Flecken}} ('spot'; northern Germany e.g. in [[Lower Saxony]]) designate a town-like residential community between {{Lang|de|Gemeinde}} and {{Lang|de|Stadt}} with special importance to its outer conurbation area. Historically those had {{Lang|de|Marktrecht}} (market right) but not full town privileges; see [[Market town]]. The legal denomination of a specific settlement may differ from its common designation (e.g. {{Lang|de|Samtgemeinde}} – a legal term in [[Lower Saxony]] for a group of villages [{{Lang|de|Dorf}}, pl. {{Lang|de|Dörfer}}] with common local government created by combining municipalities [{{Lang|de|Gemeinde}}, pl. {{Lang|de|Gemeinden}}]). ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Czechia=== {{Main|Obec|List of cities and towns in the Czech Republic}} In [[Czech Republic|Czechia]], a municipality can obtain the title of a [[statutory city (Czech Republic)|city]] ({{langx|cs|statutární město}}), town ({{langx|cs|město}}) or [[Městys|market town]] ({{langx|cs|městys}}). The title is granted by law. Statutory cities (in English usually called just "cities"), which are defined by law no. 128/2000 Coll.,<ref>{{cite web|url=https://www.zakonyprolidi.cz/cs/2000-128|title=Consolidated version of Law no. 128/200 Coll|publisher=Zakonyprolidi.cz|language=cs|date=15 May 2000|access-date=18 April 2018}}</ref> can define their own self-governing municipal districts. There are 26 such cities, in addition to [[Prague]], which is a ''de facto'' statutory city. All the Czech municipalities with more than 40,000 inhabitants are cities. Town and market town are above all ceremonious honorary degrees, referring to population, history and regional significance of a municipality. [[Obec#Statistics|As the statistics of Czech municipalities]] shows, towns usually have between 1,000 and 35,000 inhabitants, with median around 4,000 and average around 6,500. Nowadays a municipality must have at least 3,000 inhabitants to have the right to request the town title. Market towns usually have between 500 and 4,000 inhabitants, with median and average both around 1,000. === Denmark === In Denmark, in many contexts no distinction is made between "city", "town" and "village"; all three translate as {{Lang|da|by}}. In more specific use, for small villages and [[hamlet (place)|hamlets]] the word {{lang|da|landsby}} (meaning 'country town') is used, while the Danish equivalent of English ''city'' is {{lang|da|storby}} (meaning 'large town'). For formal purposes, [[urban area]]s having at least 200 inhabitants are considered {{Lang|da|by}}.<ref>{{cite web|url=http://www.dst.dk/Vejviser/dokumentation/Varedeklarationer/emnegruppe/emne.aspx?sysrid=000766 |title=Byopgørelsen pr. 1. januar – Varedeklaration – Danmarks Statistik |publisher=Dst.dk |date=22 March 2005 |access-date=6 August 2010}}</ref> Historically some towns held various privileges, the most important of which was the right to hold market. They were administered separately from the rural areas in both fiscal, military and legal matters. Such towns are known as {{lang|da|købstad}} (roughly the same meaning as ''borough'' albeit deriving from a different etymology) and they retain the exclusive right to the title even after the last vestiges of their privileges vanished through the reform of the local administration carried through in 1970. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Greece and Cyprus === In ordinary speech, Greeks use the word {{Lang|el|χωριό}} ('village') to refer to smaller settlements and the word {{Lang|el|πόλη}} or {{Lang|el|πολιτεία}} ('city') to refer to larger ones. Careful speakers may also use the word {{Lang|el|κωμόπολη}} to refer to towns with a population of 2,000–9,999. In Greek administrative law there used to be a distinction between {{Lang|el|δήμοι}}, i.e. municipalities with more than 10,000 inhabitants or considered important for some other geographical (county seats), historical or ecclesiastical (bishops' seats) reason, and κοινότητες, referring to smaller self-governing units, mostly villages. A sweeping reform, carried out in two stages early in the 21st century, merged most {{Lang|el|κοινότητες}} with the nearest {{Lang|el|δήμοι}}, dividing the whole country into 325 self-governing {{Lang|el|δήμοι}}. The former municipalities survive as administrative subdivisions ({{Lang|el|δημοτικά διαμερίσματα}}, {{Lang|el|δημοτικές ενότητες}}). Cyprus, including the Turkish-occupied areas, is also divided into 39 {{Lang|el|δήμοι}} (in principle, with at least 5,000 inhabitants, though there are exceptions) and 576 {{Lang|el|κοινότητες}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Hungary === In Hungary there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Hungarian is {{lang|hu|város}}). Nevertheless, the expressions formed by adding the adjectives {{lang|hu|kis}} ('small') and {{lang|hu|nagy}} ('large') to the beginning of the root word (e.g. {{lang|hu|nagyváros}}) have been normalized to differentiate between cities and towns (towns being smaller, therefore bearing the name {{lang|hu|kisváros}}.) In Hungary, a village can gain the status of {{lang|hu|város}} ('town'), if it meets a set of diverse conditions for quality of life and development of certain public services and utilities (e.g. having a local secondary school or installing full-area sewage collection pipe network). Every year the Minister of Internal Affairs selects candidates from a committee-screened list of applicants, whom the President of Republic usually affirms by issuing a bill of town's rank to them. Since being a town carries extra fiscal support from the government, many relatively small villages try to win the status of {{lang|hu|városi rang}} ('town rank') nowadays. Before the [[End of communism in Hungary|fall of communism]] in 1990, Hungarian villages with fewer than 10,000 residents were not allowed to become towns. Recently some settlements as small as 2,500 people have received the rank of town (e.g. Visegrád, Zalakaros or Gönc) and meeting the conditions of development is often disregarded to quickly elevate larger villages into towns. As of middle 2013, there are 346 towns in Hungary, encompassing some 69% of the entire population. Towns of more than 50,000 people are able to gain the status of {{lang|hu|megyei jogú város}} (town with the rights of a [[county]]), which allows them to maintain a higher degree of [[Public service|services]]. (There are a few exceptions, when towns of fewer than 50,000 people gained the status: [[Érd]], [[Hódmezővásárhely]], [[Salgótarján]] and [[Szekszárd]])<ref>[https://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/regiok/veszpremmjv10.pdf Megyei jogú városok] – essay of [[Hungarian Central Statistical Office]] (Hungarian, July 2012)</ref> As of middle 2013, there are only 23 such towns in Hungary.<ref>[http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai "Magyarország megyei jogú városai"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416025240/http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai |date=16 April 2021 }} – list of Hungarian town with the rights of a county on "Térport" related webpage of Ministry of National Development (Hungarian, access date: 4 May 2013.)</ref> === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Ireland === {{Main|List of populated places in the Republic of Ireland}} The '''Local Government act 2001''' provides that from 1 January 2002 (section 10 subsection (3)): {{blockquote|Within the county in which they are situated and of which they form part, there continue to be such other local government areas as are set out in Schedule 6 which –{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(a) in the case of the areas set out in Chapter 1 of Part 1 of that Schedule, shall be known as boroughs, and |(b) in the case of the areas set out in Chapter 2 of Part 1 and Part 2 of that Schedule,}} shall be known as towns, and in this Act a reference to a town shall include a reference to a borough.}} These provisions affect the replacement of the boroughs, towns and urban districts which existed before then. Similar reforms in the nomenclature of local authorities (but not their functions) are affected by section 11 part 17 of the act includes provision (section 185(2)) {{blockquote|Qualified electors of a town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census or such other figure as the Minister may from time to time prescribe by regulations, and not having a [[town council]], may make a proposal in accordance with paragraph (b) for the establishment of such a council}} and contains provisions enabling the establishment of new town councils and provisions enabling the dissolution of existing or new town councils in certain circumstances The reference to "town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census" hands much of the power relating to defining what is in fact a town over to the Central Statistics Office and their criteria are published as part of each census. ====Planning and Development Act 2000==== Another reference to the Census and its role in determining what is or is not a town for some administrative purpose is in the Planning and Development act 2000 (part II chapter I which provides for Local area plans): {{blockquote|A local area plan shall be made in respect of an area which—{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(i) is designated as a town in the most recent census of population, other than a town designated as a suburb or environs in that census, |(ii) has a population in excess of 2,000, and |(iii) is situated within the functional area of a planning authority which is a county council.}}}} ====Central Statistics Office criteria==== These are set out in full at [https://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/census_2006_Appendices.pdf 2006 Census Appendices]. In short they speak of "towns with legally defined boundaries" (i.e. those established by the Local Government Act 2001) and the remaining 664 as "census towns", defined by themselves since 1971 as "a cluster of 50 or more occupied dwellings in which within a distance of 800 meters there is a nucleus of 30 occupied houses on both sides of the road or twenty occupied [[House]]s on one side of the road". There is also a "200 meter criterion" for determining whether a house is part of a census town. ===Isle of Man=== There are four settlements which are historically and officially designated as towns (Douglas, Ramsey, Peel, Castletown); however * Peel is also sometimes referred to as a city by virtue of its cathedral. * Onchan and Port Erin are both larger in population than the smallest "town", having expanded in modern times, but are designated as villages. === Israel === [[Modern Hebrew]] does provide a word for the concept of a town: {{lang|he-latn|Ayara}} ({{lang|he|עיירה}}), derived from {{lang|he-latn|Ir}} ({{lang|he|עיר}}), the biblical word for 'city'. However, the term {{lang|he-latn|ayara}} is normally used only to describe towns in foreign countries, i.e. urban areas of limited population, particularly when the speaker is attempting to evoke nostalgic or romantic attitudes. The term is also used to describe a [[shtetl]], a pre-[[The Holocaust|Holocaust]] Eastern European Jewish town. Within Israel, established urban areas are always referred to as cities (with one notable exception explained below) regardless of their actual size. Israeli law does not define any nomenclature for distinction between urban areas based on size or any other factor – meaning that all urban settlements in Israel are legally referred to as "cities". The exception to the above is the term {{lang|he-latn|Ayeret Pituakh}} ({{lang|he|עיירת פיתוח}}, lit. 'Development Town') which is applied to certain cities in Israel based on the reasons for their establishment. These cities, created during the earlier decades of Israeli independence (1950s and 1960s, generally), were designed primarily to serve as commercial and transportation hubs, connecting smaller agricultural settlements in the northern and southern regions of the country (the "Periphery") to the major urban areas of the coastal and central regions. Some of these development towns have since grown to a comparatively large size, and yet are still referred to as development towns, particularly when the speaker wishes to emphasize their (often low) socio-economic status. Nonetheless, they are rarely (if ever) referred to simply as towns; when referring to one directly, it will be called either a development town or a city, depending on context. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Poland === {{Main|List of cities and towns in Poland}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[Zamość]] in Poland is an example of a [[utopia]]n [[ideal town]]. It was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1992.]] In the Polish language, there is no linguistic distinction between a city and a town, both translated {{lang|pl|miasto}}. The word for both is {{lang|pl|miasto}}, as a form of settlement distinct from types of rural settlements: village ({{lang|pl|wieś}}), ''[[przysiółek]]'', ''{{lang|pl|osada}}'', or ''{{lang|pl|kolonia}}'', see [[Classification of localities and their parts in Poland]]. Cities are the biggest municipalities, distinguished through being managed by a city mayor ({{lang|pl|prezydent miasta}}, literally translated city president) instead of a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the city executive, thus being informally called ''miasto prezydenckie'', with such privilege automatically awarded to municipalities either inhabited by more than 100,000 residents (currently 37) or those enjoying the status of a [[city with powiat rights]] (currently 66). As of 2022, all of the former group fit into the latter, though it was not always the case in the past. There is, however, a number of exemptions due to historic or political reasons, when a municipality meets neither of these two conditions but nevertheless has the city status, including the only 3 capitals of the former [[voivodeships of Poland (1975–1998)]] not meeting the abovementioned criteria, as well as further 38 municipalities which do not fit into any of the mentioned categories but have nevertheless been allowed to keep the earlier awarded status due to unspecified historical reasons. Towns may sometimes be called {{lang|pl|miasteczko}}, a diminutive colloquially used for localities with a few thousand residents. Such localities have a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the town executive. Town/city rights are conferred by government legislation; new towns/cities are designated by the government in an annual regulation effective from the first day of the year. Some settlements tend to remain villages even though they have a larger population than many smaller towns, primarily in order not to lose eligibility for the [[European Agricultural Fund for Rural Development]]. As of 30 April 2022, there are altogether 2477 municipalities ([[gmina]]) in Poland, including 1513 rural gminas, while the remaining 968 ones contain cities and towns. Among them, 666 towns are part of an urban-rural gmina while 302 cities and towns are standalone as an urban gmina. The latter group includes 107 cities (governed by a ''prezydent miasta''), including 66 [[city with powiat rights|cities with powiat rights]]. 37 cities among the latter group are over 100,000, including 18 cities serving as a seat for [[voivode]] or [[voivodeship sejmik]], informally called voivodeship cities. === Portugal === Like other Latin cultures, in Portugal a town ({{lang|pt|vila}}) is a populated place larger than a village ({{lang|pt|aldeia}} and smaller than a city ({{lang|pt|cidade}}). Similarly, although these places are not defined under the [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution]] and have no political and administrative functions (with associated organs), they are defined by law,<ref>{{cite web |url=http://www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |title=Law no. 11/82 (Lei das designações e determinação de categoria das povoações), of June 2 |access-date=6 August 2010 |archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20100608050009/http%3A//www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |archive-date=8 June 2010 }}</ref> and a town must have: * at least 3,000 voters * at least half of these services: health unit, pharmacy, cultural centre, public transportation network, post office, commercial food and drinking establishments, primary school and/or bank office In special cases, villages can receive the status of town if they possess historical, cultural or architectonic importance. A Portuguese town or city is so merely an urban settlement located in the area of a [[concelho|municipality]], in comparison to the North American context, where they have political functions. A town can be enterily located inside the area of a single [[freguesia]] (subdivion of a municipality) or can occupy several freguesias. [[Portuguese heraldry#Municipal heraldry|Portuguese local governments heraldry]] reflects if the seat of the respective freguesia or municipality is a city, town or another type of settlement. The [[coat of arms]] of a local government with a seat in a town bears a mural crown with four towers, while the coat of arms of a local government with a set in a city bears a crown with five towers.{{CN|date=May 2026}} This difference between towns and cities is still in use in other Portuguese-speaking countries. In Brazil, since the beginning of the 20th century, all municipal seats receive the status of city. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> ==== Scotland ==== {{Main|List of burghs in Scotland|List of towns and cities in Scotland by population}} In Scotland the word ''town'' has no specific legal meaning and (especially in areas which were or are still [[Scottish Gaelic|Gaelic]]-speaking) can refer to a mere collection of buildings (e.g. a ''farm-town'' or in [[Scots language|Scots]] {{lang|sco|ferm-toun}}), not all of which might be inhabited, or to an inhabited area of any size which is not otherwise described in terms such as [[city]], [[burgh]], etc. Many locations of greatly different size will be encountered with a name ending with ''-town'', ''-ton'', ''-toun'' etc. (or beginning with the Gaelic equivalent {{lang|gd|baile}} etc.).<ref>{{Cite web |date=23 December 2021 |title=Here all the Scottish towns and areas applying for city status in 2021 |url=https://www.scotsman.com/lifestyle/homes-and-gardens/here-all-the-scottish-towns-applying-for-city-status-in-2021-3505403 |access-date=23 May 2023 |website=The Scotsman |language=en}}</ref> "[[Burgh]]" (pronounced ''burruh'') is the [[Scots language|Scots]] term for a town or a municipality. They were highly [[Autonomous area|autonomous]] units of [[Local government in Scotland|local government]] from at least the 12th century until their abolition in 1975, when a new [[Local government areas of Scotland 1973 to 1996|regional structure of local government]] was introduced across the country. Usually based upon a town, they had a [[municipal corporation]] and certain rights, such as a degree of [[self-governance]] and representation in the sovereign [[Parliament of Scotland]] adjourned in 1707. The term no longer describes units of local government, although various claims are made from time to time that the legislation used was not competent to change the status of the Royal Burghs described below. The status is now chiefly ceremonial but various functions have been inherited by current councils (e.g. the application of various endowments providing for public benefit) which might only apply within the area previously served by a burgh; in consequence a burgh can still exist (if only as a defined geographical area) and might still be signed as such by the current local authority. The word 'burgh' is generally not used as a synonym for 'town' or 'city' in everyday speech, but is reserved mostly for government and administrative purposes. Historically, the most important burghs were [[royal burgh]]s, followed by [[burgh of regality|burghs of regality]] and [[burgh of barony|burghs of barony]]. Some newer settlements were only designated as [[police burgh]]s from the 19th century onward, a classification which also applies to most of the older burghs. === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Alabama==== In [[Alabama]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 2,000 or more is a city, while less than 2,000 is a town (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104014/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-6.htm Section 11-40-6]). For legislative purposes, municipalities are divided into eight classes based on population. Class 8 includes all towns, plus cities with populations of less than 6,000 (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104906/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-12.htm Section 11-40-12]). ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] 7u95gmwtb906iuknlj200qy0foxs2e8 394278 394241 2026-07-14T18:02:17Z Memon2025 21315 /* جرمني */ 394278 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Czechia=== {{Main|Obec|List of cities and towns in the Czech Republic}} In [[Czech Republic|Czechia]], a municipality can obtain the title of a [[statutory city (Czech Republic)|city]] ({{langx|cs|statutární město}}), town ({{langx|cs|město}}) or [[Městys|market town]] ({{langx|cs|městys}}). The title is granted by law. Statutory cities (in English usually called just "cities"), which are defined by law no. 128/2000 Coll.,<ref>{{cite web|url=https://www.zakonyprolidi.cz/cs/2000-128|title=Consolidated version of Law no. 128/200 Coll|publisher=Zakonyprolidi.cz|language=cs|date=15 May 2000|access-date=18 April 2018}}</ref> can define their own self-governing municipal districts. There are 26 such cities, in addition to [[Prague]], which is a ''de facto'' statutory city. All the Czech municipalities with more than 40,000 inhabitants are cities. Town and market town are above all ceremonious honorary degrees, referring to population, history and regional significance of a municipality. [[Obec#Statistics|As the statistics of Czech municipalities]] shows, towns usually have between 1,000 and 35,000 inhabitants, with median around 4,000 and average around 6,500. Nowadays a municipality must have at least 3,000 inhabitants to have the right to request the town title. Market towns usually have between 500 and 4,000 inhabitants, with median and average both around 1,000. === Denmark === In Denmark, in many contexts no distinction is made between "city", "town" and "village"; all three translate as {{Lang|da|by}}. In more specific use, for small villages and [[hamlet (place)|hamlets]] the word {{lang|da|landsby}} (meaning 'country town') is used, while the Danish equivalent of English ''city'' is {{lang|da|storby}} (meaning 'large town'). For formal purposes, [[urban area]]s having at least 200 inhabitants are considered {{Lang|da|by}}.<ref>{{cite web|url=http://www.dst.dk/Vejviser/dokumentation/Varedeklarationer/emnegruppe/emne.aspx?sysrid=000766 |title=Byopgørelsen pr. 1. januar – Varedeklaration – Danmarks Statistik |publisher=Dst.dk |date=22 March 2005 |access-date=6 August 2010}}</ref> Historically some towns held various privileges, the most important of which was the right to hold market. They were administered separately from the rural areas in both fiscal, military and legal matters. Such towns are known as {{lang|da|købstad}} (roughly the same meaning as ''borough'' albeit deriving from a different etymology) and they retain the exclusive right to the title even after the last vestiges of their privileges vanished through the reform of the local administration carried through in 1970. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Greece and Cyprus === In ordinary speech, Greeks use the word {{Lang|el|χωριό}} ('village') to refer to smaller settlements and the word {{Lang|el|πόλη}} or {{Lang|el|πολιτεία}} ('city') to refer to larger ones. Careful speakers may also use the word {{Lang|el|κωμόπολη}} to refer to towns with a population of 2,000–9,999. In Greek administrative law there used to be a distinction between {{Lang|el|δήμοι}}, i.e. municipalities with more than 10,000 inhabitants or considered important for some other geographical (county seats), historical or ecclesiastical (bishops' seats) reason, and κοινότητες, referring to smaller self-governing units, mostly villages. A sweeping reform, carried out in two stages early in the 21st century, merged most {{Lang|el|κοινότητες}} with the nearest {{Lang|el|δήμοι}}, dividing the whole country into 325 self-governing {{Lang|el|δήμοι}}. The former municipalities survive as administrative subdivisions ({{Lang|el|δημοτικά διαμερίσματα}}, {{Lang|el|δημοτικές ενότητες}}). Cyprus, including the Turkish-occupied areas, is also divided into 39 {{Lang|el|δήμοι}} (in principle, with at least 5,000 inhabitants, though there are exceptions) and 576 {{Lang|el|κοινότητες}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Hungary === In Hungary there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Hungarian is {{lang|hu|város}}). Nevertheless, the expressions formed by adding the adjectives {{lang|hu|kis}} ('small') and {{lang|hu|nagy}} ('large') to the beginning of the root word (e.g. {{lang|hu|nagyváros}}) have been normalized to differentiate between cities and towns (towns being smaller, therefore bearing the name {{lang|hu|kisváros}}.) In Hungary, a village can gain the status of {{lang|hu|város}} ('town'), if it meets a set of diverse conditions for quality of life and development of certain public services and utilities (e.g. having a local secondary school or installing full-area sewage collection pipe network). Every year the Minister of Internal Affairs selects candidates from a committee-screened list of applicants, whom the President of Republic usually affirms by issuing a bill of town's rank to them. Since being a town carries extra fiscal support from the government, many relatively small villages try to win the status of {{lang|hu|városi rang}} ('town rank') nowadays. Before the [[End of communism in Hungary|fall of communism]] in 1990, Hungarian villages with fewer than 10,000 residents were not allowed to become towns. Recently some settlements as small as 2,500 people have received the rank of town (e.g. Visegrád, Zalakaros or Gönc) and meeting the conditions of development is often disregarded to quickly elevate larger villages into towns. As of middle 2013, there are 346 towns in Hungary, encompassing some 69% of the entire population. Towns of more than 50,000 people are able to gain the status of {{lang|hu|megyei jogú város}} (town with the rights of a [[county]]), which allows them to maintain a higher degree of [[Public service|services]]. (There are a few exceptions, when towns of fewer than 50,000 people gained the status: [[Érd]], [[Hódmezővásárhely]], [[Salgótarján]] and [[Szekszárd]])<ref>[https://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/regiok/veszpremmjv10.pdf Megyei jogú városok] – essay of [[Hungarian Central Statistical Office]] (Hungarian, July 2012)</ref> As of middle 2013, there are only 23 such towns in Hungary.<ref>[http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai "Magyarország megyei jogú városai"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416025240/http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai |date=16 April 2021 }} – list of Hungarian town with the rights of a county on "Térport" related webpage of Ministry of National Development (Hungarian, access date: 4 May 2013.)</ref> === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Ireland === {{Main|List of populated places in the Republic of Ireland}} The '''Local Government act 2001''' provides that from 1 January 2002 (section 10 subsection (3)): {{blockquote|Within the county in which they are situated and of which they form part, there continue to be such other local government areas as are set out in Schedule 6 which –{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(a) in the case of the areas set out in Chapter 1 of Part 1 of that Schedule, shall be known as boroughs, and |(b) in the case of the areas set out in Chapter 2 of Part 1 and Part 2 of that Schedule,}} shall be known as towns, and in this Act a reference to a town shall include a reference to a borough.}} These provisions affect the replacement of the boroughs, towns and urban districts which existed before then. Similar reforms in the nomenclature of local authorities (but not their functions) are affected by section 11 part 17 of the act includes provision (section 185(2)) {{blockquote|Qualified electors of a town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census or such other figure as the Minister may from time to time prescribe by regulations, and not having a [[town council]], may make a proposal in accordance with paragraph (b) for the establishment of such a council}} and contains provisions enabling the establishment of new town councils and provisions enabling the dissolution of existing or new town councils in certain circumstances The reference to "town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census" hands much of the power relating to defining what is in fact a town over to the Central Statistics Office and their criteria are published as part of each census. ====Planning and Development Act 2000==== Another reference to the Census and its role in determining what is or is not a town for some administrative purpose is in the Planning and Development act 2000 (part II chapter I which provides for Local area plans): {{blockquote|A local area plan shall be made in respect of an area which—{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(i) is designated as a town in the most recent census of population, other than a town designated as a suburb or environs in that census, |(ii) has a population in excess of 2,000, and |(iii) is situated within the functional area of a planning authority which is a county council.}}}} ====Central Statistics Office criteria==== These are set out in full at [https://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/census_2006_Appendices.pdf 2006 Census Appendices]. In short they speak of "towns with legally defined boundaries" (i.e. those established by the Local Government Act 2001) and the remaining 664 as "census towns", defined by themselves since 1971 as "a cluster of 50 or more occupied dwellings in which within a distance of 800 meters there is a nucleus of 30 occupied houses on both sides of the road or twenty occupied [[House]]s on one side of the road". There is also a "200 meter criterion" for determining whether a house is part of a census town. ===Isle of Man=== There are four settlements which are historically and officially designated as towns (Douglas, Ramsey, Peel, Castletown); however * Peel is also sometimes referred to as a city by virtue of its cathedral. * Onchan and Port Erin are both larger in population than the smallest "town", having expanded in modern times, but are designated as villages. === Israel === [[Modern Hebrew]] does provide a word for the concept of a town: {{lang|he-latn|Ayara}} ({{lang|he|עיירה}}), derived from {{lang|he-latn|Ir}} ({{lang|he|עיר}}), the biblical word for 'city'. However, the term {{lang|he-latn|ayara}} is normally used only to describe towns in foreign countries, i.e. urban areas of limited population, particularly when the speaker is attempting to evoke nostalgic or romantic attitudes. The term is also used to describe a [[shtetl]], a pre-[[The Holocaust|Holocaust]] Eastern European Jewish town. Within Israel, established urban areas are always referred to as cities (with one notable exception explained below) regardless of their actual size. Israeli law does not define any nomenclature for distinction between urban areas based on size or any other factor – meaning that all urban settlements in Israel are legally referred to as "cities". The exception to the above is the term {{lang|he-latn|Ayeret Pituakh}} ({{lang|he|עיירת פיתוח}}, lit. 'Development Town') which is applied to certain cities in Israel based on the reasons for their establishment. These cities, created during the earlier decades of Israeli independence (1950s and 1960s, generally), were designed primarily to serve as commercial and transportation hubs, connecting smaller agricultural settlements in the northern and southern regions of the country (the "Periphery") to the major urban areas of the coastal and central regions. Some of these development towns have since grown to a comparatively large size, and yet are still referred to as development towns, particularly when the speaker wishes to emphasize their (often low) socio-economic status. Nonetheless, they are rarely (if ever) referred to simply as towns; when referring to one directly, it will be called either a development town or a city, depending on context. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Poland === {{Main|List of cities and towns in Poland}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[Zamość]] in Poland is an example of a [[utopia]]n [[ideal town]]. It was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1992.]] In the Polish language, there is no linguistic distinction between a city and a town, both translated {{lang|pl|miasto}}. The word for both is {{lang|pl|miasto}}, as a form of settlement distinct from types of rural settlements: village ({{lang|pl|wieś}}), ''[[przysiółek]]'', ''{{lang|pl|osada}}'', or ''{{lang|pl|kolonia}}'', see [[Classification of localities and their parts in Poland]]. Cities are the biggest municipalities, distinguished through being managed by a city mayor ({{lang|pl|prezydent miasta}}, literally translated city president) instead of a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the city executive, thus being informally called ''miasto prezydenckie'', with such privilege automatically awarded to municipalities either inhabited by more than 100,000 residents (currently 37) or those enjoying the status of a [[city with powiat rights]] (currently 66). As of 2022, all of the former group fit into the latter, though it was not always the case in the past. There is, however, a number of exemptions due to historic or political reasons, when a municipality meets neither of these two conditions but nevertheless has the city status, including the only 3 capitals of the former [[voivodeships of Poland (1975–1998)]] not meeting the abovementioned criteria, as well as further 38 municipalities which do not fit into any of the mentioned categories but have nevertheless been allowed to keep the earlier awarded status due to unspecified historical reasons. Towns may sometimes be called {{lang|pl|miasteczko}}, a diminutive colloquially used for localities with a few thousand residents. Such localities have a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the town executive. Town/city rights are conferred by government legislation; new towns/cities are designated by the government in an annual regulation effective from the first day of the year. Some settlements tend to remain villages even though they have a larger population than many smaller towns, primarily in order not to lose eligibility for the [[European Agricultural Fund for Rural Development]]. As of 30 April 2022, there are altogether 2477 municipalities ([[gmina]]) in Poland, including 1513 rural gminas, while the remaining 968 ones contain cities and towns. Among them, 666 towns are part of an urban-rural gmina while 302 cities and towns are standalone as an urban gmina. The latter group includes 107 cities (governed by a ''prezydent miasta''), including 66 [[city with powiat rights|cities with powiat rights]]. 37 cities among the latter group are over 100,000, including 18 cities serving as a seat for [[voivode]] or [[voivodeship sejmik]], informally called voivodeship cities. === Portugal === Like other Latin cultures, in Portugal a town ({{lang|pt|vila}}) is a populated place larger than a village ({{lang|pt|aldeia}} and smaller than a city ({{lang|pt|cidade}}). Similarly, although these places are not defined under the [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution]] and have no political and administrative functions (with associated organs), they are defined by law,<ref>{{cite web |url=http://www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |title=Law no. 11/82 (Lei das designações e determinação de categoria das povoações), of June 2 |access-date=6 August 2010 |archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20100608050009/http%3A//www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |archive-date=8 June 2010 }}</ref> and a town must have: * at least 3,000 voters * at least half of these services: health unit, pharmacy, cultural centre, public transportation network, post office, commercial food and drinking establishments, primary school and/or bank office In special cases, villages can receive the status of town if they possess historical, cultural or architectonic importance. A Portuguese town or city is so merely an urban settlement located in the area of a [[concelho|municipality]], in comparison to the North American context, where they have political functions. A town can be enterily located inside the area of a single [[freguesia]] (subdivion of a municipality) or can occupy several freguesias. [[Portuguese heraldry#Municipal heraldry|Portuguese local governments heraldry]] reflects if the seat of the respective freguesia or municipality is a city, town or another type of settlement. The [[coat of arms]] of a local government with a seat in a town bears a mural crown with four towers, while the coat of arms of a local government with a set in a city bears a crown with five towers.{{CN|date=May 2026}} This difference between towns and cities is still in use in other Portuguese-speaking countries. In Brazil, since the beginning of the 20th century, all municipal seats receive the status of city. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> ==== Scotland ==== {{Main|List of burghs in Scotland|List of towns and cities in Scotland by population}} In Scotland the word ''town'' has no specific legal meaning and (especially in areas which were or are still [[Scottish Gaelic|Gaelic]]-speaking) can refer to a mere collection of buildings (e.g. a ''farm-town'' or in [[Scots language|Scots]] {{lang|sco|ferm-toun}}), not all of which might be inhabited, or to an inhabited area of any size which is not otherwise described in terms such as [[city]], [[burgh]], etc. Many locations of greatly different size will be encountered with a name ending with ''-town'', ''-ton'', ''-toun'' etc. (or beginning with the Gaelic equivalent {{lang|gd|baile}} etc.).<ref>{{Cite web |date=23 December 2021 |title=Here all the Scottish towns and areas applying for city status in 2021 |url=https://www.scotsman.com/lifestyle/homes-and-gardens/here-all-the-scottish-towns-applying-for-city-status-in-2021-3505403 |access-date=23 May 2023 |website=The Scotsman |language=en}}</ref> "[[Burgh]]" (pronounced ''burruh'') is the [[Scots language|Scots]] term for a town or a municipality. They were highly [[Autonomous area|autonomous]] units of [[Local government in Scotland|local government]] from at least the 12th century until their abolition in 1975, when a new [[Local government areas of Scotland 1973 to 1996|regional structure of local government]] was introduced across the country. Usually based upon a town, they had a [[municipal corporation]] and certain rights, such as a degree of [[self-governance]] and representation in the sovereign [[Parliament of Scotland]] adjourned in 1707. The term no longer describes units of local government, although various claims are made from time to time that the legislation used was not competent to change the status of the Royal Burghs described below. The status is now chiefly ceremonial but various functions have been inherited by current councils (e.g. the application of various endowments providing for public benefit) which might only apply within the area previously served by a burgh; in consequence a burgh can still exist (if only as a defined geographical area) and might still be signed as such by the current local authority. The word 'burgh' is generally not used as a synonym for 'town' or 'city' in everyday speech, but is reserved mostly for government and administrative purposes. Historically, the most important burghs were [[royal burgh]]s, followed by [[burgh of regality|burghs of regality]] and [[burgh of barony|burghs of barony]]. Some newer settlements were only designated as [[police burgh]]s from the 19th century onward, a classification which also applies to most of the older burghs. === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Alabama==== In [[Alabama]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 2,000 or more is a city, while less than 2,000 is a town (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104014/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-6.htm Section 11-40-6]). For legislative purposes, municipalities are divided into eight classes based on population. Class 8 includes all towns, plus cities with populations of less than 6,000 (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104906/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-12.htm Section 11-40-12]). ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] 59mhlv3dkdgzqv7y08chcakk4rlcxg5 394281 394278 2026-07-14T18:05:43Z Memon2025 21315 394281 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Czechia=== {{Main|Obec|List of cities and towns in the Czech Republic}} In [[Czech Republic|Czechia]], a municipality can obtain the title of a [[statutory city (Czech Republic)|city]] ({{langx|cs|statutární město}}), town ({{langx|cs|město}}) or [[Městys|market town]] ({{langx|cs|městys}}). The title is granted by law. Statutory cities (in English usually called just "cities"), which are defined by law no. 128/2000 Coll.,<ref>{{cite web|url=https://www.zakonyprolidi.cz/cs/2000-128|title=Consolidated version of Law no. 128/200 Coll|publisher=Zakonyprolidi.cz|language=cs|date=15 May 2000|access-date=18 April 2018}}</ref> can define their own self-governing municipal districts. There are 26 such cities, in addition to [[Prague]], which is a ''de facto'' statutory city. All the Czech municipalities with more than 40,000 inhabitants are cities. Town and market town are above all ceremonious honorary degrees, referring to population, history and regional significance of a municipality. [[Obec#Statistics|As the statistics of Czech municipalities]] shows, towns usually have between 1,000 and 35,000 inhabitants, with median around 4,000 and average around 6,500. Nowadays a municipality must have at least 3,000 inhabitants to have the right to request the town title. Market towns usually have between 500 and 4,000 inhabitants, with median and average both around 1,000. === Denmark === In Denmark, in many contexts no distinction is made between "city", "town" and "village"; all three translate as {{Lang|da|by}}. In more specific use, for small villages and [[hamlet (place)|hamlets]] the word {{lang|da|landsby}} (meaning 'country town') is used, while the Danish equivalent of English ''city'' is {{lang|da|storby}} (meaning 'large town'). For formal purposes, [[urban area]]s having at least 200 inhabitants are considered {{Lang|da|by}}.<ref>{{cite web|url=http://www.dst.dk/Vejviser/dokumentation/Varedeklarationer/emnegruppe/emne.aspx?sysrid=000766 |title=Byopgørelsen pr. 1. januar – Varedeklaration – Danmarks Statistik |publisher=Dst.dk |date=22 March 2005 |access-date=6 August 2010}}</ref> Historically some towns held various privileges, the most important of which was the right to hold market. They were administered separately from the rural areas in both fiscal, military and legal matters. Such towns are known as {{lang|da|købstad}} (roughly the same meaning as ''borough'' albeit deriving from a different etymology) and they retain the exclusive right to the title even after the last vestiges of their privileges vanished through the reform of the local administration carried through in 1970. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Greece and Cyprus === In ordinary speech, Greeks use the word {{Lang|el|χωριό}} ('village') to refer to smaller settlements and the word {{Lang|el|πόλη}} or {{Lang|el|πολιτεία}} ('city') to refer to larger ones. Careful speakers may also use the word {{Lang|el|κωμόπολη}} to refer to towns with a population of 2,000–9,999. In Greek administrative law there used to be a distinction between {{Lang|el|δήμοι}}, i.e. municipalities with more than 10,000 inhabitants or considered important for some other geographical (county seats), historical or ecclesiastical (bishops' seats) reason, and κοινότητες, referring to smaller self-governing units, mostly villages. A sweeping reform, carried out in two stages early in the 21st century, merged most {{Lang|el|κοινότητες}} with the nearest {{Lang|el|δήμοι}}, dividing the whole country into 325 self-governing {{Lang|el|δήμοι}}. The former municipalities survive as administrative subdivisions ({{Lang|el|δημοτικά διαμερίσματα}}, {{Lang|el|δημοτικές ενότητες}}). Cyprus, including the Turkish-occupied areas, is also divided into 39 {{Lang|el|δήμοι}} (in principle, with at least 5,000 inhabitants, though there are exceptions) and 576 {{Lang|el|κοινότητες}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Hungary === In Hungary there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Hungarian is {{lang|hu|város}}). Nevertheless, the expressions formed by adding the adjectives {{lang|hu|kis}} ('small') and {{lang|hu|nagy}} ('large') to the beginning of the root word (e.g. {{lang|hu|nagyváros}}) have been normalized to differentiate between cities and towns (towns being smaller, therefore bearing the name {{lang|hu|kisváros}}.) In Hungary, a village can gain the status of {{lang|hu|város}} ('town'), if it meets a set of diverse conditions for quality of life and development of certain public services and utilities (e.g. having a local secondary school or installing full-area sewage collection pipe network). Every year the Minister of Internal Affairs selects candidates from a committee-screened list of applicants, whom the President of Republic usually affirms by issuing a bill of town's rank to them. Since being a town carries extra fiscal support from the government, many relatively small villages try to win the status of {{lang|hu|városi rang}} ('town rank') nowadays. Before the [[End of communism in Hungary|fall of communism]] in 1990, Hungarian villages with fewer than 10,000 residents were not allowed to become towns. Recently some settlements as small as 2,500 people have received the rank of town (e.g. Visegrád, Zalakaros or Gönc) and meeting the conditions of development is often disregarded to quickly elevate larger villages into towns. As of middle 2013, there are 346 towns in Hungary, encompassing some 69% of the entire population. Towns of more than 50,000 people are able to gain the status of {{lang|hu|megyei jogú város}} (town with the rights of a [[county]]), which allows them to maintain a higher degree of [[Public service|services]]. (There are a few exceptions, when towns of fewer than 50,000 people gained the status: [[Érd]], [[Hódmezővásárhely]], [[Salgótarján]] and [[Szekszárd]])<ref>[https://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/regiok/veszpremmjv10.pdf Megyei jogú városok] – essay of [[Hungarian Central Statistical Office]] (Hungarian, July 2012)</ref> As of middle 2013, there are only 23 such towns in Hungary.<ref>[http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai "Magyarország megyei jogú városai"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416025240/http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai |date=16 April 2021 }} – list of Hungarian town with the rights of a county on "Térport" related webpage of Ministry of National Development (Hungarian, access date: 4 May 2013.)</ref> === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Ireland === {{Main|List of populated places in the Republic of Ireland}} The '''Local Government act 2001''' provides that from 1 January 2002 (section 10 subsection (3)): {{blockquote|Within the county in which they are situated and of which they form part, there continue to be such other local government areas as are set out in Schedule 6 which –{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(a) in the case of the areas set out in Chapter 1 of Part 1 of that Schedule, shall be known as boroughs, and |(b) in the case of the areas set out in Chapter 2 of Part 1 and Part 2 of that Schedule,}} shall be known as towns, and in this Act a reference to a town shall include a reference to a borough.}} These provisions affect the replacement of the boroughs, towns and urban districts which existed before then. Similar reforms in the nomenclature of local authorities (but not their functions) are affected by section 11 part 17 of the act includes provision (section 185(2)) {{blockquote|Qualified electors of a town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census or such other figure as the Minister may from time to time prescribe by regulations, and not having a [[town council]], may make a proposal in accordance with paragraph (b) for the establishment of such a council}} and contains provisions enabling the establishment of new town councils and provisions enabling the dissolution of existing or new town councils in certain circumstances The reference to "town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census" hands much of the power relating to defining what is in fact a town over to the Central Statistics Office and their criteria are published as part of each census. ====Planning and Development Act 2000==== Another reference to the Census and its role in determining what is or is not a town for some administrative purpose is in the Planning and Development act 2000 (part II chapter I which provides for Local area plans): {{blockquote|A local area plan shall be made in respect of an area which—{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(i) is designated as a town in the most recent census of population, other than a town designated as a suburb or environs in that census, |(ii) has a population in excess of 2,000, and |(iii) is situated within the functional area of a planning authority which is a county council.}}}} ====Central Statistics Office criteria==== These are set out in full at [https://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/census_2006_Appendices.pdf 2006 Census Appendices]. In short they speak of "towns with legally defined boundaries" (i.e. those established by the Local Government Act 2001) and the remaining 664 as "census towns", defined by themselves since 1971 as "a cluster of 50 or more occupied dwellings in which within a distance of 800 meters there is a nucleus of 30 occupied houses on both sides of the road or twenty occupied [[House]]s on one side of the road". There is also a "200 meter criterion" for determining whether a house is part of a census town. ===Isle of Man=== There are four settlements which are historically and officially designated as towns (Douglas, Ramsey, Peel, Castletown); however * Peel is also sometimes referred to as a city by virtue of its cathedral. * Onchan and Port Erin are both larger in population than the smallest "town", having expanded in modern times, but are designated as villages. === Israel === [[Modern Hebrew]] does provide a word for the concept of a town: {{lang|he-latn|Ayara}} ({{lang|he|עיירה}}), derived from {{lang|he-latn|Ir}} ({{lang|he|עיר}}), the biblical word for 'city'. However, the term {{lang|he-latn|ayara}} is normally used only to describe towns in foreign countries, i.e. urban areas of limited population, particularly when the speaker is attempting to evoke nostalgic or romantic attitudes. The term is also used to describe a [[shtetl]], a pre-[[The Holocaust|Holocaust]] Eastern European Jewish town. Within Israel, established urban areas are always referred to as cities (with one notable exception explained below) regardless of their actual size. Israeli law does not define any nomenclature for distinction between urban areas based on size or any other factor – meaning that all urban settlements in Israel are legally referred to as "cities". The exception to the above is the term {{lang|he-latn|Ayeret Pituakh}} ({{lang|he|עיירת פיתוח}}, lit. 'Development Town') which is applied to certain cities in Israel based on the reasons for their establishment. These cities, created during the earlier decades of Israeli independence (1950s and 1960s, generally), were designed primarily to serve as commercial and transportation hubs, connecting smaller agricultural settlements in the northern and southern regions of the country (the "Periphery") to the major urban areas of the coastal and central regions. Some of these development towns have since grown to a comparatively large size, and yet are still referred to as development towns, particularly when the speaker wishes to emphasize their (often low) socio-economic status. Nonetheless, they are rarely (if ever) referred to simply as towns; when referring to one directly, it will be called either a development town or a city, depending on context. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Poland === {{Main|List of cities and towns in Poland}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[Zamość]] in Poland is an example of a [[utopia]]n [[ideal town]]. It was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1992.]] In the Polish language, there is no linguistic distinction between a city and a town, both translated {{lang|pl|miasto}}. The word for both is {{lang|pl|miasto}}, as a form of settlement distinct from types of rural settlements: village ({{lang|pl|wieś}}), ''[[przysiółek]]'', ''{{lang|pl|osada}}'', or ''{{lang|pl|kolonia}}'', see [[Classification of localities and their parts in Poland]]. Cities are the biggest municipalities, distinguished through being managed by a city mayor ({{lang|pl|prezydent miasta}}, literally translated city president) instead of a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the city executive, thus being informally called ''miasto prezydenckie'', with such privilege automatically awarded to municipalities either inhabited by more than 100,000 residents (currently 37) or those enjoying the status of a [[city with powiat rights]] (currently 66). As of 2022, all of the former group fit into the latter, though it was not always the case in the past. There is, however, a number of exemptions due to historic or political reasons, when a municipality meets neither of these two conditions but nevertheless has the city status, including the only 3 capitals of the former [[voivodeships of Poland (1975–1998)]] not meeting the abovementioned criteria, as well as further 38 municipalities which do not fit into any of the mentioned categories but have nevertheless been allowed to keep the earlier awarded status due to unspecified historical reasons. Towns may sometimes be called {{lang|pl|miasteczko}}, a diminutive colloquially used for localities with a few thousand residents. Such localities have a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the town executive. Town/city rights are conferred by government legislation; new towns/cities are designated by the government in an annual regulation effective from the first day of the year. Some settlements tend to remain villages even though they have a larger population than many smaller towns, primarily in order not to lose eligibility for the [[European Agricultural Fund for Rural Development]]. As of 30 April 2022, there are altogether 2477 municipalities ([[gmina]]) in Poland, including 1513 rural gminas, while the remaining 968 ones contain cities and towns. Among them, 666 towns are part of an urban-rural gmina while 302 cities and towns are standalone as an urban gmina. The latter group includes 107 cities (governed by a ''prezydent miasta''), including 66 [[city with powiat rights|cities with powiat rights]]. 37 cities among the latter group are over 100,000, including 18 cities serving as a seat for [[voivode]] or [[voivodeship sejmik]], informally called voivodeship cities. === Portugal === Like other Latin cultures, in Portugal a town ({{lang|pt|vila}}) is a populated place larger than a village ({{lang|pt|aldeia}} and smaller than a city ({{lang|pt|cidade}}). Similarly, although these places are not defined under the [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution]] and have no political and administrative functions (with associated organs), they are defined by law,<ref>{{cite web |url=http://www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |title=Law no. 11/82 (Lei das designações e determinação de categoria das povoações), of June 2 |access-date=6 August 2010 |archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20100608050009/http%3A//www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |archive-date=8 June 2010 }}</ref> and a town must have: * at least 3,000 voters * at least half of these services: health unit, pharmacy, cultural centre, public transportation network, post office, commercial food and drinking establishments, primary school and/or bank office In special cases, villages can receive the status of town if they possess historical, cultural or architectonic importance. A Portuguese town or city is so merely an urban settlement located in the area of a [[concelho|municipality]], in comparison to the North American context, where they have political functions. A town can be enterily located inside the area of a single [[freguesia]] (subdivion of a municipality) or can occupy several freguesias. [[Portuguese heraldry#Municipal heraldry|Portuguese local governments heraldry]] reflects if the seat of the respective freguesia or municipality is a city, town or another type of settlement. The [[coat of arms]] of a local government with a seat in a town bears a mural crown with four towers, while the coat of arms of a local government with a set in a city bears a crown with five towers.{{CN|date=May 2026}} This difference between towns and cities is still in use in other Portuguese-speaking countries. In Brazil, since the beginning of the 20th century, all municipal seats receive the status of city. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Alabama==== In [[Alabama]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 2,000 or more is a city, while less than 2,000 is a town (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104014/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-6.htm Section 11-40-6]). For legislative purposes, municipalities are divided into eight classes based on population. Class 8 includes all towns, plus cities with populations of less than 6,000 (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104906/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-12.htm Section 11-40-12]). ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] 1f5wt5mmk97q9x4so2iuuasmsxp5cdb 394283 394281 2026-07-14T18:06:32Z Memon2025 21315 394283 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. === Denmark === In Denmark, in many contexts no distinction is made between "city", "town" and "village"; all three translate as {{Lang|da|by}}. In more specific use, for small villages and [[hamlet (place)|hamlets]] the word {{lang|da|landsby}} (meaning 'country town') is used, while the Danish equivalent of English ''city'' is {{lang|da|storby}} (meaning 'large town'). For formal purposes, [[urban area]]s having at least 200 inhabitants are considered {{Lang|da|by}}.<ref>{{cite web|url=http://www.dst.dk/Vejviser/dokumentation/Varedeklarationer/emnegruppe/emne.aspx?sysrid=000766 |title=Byopgørelsen pr. 1. januar – Varedeklaration – Danmarks Statistik |publisher=Dst.dk |date=22 March 2005 |access-date=6 August 2010}}</ref> Historically some towns held various privileges, the most important of which was the right to hold market. They were administered separately from the rural areas in both fiscal, military and legal matters. Such towns are known as {{lang|da|købstad}} (roughly the same meaning as ''borough'' albeit deriving from a different etymology) and they retain the exclusive right to the title even after the last vestiges of their privileges vanished through the reform of the local administration carried through in 1970. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Greece and Cyprus === In ordinary speech, Greeks use the word {{Lang|el|χωριό}} ('village') to refer to smaller settlements and the word {{Lang|el|πόλη}} or {{Lang|el|πολιτεία}} ('city') to refer to larger ones. Careful speakers may also use the word {{Lang|el|κωμόπολη}} to refer to towns with a population of 2,000–9,999. In Greek administrative law there used to be a distinction between {{Lang|el|δήμοι}}, i.e. municipalities with more than 10,000 inhabitants or considered important for some other geographical (county seats), historical or ecclesiastical (bishops' seats) reason, and κοινότητες, referring to smaller self-governing units, mostly villages. A sweeping reform, carried out in two stages early in the 21st century, merged most {{Lang|el|κοινότητες}} with the nearest {{Lang|el|δήμοι}}, dividing the whole country into 325 self-governing {{Lang|el|δήμοι}}. The former municipalities survive as administrative subdivisions ({{Lang|el|δημοτικά διαμερίσματα}}, {{Lang|el|δημοτικές ενότητες}}). Cyprus, including the Turkish-occupied areas, is also divided into 39 {{Lang|el|δήμοι}} (in principle, with at least 5,000 inhabitants, though there are exceptions) and 576 {{Lang|el|κοινότητες}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Hungary === In Hungary there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Hungarian is {{lang|hu|város}}). Nevertheless, the expressions formed by adding the adjectives {{lang|hu|kis}} ('small') and {{lang|hu|nagy}} ('large') to the beginning of the root word (e.g. {{lang|hu|nagyváros}}) have been normalized to differentiate between cities and towns (towns being smaller, therefore bearing the name {{lang|hu|kisváros}}.) In Hungary, a village can gain the status of {{lang|hu|város}} ('town'), if it meets a set of diverse conditions for quality of life and development of certain public services and utilities (e.g. having a local secondary school or installing full-area sewage collection pipe network). Every year the Minister of Internal Affairs selects candidates from a committee-screened list of applicants, whom the President of Republic usually affirms by issuing a bill of town's rank to them. Since being a town carries extra fiscal support from the government, many relatively small villages try to win the status of {{lang|hu|városi rang}} ('town rank') nowadays. Before the [[End of communism in Hungary|fall of communism]] in 1990, Hungarian villages with fewer than 10,000 residents were not allowed to become towns. Recently some settlements as small as 2,500 people have received the rank of town (e.g. Visegrád, Zalakaros or Gönc) and meeting the conditions of development is often disregarded to quickly elevate larger villages into towns. As of middle 2013, there are 346 towns in Hungary, encompassing some 69% of the entire population. Towns of more than 50,000 people are able to gain the status of {{lang|hu|megyei jogú város}} (town with the rights of a [[county]]), which allows them to maintain a higher degree of [[Public service|services]]. (There are a few exceptions, when towns of fewer than 50,000 people gained the status: [[Érd]], [[Hódmezővásárhely]], [[Salgótarján]] and [[Szekszárd]])<ref>[https://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/regiok/veszpremmjv10.pdf Megyei jogú városok] – essay of [[Hungarian Central Statistical Office]] (Hungarian, July 2012)</ref> As of middle 2013, there are only 23 such towns in Hungary.<ref>[http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai "Magyarország megyei jogú városai"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416025240/http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai |date=16 April 2021 }} – list of Hungarian town with the rights of a county on "Térport" related webpage of Ministry of National Development (Hungarian, access date: 4 May 2013.)</ref> === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Ireland === {{Main|List of populated places in the Republic of Ireland}} The '''Local Government act 2001''' provides that from 1 January 2002 (section 10 subsection (3)): {{blockquote|Within the county in which they are situated and of which they form part, there continue to be such other local government areas as are set out in Schedule 6 which –{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(a) in the case of the areas set out in Chapter 1 of Part 1 of that Schedule, shall be known as boroughs, and |(b) in the case of the areas set out in Chapter 2 of Part 1 and Part 2 of that Schedule,}} shall be known as towns, and in this Act a reference to a town shall include a reference to a borough.}} These provisions affect the replacement of the boroughs, towns and urban districts which existed before then. Similar reforms in the nomenclature of local authorities (but not their functions) are affected by section 11 part 17 of the act includes provision (section 185(2)) {{blockquote|Qualified electors of a town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census or such other figure as the Minister may from time to time prescribe by regulations, and not having a [[town council]], may make a proposal in accordance with paragraph (b) for the establishment of such a council}} and contains provisions enabling the establishment of new town councils and provisions enabling the dissolution of existing or new town councils in certain circumstances The reference to "town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census" hands much of the power relating to defining what is in fact a town over to the Central Statistics Office and their criteria are published as part of each census. ====Planning and Development Act 2000==== Another reference to the Census and its role in determining what is or is not a town for some administrative purpose is in the Planning and Development act 2000 (part II chapter I which provides for Local area plans): {{blockquote|A local area plan shall be made in respect of an area which—{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(i) is designated as a town in the most recent census of population, other than a town designated as a suburb or environs in that census, |(ii) has a population in excess of 2,000, and |(iii) is situated within the functional area of a planning authority which is a county council.}}}} ====Central Statistics Office criteria==== These are set out in full at [https://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/census_2006_Appendices.pdf 2006 Census Appendices]. In short they speak of "towns with legally defined boundaries" (i.e. those established by the Local Government Act 2001) and the remaining 664 as "census towns", defined by themselves since 1971 as "a cluster of 50 or more occupied dwellings in which within a distance of 800 meters there is a nucleus of 30 occupied houses on both sides of the road or twenty occupied [[House]]s on one side of the road". There is also a "200 meter criterion" for determining whether a house is part of a census town. ===Isle of Man=== There are four settlements which are historically and officially designated as towns (Douglas, Ramsey, Peel, Castletown); however * Peel is also sometimes referred to as a city by virtue of its cathedral. * Onchan and Port Erin are both larger in population than the smallest "town", having expanded in modern times, but are designated as villages. === Israel === [[Modern Hebrew]] does provide a word for the concept of a town: {{lang|he-latn|Ayara}} ({{lang|he|עיירה}}), derived from {{lang|he-latn|Ir}} ({{lang|he|עיר}}), the biblical word for 'city'. However, the term {{lang|he-latn|ayara}} is normally used only to describe towns in foreign countries, i.e. urban areas of limited population, particularly when the speaker is attempting to evoke nostalgic or romantic attitudes. The term is also used to describe a [[shtetl]], a pre-[[The Holocaust|Holocaust]] Eastern European Jewish town. Within Israel, established urban areas are always referred to as cities (with one notable exception explained below) regardless of their actual size. Israeli law does not define any nomenclature for distinction between urban areas based on size or any other factor – meaning that all urban settlements in Israel are legally referred to as "cities". The exception to the above is the term {{lang|he-latn|Ayeret Pituakh}} ({{lang|he|עיירת פיתוח}}, lit. 'Development Town') which is applied to certain cities in Israel based on the reasons for their establishment. These cities, created during the earlier decades of Israeli independence (1950s and 1960s, generally), were designed primarily to serve as commercial and transportation hubs, connecting smaller agricultural settlements in the northern and southern regions of the country (the "Periphery") to the major urban areas of the coastal and central regions. Some of these development towns have since grown to a comparatively large size, and yet are still referred to as development towns, particularly when the speaker wishes to emphasize their (often low) socio-economic status. Nonetheless, they are rarely (if ever) referred to simply as towns; when referring to one directly, it will be called either a development town or a city, depending on context. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Poland === {{Main|List of cities and towns in Poland}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[Zamość]] in Poland is an example of a [[utopia]]n [[ideal town]]. It was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1992.]] In the Polish language, there is no linguistic distinction between a city and a town, both translated {{lang|pl|miasto}}. The word for both is {{lang|pl|miasto}}, as a form of settlement distinct from types of rural settlements: village ({{lang|pl|wieś}}), ''[[przysiółek]]'', ''{{lang|pl|osada}}'', or ''{{lang|pl|kolonia}}'', see [[Classification of localities and their parts in Poland]]. Cities are the biggest municipalities, distinguished through being managed by a city mayor ({{lang|pl|prezydent miasta}}, literally translated city president) instead of a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the city executive, thus being informally called ''miasto prezydenckie'', with such privilege automatically awarded to municipalities either inhabited by more than 100,000 residents (currently 37) or those enjoying the status of a [[city with powiat rights]] (currently 66). As of 2022, all of the former group fit into the latter, though it was not always the case in the past. There is, however, a number of exemptions due to historic or political reasons, when a municipality meets neither of these two conditions but nevertheless has the city status, including the only 3 capitals of the former [[voivodeships of Poland (1975–1998)]] not meeting the abovementioned criteria, as well as further 38 municipalities which do not fit into any of the mentioned categories but have nevertheless been allowed to keep the earlier awarded status due to unspecified historical reasons. Towns may sometimes be called {{lang|pl|miasteczko}}, a diminutive colloquially used for localities with a few thousand residents. Such localities have a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the town executive. Town/city rights are conferred by government legislation; new towns/cities are designated by the government in an annual regulation effective from the first day of the year. Some settlements tend to remain villages even though they have a larger population than many smaller towns, primarily in order not to lose eligibility for the [[European Agricultural Fund for Rural Development]]. As of 30 April 2022, there are altogether 2477 municipalities ([[gmina]]) in Poland, including 1513 rural gminas, while the remaining 968 ones contain cities and towns. Among them, 666 towns are part of an urban-rural gmina while 302 cities and towns are standalone as an urban gmina. The latter group includes 107 cities (governed by a ''prezydent miasta''), including 66 [[city with powiat rights|cities with powiat rights]]. 37 cities among the latter group are over 100,000, including 18 cities serving as a seat for [[voivode]] or [[voivodeship sejmik]], informally called voivodeship cities. === Portugal === Like other Latin cultures, in Portugal a town ({{lang|pt|vila}}) is a populated place larger than a village ({{lang|pt|aldeia}} and smaller than a city ({{lang|pt|cidade}}). Similarly, although these places are not defined under the [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution]] and have no political and administrative functions (with associated organs), they are defined by law,<ref>{{cite web |url=http://www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |title=Law no. 11/82 (Lei das designações e determinação de categoria das povoações), of June 2 |access-date=6 August 2010 |archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20100608050009/http%3A//www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |archive-date=8 June 2010 }}</ref> and a town must have: * at least 3,000 voters * at least half of these services: health unit, pharmacy, cultural centre, public transportation network, post office, commercial food and drinking establishments, primary school and/or bank office In special cases, villages can receive the status of town if they possess historical, cultural or architectonic importance. A Portuguese town or city is so merely an urban settlement located in the area of a [[concelho|municipality]], in comparison to the North American context, where they have political functions. A town can be enterily located inside the area of a single [[freguesia]] (subdivion of a municipality) or can occupy several freguesias. [[Portuguese heraldry#Municipal heraldry|Portuguese local governments heraldry]] reflects if the seat of the respective freguesia or municipality is a city, town or another type of settlement. The [[coat of arms]] of a local government with a seat in a town bears a mural crown with four towers, while the coat of arms of a local government with a set in a city bears a crown with five towers.{{CN|date=May 2026}} This difference between towns and cities is still in use in other Portuguese-speaking countries. In Brazil, since the beginning of the 20th century, all municipal seats receive the status of city. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Alabama==== In [[Alabama]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 2,000 or more is a city, while less than 2,000 is a town (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104014/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-6.htm Section 11-40-6]). For legislative purposes, municipalities are divided into eight classes based on population. Class 8 includes all towns, plus cities with populations of less than 6,000 (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104906/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-12.htm Section 11-40-12]). ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] rewaj8v27c8tkd7s4pzk85n6f07unzl 394284 394283 2026-07-14T18:07:26Z Memon2025 21315 394284 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Greece and Cyprus === In ordinary speech, Greeks use the word {{Lang|el|χωριό}} ('village') to refer to smaller settlements and the word {{Lang|el|πόλη}} or {{Lang|el|πολιτεία}} ('city') to refer to larger ones. Careful speakers may also use the word {{Lang|el|κωμόπολη}} to refer to towns with a population of 2,000–9,999. In Greek administrative law there used to be a distinction between {{Lang|el|δήμοι}}, i.e. municipalities with more than 10,000 inhabitants or considered important for some other geographical (county seats), historical or ecclesiastical (bishops' seats) reason, and κοινότητες, referring to smaller self-governing units, mostly villages. A sweeping reform, carried out in two stages early in the 21st century, merged most {{Lang|el|κοινότητες}} with the nearest {{Lang|el|δήμοι}}, dividing the whole country into 325 self-governing {{Lang|el|δήμοι}}. The former municipalities survive as administrative subdivisions ({{Lang|el|δημοτικά διαμερίσματα}}, {{Lang|el|δημοτικές ενότητες}}). Cyprus, including the Turkish-occupied areas, is also divided into 39 {{Lang|el|δήμοι}} (in principle, with at least 5,000 inhabitants, though there are exceptions) and 576 {{Lang|el|κοινότητες}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Hungary === In Hungary there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Hungarian is {{lang|hu|város}}). Nevertheless, the expressions formed by adding the adjectives {{lang|hu|kis}} ('small') and {{lang|hu|nagy}} ('large') to the beginning of the root word (e.g. {{lang|hu|nagyváros}}) have been normalized to differentiate between cities and towns (towns being smaller, therefore bearing the name {{lang|hu|kisváros}}.) In Hungary, a village can gain the status of {{lang|hu|város}} ('town'), if it meets a set of diverse conditions for quality of life and development of certain public services and utilities (e.g. having a local secondary school or installing full-area sewage collection pipe network). Every year the Minister of Internal Affairs selects candidates from a committee-screened list of applicants, whom the President of Republic usually affirms by issuing a bill of town's rank to them. Since being a town carries extra fiscal support from the government, many relatively small villages try to win the status of {{lang|hu|városi rang}} ('town rank') nowadays. Before the [[End of communism in Hungary|fall of communism]] in 1990, Hungarian villages with fewer than 10,000 residents were not allowed to become towns. Recently some settlements as small as 2,500 people have received the rank of town (e.g. Visegrád, Zalakaros or Gönc) and meeting the conditions of development is often disregarded to quickly elevate larger villages into towns. As of middle 2013, there are 346 towns in Hungary, encompassing some 69% of the entire population. Towns of more than 50,000 people are able to gain the status of {{lang|hu|megyei jogú város}} (town with the rights of a [[county]]), which allows them to maintain a higher degree of [[Public service|services]]. (There are a few exceptions, when towns of fewer than 50,000 people gained the status: [[Érd]], [[Hódmezővásárhely]], [[Salgótarján]] and [[Szekszárd]])<ref>[https://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/regiok/veszpremmjv10.pdf Megyei jogú városok] – essay of [[Hungarian Central Statistical Office]] (Hungarian, July 2012)</ref> As of middle 2013, there are only 23 such towns in Hungary.<ref>[http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai "Magyarország megyei jogú városai"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416025240/http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai |date=16 April 2021 }} – list of Hungarian town with the rights of a county on "Térport" related webpage of Ministry of National Development (Hungarian, access date: 4 May 2013.)</ref> === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Ireland === {{Main|List of populated places in the Republic of Ireland}} The '''Local Government act 2001''' provides that from 1 January 2002 (section 10 subsection (3)): {{blockquote|Within the county in which they are situated and of which they form part, there continue to be such other local government areas as are set out in Schedule 6 which –{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(a) in the case of the areas set out in Chapter 1 of Part 1 of that Schedule, shall be known as boroughs, and |(b) in the case of the areas set out in Chapter 2 of Part 1 and Part 2 of that Schedule,}} shall be known as towns, and in this Act a reference to a town shall include a reference to a borough.}} These provisions affect the replacement of the boroughs, towns and urban districts which existed before then. Similar reforms in the nomenclature of local authorities (but not their functions) are affected by section 11 part 17 of the act includes provision (section 185(2)) {{blockquote|Qualified electors of a town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census or such other figure as the Minister may from time to time prescribe by regulations, and not having a [[town council]], may make a proposal in accordance with paragraph (b) for the establishment of such a council}} and contains provisions enabling the establishment of new town councils and provisions enabling the dissolution of existing or new town councils in certain circumstances The reference to "town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census" hands much of the power relating to defining what is in fact a town over to the Central Statistics Office and their criteria are published as part of each census. ====Planning and Development Act 2000==== Another reference to the Census and its role in determining what is or is not a town for some administrative purpose is in the Planning and Development act 2000 (part II chapter I which provides for Local area plans): {{blockquote|A local area plan shall be made in respect of an area which—{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(i) is designated as a town in the most recent census of population, other than a town designated as a suburb or environs in that census, |(ii) has a population in excess of 2,000, and |(iii) is situated within the functional area of a planning authority which is a county council.}}}} ====Central Statistics Office criteria==== These are set out in full at [https://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/census_2006_Appendices.pdf 2006 Census Appendices]. In short they speak of "towns with legally defined boundaries" (i.e. those established by the Local Government Act 2001) and the remaining 664 as "census towns", defined by themselves since 1971 as "a cluster of 50 or more occupied dwellings in which within a distance of 800 meters there is a nucleus of 30 occupied houses on both sides of the road or twenty occupied [[House]]s on one side of the road". There is also a "200 meter criterion" for determining whether a house is part of a census town. ===Isle of Man=== There are four settlements which are historically and officially designated as towns (Douglas, Ramsey, Peel, Castletown); however * Peel is also sometimes referred to as a city by virtue of its cathedral. * Onchan and Port Erin are both larger in population than the smallest "town", having expanded in modern times, but are designated as villages. === Israel === [[Modern Hebrew]] does provide a word for the concept of a town: {{lang|he-latn|Ayara}} ({{lang|he|עיירה}}), derived from {{lang|he-latn|Ir}} ({{lang|he|עיר}}), the biblical word for 'city'. However, the term {{lang|he-latn|ayara}} is normally used only to describe towns in foreign countries, i.e. urban areas of limited population, particularly when the speaker is attempting to evoke nostalgic or romantic attitudes. The term is also used to describe a [[shtetl]], a pre-[[The Holocaust|Holocaust]] Eastern European Jewish town. Within Israel, established urban areas are always referred to as cities (with one notable exception explained below) regardless of their actual size. Israeli law does not define any nomenclature for distinction between urban areas based on size or any other factor – meaning that all urban settlements in Israel are legally referred to as "cities". The exception to the above is the term {{lang|he-latn|Ayeret Pituakh}} ({{lang|he|עיירת פיתוח}}, lit. 'Development Town') which is applied to certain cities in Israel based on the reasons for their establishment. These cities, created during the earlier decades of Israeli independence (1950s and 1960s, generally), were designed primarily to serve as commercial and transportation hubs, connecting smaller agricultural settlements in the northern and southern regions of the country (the "Periphery") to the major urban areas of the coastal and central regions. Some of these development towns have since grown to a comparatively large size, and yet are still referred to as development towns, particularly when the speaker wishes to emphasize their (often low) socio-economic status. Nonetheless, they are rarely (if ever) referred to simply as towns; when referring to one directly, it will be called either a development town or a city, depending on context. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Poland === {{Main|List of cities and towns in Poland}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[Zamość]] in Poland is an example of a [[utopia]]n [[ideal town]]. It was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1992.]] In the Polish language, there is no linguistic distinction between a city and a town, both translated {{lang|pl|miasto}}. The word for both is {{lang|pl|miasto}}, as a form of settlement distinct from types of rural settlements: village ({{lang|pl|wieś}}), ''[[przysiółek]]'', ''{{lang|pl|osada}}'', or ''{{lang|pl|kolonia}}'', see [[Classification of localities and their parts in Poland]]. Cities are the biggest municipalities, distinguished through being managed by a city mayor ({{lang|pl|prezydent miasta}}, literally translated city president) instead of a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the city executive, thus being informally called ''miasto prezydenckie'', with such privilege automatically awarded to municipalities either inhabited by more than 100,000 residents (currently 37) or those enjoying the status of a [[city with powiat rights]] (currently 66). As of 2022, all of the former group fit into the latter, though it was not always the case in the past. There is, however, a number of exemptions due to historic or political reasons, when a municipality meets neither of these two conditions but nevertheless has the city status, including the only 3 capitals of the former [[voivodeships of Poland (1975–1998)]] not meeting the abovementioned criteria, as well as further 38 municipalities which do not fit into any of the mentioned categories but have nevertheless been allowed to keep the earlier awarded status due to unspecified historical reasons. Towns may sometimes be called {{lang|pl|miasteczko}}, a diminutive colloquially used for localities with a few thousand residents. Such localities have a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the town executive. Town/city rights are conferred by government legislation; new towns/cities are designated by the government in an annual regulation effective from the first day of the year. Some settlements tend to remain villages even though they have a larger population than many smaller towns, primarily in order not to lose eligibility for the [[European Agricultural Fund for Rural Development]]. As of 30 April 2022, there are altogether 2477 municipalities ([[gmina]]) in Poland, including 1513 rural gminas, while the remaining 968 ones contain cities and towns. Among them, 666 towns are part of an urban-rural gmina while 302 cities and towns are standalone as an urban gmina. The latter group includes 107 cities (governed by a ''prezydent miasta''), including 66 [[city with powiat rights|cities with powiat rights]]. 37 cities among the latter group are over 100,000, including 18 cities serving as a seat for [[voivode]] or [[voivodeship sejmik]], informally called voivodeship cities. === Portugal === Like other Latin cultures, in Portugal a town ({{lang|pt|vila}}) is a populated place larger than a village ({{lang|pt|aldeia}} and smaller than a city ({{lang|pt|cidade}}). Similarly, although these places are not defined under the [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution]] and have no political and administrative functions (with associated organs), they are defined by law,<ref>{{cite web |url=http://www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |title=Law no. 11/82 (Lei das designações e determinação de categoria das povoações), of June 2 |access-date=6 August 2010 |archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20100608050009/http%3A//www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |archive-date=8 June 2010 }}</ref> and a town must have: * at least 3,000 voters * at least half of these services: health unit, pharmacy, cultural centre, public transportation network, post office, commercial food and drinking establishments, primary school and/or bank office In special cases, villages can receive the status of town if they possess historical, cultural or architectonic importance. A Portuguese town or city is so merely an urban settlement located in the area of a [[concelho|municipality]], in comparison to the North American context, where they have political functions. A town can be enterily located inside the area of a single [[freguesia]] (subdivion of a municipality) or can occupy several freguesias. [[Portuguese heraldry#Municipal heraldry|Portuguese local governments heraldry]] reflects if the seat of the respective freguesia or municipality is a city, town or another type of settlement. The [[coat of arms]] of a local government with a seat in a town bears a mural crown with four towers, while the coat of arms of a local government with a set in a city bears a crown with five towers.{{CN|date=May 2026}} This difference between towns and cities is still in use in other Portuguese-speaking countries. In Brazil, since the beginning of the 20th century, all municipal seats receive the status of city. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Alabama==== In [[Alabama]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 2,000 or more is a city, while less than 2,000 is a town (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104014/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-6.htm Section 11-40-6]). For legislative purposes, municipalities are divided into eight classes based on population. Class 8 includes all towns, plus cities with populations of less than 6,000 (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104906/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-12.htm Section 11-40-12]). ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] r3h6z7e3j7wdr21skfnembo88lvn8kr 394286 394284 2026-07-14T18:08:06Z Memon2025 21315 394286 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Hungary === In Hungary there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Hungarian is {{lang|hu|város}}). Nevertheless, the expressions formed by adding the adjectives {{lang|hu|kis}} ('small') and {{lang|hu|nagy}} ('large') to the beginning of the root word (e.g. {{lang|hu|nagyváros}}) have been normalized to differentiate between cities and towns (towns being smaller, therefore bearing the name {{lang|hu|kisváros}}.) In Hungary, a village can gain the status of {{lang|hu|város}} ('town'), if it meets a set of diverse conditions for quality of life and development of certain public services and utilities (e.g. having a local secondary school or installing full-area sewage collection pipe network). Every year the Minister of Internal Affairs selects candidates from a committee-screened list of applicants, whom the President of Republic usually affirms by issuing a bill of town's rank to them. Since being a town carries extra fiscal support from the government, many relatively small villages try to win the status of {{lang|hu|városi rang}} ('town rank') nowadays. Before the [[End of communism in Hungary|fall of communism]] in 1990, Hungarian villages with fewer than 10,000 residents were not allowed to become towns. Recently some settlements as small as 2,500 people have received the rank of town (e.g. Visegrád, Zalakaros or Gönc) and meeting the conditions of development is often disregarded to quickly elevate larger villages into towns. As of middle 2013, there are 346 towns in Hungary, encompassing some 69% of the entire population. Towns of more than 50,000 people are able to gain the status of {{lang|hu|megyei jogú város}} (town with the rights of a [[county]]), which allows them to maintain a higher degree of [[Public service|services]]. (There are a few exceptions, when towns of fewer than 50,000 people gained the status: [[Érd]], [[Hódmezővásárhely]], [[Salgótarján]] and [[Szekszárd]])<ref>[https://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/regiok/veszpremmjv10.pdf Megyei jogú városok] – essay of [[Hungarian Central Statistical Office]] (Hungarian, July 2012)</ref> As of middle 2013, there are only 23 such towns in Hungary.<ref>[http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai "Magyarország megyei jogú városai"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416025240/http://www.terport.hu/telepulesek/telepulestipusok/megyei-jogu-varosok/magyarorszag-megyei-jogu-varosai |date=16 April 2021 }} – list of Hungarian town with the rights of a county on "Térport" related webpage of Ministry of National Development (Hungarian, access date: 4 May 2013.)</ref> === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Ireland === {{Main|List of populated places in the Republic of Ireland}} The '''Local Government act 2001''' provides that from 1 January 2002 (section 10 subsection (3)): {{blockquote|Within the county in which they are situated and of which they form part, there continue to be such other local government areas as are set out in Schedule 6 which –{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(a) in the case of the areas set out in Chapter 1 of Part 1 of that Schedule, shall be known as boroughs, and |(b) in the case of the areas set out in Chapter 2 of Part 1 and Part 2 of that Schedule,}} shall be known as towns, and in this Act a reference to a town shall include a reference to a borough.}} These provisions affect the replacement of the boroughs, towns and urban districts which existed before then. Similar reforms in the nomenclature of local authorities (but not their functions) are affected by section 11 part 17 of the act includes provision (section 185(2)) {{blockquote|Qualified electors of a town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census or such other figure as the Minister may from time to time prescribe by regulations, and not having a [[town council]], may make a proposal in accordance with paragraph (b) for the establishment of such a council}} and contains provisions enabling the establishment of new town councils and provisions enabling the dissolution of existing or new town councils in certain circumstances The reference to "town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census" hands much of the power relating to defining what is in fact a town over to the Central Statistics Office and their criteria are published as part of each census. ====Planning and Development Act 2000==== Another reference to the Census and its role in determining what is or is not a town for some administrative purpose is in the Planning and Development act 2000 (part II chapter I which provides for Local area plans): {{blockquote|A local area plan shall be made in respect of an area which—{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(i) is designated as a town in the most recent census of population, other than a town designated as a suburb or environs in that census, |(ii) has a population in excess of 2,000, and |(iii) is situated within the functional area of a planning authority which is a county council.}}}} ====Central Statistics Office criteria==== These are set out in full at [https://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/census_2006_Appendices.pdf 2006 Census Appendices]. In short they speak of "towns with legally defined boundaries" (i.e. those established by the Local Government Act 2001) and the remaining 664 as "census towns", defined by themselves since 1971 as "a cluster of 50 or more occupied dwellings in which within a distance of 800 meters there is a nucleus of 30 occupied houses on both sides of the road or twenty occupied [[House]]s on one side of the road". There is also a "200 meter criterion" for determining whether a house is part of a census town. ===Isle of Man=== There are four settlements which are historically and officially designated as towns (Douglas, Ramsey, Peel, Castletown); however * Peel is also sometimes referred to as a city by virtue of its cathedral. * Onchan and Port Erin are both larger in population than the smallest "town", having expanded in modern times, but are designated as villages. === Israel === [[Modern Hebrew]] does provide a word for the concept of a town: {{lang|he-latn|Ayara}} ({{lang|he|עיירה}}), derived from {{lang|he-latn|Ir}} ({{lang|he|עיר}}), the biblical word for 'city'. However, the term {{lang|he-latn|ayara}} is normally used only to describe towns in foreign countries, i.e. urban areas of limited population, particularly when the speaker is attempting to evoke nostalgic or romantic attitudes. The term is also used to describe a [[shtetl]], a pre-[[The Holocaust|Holocaust]] Eastern European Jewish town. Within Israel, established urban areas are always referred to as cities (with one notable exception explained below) regardless of their actual size. Israeli law does not define any nomenclature for distinction between urban areas based on size or any other factor – meaning that all urban settlements in Israel are legally referred to as "cities". The exception to the above is the term {{lang|he-latn|Ayeret Pituakh}} ({{lang|he|עיירת פיתוח}}, lit. 'Development Town') which is applied to certain cities in Israel based on the reasons for their establishment. These cities, created during the earlier decades of Israeli independence (1950s and 1960s, generally), were designed primarily to serve as commercial and transportation hubs, connecting smaller agricultural settlements in the northern and southern regions of the country (the "Periphery") to the major urban areas of the coastal and central regions. Some of these development towns have since grown to a comparatively large size, and yet are still referred to as development towns, particularly when the speaker wishes to emphasize their (often low) socio-economic status. Nonetheless, they are rarely (if ever) referred to simply as towns; when referring to one directly, it will be called either a development town or a city, depending on context. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Poland === {{Main|List of cities and towns in Poland}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[Zamość]] in Poland is an example of a [[utopia]]n [[ideal town]]. It was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1992.]] In the Polish language, there is no linguistic distinction between a city and a town, both translated {{lang|pl|miasto}}. The word for both is {{lang|pl|miasto}}, as a form of settlement distinct from types of rural settlements: village ({{lang|pl|wieś}}), ''[[przysiółek]]'', ''{{lang|pl|osada}}'', or ''{{lang|pl|kolonia}}'', see [[Classification of localities and their parts in Poland]]. Cities are the biggest municipalities, distinguished through being managed by a city mayor ({{lang|pl|prezydent miasta}}, literally translated city president) instead of a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the city executive, thus being informally called ''miasto prezydenckie'', with such privilege automatically awarded to municipalities either inhabited by more than 100,000 residents (currently 37) or those enjoying the status of a [[city with powiat rights]] (currently 66). As of 2022, all of the former group fit into the latter, though it was not always the case in the past. There is, however, a number of exemptions due to historic or political reasons, when a municipality meets neither of these two conditions but nevertheless has the city status, including the only 3 capitals of the former [[voivodeships of Poland (1975–1998)]] not meeting the abovementioned criteria, as well as further 38 municipalities which do not fit into any of the mentioned categories but have nevertheless been allowed to keep the earlier awarded status due to unspecified historical reasons. Towns may sometimes be called {{lang|pl|miasteczko}}, a diminutive colloquially used for localities with a few thousand residents. Such localities have a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the town executive. Town/city rights are conferred by government legislation; new towns/cities are designated by the government in an annual regulation effective from the first day of the year. Some settlements tend to remain villages even though they have a larger population than many smaller towns, primarily in order not to lose eligibility for the [[European Agricultural Fund for Rural Development]]. As of 30 April 2022, there are altogether 2477 municipalities ([[gmina]]) in Poland, including 1513 rural gminas, while the remaining 968 ones contain cities and towns. Among them, 666 towns are part of an urban-rural gmina while 302 cities and towns are standalone as an urban gmina. The latter group includes 107 cities (governed by a ''prezydent miasta''), including 66 [[city with powiat rights|cities with powiat rights]]. 37 cities among the latter group are over 100,000, including 18 cities serving as a seat for [[voivode]] or [[voivodeship sejmik]], informally called voivodeship cities. === Portugal === Like other Latin cultures, in Portugal a town ({{lang|pt|vila}}) is a populated place larger than a village ({{lang|pt|aldeia}} and smaller than a city ({{lang|pt|cidade}}). Similarly, although these places are not defined under the [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution]] and have no political and administrative functions (with associated organs), they are defined by law,<ref>{{cite web |url=http://www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |title=Law no. 11/82 (Lei das designações e determinação de categoria das povoações), of June 2 |access-date=6 August 2010 |archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20100608050009/http%3A//www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |archive-date=8 June 2010 }}</ref> and a town must have: * at least 3,000 voters * at least half of these services: health unit, pharmacy, cultural centre, public transportation network, post office, commercial food and drinking establishments, primary school and/or bank office In special cases, villages can receive the status of town if they possess historical, cultural or architectonic importance. A Portuguese town or city is so merely an urban settlement located in the area of a [[concelho|municipality]], in comparison to the North American context, where they have political functions. A town can be enterily located inside the area of a single [[freguesia]] (subdivion of a municipality) or can occupy several freguesias. [[Portuguese heraldry#Municipal heraldry|Portuguese local governments heraldry]] reflects if the seat of the respective freguesia or municipality is a city, town or another type of settlement. The [[coat of arms]] of a local government with a seat in a town bears a mural crown with four towers, while the coat of arms of a local government with a set in a city bears a crown with five towers.{{CN|date=May 2026}} This difference between towns and cities is still in use in other Portuguese-speaking countries. In Brazil, since the beginning of the 20th century, all municipal seats receive the status of city. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Alabama==== In [[Alabama]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 2,000 or more is a city, while less than 2,000 is a town (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104014/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-6.htm Section 11-40-6]). For legislative purposes, municipalities are divided into eight classes based on population. Class 8 includes all towns, plus cities with populations of less than 6,000 (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104906/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-12.htm Section 11-40-12]). ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] q3wr35c0jctcc7bppkifljg8m2xcehi 394287 394286 2026-07-14T18:08:45Z Memon2025 21315 394287 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Ireland === {{Main|List of populated places in the Republic of Ireland}} The '''Local Government act 2001''' provides that from 1 January 2002 (section 10 subsection (3)): {{blockquote|Within the county in which they are situated and of which they form part, there continue to be such other local government areas as are set out in Schedule 6 which –{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(a) in the case of the areas set out in Chapter 1 of Part 1 of that Schedule, shall be known as boroughs, and |(b) in the case of the areas set out in Chapter 2 of Part 1 and Part 2 of that Schedule,}} shall be known as towns, and in this Act a reference to a town shall include a reference to a borough.}} These provisions affect the replacement of the boroughs, towns and urban districts which existed before then. Similar reforms in the nomenclature of local authorities (but not their functions) are affected by section 11 part 17 of the act includes provision (section 185(2)) {{blockquote|Qualified electors of a town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census or such other figure as the Minister may from time to time prescribe by regulations, and not having a [[town council]], may make a proposal in accordance with paragraph (b) for the establishment of such a council}} and contains provisions enabling the establishment of new town councils and provisions enabling the dissolution of existing or new town councils in certain circumstances The reference to "town having a population of at least 7,500 as ascertained at the last preceding census" hands much of the power relating to defining what is in fact a town over to the Central Statistics Office and their criteria are published as part of each census. ====Planning and Development Act 2000==== Another reference to the Census and its role in determining what is or is not a town for some administrative purpose is in the Planning and Development act 2000 (part II chapter I which provides for Local area plans): {{blockquote|A local area plan shall be made in respect of an area which—{{unbulleted list|item_style=margin-left: 1.5em; text-indent:-1.5em |(i) is designated as a town in the most recent census of population, other than a town designated as a suburb or environs in that census, |(ii) has a population in excess of 2,000, and |(iii) is situated within the functional area of a planning authority which is a county council.}}}} ====Central Statistics Office criteria==== These are set out in full at [https://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/census_2006_Appendices.pdf 2006 Census Appendices]. In short they speak of "towns with legally defined boundaries" (i.e. those established by the Local Government Act 2001) and the remaining 664 as "census towns", defined by themselves since 1971 as "a cluster of 50 or more occupied dwellings in which within a distance of 800 meters there is a nucleus of 30 occupied houses on both sides of the road or twenty occupied [[House]]s on one side of the road". There is also a "200 meter criterion" for determining whether a house is part of a census town. ===Isle of Man=== There are four settlements which are historically and officially designated as towns (Douglas, Ramsey, Peel, Castletown); however * Peel is also sometimes referred to as a city by virtue of its cathedral. * Onchan and Port Erin are both larger in population than the smallest "town", having expanded in modern times, but are designated as villages. === Israel === [[Modern Hebrew]] does provide a word for the concept of a town: {{lang|he-latn|Ayara}} ({{lang|he|עיירה}}), derived from {{lang|he-latn|Ir}} ({{lang|he|עיר}}), the biblical word for 'city'. However, the term {{lang|he-latn|ayara}} is normally used only to describe towns in foreign countries, i.e. urban areas of limited population, particularly when the speaker is attempting to evoke nostalgic or romantic attitudes. The term is also used to describe a [[shtetl]], a pre-[[The Holocaust|Holocaust]] Eastern European Jewish town. Within Israel, established urban areas are always referred to as cities (with one notable exception explained below) regardless of their actual size. Israeli law does not define any nomenclature for distinction between urban areas based on size or any other factor – meaning that all urban settlements in Israel are legally referred to as "cities". The exception to the above is the term {{lang|he-latn|Ayeret Pituakh}} ({{lang|he|עיירת פיתוח}}, lit. 'Development Town') which is applied to certain cities in Israel based on the reasons for their establishment. These cities, created during the earlier decades of Israeli independence (1950s and 1960s, generally), were designed primarily to serve as commercial and transportation hubs, connecting smaller agricultural settlements in the northern and southern regions of the country (the "Periphery") to the major urban areas of the coastal and central regions. Some of these development towns have since grown to a comparatively large size, and yet are still referred to as development towns, particularly when the speaker wishes to emphasize their (often low) socio-economic status. Nonetheless, they are rarely (if ever) referred to simply as towns; when referring to one directly, it will be called either a development town or a city, depending on context. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Poland === {{Main|List of cities and towns in Poland}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[Zamość]] in Poland is an example of a [[utopia]]n [[ideal town]]. It was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1992.]] In the Polish language, there is no linguistic distinction between a city and a town, both translated {{lang|pl|miasto}}. The word for both is {{lang|pl|miasto}}, as a form of settlement distinct from types of rural settlements: village ({{lang|pl|wieś}}), ''[[przysiółek]]'', ''{{lang|pl|osada}}'', or ''{{lang|pl|kolonia}}'', see [[Classification of localities and their parts in Poland]]. Cities are the biggest municipalities, distinguished through being managed by a city mayor ({{lang|pl|prezydent miasta}}, literally translated city president) instead of a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the city executive, thus being informally called ''miasto prezydenckie'', with such privilege automatically awarded to municipalities either inhabited by more than 100,000 residents (currently 37) or those enjoying the status of a [[city with powiat rights]] (currently 66). As of 2022, all of the former group fit into the latter, though it was not always the case in the past. There is, however, a number of exemptions due to historic or political reasons, when a municipality meets neither of these two conditions but nevertheless has the city status, including the only 3 capitals of the former [[voivodeships of Poland (1975–1998)]] not meeting the abovementioned criteria, as well as further 38 municipalities which do not fit into any of the mentioned categories but have nevertheless been allowed to keep the earlier awarded status due to unspecified historical reasons. Towns may sometimes be called {{lang|pl|miasteczko}}, a diminutive colloquially used for localities with a few thousand residents. Such localities have a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the town executive. Town/city rights are conferred by government legislation; new towns/cities are designated by the government in an annual regulation effective from the first day of the year. Some settlements tend to remain villages even though they have a larger population than many smaller towns, primarily in order not to lose eligibility for the [[European Agricultural Fund for Rural Development]]. As of 30 April 2022, there are altogether 2477 municipalities ([[gmina]]) in Poland, including 1513 rural gminas, while the remaining 968 ones contain cities and towns. Among them, 666 towns are part of an urban-rural gmina while 302 cities and towns are standalone as an urban gmina. The latter group includes 107 cities (governed by a ''prezydent miasta''), including 66 [[city with powiat rights|cities with powiat rights]]. 37 cities among the latter group are over 100,000, including 18 cities serving as a seat for [[voivode]] or [[voivodeship sejmik]], informally called voivodeship cities. === Portugal === Like other Latin cultures, in Portugal a town ({{lang|pt|vila}}) is a populated place larger than a village ({{lang|pt|aldeia}} and smaller than a city ({{lang|pt|cidade}}). Similarly, although these places are not defined under the [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution]] and have no political and administrative functions (with associated organs), they are defined by law,<ref>{{cite web |url=http://www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |title=Law no. 11/82 (Lei das designações e determinação de categoria das povoações), of June 2 |access-date=6 August 2010 |archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20100608050009/http%3A//www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |archive-date=8 June 2010 }}</ref> and a town must have: * at least 3,000 voters * at least half of these services: health unit, pharmacy, cultural centre, public transportation network, post office, commercial food and drinking establishments, primary school and/or bank office In special cases, villages can receive the status of town if they possess historical, cultural or architectonic importance. A Portuguese town or city is so merely an urban settlement located in the area of a [[concelho|municipality]], in comparison to the North American context, where they have political functions. A town can be enterily located inside the area of a single [[freguesia]] (subdivion of a municipality) or can occupy several freguesias. [[Portuguese heraldry#Municipal heraldry|Portuguese local governments heraldry]] reflects if the seat of the respective freguesia or municipality is a city, town or another type of settlement. The [[coat of arms]] of a local government with a seat in a town bears a mural crown with four towers, while the coat of arms of a local government with a set in a city bears a crown with five towers.{{CN|date=May 2026}} This difference between towns and cities is still in use in other Portuguese-speaking countries. In Brazil, since the beginning of the 20th century, all municipal seats receive the status of city. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Alabama==== In [[Alabama]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 2,000 or more is a city, while less than 2,000 is a town (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104014/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-6.htm Section 11-40-6]). For legislative purposes, municipalities are divided into eight classes based on population. Class 8 includes all towns, plus cities with populations of less than 6,000 (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104906/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-12.htm Section 11-40-12]). ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] 4o19sj75du7nnqehl8s2uk09edetkgl 394288 394287 2026-07-14T18:09:31Z Memon2025 21315 394288 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. ===Isle of Man=== There are four settlements which are historically and officially designated as towns (Douglas, Ramsey, Peel, Castletown); however * Peel is also sometimes referred to as a city by virtue of its cathedral. * Onchan and Port Erin are both larger in population than the smallest "town", having expanded in modern times, but are designated as villages. === Israel === [[Modern Hebrew]] does provide a word for the concept of a town: {{lang|he-latn|Ayara}} ({{lang|he|עיירה}}), derived from {{lang|he-latn|Ir}} ({{lang|he|עיר}}), the biblical word for 'city'. However, the term {{lang|he-latn|ayara}} is normally used only to describe towns in foreign countries, i.e. urban areas of limited population, particularly when the speaker is attempting to evoke nostalgic or romantic attitudes. The term is also used to describe a [[shtetl]], a pre-[[The Holocaust|Holocaust]] Eastern European Jewish town. Within Israel, established urban areas are always referred to as cities (with one notable exception explained below) regardless of their actual size. Israeli law does not define any nomenclature for distinction between urban areas based on size or any other factor – meaning that all urban settlements in Israel are legally referred to as "cities". The exception to the above is the term {{lang|he-latn|Ayeret Pituakh}} ({{lang|he|עיירת פיתוח}}, lit. 'Development Town') which is applied to certain cities in Israel based on the reasons for their establishment. These cities, created during the earlier decades of Israeli independence (1950s and 1960s, generally), were designed primarily to serve as commercial and transportation hubs, connecting smaller agricultural settlements in the northern and southern regions of the country (the "Periphery") to the major urban areas of the coastal and central regions. Some of these development towns have since grown to a comparatively large size, and yet are still referred to as development towns, particularly when the speaker wishes to emphasize their (often low) socio-economic status. Nonetheless, they are rarely (if ever) referred to simply as towns; when referring to one directly, it will be called either a development town or a city, depending on context. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Poland === {{Main|List of cities and towns in Poland}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[Zamość]] in Poland is an example of a [[utopia]]n [[ideal town]]. It was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1992.]] In the Polish language, there is no linguistic distinction between a city and a town, both translated {{lang|pl|miasto}}. The word for both is {{lang|pl|miasto}}, as a form of settlement distinct from types of rural settlements: village ({{lang|pl|wieś}}), ''[[przysiółek]]'', ''{{lang|pl|osada}}'', or ''{{lang|pl|kolonia}}'', see [[Classification of localities and their parts in Poland]]. Cities are the biggest municipalities, distinguished through being managed by a city mayor ({{lang|pl|prezydent miasta}}, literally translated city president) instead of a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the city executive, thus being informally called ''miasto prezydenckie'', with such privilege automatically awarded to municipalities either inhabited by more than 100,000 residents (currently 37) or those enjoying the status of a [[city with powiat rights]] (currently 66). As of 2022, all of the former group fit into the latter, though it was not always the case in the past. There is, however, a number of exemptions due to historic or political reasons, when a municipality meets neither of these two conditions but nevertheless has the city status, including the only 3 capitals of the former [[voivodeships of Poland (1975–1998)]] not meeting the abovementioned criteria, as well as further 38 municipalities which do not fit into any of the mentioned categories but have nevertheless been allowed to keep the earlier awarded status due to unspecified historical reasons. Towns may sometimes be called {{lang|pl|miasteczko}}, a diminutive colloquially used for localities with a few thousand residents. Such localities have a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the town executive. Town/city rights are conferred by government legislation; new towns/cities are designated by the government in an annual regulation effective from the first day of the year. Some settlements tend to remain villages even though they have a larger population than many smaller towns, primarily in order not to lose eligibility for the [[European Agricultural Fund for Rural Development]]. As of 30 April 2022, there are altogether 2477 municipalities ([[gmina]]) in Poland, including 1513 rural gminas, while the remaining 968 ones contain cities and towns. Among them, 666 towns are part of an urban-rural gmina while 302 cities and towns are standalone as an urban gmina. The latter group includes 107 cities (governed by a ''prezydent miasta''), including 66 [[city with powiat rights|cities with powiat rights]]. 37 cities among the latter group are over 100,000, including 18 cities serving as a seat for [[voivode]] or [[voivodeship sejmik]], informally called voivodeship cities. === Portugal === Like other Latin cultures, in Portugal a town ({{lang|pt|vila}}) is a populated place larger than a village ({{lang|pt|aldeia}} and smaller than a city ({{lang|pt|cidade}}). Similarly, although these places are not defined under the [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution]] and have no political and administrative functions (with associated organs), they are defined by law,<ref>{{cite web |url=http://www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |title=Law no. 11/82 (Lei das designações e determinação de categoria das povoações), of June 2 |access-date=6 August 2010 |archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20100608050009/http%3A//www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |archive-date=8 June 2010 }}</ref> and a town must have: * at least 3,000 voters * at least half of these services: health unit, pharmacy, cultural centre, public transportation network, post office, commercial food and drinking establishments, primary school and/or bank office In special cases, villages can receive the status of town if they possess historical, cultural or architectonic importance. A Portuguese town or city is so merely an urban settlement located in the area of a [[concelho|municipality]], in comparison to the North American context, where they have political functions. A town can be enterily located inside the area of a single [[freguesia]] (subdivion of a municipality) or can occupy several freguesias. [[Portuguese heraldry#Municipal heraldry|Portuguese local governments heraldry]] reflects if the seat of the respective freguesia or municipality is a city, town or another type of settlement. The [[coat of arms]] of a local government with a seat in a town bears a mural crown with four towers, while the coat of arms of a local government with a set in a city bears a crown with five towers.{{CN|date=May 2026}} This difference between towns and cities is still in use in other Portuguese-speaking countries. In Brazil, since the beginning of the 20th century, all municipal seats receive the status of city. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Alabama==== In [[Alabama]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 2,000 or more is a city, while less than 2,000 is a town (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104014/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-6.htm Section 11-40-6]). For legislative purposes, municipalities are divided into eight classes based on population. Class 8 includes all towns, plus cities with populations of less than 6,000 (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104906/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-12.htm Section 11-40-12]). ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] bxdb9j730ua13w8z0miou28vb8s2j27 394290 394288 2026-07-14T18:10:02Z Memon2025 21315 394290 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Israel === [[Modern Hebrew]] does provide a word for the concept of a town: {{lang|he-latn|Ayara}} ({{lang|he|עיירה}}), derived from {{lang|he-latn|Ir}} ({{lang|he|עיר}}), the biblical word for 'city'. However, the term {{lang|he-latn|ayara}} is normally used only to describe towns in foreign countries, i.e. urban areas of limited population, particularly when the speaker is attempting to evoke nostalgic or romantic attitudes. The term is also used to describe a [[shtetl]], a pre-[[The Holocaust|Holocaust]] Eastern European Jewish town. Within Israel, established urban areas are always referred to as cities (with one notable exception explained below) regardless of their actual size. Israeli law does not define any nomenclature for distinction between urban areas based on size or any other factor – meaning that all urban settlements in Israel are legally referred to as "cities". The exception to the above is the term {{lang|he-latn|Ayeret Pituakh}} ({{lang|he|עיירת פיתוח}}, lit. 'Development Town') which is applied to certain cities in Israel based on the reasons for their establishment. These cities, created during the earlier decades of Israeli independence (1950s and 1960s, generally), were designed primarily to serve as commercial and transportation hubs, connecting smaller agricultural settlements in the northern and southern regions of the country (the "Periphery") to the major urban areas of the coastal and central regions. Some of these development towns have since grown to a comparatively large size, and yet are still referred to as development towns, particularly when the speaker wishes to emphasize their (often low) socio-economic status. Nonetheless, they are rarely (if ever) referred to simply as towns; when referring to one directly, it will be called either a development town or a city, depending on context. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Poland === {{Main|List of cities and towns in Poland}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[Zamość]] in Poland is an example of a [[utopia]]n [[ideal town]]. It was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1992.]] In the Polish language, there is no linguistic distinction between a city and a town, both translated {{lang|pl|miasto}}. The word for both is {{lang|pl|miasto}}, as a form of settlement distinct from types of rural settlements: village ({{lang|pl|wieś}}), ''[[przysiółek]]'', ''{{lang|pl|osada}}'', or ''{{lang|pl|kolonia}}'', see [[Classification of localities and their parts in Poland]]. Cities are the biggest municipalities, distinguished through being managed by a city mayor ({{lang|pl|prezydent miasta}}, literally translated city president) instead of a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the city executive, thus being informally called ''miasto prezydenckie'', with such privilege automatically awarded to municipalities either inhabited by more than 100,000 residents (currently 37) or those enjoying the status of a [[city with powiat rights]] (currently 66). As of 2022, all of the former group fit into the latter, though it was not always the case in the past. There is, however, a number of exemptions due to historic or political reasons, when a municipality meets neither of these two conditions but nevertheless has the city status, including the only 3 capitals of the former [[voivodeships of Poland (1975–1998)]] not meeting the abovementioned criteria, as well as further 38 municipalities which do not fit into any of the mentioned categories but have nevertheless been allowed to keep the earlier awarded status due to unspecified historical reasons. Towns may sometimes be called {{lang|pl|miasteczko}}, a diminutive colloquially used for localities with a few thousand residents. Such localities have a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the town executive. Town/city rights are conferred by government legislation; new towns/cities are designated by the government in an annual regulation effective from the first day of the year. Some settlements tend to remain villages even though they have a larger population than many smaller towns, primarily in order not to lose eligibility for the [[European Agricultural Fund for Rural Development]]. As of 30 April 2022, there are altogether 2477 municipalities ([[gmina]]) in Poland, including 1513 rural gminas, while the remaining 968 ones contain cities and towns. Among them, 666 towns are part of an urban-rural gmina while 302 cities and towns are standalone as an urban gmina. The latter group includes 107 cities (governed by a ''prezydent miasta''), including 66 [[city with powiat rights|cities with powiat rights]]. 37 cities among the latter group are over 100,000, including 18 cities serving as a seat for [[voivode]] or [[voivodeship sejmik]], informally called voivodeship cities. === Portugal === Like other Latin cultures, in Portugal a town ({{lang|pt|vila}}) is a populated place larger than a village ({{lang|pt|aldeia}} and smaller than a city ({{lang|pt|cidade}}). Similarly, although these places are not defined under the [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution]] and have no political and administrative functions (with associated organs), they are defined by law,<ref>{{cite web |url=http://www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |title=Law no. 11/82 (Lei das designações e determinação de categoria das povoações), of June 2 |access-date=6 August 2010 |archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20100608050009/http%3A//www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |archive-date=8 June 2010 }}</ref> and a town must have: * at least 3,000 voters * at least half of these services: health unit, pharmacy, cultural centre, public transportation network, post office, commercial food and drinking establishments, primary school and/or bank office In special cases, villages can receive the status of town if they possess historical, cultural or architectonic importance. A Portuguese town or city is so merely an urban settlement located in the area of a [[concelho|municipality]], in comparison to the North American context, where they have political functions. A town can be enterily located inside the area of a single [[freguesia]] (subdivion of a municipality) or can occupy several freguesias. [[Portuguese heraldry#Municipal heraldry|Portuguese local governments heraldry]] reflects if the seat of the respective freguesia or municipality is a city, town or another type of settlement. The [[coat of arms]] of a local government with a seat in a town bears a mural crown with four towers, while the coat of arms of a local government with a set in a city bears a crown with five towers.{{CN|date=May 2026}} This difference between towns and cities is still in use in other Portuguese-speaking countries. In Brazil, since the beginning of the 20th century, all municipal seats receive the status of city. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Alabama==== In [[Alabama]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 2,000 or more is a city, while less than 2,000 is a town (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104014/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-6.htm Section 11-40-6]). For legislative purposes, municipalities are divided into eight classes based on population. Class 8 includes all towns, plus cities with populations of less than 6,000 (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104906/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-12.htm Section 11-40-12]). ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] j83wtmihf2e4eh8ou6cjftjeo9ef14o 394291 394290 2026-07-14T18:10:40Z Memon2025 21315 394291 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Poland === {{Main|List of cities and towns in Poland}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[Zamość]] in Poland is an example of a [[utopia]]n [[ideal town]]. It was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1992.]] In the Polish language, there is no linguistic distinction between a city and a town, both translated {{lang|pl|miasto}}. The word for both is {{lang|pl|miasto}}, as a form of settlement distinct from types of rural settlements: village ({{lang|pl|wieś}}), ''[[przysiółek]]'', ''{{lang|pl|osada}}'', or ''{{lang|pl|kolonia}}'', see [[Classification of localities and their parts in Poland]]. Cities are the biggest municipalities, distinguished through being managed by a city mayor ({{lang|pl|prezydent miasta}}, literally translated city president) instead of a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the city executive, thus being informally called ''miasto prezydenckie'', with such privilege automatically awarded to municipalities either inhabited by more than 100,000 residents (currently 37) or those enjoying the status of a [[city with powiat rights]] (currently 66). As of 2022, all of the former group fit into the latter, though it was not always the case in the past. There is, however, a number of exemptions due to historic or political reasons, when a municipality meets neither of these two conditions but nevertheless has the city status, including the only 3 capitals of the former [[voivodeships of Poland (1975–1998)]] not meeting the abovementioned criteria, as well as further 38 municipalities which do not fit into any of the mentioned categories but have nevertheless been allowed to keep the earlier awarded status due to unspecified historical reasons. Towns may sometimes be called {{lang|pl|miasteczko}}, a diminutive colloquially used for localities with a few thousand residents. Such localities have a town mayor ({{lang|pl|burmistrz}}) as the head of the town executive. Town/city rights are conferred by government legislation; new towns/cities are designated by the government in an annual regulation effective from the first day of the year. Some settlements tend to remain villages even though they have a larger population than many smaller towns, primarily in order not to lose eligibility for the [[European Agricultural Fund for Rural Development]]. As of 30 April 2022, there are altogether 2477 municipalities ([[gmina]]) in Poland, including 1513 rural gminas, while the remaining 968 ones contain cities and towns. Among them, 666 towns are part of an urban-rural gmina while 302 cities and towns are standalone as an urban gmina. The latter group includes 107 cities (governed by a ''prezydent miasta''), including 66 [[city with powiat rights|cities with powiat rights]]. 37 cities among the latter group are over 100,000, including 18 cities serving as a seat for [[voivode]] or [[voivodeship sejmik]], informally called voivodeship cities. === Portugal === Like other Latin cultures, in Portugal a town ({{lang|pt|vila}}) is a populated place larger than a village ({{lang|pt|aldeia}} and smaller than a city ({{lang|pt|cidade}}). Similarly, although these places are not defined under the [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution]] and have no political and administrative functions (with associated organs), they are defined by law,<ref>{{cite web |url=http://www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |title=Law no. 11/82 (Lei das designações e determinação de categoria das povoações), of June 2 |access-date=6 August 2010 |archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20100608050009/http%3A//www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |archive-date=8 June 2010 }}</ref> and a town must have: * at least 3,000 voters * at least half of these services: health unit, pharmacy, cultural centre, public transportation network, post office, commercial food and drinking establishments, primary school and/or bank office In special cases, villages can receive the status of town if they possess historical, cultural or architectonic importance. A Portuguese town or city is so merely an urban settlement located in the area of a [[concelho|municipality]], in comparison to the North American context, where they have political functions. A town can be enterily located inside the area of a single [[freguesia]] (subdivion of a municipality) or can occupy several freguesias. [[Portuguese heraldry#Municipal heraldry|Portuguese local governments heraldry]] reflects if the seat of the respective freguesia or municipality is a city, town or another type of settlement. The [[coat of arms]] of a local government with a seat in a town bears a mural crown with four towers, while the coat of arms of a local government with a set in a city bears a crown with five towers.{{CN|date=May 2026}} This difference between towns and cities is still in use in other Portuguese-speaking countries. In Brazil, since the beginning of the 20th century, all municipal seats receive the status of city. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Alabama==== In [[Alabama]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 2,000 or more is a city, while less than 2,000 is a town (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104014/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-6.htm Section 11-40-6]). For legislative purposes, municipalities are divided into eight classes based on population. Class 8 includes all towns, plus cities with populations of less than 6,000 (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104906/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-12.htm Section 11-40-12]). ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] rz6485b5p1yw7a6wt15oqxiqycfe3fd 394293 394291 2026-07-14T18:11:40Z Memon2025 21315 394293 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Portugal === Like other Latin cultures, in Portugal a town ({{lang|pt|vila}}) is a populated place larger than a village ({{lang|pt|aldeia}} and smaller than a city ({{lang|pt|cidade}}). Similarly, although these places are not defined under the [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution]] and have no political and administrative functions (with associated organs), they are defined by law,<ref>{{cite web |url=http://www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |title=Law no. 11/82 (Lei das designações e determinação de categoria das povoações), of June 2 |access-date=6 August 2010 |archive-url=https://arquivo.pt/wayback/20100608050009/http%3A//www.povt.qren.pt/tempfiles/20080213151143moptc.pdf |archive-date=8 June 2010 }}</ref> and a town must have: * at least 3,000 voters * at least half of these services: health unit, pharmacy, cultural centre, public transportation network, post office, commercial food and drinking establishments, primary school and/or bank office In special cases, villages can receive the status of town if they possess historical, cultural or architectonic importance. A Portuguese town or city is so merely an urban settlement located in the area of a [[concelho|municipality]], in comparison to the North American context, where they have political functions. A town can be enterily located inside the area of a single [[freguesia]] (subdivion of a municipality) or can occupy several freguesias. [[Portuguese heraldry#Municipal heraldry|Portuguese local governments heraldry]] reflects if the seat of the respective freguesia or municipality is a city, town or another type of settlement. The [[coat of arms]] of a local government with a seat in a town bears a mural crown with four towers, while the coat of arms of a local government with a set in a city bears a crown with five towers.{{CN|date=May 2026}} This difference between towns and cities is still in use in other Portuguese-speaking countries. In Brazil, since the beginning of the 20th century, all municipal seats receive the status of city. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Alabama==== In [[Alabama]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 2,000 or more is a city, while less than 2,000 is a town (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104014/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-6.htm Section 11-40-6]). For legislative purposes, municipalities are divided into eight classes based on population. Class 8 includes all towns, plus cities with populations of less than 6,000 (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104906/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-12.htm Section 11-40-12]). ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] 1wzj83u2ri5l3kgz675oh5xn7bsevw5 394295 394293 2026-07-14T18:12:18Z Memon2025 21315 394295 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Alabama==== In [[Alabama]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 2,000 or more is a city, while less than 2,000 is a town (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104014/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-6.htm Section 11-40-6]). For legislative purposes, municipalities are divided into eight classes based on population. Class 8 includes all towns, plus cities with populations of less than 6,000 (Code of Alabama 1975, [https://web.archive.org/web/20130616104906/http://alisondb.legislature.state.al.us/acas/CodeOfAlabama/1975/11-40-12.htm Section 11-40-12]). ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] 32663hk039jwuzakiljpnfg6t373zlm 394296 394295 2026-07-14T18:13:34Z Memon2025 21315 394296 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====Arizona==== In [[Arizona]], the terms ''town'' and ''city'' are largely interchangeable. A community may incorporate under either a town or a city organization with no regard to population or other restrictions according to Arizona law (see [[Arizona Revised Statutes]], Title 9). Cities may function under slightly differing governmental systems, such as the option to organize a district system for city governments, but largely retain the same powers as towns. Arizona law also allows for the consolidation of neighboring towns and the unification of a city and a town, but makes no provision for the joining of two adjacent cities. ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] 9phi0fuwt76gt027m5h5f6uai2kjcb0 394297 394296 2026-07-14T18:14:18Z Memon2025 21315 394297 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New Jersey==== {{Main|Town (New Jersey)}} A ''town'' in the context of New Jersey local government refers to one of five types and one of eleven forms of municipal government. While ''town'' is often used as a shorthand to refer to a township, the two are not the same. The Town Act of 1895 allowed any municipality or area with a population exceeding 5,000 to become a Town through a petition and referendum process. Under the 1895 Act, a newly incorporated town was divided into at least three wards, with two councilmen per ward serving staggered two-year terms, and one councilman at large, who also served a two-year term. The councilman at large served as chairman of the town council. The Town Act of 1988 completely revised the town form of government and applied to all towns incorporated under the Town Act of 1895 and to those incorporated by a special charter granted by the Legislature prior to 1875. Under the 1988 Act, the mayor is also the councilman at large, serving a term of two years, unless increased to three years by a petition and referendum process. The council under the Town Act of 1988 consists of eight members serving staggered two-year terms with two elected from each of four wards. One council member from each ward is up for election each year. Towns with different structures predating the 1988 Act may retain those features unless changed by a petition and referendum process. Two new provisions were added in 1991 to the statutes governing towns. First, a petition and referendum process was created whereby the voters can require that the mayor and town council be elected to four-year terms of office. The second new provision defines the election procedure in towns with wards. The mayor in a town chairs the town council and heads the municipal government. The mayor may both vote on legislation before council and veto ordinances. A veto may be overridden by a vote of two-thirds of all the members of the council. The council may enact an ordinance to delegate all or a portion of the executive responsibilities of the town to a municipal administrator. Fifteen New Jersey municipalities currently have a type of town, nine of which operate under the town form of government. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] 314z5a0na4bfg6663q79aeprjf9x0i3 394299 394297 2026-07-14T18:15:47Z Memon2025 21315 394299 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====New York==== {{Main|Administrative divisions of New York (state)#Town}} In [[Administrative divisions of New York|New York]], a town is a division of the county that possesses home rule powers, but generally with fewer functions than towns in New England. A town provides a closer level of governance than its enclosing county, providing almost all municipal services to unincorporated communities, called [[Administrative divisions of New York (state)#Hamlet|hamlets]], and selected services to incorporated areas, called [[Administrative divisions of New York (state)#Village|villages]]. In New York, a town typically contains a number of such hamlets and villages. However, due to their independent nature, incorporated villages may exist in two towns or even two counties (example: [[Almond (village), New York]]). Everyone in New York who does not live in a city or [[Native Americans in the United States|Indian]] reservation lives in a town and possibly in one of the town's hamlets or villages. New York City and [[Geneva, New York|Geneva]] are the only two cities that span county boundaries. The only part of Geneva in [[Seneca County, New York|Seneca County]] is water; each of the [[boroughs of New York City]] is a county. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] 0hi1kk8bmzhvtmj2b7jaq66hg21ix4x 394300 394299 2026-07-14T18:17:05Z Memon2025 21315 394300 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. === Vietnam === In Vietnam, a [[District-level town (Vietnam)|district-level town]] ({{langx|vi|thị xã}}) is the second subdivision, below a province ({{lang|vi|tỉnh}}) or municipality ({{lang|vi|thành phố trực thuộc trung ương}}). A [[Commune-level town (Vietnam)|commune-level town]] ({{lang|vi|thị trấn}}) a third-level (commune-level) subdivision, below a [[List of districts of Vietnam|district]] ({{lang|vi|huyện}}). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] eij30kxp0u6ymf0qqzj0ckvpdwwplex 394301 394300 2026-07-14T18:20:03Z Memon2025 21315 394301 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|The town center of [[Loboc, Bohol]]]] In the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or ''[[poblacion]]''. Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. ===ويتنام=== ويتنام ۾، هڪ ضلعي سطح جو شهر (ويٽنامي: thị xã) هڪ صوبي (tỉnh) يا ميونسپلٽي (thành phố trực thuộc trung ương) هيٺان، ٻيو ذيلي تقسيم آهي. هڪ ڪميون-سطح وارو شهر (thị trấn) هڪ ٽيون-سطح (ڪميون-سطح) سب ڊويزن، هڪ ضلعي هيٺان (huyện). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] 0as30s5tdnks79e9w06xf3tu5j43n7p 394495 394301 2026-07-15T08:54:56Z Memon2025 21315 /* Philippines */ 394495 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|قصبي لوبوڪ، بوهول جو مرڪز]] فلپائن ۾، قصبي جو مقامي سرڪاري برابر ميونسپلٽي (فلپائني: بيان) آهي. ملڪ ۾ هر ميونسپلٽي يا قصبي ۾ هڪ ميئر (الڪالڊ) ۽ هڪ نائب ميئر (بائيس الڪالڊ) سان گڏوگڏ مقامي قصبي جو آفيسر (سنگنيانگ بيان) هوندا آهن. فلپائن جا قصبا، ٻي صورت ۾ ميونسپلٽيون سڏيو ويندو آهي، ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ برادرين تي مشتمل آهن جن کي بارنگي سڏيو ويندو آهي جن ۾ هڪ يا ڪجهه ڪلسٽر) بارنگي (ن) قصبا مرڪز ( ''[[poblacion]])'' طور ڪم ڪندا آهن. فلپائن جي شهرن ۾ منفرد ڳالهه اها آهي ته انهن وٽ مقرر ڪيل بجيٽ، آبادي ۽ زمين جون گهرجون هونديون آهن ته جيئن اهي اهڙي طرح بڻجي سگهن، يعني هڪ بارنگي، يا اهڙي قسم جي ڪلسٽر کان، هڪ شهر ڏانهن، يا شهر بڻجي سگهن، يعني شهر کان شهر ڏانهن. ترتيب وار، انهن جون مثالون ڊيوائو ڊيل نارٽ صوبي ۾ بي. اي. دوجالي جو شهر آهن، جيڪو 1998 ۾ پنجن بارنگي جي هڪ ڪلستر مان ٺاهيو ويو هو، ۽ ايل سلواڊور جو شهر، جيڪو 2007 ۾ هڪ شهر کان هڪ شهر ۾ تبديل ٿيو هو. فلپائن ۾ هر شهر کي ان جي سالياني آمدني ۽ بجيٽ جي لحاظ کان درجه بندي ڪيو ويو هو. فلپائن جي شهرن (لنگسوڊ يا سيوداد) ۽ شهرن جي وچ ۾ هڪ تيز، درجي بندي فرق موجود آهي، ڇاڪاڻ ته ملڪ ۾ شهر قانوني طور تي شهرن کان الڳ آهن، جيڪي عام طور تي وڏا ۽ وڌيڪ آبادي وارا آهن (ڪجهه ننڍا ۽ گهٽ آبادي وارا) ۽ جيڪي سياسي ۽ معاشي حيثيت شهرن کان مٿي آهن. ان کي وڌيڪ سپورٽ ڪيو ويو ۽ نيشنل ڊپارٽمينٽ آف فنانس پاران لاڳو ڪيل آمدني جي درجه بندي سسٽم پاران اشارو ڪيو ويو، جنهن ۾ ٻئي شهر ۽ شهر پنهنجي لاڳاپيل درجابندي ۾ اچي ويا جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته اهي اهڙا آهن جيئن فلپائن جي قانون تحت بيان ڪيو ويو آهي. بهرحال، ٻئي شهر ۽ شهر برابر طور تي مقامي حڪومتي يونٽن (LGUs) جي حيثيت سان حصيداري ڪن ٿا جيڪي صوبن ۽ علائقن سان تعلق رکن ٿا؛ ٻئي هر هڪ بارنگي تي مشتمل آهن ۽ هڪ ميئر ۽ هڪ نائب ميئر جي نگراني ۾ آهن جيڪي انهن جي لاڳاپيل LGU قانون ساز ڪائونسلن پاران مڪمل ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به، ان جي باوجود فلپائن جا ڪجهه شهر فلپائن جي ڪجهه شهرن جهڙوڪ روڊريگيز، ريزال، سانتا ماريا، بولاڪان ۽ منگلانلا کان تمام وڏا آهن، سيبو اصل ۾ ڪجهه علائقائي مرڪزن کان وڏا آهن. the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or . Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === Romania === {{Main|List of cities and towns in Romania}} In Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. ===ويتنام=== ويتنام ۾، هڪ ضلعي سطح جو شهر (ويٽنامي: thị xã) هڪ صوبي (tỉnh) يا ميونسپلٽي (thành phố trực thuộc trung ương) هيٺان، ٻيو ذيلي تقسيم آهي. هڪ ڪميون-سطح وارو شهر (thị trấn) هڪ ٽيون-سطح (ڪميون-سطح) سب ڊويزن، هڪ ضلعي هيٺان (huyện). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] h9rx3lkev3qj5k21ca70i4widyb8tx2 394497 394495 2026-07-15T09:04:11Z Memon2025 21315 /* Romania */ 394497 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|قصبي لوبوڪ، بوهول جو مرڪز]] فلپائن ۾، قصبي جو مقامي سرڪاري برابر ميونسپلٽي (فلپائني: بيان) آهي. ملڪ ۾ هر ميونسپلٽي يا قصبي ۾ هڪ ميئر (الڪالڊ) ۽ هڪ نائب ميئر (بائيس الڪالڊ) سان گڏوگڏ مقامي قصبي جو آفيسر (سنگنيانگ بيان) هوندا آهن. فلپائن جا قصبا، ٻي صورت ۾ ميونسپلٽيون سڏيو ويندو آهي، ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ برادرين تي مشتمل آهن جن کي بارنگي سڏيو ويندو آهي جن ۾ هڪ يا ڪجهه ڪلسٽر) بارنگي (ن) قصبا مرڪز ( ''[[poblacion]])'' طور ڪم ڪندا آهن. فلپائن جي شهرن ۾ منفرد ڳالهه اها آهي ته انهن وٽ مقرر ڪيل بجيٽ، آبادي ۽ زمين جون گهرجون هونديون آهن ته جيئن اهي اهڙي طرح بڻجي سگهن، يعني هڪ بارنگي، يا اهڙي قسم جي ڪلسٽر کان، هڪ شهر ڏانهن، يا شهر بڻجي سگهن، يعني شهر کان شهر ڏانهن. ترتيب وار، انهن جون مثالون ڊيوائو ڊيل نارٽ صوبي ۾ بي. اي. دوجالي جو شهر آهن، جيڪو 1998 ۾ پنجن بارنگي جي هڪ ڪلستر مان ٺاهيو ويو هو، ۽ ايل سلواڊور جو شهر، جيڪو 2007 ۾ هڪ شهر کان هڪ شهر ۾ تبديل ٿيو هو. فلپائن ۾ هر شهر کي ان جي سالياني آمدني ۽ بجيٽ جي لحاظ کان درجه بندي ڪيو ويو هو. فلپائن جي شهرن (لنگسوڊ يا سيوداد) ۽ شهرن جي وچ ۾ هڪ تيز، درجي بندي فرق موجود آهي، ڇاڪاڻ ته ملڪ ۾ شهر قانوني طور تي شهرن کان الڳ آهن، جيڪي عام طور تي وڏا ۽ وڌيڪ آبادي وارا آهن (ڪجهه ننڍا ۽ گهٽ آبادي وارا) ۽ جيڪي سياسي ۽ معاشي حيثيت شهرن کان مٿي آهن. ان کي وڌيڪ سپورٽ ڪيو ويو ۽ نيشنل ڊپارٽمينٽ آف فنانس پاران لاڳو ڪيل آمدني جي درجه بندي سسٽم پاران اشارو ڪيو ويو، جنهن ۾ ٻئي شهر ۽ شهر پنهنجي لاڳاپيل درجابندي ۾ اچي ويا جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته اهي اهڙا آهن جيئن فلپائن جي قانون تحت بيان ڪيو ويو آهي. بهرحال، ٻئي شهر ۽ شهر برابر طور تي مقامي حڪومتي يونٽن (LGUs) جي حيثيت سان حصيداري ڪن ٿا جيڪي صوبن ۽ علائقن سان تعلق رکن ٿا؛ ٻئي هر هڪ بارنگي تي مشتمل آهن ۽ هڪ ميئر ۽ هڪ نائب ميئر جي نگراني ۾ آهن جيڪي انهن جي لاڳاپيل LGU قانون ساز ڪائونسلن پاران مڪمل ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به، ان جي باوجود فلپائن جا ڪجهه شهر فلپائن جي ڪجهه شهرن جهڙوڪ روڊريگيز، ريزال، سانتا ماريا، بولاڪان ۽ منگلانلا کان تمام وڏا آهن، سيبو اصل ۾ ڪجهه علائقائي مرڪزن کان وڏا آهن. the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or . Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === رومانيا === {{Main|رومانيا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} رومانيا ۾ شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به سرڪاري فرق ناهي (روماني ۾ ٻنهي لاءِ لفظ oraş آهي). رومانيا ۾ شهرن ۽ قصبن کي يا ته oraş municipiu، جيڪا وڏن شهري علائقن کي ڏني وئي آهي، يا ننڍن شهري علائقن کي صرف oraş جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي. ڪجهه آباديون ڳوٺ (ڪميون) رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ٻين ننڍن قصبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === Russia === {{Main|Types of inhabited localities in Russia}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. ===ويتنام=== ويتنام ۾، هڪ ضلعي سطح جو شهر (ويٽنامي: thị xã) هڪ صوبي (tỉnh) يا ميونسپلٽي (thành phố trực thuộc trung ương) هيٺان، ٻيو ذيلي تقسيم آهي. هڪ ڪميون-سطح وارو شهر (thị trấn) هڪ ٽيون-سطح (ڪميون-سطح) سب ڊويزن، هڪ ضلعي هيٺان (huyện). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] 5py4w9x7pv1j8xvwcq2l7nvgbogeux4 394499 394497 2026-07-15T09:06:07Z Memon2025 21315 394499 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|قصبي لوبوڪ، بوهول جو مرڪز]] فلپائن ۾، قصبي جو مقامي سرڪاري برابر ميونسپلٽي (فلپائني: بيان) آهي. ملڪ ۾ هر ميونسپلٽي يا قصبي ۾ هڪ ميئر (الڪالڊ) ۽ هڪ نائب ميئر (بائيس الڪالڊ) سان گڏوگڏ مقامي قصبي جو آفيسر (سنگنيانگ بيان) هوندا آهن. فلپائن جا قصبا، ٻي صورت ۾ ميونسپلٽيون سڏيو ويندو آهي، ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ برادرين تي مشتمل آهن جن کي بارنگي سڏيو ويندو آهي جن ۾ هڪ يا ڪجهه ڪلسٽر) بارنگي (ن) قصبا مرڪز ( ''[[poblacion]])'' طور ڪم ڪندا آهن. فلپائن جي شهرن ۾ منفرد ڳالهه اها آهي ته انهن وٽ مقرر ڪيل بجيٽ، آبادي ۽ زمين جون گهرجون هونديون آهن ته جيئن اهي اهڙي طرح بڻجي سگهن، يعني هڪ بارنگي، يا اهڙي قسم جي ڪلسٽر کان، هڪ شهر ڏانهن، يا شهر بڻجي سگهن، يعني شهر کان شهر ڏانهن. ترتيب وار، انهن جون مثالون ڊيوائو ڊيل نارٽ صوبي ۾ بي. اي. دوجالي جو شهر آهن، جيڪو 1998 ۾ پنجن بارنگي جي هڪ ڪلستر مان ٺاهيو ويو هو، ۽ ايل سلواڊور جو شهر، جيڪو 2007 ۾ هڪ شهر کان هڪ شهر ۾ تبديل ٿيو هو. فلپائن ۾ هر شهر کي ان جي سالياني آمدني ۽ بجيٽ جي لحاظ کان درجه بندي ڪيو ويو هو. فلپائن جي شهرن (لنگسوڊ يا سيوداد) ۽ شهرن جي وچ ۾ هڪ تيز، درجي بندي فرق موجود آهي، ڇاڪاڻ ته ملڪ ۾ شهر قانوني طور تي شهرن کان الڳ آهن، جيڪي عام طور تي وڏا ۽ وڌيڪ آبادي وارا آهن (ڪجهه ننڍا ۽ گهٽ آبادي وارا) ۽ جيڪي سياسي ۽ معاشي حيثيت شهرن کان مٿي آهن. ان کي وڌيڪ سپورٽ ڪيو ويو ۽ نيشنل ڊپارٽمينٽ آف فنانس پاران لاڳو ڪيل آمدني جي درجه بندي سسٽم پاران اشارو ڪيو ويو، جنهن ۾ ٻئي شهر ۽ شهر پنهنجي لاڳاپيل درجابندي ۾ اچي ويا جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته اهي اهڙا آهن جيئن فلپائن جي قانون تحت بيان ڪيو ويو آهي. بهرحال، ٻئي شهر ۽ شهر برابر طور تي مقامي حڪومتي يونٽن (LGUs) جي حيثيت سان حصيداري ڪن ٿا جيڪي صوبن ۽ علائقن سان تعلق رکن ٿا؛ ٻئي هر هڪ بارنگي تي مشتمل آهن ۽ هڪ ميئر ۽ هڪ نائب ميئر جي نگراني ۾ آهن جيڪي انهن جي لاڳاپيل LGU قانون ساز ڪائونسلن پاران مڪمل ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به، ان جي باوجود فلپائن جا ڪجهه شهر فلپائن جي ڪجهه شهرن جهڙوڪ روڊريگيز، ريزال، سانتا ماريا، بولاڪان ۽ منگلانلا کان تمام وڏا آهن، سيبو اصل ۾ ڪجهه علائقائي مرڪزن کان وڏا آهن. the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or . Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === رومانيا === {{Main|رومانيا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} رومانيا ۾ شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به سرڪاري فرق ناهي (روماني ۾ ٻنهي لاءِ لفظ oraş آهي). رومانيا ۾ شهرن ۽ قصبن کي يا ته oraş municipiu، جيڪا وڏن شهري علائقن کي ڏني وئي آهي، يا ننڍن شهري علائقن کي صرف oraş جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي. ڪجهه آباديون ڳوٺ (ڪميون) رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ٻين ننڍن قصبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. === روس === {{Main|روس ۾ آباد علائقن جا قسم}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] <nowiki>:</nowiki>قصبن Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. ===ويتنام=== ويتنام ۾، هڪ ضلعي سطح جو شهر (ويٽنامي: thị xã) هڪ صوبي (tỉnh) يا ميونسپلٽي (thành phố trực thuộc trung ương) هيٺان، ٻيو ذيلي تقسيم آهي. هڪ ڪميون-سطح وارو شهر (thị trấn) هڪ ٽيون-سطح (ڪميون-سطح) سب ڊويزن، هڪ ضلعي هيٺان (huyện). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] axwjqe4igoiq5ph2ieej2ccxeur3n6f 394501 394499 2026-07-15T09:06:55Z Memon2025 21315 394501 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|قصبي لوبوڪ، بوهول جو مرڪز]] فلپائن ۾، قصبي جو مقامي سرڪاري برابر ميونسپلٽي (فلپائني: بيان) آهي. ملڪ ۾ هر ميونسپلٽي يا قصبي ۾ هڪ ميئر (الڪالڊ) ۽ هڪ نائب ميئر (بائيس الڪالڊ) سان گڏوگڏ مقامي قصبي جو آفيسر (سنگنيانگ بيان) هوندا آهن. فلپائن جا قصبا، ٻي صورت ۾ ميونسپلٽيون سڏيو ويندو آهي، ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ برادرين تي مشتمل آهن جن کي بارنگي سڏيو ويندو آهي جن ۾ هڪ يا ڪجهه ڪلسٽر) بارنگي (ن) قصبا مرڪز ( ''[[poblacion]])'' طور ڪم ڪندا آهن. فلپائن جي شهرن ۾ منفرد ڳالهه اها آهي ته انهن وٽ مقرر ڪيل بجيٽ، آبادي ۽ زمين جون گهرجون هونديون آهن ته جيئن اهي اهڙي طرح بڻجي سگهن، يعني هڪ بارنگي، يا اهڙي قسم جي ڪلسٽر کان، هڪ شهر ڏانهن، يا شهر بڻجي سگهن، يعني شهر کان شهر ڏانهن. ترتيب وار، انهن جون مثالون ڊيوائو ڊيل نارٽ صوبي ۾ بي. اي. دوجالي جو شهر آهن، جيڪو 1998 ۾ پنجن بارنگي جي هڪ ڪلستر مان ٺاهيو ويو هو، ۽ ايل سلواڊور جو شهر، جيڪو 2007 ۾ هڪ شهر کان هڪ شهر ۾ تبديل ٿيو هو. فلپائن ۾ هر شهر کي ان جي سالياني آمدني ۽ بجيٽ جي لحاظ کان درجه بندي ڪيو ويو هو. فلپائن جي شهرن (لنگسوڊ يا سيوداد) ۽ شهرن جي وچ ۾ هڪ تيز، درجي بندي فرق موجود آهي، ڇاڪاڻ ته ملڪ ۾ شهر قانوني طور تي شهرن کان الڳ آهن، جيڪي عام طور تي وڏا ۽ وڌيڪ آبادي وارا آهن (ڪجهه ننڍا ۽ گهٽ آبادي وارا) ۽ جيڪي سياسي ۽ معاشي حيثيت شهرن کان مٿي آهن. ان کي وڌيڪ سپورٽ ڪيو ويو ۽ نيشنل ڊپارٽمينٽ آف فنانس پاران لاڳو ڪيل آمدني جي درجه بندي سسٽم پاران اشارو ڪيو ويو، جنهن ۾ ٻئي شهر ۽ شهر پنهنجي لاڳاپيل درجابندي ۾ اچي ويا جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته اهي اهڙا آهن جيئن فلپائن جي قانون تحت بيان ڪيو ويو آهي. بهرحال، ٻئي شهر ۽ شهر برابر طور تي مقامي حڪومتي يونٽن (LGUs) جي حيثيت سان حصيداري ڪن ٿا جيڪي صوبن ۽ علائقن سان تعلق رکن ٿا؛ ٻئي هر هڪ بارنگي تي مشتمل آهن ۽ هڪ ميئر ۽ هڪ نائب ميئر جي نگراني ۾ آهن جيڪي انهن جي لاڳاپيل LGU قانون ساز ڪائونسلن پاران مڪمل ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به، ان جي باوجود فلپائن جا ڪجهه شهر فلپائن جي ڪجهه شهرن جهڙوڪ روڊريگيز، ريزال، سانتا ماريا، بولاڪان ۽ منگلانلا کان تمام وڏا آهن، سيبو اصل ۾ ڪجهه علائقائي مرڪزن کان وڏا آهن. the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or . Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === رومانيا === {{Main|رومانيا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} رومانيا ۾ شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به سرڪاري فرق ناهي (روماني ۾ ٻنهي لاءِ لفظ oraş آهي). رومانيا ۾ شهرن ۽ قصبن کي يا ته oraş municipiu، جيڪا وڏن شهري علائقن کي ڏني وئي آهي، يا ننڍن شهري علائقن کي صرف oraş جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي. ڪجهه آباديون ڳوٺ (ڪميون) رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ٻين ننڍن قصبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. ===ويتنام=== ويتنام ۾، هڪ ضلعي سطح جو شهر (ويٽنامي: thị xã) هڪ صوبي (tỉnh) يا ميونسپلٽي (thành phố trực thuộc trung ương) هيٺان، ٻيو ذيلي تقسيم آهي. هڪ ڪميون-سطح وارو شهر (thị trấn) هڪ ٽيون-سطح (ڪميون-سطح) سب ڊويزن، هڪ ضلعي هيٺان (huyện). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] mnoty5k140ej1olyqkq5invza5adqec 394502 394501 2026-07-15T09:08:15Z Memon2025 21315 394502 wikitext text/x-wiki {{Short description|Type of human settlement}} {{Redirect|Small town||Town (disambiguation)|and|Towns (disambiguation)|and|Small Town (disambiguation)}} {{pp-move}} {{multiple image | total_width = 350px | perrow = 1/2/3/2/1 | image1 = St Mary's Church, Castle Street 1.jpg | alt1 = Castle Street in the town venter of Reading | image2 = Porvoo in January.jpg | alt2 = Old Town of Porvoo in January | image3 = Lemgo - Marktplatz mit Rathaus.jpg | alt3 = Lemgo Town Hall at the market square | image4 = Luftbild Davos2.jpg | alt4 = The alpine town of Davos in the Swiss Alps | image5 = View from tower of church st michal during skalica days.JPG | alt5 = View from tower of St. Michal Church in Skalica | image6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | alt6 = Monkey_Forest_Street_of_Ubud_200507.jpg | image7 = Fatima 0549 (19531851070).jpg | alt7 = The Marian town of Fátima | image8 = Viljandi, Estonia (7182836211).jpg | alt8 = The center of the inland town of Viljandi | footer = کاٻي کان ساڄي، مٿي کان: [[انگلينڊ]] ۾ ريڊنگ، [[فنلينڊ]] ۾ پوروو، [[جرمني]] ۾ ليمگو، [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ڊيووس، [[سلوواڪيا]] ۾ اسڪاليڪا، [[بالي]] ([[انڊونيشيا]]) ۾ اوبود، [[پرتگال]] ۾ فاطمه، [[ايسٽونيا]] ۾ ولجندي ٽائون. }} '''قصبو''' (Town) هڪ قسم جي انساني آباديءَ جو قسم آهي، جٿي ڪجهه ماڻھو آباد ھجن ۽ انھن جو تعداد عموماً ھزارن ۾ ھجي. ھي [[ڳوٺ]] کان وڏو ۽ [[شھر]] کان ننڍو ھوندو آھي.<ref name=":1" /> قصبي کي فرق ڪرڻ جا معيار عالمي سطح تي مختلف هوندا آهن، اڪثر ڪري آبادي جي سائيز، معاشي ڪردار، انتظامي حيثيت، يا تاريخي اهميت جهڙن عنصرن تي منحصر هوندا آهن. ڪجهه علائقن ۾، قصبن کي رسمي طور تي قانوني چارٽرن يا سرڪاري عهدن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين ۾، اصطلاح غير رسمي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. قصبن ۾ عام طور تي مرڪزي خدمتون، انفراسٽرڪچر، ۽ گورننس شامل آهن، جهڙوڪ ميونسپل اختيارين، ۽ انهن جي علائقن اندر واپار، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ مرڪز طور ڪم ڪن ٿا. [[عڪس:Shahrak-e Namak Abrud villas.jpg|alt=قصبو|thumb|220x220 عڪسلون|'''قصبو''']] قصبي جو تصور ثقافتي ۽ قانوني طور تي مختلف هوندو آهي. مثال طور، برطانيه ۾، هڪ قصبو تاريخي طور تي مارڪيٽ ٽائون جي عهدي يا شاهي چارٽر مان پنهنجي حيثيت حاصل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۾، اصطلاح اڪثر ڪري شامل ٿيل ميونسپلٽيز تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾، جهڙوڪ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا، شهرن، قصبن ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي وچ ۾ فرق آبادي جي حد تي ٻڌل آهي. عالمي سطح تي، قصبا مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ زرعي سروس سينٽرن کان وٺي ميٽروپوليٽن علائقن اندر مضافاتي برادرين تائين شامل آهن. ==تعريف== ==تاريخ== ==ملڪ جي لحاظ کان== === افغانستان === {{Further|افغانستان ۾ شهرن جي فهرست}} [[افغانستان]] ۾ هڪ شهر ۽ هڪ قصبي ٻنهي کي "شهر" (دري: شهر؛ پشتو: زار: {{langx|ps|ښار}}) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/raverty/ |title=A dictionary of the Puk'hto, Pus'hto, or language of the Afghans: with remarks on the originality of the language, and its affinity to other oriental tongues |last=Raverty |first=Henry G. |date=1860 |publisher=University of Chicago |access-date=4 May 2018}}</ref> ان جي 34 صوبن مان هر هڪ جي گاديءَ ۾ [[ڪابل]] جهڙو وڏو شهر, جنهن جي آبادي پنج لک کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل هجي يا [[نورستان|نورستان صوبي]] جو گاديءَ جي هنڌ، پارون جهڙو شهر، جنهن جي آبادي <small>20,000</small> ماڻهن کان گهٽ هجي, شامل ٿي سگهي ٿو. . فارسي ٻولي. پشتو. === البانيا === [[البانيا]] ۾ "قيٽيزي" (<small>qytezë</small>) جو مطلب "قصبو آهي جيڪو شهر (<small>qytet</small>) جي لفظ سان تمام گهڻو ملندڙ جلندڙ آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به آباديءَ لاءِ اصطلاح جو ڪو به سرڪاري استعمال ناهي. الباني ۾، قيٽيزي جو مطلب 'ننڍو شهر' يا 'نئون شهر' آهي، جڏهن ته قديم زماني ۾ اهو قلعي جي ڀتين اندر هڪ ننڍڙي رهائشي مرڪز جو حوالو ڏيندو هو. ===آسٽريليا=== [[آسٽريليا]] ۾، آبادي جي اڪثر ڳوٺاڻن ۽ علائقائي مرڪزن کي قصبو سڏيو وڃي ٿو؛ ڪيترن ئي ننڍن قصبن ۾ 200 کان گهٽ آبادي <ref>{{Cite web | publisher=Australian Bureau of Statistics | title=Frequently Asked Questions | date=21 March 2023 |url=https://www.abs.gov.au/websitedbs/D3310114.nsf/home/Frequently+Asked+Questions#Anchor12 | access-date=16 August 2024}}</ref> هوندي آهي. ننڍي ۾ ننڍي کي ٽائون شپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، ڪجهه مقامي سرڪاري ادارن کي سرڪاري طور تي [[ڪوئينزلينڊ|ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]]، مغربي آسٽريليا ۽ اترين علائقي ۽ اڳ ۾ (1990 جي ڏهاڪي تائين) وڪٽوريا ۾ پڻ, قصبن جي طور تي اسٽائل ڪيو ويو آهي. ===آئس لينڊ=== {{Main|آئس لينڊ جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:A street in Húsavík.jpg|thumb|[[آئس لينڊ]] ۾ هوساويڪ (Húsavík) جو قصبو]] === آسٽريا === {{see also|آسٽريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[آسٽريا]] جو قانوني نظام ڳوٺن، شهرن ۽ قصبن ۾ فرق نٿو ڪري. ملڪ کي بنيادي طور تي برابر درجو رکندڙ <small>2098</small> ميونسپلٽيز (جرمن: <small>Gemeinden</small>) ۾ ورهايو ويو آهي. وڏين ميونسپلٽيز کي مارڪيٽ ٽائونز (جرمن: <small>Marktgemeinden</small>) يا شهرن (<small>Städte</small>) طور نامزد ڪيو ويو آهي، پر اهي فرق خالص علامتي آهن ۽ اضافي قانوني ذميواريون نه ڏيندا آهن. ڪيتريون ئي ننڍيون برادريون آهن جن کي شهر سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهي دور ماضي ۾ علائقائي آبادي جا مرڪز هئا. مثال طور رتنبرگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>400</small> ماڻهو رهن ٿا. هارڊيگ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>1200</small> ماڻهو رهن ٿا. ڪو به غير شامل ٿيل علائقو ناهي. آسٽريا جي <small>201</small> شهرن مان، <small>15</small> قانوني شهر (<small>Statutarstädte</small>) آهن. هڪ قانوني شهر هڪ اهڙو شهر آهي جيڪو ميونسپلٽي جي دائري کان علاوه ضلعي انتظامي اختيار جي فرضن سان گڏ هوندو آهي. حيثيت ڪنهن به اضافي خودمختياري سان نه ايندي آهي: ضلعي انتظامي اختيار بنيادي طور تي صرف سروس سينٽر آهن جيڪي شهري قومي حڪومت سان رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، مثال طور ڊرائيونگ لائسنس يا پاسپورٽ لاءِ درخواست ڏيڻ لاءِ. قومي حڪومت عام طور تي صوبن کي پنهنجي طرفان رابطي جي انهن نقطن کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪندي آهي؛ قانوني شهرن جي صورت ۾، ميونسپلٽي کي اڳتي وڌڻو پوندو آهي. === برازيل === برازيل ۾، 1938 کان وٺي، اهو بيان ڪيو ويو هو ته ميونسپلٽيز جي سيٽ شهر جي درجي ۾ منتقل ٿيندي ۽ ان کي نالو ڏيندي ۽ ضلعن کي انهن جي لاڳاپيل سيٽن جي نالي سان نامزد ڪيو ويندو، ۽ جيڪڏهن اهي ميونسپل سيٽون نه هجن ها، ته انهن وٽ قصبي جو درجو هوندو. === بلغاريا === {{Main|بلغاريا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Peshtera--downtown.jpg|thumb|پيشتيرا، [[بلگاريا|بلغاريا]] جو قصبو]] بلغاريا وارا عام طور تي 'شهر' ۽ 'قصبي' ۾ فرق نٿا ڪن. پڻ روزمره جي ٻولي ۽ ميڊيا ۾ "<small>'''وڏا شهر'''</small>" ۽ "<small>'''ننڍا شهر'''</small>" اصطلاح استعمال ۾ آهن. "وڏا شهر" عام طور تي صوفيا، پلوڊيو، ورنا ۽ برگاس کي ظاهر ڪن ٿا، جن جي آبادي <small>2</small><small>,00,000</small> کان وڌيڪ آهي, روس ۽ اسٽارزگورا کي اڪثر ڪري شامل ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته نسبتاً ترقي يافته انفراسٽرڪچر ۽ آبادي <small>1</small><small>,00,000</small> جي حد کان وڌيڪ آهي. صوبائي گاديءَ واري شهرن کي پڻ "وڏا شهر" سڏڻ ڏکيو آهي ڇاڪاڻ ته، عام طور تي، اهي گهٽ ترقي يافته آهن ۽ انهن جي آبادي گهٽجي رهي آهي، ڪجهه ۾ 30,000 کان گهٽ آبادي آهي. بلغاريا ۾ وزيرن جي ڪائونسل بيان ڪري ٿي ته آباديءَ کي ڇا چئبو آهي، جڏهن ته بلغاريا جو صدر هر آباديءَ کي ان جو لقب ڏئي ٿو. سال <small>2005</small>ع ۾ اهو شرط هو ته ڳوٺ جيڪي پاڻ کي شهر جي طور تي درجه بندي ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ سماجي ۽ ٽيڪنيڪل انفراسٽرڪچر هجڻ گهرجي، انهي سان گڏ <small>3</small><small>,500</small> ماڻهن کان گهٽ آبادي نه هجڻ گهرجي. ريسورٽ آبادين لاءِ گهرجون گهٽ آهن، آبادي گهٽ ۾ گهٽ <small>1</small><small>,000</small> ماڻهن جي هجڻ گهرجي پر انفراسٽرڪچر جون گهرجون برقرار آهن. === ڀارت === [[File:One of the high streets in Paravur.jpg|right|thumb|ڀارت جي قصبي پاراور ۾ هڪ گهٽي]] ڀارت جي 2011 جي مردم شماري ٻن قسمن جي قصبن کي بيان ڪري ٿي: قانوني قصبا ۽ مردم شماري قصبا. قانوني قصبن کي ميونسپلٽي، ڪارپوريشن، ڪينٽونمينٽ بورڊ يا نوٽيفائيڊ ٽائون ايريا ڪميٽي سان گڏ سڀني هنڌن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. مردم شماري قصبا انهن هنڌن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جيڪي هيٺ ڏنل معيارن کي پورو ڪن ٿا: # گهٽ ۾ گهٽ آبادي 5,000 # گهٽ ۾ گهٽ %75 مرد ڪم ڪندڙ آبادي غير زرعي سرگرمين ۾ مصروف # آبادي جي کثافت گهٽ ۾ گهٽ 400 / چورس ڪلوميٽر (1,000 في چورس ميل) سڀني قانوني قصبن، مردم شماري قصبن ۽ ٻاهرين واڌ کي, ڳوٺاڻن علائقن جي برعڪس, شهري آباديون سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Some Concepts and Definitions|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/13-concept-34.pdf|publisher=Census of India|access-date=7 February 2015}}</ref> ڀارت ۾ قصبن ۾ عام طور تي بنيادي ڍانچي جهڙوڪ دڪان، بجلي، بٽومينائيزڊ روڊ، پوسٽ آفيسون، بينڪ، ٽيليفون سهولتون، هاءِ اسڪول ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪجهه سرڪاري آفيسون هونديون آهن. انهن شهرن ۾ رهندڙ انساني آبادي ڪجهه هزار ٿي سگهي ٿي. ڪجھ شهر اهڙا آهن جن کي مين روڊ ٽائون سڏيو وڃي ٿو. ڪرناٽڪا رياست ۾، شهرن کي ڪنڙ ٻولي ۾ پيٽ يا پورو طور سڃاتو وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اصطلاح پٽانا ('شهر') يا اورو، جنهن جو عام طور تي مطلب 'جڳهه' آهي، شهرن لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انتظامي ڪائونسل جيڪا انهن شهرن کي هلائي ٿي ان کي ڪنڙ ۾ پورو سبهي يا ناگارا سبهي سڏيو ويندو آهي، شهر جي حدن اندر رهندڙ ماڻهن جي تعداد تي منحصر آهي. ===پاڪستان=== {{Main|پاڪستان جي شهرن/قصبن جي فهرست}} [[File:Thari Road - panoramio - kamran.solangi (1).jpg|thumb|[[سيٺارجا]]، [[سنڌ]]]] پاڪستان ۾، 2023ع جي مردم شماري مطابق، ڪنهن علائقي کي ”قصبو“ (Town) سڏرائڻ لاءِ اتي جي آبادي 10,000 کان وڌيڪ ۽ 100,000 کان گهٽ هجڻ لازمي آهي. پاڪستان ۾، هڪ قصبو عام طور تي ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ ٻهراڙي وارن علائقن سان گھريل هوندو آهي ۽ مارڪيٽ طور ڪم ڪندو آهي. هاري پنهنجا فصل وڪڻڻ ۽ پنهنجو سامان خريد ڪرڻ لاءِ آڻيندا آهن. تقريبن قصبن ۾ هڪ هاءِ اسڪول ۽ هڪ ڳوٺاڻي صحت مرڪز هوندو آهي. ===پولينڊ=== {{Main|پولينڊ ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|right|[[پولينڊ]] ۾ زاموسچ ([[Zamość]]) هڪ مثالي يوٽوپيائي شهر آهي. ان کي 1992 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري]] جڳهه قرار ڏنو ويو.]] پولش ٻولي ۾، شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به لساني فرق ناهي، ٻنهي جو ترجمو مياسٽو ({{lang|pl|miasto}}) آهي. ٻنهي لاءِ لفظ مياسٽو آهي، جيڪو ڳوٺاڻن آبادين جي قسمن کان مختلف آباديءَ جي هڪ صورت آهي: ڳوٺ (wieś)، پرزيسيوولڪ، اوساڊا، يا ڪولونيا، پولينڊ ۾ مقامي علائقن ۽ انهن جي حصن جي درجه بندي ڏسو. شهر سڀ کان وڏيون ميونسپلٽيون آهن، جن کي شهر جي ميئر (پريزيڊن مياسٽا، {{lang|pl|prezydent miasta}} لفظي طور تي ترجمو: شهر جو صدر) پاران منظم ڪرڻ جي ذريعي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي، بجاءِ شهر جي ميئر (برميسٽرز) جي شهر جي ايگزيڪيوٽو جي سربراهه جي طور تي، ان ڪري غير رسمي طور تي مياسٽو پريزيڊنڪي سڏيو ويندو آهي، اهڙي امتياز سان خودڪار طريقي سان ميونسپلٽيون يا ته 100,000 کان وڌيڪ رهواسين (في الحال 37) يا انهن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي پوويٽ حقن سان شهر جي حيثيت مان لطف اندوز ٿين ٿا (في الحال 66). 2022 تائين، سڀئي اڳوڻو گروپ بعد ۾ فٽ ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ماضي ۾ هميشه ائين نه هو. بهرحال، تاريخي يا سياسي سببن جي ڪري ڪيتريون ئي استثناون آهن، جڏهن ڪا ميونسپلٽي انهن ٻنهي شرطن مان ڪنهن کي به پورو نه ڪري ٿي پر ان جي باوجود شهر جي حيثيت رکي ٿي، جنهن ۾ پولينڊ جي اڳوڻي وائيووڊشپ (1975-1998) جي صرف 3 گاديءَ جا هنڌ شامل آهن جيڪي مٿي ذڪر ڪيل معيارن کي پورو نه ٿا ڪن، انهي سان گڏ 38 وڌيڪ ميونسپلٽيون جيڪي ڪنهن به ذڪر ڪيل درجي ۾ نه ٿيون اچن پر ان جي باوجود غير واضح تاريخي سببن جي ڪري اڳئين ڏنل حيثيت کي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن مياستيڪزڪو سڏيو وڃي ٿو، هڪ معمولي چوڻي جيڪا ڪجهه هزار رهاڪن سان علائقن لاءِ استعمال ٿيندي آهي. اهڙن علائقن ۾ هڪ ٽائون ميئر (برميسٽرز) ٽائون سربراهه طور هوندو آهي. {{lang|pl|burmistrz}} قصبن/شهر جا حق سرڪاري قانون سازي ذريعي عطا ڪيا ويندا آهن؛ نوان قصبا/شهر حڪومت پاران سال جي پهرين ڏينهن کان لاڳو ٿيندڙ سالياني ضابطي ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن. ڪجھ آباديون ڳوٺ ئي رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ڪيترن ئي ننڍن شهرن کان وڌيڪ آهي، بنيادي طور تي يورپي زرعي فنڊ فار رورل ڊولپمينٽ جي اهليت نه وڃائڻ لاءِ. 30 اپريل 2022 تائين، پولينڊ ۾ ڪل 2477 گمينا (gmina: ميونسپلٽيون) آهن، جن ۾ 1513 ڳوٺاڻا گمينا شامل آهن، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر ۽ قصبا شامل آهن. انهن مان، 666 شهر شهري-ڳوٺاڻي گمينا جو حصو آهن جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا شهري گمينا جي طور تي الڳ الڳ آهن. آخري گروپ ۾ 107 شهر شامل آهن (هڪ صدارتي مياسٽا جي حڪومت هيٺ)، جنهن ۾ 66 شهر پوويٽ حقن سان گڏ آهن. آخري گروپ ۾ 37 شهر 100,000 کان وڌيڪ آهن، جن ۾ 18 شهر شامل آهن جيڪي وائيووڊ يا وائيووڊشپ سيجمڪ جي سيٽ طور ڪم ڪن ٿا، جن کي غير رسمي طور تي وائيووڊشپ شهر سڏيو ويندو آهي. === جرمني === {{Main|جرمني ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} [[File:Putbus (2011-05-21) 14.JPG|thumb|جرمني جي روگن ٻيٽ تي پٽبس]] جرمن عام طور تي 'شهر' ۽ 'شهر' جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. ٻنهي لاءِ جرمن لفظ "اسٽاڊ" (Stadt) آهي، جيئن ته اهو ڪيترن ئي ٻين ٻولين ۾ آهي جيڪي انهن تصورن جي وچ ۾ فرق نه ٿا ڪن. 'ڳوٺ' لاءِ لفظ، هڪ ننڍي آبادي جي طور تي، "ڊورف" (Dorf) آهي. جڏهن ته، سال 1887ع جي بين الاقوامي شمارياتي ڪانفرنس اسٽاڊ جي مختلف سائزن کي انهن جي آبادي جي سائيز جي بنياد تي، هن ريت بيان ڪيو : "لينڊ اسٽاڊ" (Landstadt: 'ٻهراڙي شهر'؛ <small>5,000</small> کان گهٽ)، "ڪلين اسٽاڊ" (Kleinstadt: 'ننڍو شهر'؛ <small>5,000</small> کان <small>20,000</small>)، "مٽل اسٽاڊ" (Mittelstadt: 'وچولي شهر'؛ <small>20,000</small> ۽ <small>1,00,000</small> ۽ "گروب اسٽاڊ" (Großstadt: "وڏو شهر"؛ <small>1,00,000</small> کان <small>10,00,000</small>) جي وچ ۾<ref>Universität Dortmund: [http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf Kleine und mittlere Städte – Blaupausen der Großstadt?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222110058/http://www.raumplanung.uni-dortmund.de/srp/web/dokumente/downloads/64_SRPapers%20Nr.1.pdf |date=2024-02-22 }}, Dokumentation des Expertenkolloquiums am 29. April 2004 in Dortmund</ref> اصطلاح "گروسسٽڊٽ" کي "شهر" طور ترجمو ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، جرمن شايد ملينينسٽڊٽ" جي ڳالهه ڪن، هڪ اهڙو شهر جنهن ۾ هڪ کان پنج ملين آبادي هجي (جهڙوڪ ڪولون، ميونخ، هيمبرگ ۽ برلن). ان کان علاوه، پنج ملين کان وڌيڪ آبادي واري شهر کي اڪثر ڪري ميگاسٽڊٽ (عام طور تي ميگا سٽي جي طور تي ترجمو ڪيو ويندو آهي) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Megastadt |url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/megastadt/4993 |access-date=25 June 2022 |website=www.spektrum.de |language=de}}</ref> تاريخي طور تي، ڪيتريون ئي آباديون وچين دور ۾ "اسٽيڊٽريچٽ" سان نوازيو ويو ۽ هڪ "اسٽيڊٽ" بڻجي ويون. جديد جرمن ٻولي جي استعمال ۾، تاريخي اهميت، مرڪزي ڪمن جي موجودگي (تعليم، پرچون وغيره) ۽ شهري جڳهه جي آبادي جي کثافت کي پڻ "اسٽيڊٽ" جي خاصيتن جي طور تي ورتو وڃي ٿو. جديد مقامي حڪومتي تنظيم هر رياست جي قانونن جي تابع آهي ۽ هڪ "ميونسپلٽي" (ميونسپلٽي) جو حوالو ڏئي ٿي، قطع نظر ان جي تاريخي عنوان جي. جڏهن ته گهڻا "جيمينڊن" ({{Lang|de|Gemeinde}}) مقامي حڪومت جي هڪ اعليٰ درجي تي لينڊڪريس ( {{Lang|de|Landkreis}}: ضلعو) جو حصو بڻجن ٿا، وڏن شهرن ۽ شهرن کي ڪريسفري اسٽيٽٽ جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا ميونسپلٽي ۽ ضلعي جي ٻنهي طاقتن کي گڏ ڪري ٿي. مختلف رياستن ۾ عهدا آسٽريا جي رياستن ۽ علائقن وانگر مختلف آهن، ۽ رياست کان رياست تائين مختلف آهن. ڪجھ جرمن رياستن ۾، لفظ Markt ('مارڪيٽ')، Marktflecken (ٻئي ڏکڻ جرمني ۾ استعمال ٿيندا آهن) يا Flecken ('اسپاٽ'؛ اتر جرمني مثال طور لوئر سيڪسني ۾) Gemeinde ۽ Stadt جي وچ ۾ هڪ شهر جهڙي رهائشي برادري کي ظاهر ڪن ٿا جنهن جي ٻاهرين ڪنوربيشن علائقي کي خاص اهميت آهي. تاريخي طور تي انهن وٽ Marktrecht (مارڪيٽ ساڄي) هئي پر مڪمل شهر جا مراعات نه هئا؛ مارڪيٽ ٽائون ڏسو. هڪ مخصوص آباديءَ جو قانوني فرق ان جي عام عهدي کان مختلف ٿي سگهي ٿو (مثال طور Samtgemeinde - ڳوٺن جي هڪ گروپ لاءِ هڪ قانوني اصطلاح [Dorf, pl. Dörfer] جنهن ۾ ميونسپلٽيز [Gemeinde, pl. Gemeinden] کي گڏ ڪري ٺاهيل عام مقامي حڪومت). قصبه. ===روس=== {{Main|روس ۾ آباد علائقن جا قسم}} [[File:Vyborg SevernyVal3-5 006 8242.jpg|thumb|The town of [[Vyborg]] in [[Leningrad Oblast]], Russia]] <nowiki>:</nowiki>قصبن Unlike English, the Russian language does not distinguish the terms ''city'' and ''town''—both are translated as {{lang|ru|город}} ({{lang|ru-latn|gorod}}). Occasionally the term {{lang|ru|город}} is applied to [[urban-type settlement]]s as well, even though the status of those is not the same as that of a city/town proper. In Russia, the criteria an inhabited locality needs to meet in order to be granted city/town ({{lang|ru-latn|gorod}}) status vary in different [[federal subjects of Russia|federal subjects]]. In general, to qualify for this status, an inhabited locality should have more than 12,000 inhabitants and the occupation of no less than 85% of inhabitants must be other than agriculture. However, inhabited localities which were previously granted the city/town status but no longer meet the criteria can still retain the status for historical reasons. ===ڪينيڊا=== {{Main|ڪينيڊا ۾ قصبن جي فهرست|ڪينيڊا ۾ ميونسپل حڪومت}} ڪينيڊا ۾ هڪ قصبي جي قانوني تعريف صوبي يا علائقي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته هر هڪ کي پنهنجي حدن اندر شهرن، شهرن ۽ ٻين قسمن جي ميونسپل تنظيمن کي بيان ڪرڻ ۽ قانون سازي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. ڪيوبيڪ صوبو ان لحاظ کان منفرد آهي ته اهو شهرن ۽ شهرن جي وچ ۾ قانون جي تحت ڪو به فرق نٿو ڪري. فرانسيسي ۾ ڳوٺ ۽ وِل جي وچ ۾ ڪو به وچولي سطح ناهي (ميونسپلٽي هڪ انتظامي اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي قانوني طور تي لاڳو ٿئي ٿو، نه ته جاگرافيائي وجود تي)، تنهن ڪري ٻنهي کي وِل جي واحد قانوني حيثيت هيٺ گڏ ڪيو ويو آهي. جڏهن ته انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ غير رسمي ترجيح موجود ٿي سگهي ٿي ته ڪنهن به انفرادي وِل کي عام طور تي شهر يا شهر طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، قانون جي تحت اهڙو فرق ڪرڻ لاءِ ڪو به فرق ۽ ڪو به مقصدي قانوني معيار موجود ناهي. اونٽاريو ميونسپلٽيز کي اجازت ڏئي ٿو ته اهي جيڪو به انتظامي اصطلاح چاهين، شهرن، شهرن ۽ ڳوٺن جي وچ ۾ ڪو به قانوني فرق نه هجڻ جي ڪري چونڊي سگهن. ان جي بدران، ٽورانٽو ۽ اوٽاوا جي استثنا سان، سڀئي ميونسپلٽيز ميونسپلٽيز ايڪٽ جي تحت ٽن قانوني درجن مان هڪ ۾ اچي وڃن ٿيون: سنگل ٽائر (يعني شهر جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي اندر واقع آهن پر جيڪي ميونسپل مقصدن لاءِ الڳ سمجهيا وڃن ٿا جهڙوڪ هيملٽن)، لوئر ٽائر (يعني ميونسپلٽيز جيڪي هڪ علائقي يا ڪائونٽي جو حصو آهن جهڙوڪ سينٽ ڪيٿرائنز)، يا اپر ٽائر (يعني علائقائي ميونسپلٽيز جهڙوڪ نياگرا). legal definition of a town in Canada varies by [[Provinces and territories of Canada|province or territory]], as each has jurisdiction over defining and legislating towns, cities and other types of municipal organization within its own boundaries. The province of [[Quebec]] is unique in that it makes no distinction under law between towns and cities. There is no intermediate level in French between {{lang|fr|village}} and {{lang|fr|ville}} (''municipality'' is an administrative term usually applied to a legal, not geographical entity), so both are combined under the single legal status of ''[[ville]]''. While an informal preference may exist among English speakers as to whether any individual {{lang|fr|ville}} is commonly referred to as a city or as a town, no distinction and no objective legal criteria exist to make such a distinction under law. [[Ontario]] allows municipalities to select whichever administrative term they like with no legal distinction existing between towns, townships, cities, and villages.<ref>{{Cite web |url=https://www2.oboa.on.ca/digitizer/pdf/106.pdf | title=The municipal councillor's guide 2014 | access-date=16 August 2024 | website=www2.oboa.on.ca}}</ref> Instead all municipalities, with the exception of Toronto and Ottawa, fall into one of three legal categories under the Municipalities Act: Single-tier (I.e. towns that are located within a region or county but that are considered separate for municipal purposes such as [[Hamilton, Ontario|Hamilton]]), lower-tier (i.e. municipalities that are part of a region or county such as [[St. Catharines]]), or upper-tier (i.e. regional municipalities such as [[Regional Municipality of Niagara|Niagara]]).<ref>{{cite web |url=https://www.amo.on.ca/about-us/municipal-101/ontario-municipalities | title=Ontario Municipalities &#124; AMO }}</ref> Accordingly, many larger municipalities continue to use the title of town due to it better reflecting the character of the municipality. For example, [[Oakville, Ontario|Oakville]] (2021 Population: 213,759) is the largest municipality to use the title of town to reflect its largely suburban character while other municipalities such as [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] (2021 Population: 202,022) have opted to change their status from "town" to "city" to encourage investment.<ref>{{cite web |url=https://www.yorkregion.com/news/council/richmond-hill-changes-status-from-town-to-city/article_d325a940-7cba-5c36-b905-5b42ee49de06.html? | title=Richmond Hill changes status from town to city | date=26 March 2019 }}</ref> === Chile === In [[Chile]], towns (Spanish: {{lang|es|pueblos}}) are defined by the National Statistics Institute (INE) as an urban entity with a population from 2001 to 5000 or an area with a population from 1001 to 2000 and an established economic activity. ===Estonia=== In [[Estonia]], there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|et|linn}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs. There are 30 [[Municipalities of Estonia|municipal towns]] ({{lang|et|omavalitsuslik linn}}) in Estonia and a [[List of cities and towns in Estonia|further 17 towns]], which have merged with a municipal parish ({{lang|et|vallasisene linn}}). ===Finland=== [[File:Vammala, Onkiniemenkatu.jpg|thumb|The town of [[Sastamala]], Finland]] In Finland, there is no distinction between a town and a city as the word {{lang|fi|kaupunki}} is used for both bigger and smaller settlements, which are bigger than villages and boroughs; although when talking about the word ''town'', the word {{lang|fi|pikkukaupunki}} is used ({{lang|fi|pikku}} means 'little' or 'small'). There are over one hundred [[Municipalities of Finland|municipal towns]] in Finland. === France === [[File:Salins les Bains 2.JPG|thumb|The town of [[Salins-les-Bains]], France]] From an administrative standpoint, the smallest level of local authorities are all called [[Communes of France|''communes'']]. They can have anywhere from a handful to millions of inhabitants, and France has 36,000 of them. The French term for ''town'' is ''{{ill|bourg (town)|lt=bourg|fr|Bourg|vertical-align=sup}}''<ref>{{cite web |url=https://www.cnrtl.fr/definition/bourg |title=BOURG: Définition de BOURG |date=n.d. |website=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales' |access-date=22 March 2020 |language=fr |trans-title=BOURG: Definition of BOURG }}</ref> but French laws generally do not distinguish between towns and cities which are all commonly called {{Lang|fr|villes}}. However, some laws do treat these authorities differently based on the population and different rules apply to the three big cities Paris, [[Lyon]] and [[Marseille]]. For historical reasons, [[List of French villages destroyed in World War I|six communes]] in the [[Meuse (department)|Meuse]] département exist as independent administrative entities despite having no inhabitants at all. For statistical purposes, the national statistical institute ([[INSEE]]) operates a distinction between urban areas with fewer than 2,000 inhabitants and bigger communes, the latter being called {{lang|fr|villes}}. Smaller settlements are usually called {{lang|fr|villages}}. === Hong Kong === {{Main|List of cities and towns in Hong Kong#Towns|l1 = List of cities and towns in Hong Kong}} [[File:ShatinTownHall 20070529.jpg|thumb|Nearly every town in Hong Kong has its own town hall. The picture shows the [[Sha Tin Town Hall]] in the town of [[Sha Tin]].]] Hong Kong started developing new towns in the 1950s, to accommodate exponential population increase. The first new towns included [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]] and [[Kwun Tong]]. In the late 1960s and the 1970s, another stage of new town developments was launched. Nine new towns have been developed so far. Land use is carefully planned and development provides plenty of room for public housing projects. Rail transport is usually available at a later stage. The first towns are [[Sha Tin New Town|Sha Tin]], [[Tsuen Wan New Town|Tsuen Wan]], [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] and [[Tseung Kwan O]]. [[Tuen Mun New Town|Tuen Mun]] was intended to be self-reliant, but was not successful and turned into a [[bedroom community]] like the other new towns. More recent developments are [[Tin Shui Wai New Town|Tin Shui Wai]] and [[North Lantau New Town|North Lantau (Tung Chung-Tai Ho)]]. === Iran === In contemporary [[Persian language|Persian]] texts, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|fa-latn|Shahr}} ({{lang|fa|شهر}}). In older Persian texts (until the first half of the 20th century), the Arabic word {{lang|ar|Qasabeh}} ({{lang|ar|قصبه}}) was used for a town. However, in the past 50 years,{{As of?|date=February 2022}} this word has become obsolete. There is a word in Persian which is used for special sort of satellite townships and city neighborhoods. It is {{lang|fa|Shahrak}} ({{lang|fa|شهرک}}), (lit.: 'small city'). Another smaller type of town or neighborhood in a big city is called {{lang|fa-latn|Kuy}} ({{lang|fa|کوی}}). {{lang|fa-latn|Shahrak}} and {{lang|fa-latn|Kuy}} each have different legal definitions. Large cities such as [[Tehran]], [[Mashhad]], [[Isfahan]], [[Tabriz]], etc. which have millions inhabitants are referred to as {{lang|fa-latn|Kalan-shahr}} ({{lang|fa|کلان‌شهر}}), [[metropole]]. The pace in which different large villages have gained city status in [[Iran]] shows a dramatic increase in the last two decades. Bigger cities and towns usually are centers of a [[township]] (in Persian: {{lang|fa-latn|Shahrestan}} ({{lang|fa|شهرستان}}). {{lang|fa-latn|Shahrestan}} itself is a subdivision of {{lang|fa-latn|Ostan}} ({{lang|fa|استان}}), 'province'. === Iraq === The word {{lang|ar-latn|Jarayeh}} ({{lang|ar|جرَية}}) is used to describe villages, the word {{lang|ar-latn|Garmat}} ({{lang|ar|كَرمة}}) to describe towns, and the word {{lang|ar-latn|Wilaya}} ({{lang|ar|ولاية}}) to describe cities. === Italy === [[File:Satriano_di_Lucania_centro.JPG|thumb|[[Satriano di Lucania]], a town in the [[Melandro|Melandro Valley]], [[Basilicata]], south Italy]] Although Italian provides different words for city ({{lang|it|città}}), town ({{lang|it|cittadina or paese}}) and village ({{lang|it|villaggio}}, old-fashioned, or {{Lang|it|[[frazione]]}}, most common), no legal definitions exist as to how settlements must be classified. Administratively, both towns and cities are ruled as [[comuni]]/[[comune]]s, while villages might be subdivisions of the former. Generally, in everyday speech, a town is larger or more populated than a village and smaller than a city. Various cities and towns together may form a metropolitan area ({{lang|it|area metropolitana}}). A city can also be a culturally, economically, or politically prominent community with respect to surrounding towns. Moreover, a city can be such by [[President of Italy|Presidential]] decree. A town, in contrast, can be an inhabited place which would elsewhere be styled a city, but has not received any official recognition. Remarkable exceptions do exist: for instance, [[Bassano del Grappa]], was given the status of {{lang|it|città}} in 1760 by [[Francesco Loredan]]'s [[Doge (title)|dogal]] decree and has since then carried this title. Also, the Italian word for 'town' ({{lang|it|paese}} with lowercase P) must not be confused with the Italian word for 'country/nation' ({{lang|it|Paese}} usually with uppercase P). === Japan === In Japan, city status (市 ''[[Cities of Japan|shi]]'') was traditionally reserved for only a few particularly large settlements. Over time however the necessary conditions to be a city have been watered down and today the only loose rules that apply are having a population over 50,000 and over 60% of the population in a "city centre". In recent times many small villages and towns have merged in order to form a city despite seeming geographically to be just a collection of villages. The distinction between towns (町 ''[[Towns of Japan|machi/chō]]'') and villages (村 ''[[Villages of Japan|mura/son]]'') is largely unwritten and purely one of population size when the settlement was founded with villages having under 10,000 and towns 10,000–50,000. === Korea === {{main|Eup (administrative division)}} In both of South Korea and North Korea, towns are called ''[[Eup (administrative division)|eup]]'' ({{lang|ko|읍}}). Most cities in North Korea are built around a central square. Perhaps it is to symbolize the importance of the society over the individual, or just a handy place for mass gatherings and celebrations.<ref>{{Cite web |date=22 October 2020 |title=What is a North Korean City Really Like? – Koryo Tours |url=https://koryogroup.com/blog/what-is-a-north-korean-city-really-like |access-date=23 May 2023 |website=koryogroup.com |language=en}}</ref> === Latvia === [[File:Valka, Semināra iela (1).JPG|thumb|The town of [[Valka]], [[Latvia]]]] In [[Latvia]], towns and cities are indiscriminately called {{lang|lv|pilsēta}} in singular form. The name is a [[Contraction (grammar)|contraction]] of two Latvian words: {{lang|lv|pils}} ('castle') and {{lang|lv|sēta}} ('fence'), making it very obvious what is meant by the word – what is situated between the castle and the castle fence. However, a city can be called {{lang|lv|lielpilsēta}} (big city) or ''mazpilsēta'' (small city/town) in reference to its size. Latvia also has administrative units such as state cities({{ill|valstspilsēta|lv|Valstspilsēta|vertical-align=sup}}) A village is called {{lang|lv|ciemats}} or {{lang|lv|ciems}} in Latvian. === Lithuania === {{main|List of towns in Lithuania}} In [[Lithuania]]n, a city is called ''{{ill|miestas|lt|vertical-align=sup}}'' and a town is called ''{{ill|miestelis|lt|vertical-align=sup}}'' (literally 'small {{Lang|lt|miestas}}'). [[Metropolis]]es are called {{ill|lt=''didmiestis''|didmiestis|lt|didmiestis|vertical-align=sup}} (literally 'big {{Lang|lt|miestas}}'). === Malaysia === In [[Malaysia]], a town ({{langx|ms|bandar}} or ''kota'') is the area administered by a municipal council ({{lang|ms|Majlis Perbandaran}}). ===New Zealand=== {{expand-section|date=August 2025}} In [[New Zealand]], the term "town" has no current statutory meaning. Certain towns are regionally part of cities. === Netherlands === [[File:41012 Zuidhavenpoort zierikzee Met Noordhavenpoort.jpg|thumb|The small town of [[Zierikzee]], Netherlands]] Before 1848 there was a legal distinction between {{lang|nl|stad}} and non-{{lang|nl|stad}} parts of the country, but the word no longer has any legal significance. About 220 places were granted {{lang|nl|stadsrechten}} ('city rights') and are still so called for historical and traditional reasons, though the word is also used for large urban areas that never obtained such rights. Because of this, in the Netherlands, no distinction is made between ''city'' and ''town''; both translate as {{lang|nl|stad}}. A hamlet ({{lang|nl|gehucht}}) usually has fewer than 1,000 inhabitants, a village ({{lang|nl|dorp}}) ranges from 1,000 up to 25,000 inhabitants, and a place above 25,000 can call itself either village or city, mostly depending on historic reasons or size of the place. As an example, [[The Hague]] never gained city rights, but because of its size – more than half a million inhabitants – it is regarded as a city. [[Staverden]], with only 40 inhabitants, would be a hamlet, but because of its city rights it may call itself a city. For statistical purposes, the Netherlands has three sorts of cities: * {{lang|nl|kleine stad}} (small city): 50,000–99,999 inhabitants * {{lang|nl|middelgrote stad}} (medium-sized city): 100,000–249,999 inhabitants * {{lang|nl|grote stad}} (large city): 250,000 or more Only [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]] and [[Utrecht]] are regarded as a {{lang|nl|grote stad}}. === Norway === In Norway, ''city'' and ''town'' both translate to [[By (city or town)|''by'']], even if a city may be referred to as {{lang|no|storby}} ('large town'). They are all part of and administered as a ''[[Municipalities of Norway|kommune]]'' ('[[municipality]]'). Norway has had inland the northernmost city in the world: Hammerfest.<ref>{{Cite web |last=Nikel |first=David |date=2020-07-05 |title=Hammerfest: The Town of Norway's High North |url=https://www.lifeinnorway.net/hammerfest-norway/ |access-date=2025-08-22 |website=Life in Norway |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hammerfest: In The Far North of Norway |url=https://www.scandi.co.uk/travel/hammerfest/ |access-date=2025-08-22 |website=SCANDI |language=en-GB}}</ref> Now the record is held by New Ålesund on the Norwegian island Svalbard.<ref>{{Cite web |title=Northernmost Cities |url=https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/northernmost-cities |access-date=2025-08-22 |website=World Population Review |language=en}}</ref> [[File:Brygga i Tønsberg.JPG|thumb|The oldest town in Norway is [[Tønsberg]]. Originally a [[market town]], it is today a big city.]] The oldest town in Norway is [[Tønsberg]], founded during the [[Viking Age]]. The year when the town was founded and which person who founded it is unknown, but [[Snorri Sturluson]] says in the [[Saga of Harald Fairhair]] that the [[market town]] existed before the [[Battle of Hafrsfjord]] in the year 872. Nowadays Tønsberg is considered a city ({{lang|no|storby}}).<ref>{{cite web|title=Tønsbergs historie|url=https://www.visitvestfold.com/no/tonsberg/artikler/tonsbergs-historie/|website=Visit Vestfold|access-date=16 October 2023|language=nb}}</ref> === Philippines === {{Main|List of cities and municipalities in the Philippines|Municipalities of the Philippines}} [[File:Loboc Bohol 1.jpg|thumb|قصبي لوبوڪ، بوهول جو مرڪز]] فلپائن ۾، قصبي جو مقامي سرڪاري برابر ميونسپلٽي (فلپائني: بيان) آهي. ملڪ ۾ هر ميونسپلٽي يا قصبي ۾ هڪ ميئر (الڪالڊ) ۽ هڪ نائب ميئر (بائيس الڪالڊ) سان گڏوگڏ مقامي قصبي جو آفيسر (سنگنيانگ بيان) هوندا آهن. فلپائن جا قصبا، ٻي صورت ۾ ميونسپلٽيون سڏيو ويندو آهي، ڪيترن ئي ڳوٺن ۽ برادرين تي مشتمل آهن جن کي بارنگي سڏيو ويندو آهي جن ۾ هڪ يا ڪجهه ڪلسٽر) بارنگي (ن) قصبا مرڪز ( ''[[poblacion]])'' طور ڪم ڪندا آهن. فلپائن جي شهرن ۾ منفرد ڳالهه اها آهي ته انهن وٽ مقرر ڪيل بجيٽ، آبادي ۽ زمين جون گهرجون هونديون آهن ته جيئن اهي اهڙي طرح بڻجي سگهن، يعني هڪ بارنگي، يا اهڙي قسم جي ڪلسٽر کان، هڪ شهر ڏانهن، يا شهر بڻجي سگهن، يعني شهر کان شهر ڏانهن. ترتيب وار، انهن جون مثالون ڊيوائو ڊيل نارٽ صوبي ۾ بي. اي. دوجالي جو شهر آهن، جيڪو 1998 ۾ پنجن بارنگي جي هڪ ڪلستر مان ٺاهيو ويو هو، ۽ ايل سلواڊور جو شهر، جيڪو 2007 ۾ هڪ شهر کان هڪ شهر ۾ تبديل ٿيو هو. فلپائن ۾ هر شهر کي ان جي سالياني آمدني ۽ بجيٽ جي لحاظ کان درجه بندي ڪيو ويو هو. فلپائن جي شهرن (لنگسوڊ يا سيوداد) ۽ شهرن جي وچ ۾ هڪ تيز، درجي بندي فرق موجود آهي، ڇاڪاڻ ته ملڪ ۾ شهر قانوني طور تي شهرن کان الڳ آهن، جيڪي عام طور تي وڏا ۽ وڌيڪ آبادي وارا آهن (ڪجهه ننڍا ۽ گهٽ آبادي وارا) ۽ جيڪي سياسي ۽ معاشي حيثيت شهرن کان مٿي آهن. ان کي وڌيڪ سپورٽ ڪيو ويو ۽ نيشنل ڊپارٽمينٽ آف فنانس پاران لاڳو ڪيل آمدني جي درجه بندي سسٽم پاران اشارو ڪيو ويو، جنهن ۾ ٻئي شهر ۽ شهر پنهنجي لاڳاپيل درجابندي ۾ اچي ويا جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته اهي اهڙا آهن جيئن فلپائن جي قانون تحت بيان ڪيو ويو آهي. بهرحال، ٻئي شهر ۽ شهر برابر طور تي مقامي حڪومتي يونٽن (LGUs) جي حيثيت سان حصيداري ڪن ٿا جيڪي صوبن ۽ علائقن سان تعلق رکن ٿا؛ ٻئي هر هڪ بارنگي تي مشتمل آهن ۽ هڪ ميئر ۽ هڪ نائب ميئر جي نگراني ۾ آهن جيڪي انهن جي لاڳاپيل LGU قانون ساز ڪائونسلن پاران مڪمل ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به، ان جي باوجود فلپائن جا ڪجهه شهر فلپائن جي ڪجهه شهرن جهڙوڪ روڊريگيز، ريزال، سانتا ماريا، بولاڪان ۽ منگلانلا کان تمام وڏا آهن، سيبو اصل ۾ ڪجهه علائقائي مرڪزن کان وڏا آهن. the [[Philippines]], the local official equivalent of the town is the [[Philippine municipality|municipality]] (Filipino: {{lang|fil|bayan}}). Every municipality, or town, in the country has a mayor ({{lang|fil|alkalde}}) and a vice mayor ({{lang|fil|bise alkalde}}) as well as local town officials ([[Sangguniang Bayan]]). Philippine towns, otherwise called municipalities, are composed of a number of villages and communities called ''[[barangays]]'' with one (or a few cluster of) {{lang|fil|barangay}}(s) serving as the town center or . Unique in Philippine towns is that they have fixed budget, population and land requirements to become as such, i.e. from a {{lang|fil|barangay}}, or a cluster of such, to a town, or to become cities, i.e. from town to a city. Respectively, examples of these are the town of [[Braulio E. Dujali, Davao del Norte|B. E. Dujali]] in [[Davao del Norte]] province, which was formed in 1998 from a cluster of five {{lang|fil|barangays}}, and the city of [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]], which was converted from a town to a city in 2007. Each town in the Philippines was classified by its [[Municipalities of the Philippines#Income classification|annual income and budget]]. A sharp, hierarchical distinction exists between Philippine [[Philippine city|cities]] ({{lang|fil|lungsod}} or {{lang|fil|siyudad}}) and towns, as towns in the country are juridically separate from cities, which are typically larger and more populous (some smaller and less populated) and which political and economic status are above those of towns. This was further supported and indicated by the income classification system implemented by the National Department of Finance, to which both cities and towns fell into their respective categories that indicate they are such as stated under Philippine law. However, both towns and cities equally share the status as [[Administrative divisions of the Philippines#Local government units|local government units]] (LGUs) grouped under and belong to [[Provinces of the Philippines|provinces]] and [[Regions of the Philippines|regions]]; both each are composed of {{lang|fil|barangays}} and are governed by a mayor and a vice mayor supplemented by their respective LGU legislative councils. However, despite this some towns in the Philippines are significantly larger than some cities in the Philippines such as [[Rodriguez, Rizal]], [[Santa Maria, Bulacan]] and [[Minglanilla, Cebu]] are actually bigger than some regional centers. === رومانيا === {{Main|رومانيا ۾ شهرن ۽ قصبن جي فهرست}} رومانيا ۾ شهر ۽ قصبي جي وچ ۾ ڪو به سرڪاري فرق ناهي (روماني ۾ ٻنهي لاءِ لفظ oraş آهي). رومانيا ۾ شهرن ۽ قصبن کي يا ته oraş municipiu، جيڪا وڏن شهري علائقن کي ڏني وئي آهي، يا ننڍن شهري علائقن کي صرف oraş جي حيثيت حاصل ٿي سگهي ٿي. ڪجهه آباديون ڳوٺ (ڪميون) رهنديون آهن جيتوڻيڪ انهن جي آبادي ٻين ننڍن قصبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. Romania there is no official distinction between a city and a town (the word for both in Romanian is {{lang|ro|oraş}}). Cities and towns in Romania can have the status either of {{lang|ro|oraş [[municipiu]]}}, conferred to large urban areas, or only {{lang|ro|oraş}} to smaller urban localities. Some settlements remain villages ({{lang|ro|[[Communes of Romania|comune]]}}) even though they have a larger population than other smaller towns. ===Singapore=== {{main|New towns of Singapore}} [[File:1 2014 panorama bishan park aerial gopro dji phantom.jpg|thumb|upright=1.3|[[Bishan, Singapore|Bishan]], one of Singapore's towns, is the 38th biggest in terms of geographical size and the 21st most populated planning area in the country.]] In Singapore, towns are large-scale satellite housing developments which are designed to be self-contained. It includes public housing units, a town centre and other amenities.<ref>{{Cite journal|last=Wong|first=Maisy|date=July 2014|title=Estimating the distortionary effects of ethnic quotas in Singapore using housing transactions|journal=Journal of Public Economics|volume=115|pages=131–145|doi=10.1016/j.jpubeco.2014.04.006|s2cid=52236776 |url=https://repository.upenn.edu/real-estate_papers/9|url-access=subscription}}</ref> Helmed by a hierarchy of commercial developments, ranging from a town centre to precinct-level outlets, there is no need to venture out of town to meet the most common needs of residences. Employment can be found in industrial estates located within several towns. Educational, health care, and recreational needs are also taken care of with the provision of schools, hospitals, parks, sports complexes, and so on. The most populous town in the country is [[Bedok]]. ===South Africa=== In South Africa the [[Afrikaans]] term {{lang|af|dorp}} is used interchangeably with the English equivalent ''town''. A town is a settlement that has a size that is smaller than that of a city. === Spain === In Spain, the equivalent of town would be {{lang|es|villa}}, a population unit between a village ({{lang|es|pueblo}}) and a city ({{lang|es|ciudad}}), and is not defined by the number of inhabitants, but by some historical rights and privileges dating from the Middle Ages, such as the right to hold a market or fair. For instance, while [[Madrid]] is technically a {{lang|es|villa}}, [[Barcelona]], with a smaller population, is known as a city. === Sweden === {{See also|Stad (Sweden)|Köping}} [[File:Övre Finngränd 7 Sta Maria 29 Visby Gotland.jpg|thumbnail|View towards [[Visby Cathedral|St Mary's Cathedral]] in [[Visby]], Sweden. Visby is one of the most well-preserved former [[Hanseatic League|Hanseatic]] cities in Sweden and a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. Today it is the seat of [[Gotland Municipality]].]] The Swedish language does not differentiate between towns and cities in the English sense of the words; both words are commonly translated as {{lang|sv|stad}}, a term which has no legal significance today. The term {{lang|sv|tätort}} is used for an [[Urban areas in Sweden|urban area]] or a locality, which however is a statistical rather than an administrative concept and encompasses densely settled villages with only 200 inhabitants as well as the major cities. The word ''[[köping]]'' corresponds to an English ''[[market town]]'' ''(chipping)'' or German ''[[wikt:Markt|Markt]]'' but is mainly of historical significance, as the term is not used today and only survives in some [[toponym]]s. Some towns with names ending in {{Lang|sv|-köping}} are cities with over 100,000 inhabitants today, e.g. [[Linköping]]. Before 1971, 132 larger [[Municipality|municipalities]] in Sweden enjoyed special royal charters as {{Lang|sv|[[Stad (Sweden)|stad]]}} instead of ''[[kommun]]'' (which is similar to a US [[county (United States)|county]]). However, since 1971 all municipalities are officially defined as {{lang|sv|kommun}}, thus making no legal difference between, for instance, [[Stockholm]] and a small countryside municipality. Every urban area that was a {{lang|sv|stad}} before 1971 is still often referred to as a {{lang|sv|stad}} in daily speech. Since the 1980s, 14 of these municipalities have branded themselves as {{lang|sv|stad}} again, although this has no legal or administrative significance, as they still have to refer to themselves as {{lang|sv|kommun}} in all legal documentation. For statistical purposes, [[Statistics Sweden]] officially defines a {{lang|sv|stad}} as an urban area of at least 10,000 inhabitants. Since 2017 it also defines a {{lang|sv|storstad}} (literally 'big town') as a municipality with a population of at least 200,000 of which at least 200,000 are in its largest {{lang|sv|tätort}}.<ref>[https://skr.se/tjanster/kommunerlandsting/faktakommunerochlandsting/kommungruppsindelning.2051.html Kommungruppsindelning], Sveriges Kommuner och Regioner 2017. Retrieved 16 May 2020</ref> This means that [[Stockholm]], [[Gothenburg]] and [[Malmö]] are {{lang|sv|storstäder}}, i.e. 'major cities', while [[Uppsala]], with a population of approximately 230,000 in the municipality, which covers an unusually large area, almost three times larger than the combined land area of the municipalities of Stockholm, Gothenburg and Malmö, is not. The largest contiguous urban area within Uppsala municipality has a population of well below 200,000, while the population of both Malmö municipality, with a land area only 1/14 the size of Uppsala municipality, and Malmö {{lang|sv|tätort}}, i.e. contiguous urban area, is well over 300,000, and the population of the [[Metropolitan Malmö|Malmö Metropolitan Area]], with a land area only slightly larger than Uppsala Municipality, is well over 700,000. A difference in the size and population of the urban area between Uppsala and the smallest {{lang|sv|storstad}} in Sweden, Malmö, is the reason Statistics Sweden changed the definition of {{lang|sv|storstad}} in 2017.<ref>[https://unt.se/nyheter/uppsala/beskedet-uppsala-blir-ingen-storstad-4451151.aspx Uppsala blir ingen storstad], Upsala Nya Tidning. Retrieved 16 May 2020</ref> === Ukraine === [[File:Богородчани, 4 державна пожежно-рятувальна частина у ДСНС України, 2.jpg|thumb|Fire station in town of [[Bohorodchany]]]] In Ukraine the term ''town'' ({{lang|uk|містечко}}, {{lang|uk-latn|mistechko}}) existed from the Medieval period until 1925, when it was replaced by the [[Politics of the Soviet Union|Soviet government]] with ''[[urban type settlement]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20160829023834/http://ukrlit.org/slovnyk/%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE Mistechko]. Public electronic dictionary of Ukrainian language (ukrlit.org)</ref> Historically, a town in the Ukrainian lands was a smaller populated place that was chartered under the [[German town law]] and had a market square (see [[Market town]]). === United Kingdom === {{Main|City status in the United Kingdom}} ==== England and Wales ==== {{Main|List of urban areas in England by population|list of urban areas in Wales by population}} [[File:Rugby town centre.jpg|thumb|right|A traditional English town centre at [[Rugby, Warwickshire|Rugby]]]] In England and Wales, a town traditionally was a settlement which had a charter to hold a [[Market (place)|market]] or [[fair]] and therefore became a "[[market town]]". Market towns were distinguished from villages in that they were the economic hub of a surrounding area, and were usually larger and had more facilities. In parallel with popular usage, however, there are many technical and official definitions of what constitutes a town, to which various interested parties cling. In modern official usage the term ''town'' is employed either for old market towns, or for settlements which have a [[town council]], or for settlements which elsewhere would be classed a city, but which do not have [[city status in the United Kingdom|the legal right]] to call themselves such. Any parish council can decide to describe itself as a town council, but this will usually only apply to the smallest "towns" (because larger towns will be larger than a single civil parish). Not all settlements which are commonly described as towns have a town council or borough council. In fact, because of many successive changes to the structure of local government, there are now few large towns which are represented by a body closely related to their historic borough council. These days, a smaller town will usually be part of a local authority which covers several towns. And where a larger town ''is'' the seat of a local authority, the authority will usually cover a much wider area than the town itself (either a large rural hinterland, or several other, smaller towns). Additionally, there are "[[New towns in the United Kingdom|new town]]s" which were created during the 20th century, such as [[Basildon]], [[Redditch]] and [[Telford]]. Some settlements which describe themselves as towns (e.g. [[Shipston-on-Stour]], [[Warwickshire]]) are smaller than some large villages (e.g. [[Kidlington]], [[Oxfordshire]]). The status of a ''city'' is reserved for places that have [[letters patent]] entitling them to the name, historically associated with the possession of a cathedral. Some large municipalities (such as [[Northampton]] and [[Bournemouth]]) are legally [[borough]]s but not cities, whereas some cities are quite small — such as [[Ely, Cambridgeshire|Ely]] or [[St David's]]. The city of [[Brighton and Hove]] was created from the two former towns and some surrounding villages, and within the city the correct term for the former distinct entities is somewhat unclear. [[File:Windhill.jpg|thumb|[[Bishop's Stortford]]]] It appears that a city may become a town, though perhaps only through administrative error: [[Rochester, Kent|Rochester]] in Kent had been a city for centuries but, when in 1998 the [[Medway]] district was created, a bureaucratic blunder meant that Rochester lost its official [[City status in the United Kingdom|city status]] and is now technically a town. It is often thought that towns with [[cathedral|bishops' seats]] rank automatically as cities: however, [[Chelmsford]] was a town until 5 June 2012 despite being the seat of the [[diocese of Chelmsford]], created in 1914. [[St Asaph]], which is the seat of the [[diocese of St Asaph]], only became a city on 1 June 2012 though the diocese was founded in the mid-sixth century. In reality, the pre-qualification of having a cathedral of the established [[Church of England]], and the formerly established [[Church in Wales]] or [[Church of Ireland]], ceased to apply from 1888. The word ''town'' can also be used as a general term for urban areas, including cities and in a few cases, districts within cities. In this usage, a city is a type of town; a large one, with a certain status. For example, central [[Greater London]] is sometimes referred to colloquially as "London town". (The "[[City of London]]" is the historical nucleus, informally known as the "Square Mile", and is administratively separate from the rest of Greater London, while the [[City of Westminster]] is also technically a city and is also a [[London borough]].) [[Camden Town]] and [[Somers Town, London|Somers Town]] are districts of London, as [[New Town, Edinburgh|New Town]] is a district of [[Edinburgh]] – actually the Georgian centre. In recent years the division between cities and towns has grown, leading to the establishment of groups like the Centre for Towns, who work to highlight the issues facing many towns.<ref>{{Cite web|url=https://www.centrefortowns.org/about-us|title=About Us|last=Design|first=Concom Website|website=Centre For Towns|language=en-gb|access-date=26 January 2020}}</ref> Towns also became a significant issue in the [[2020 Labour Party leadership election (UK)|2020 Labour Party leadership election]], with [[Lisa Nandy]] making significant reference to Labour needing to win back smaller towns which have swung away from the party.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicshome.com/news/uk/economy/house/house-magazine/107129/lisa-nandy-mp-britains-towns-are-short-changed-cities|title=Lisa Nandy MP: Britain's towns are short-changed as cities capture an ever-greater share of foreign investment|last=PoliticsHome.com|date=8 October 2019|website=PoliticsHome.com|language=en|access-date=26 January 2020}}</ref> === United States === [[File:Wyatt-indiana-from-above.jpg|thumb|The tiny farming community of [[Wyatt, Indiana]]]] In the United States, the meaning of the term town is different in each state. In some states, a town is a town if the state says it is. In other states, like Wisconsin, a town is a subdivision of a county. In other states, like Michigan, the name "town" has no official meaning. People use it to describe any place where many people live. In the six New England states, a town is a kind of municipality that is like a city, but smaller. For example, in Pennsylvania, a town is a specific type of incorporated municipality, distinct from townships and boroughs, with only one town, Bloomsburg, officially designated as such under state law.<ref>{{Cite web |title=Pennsylvania Municipalities: Classifications |publisher=Pennsylvania Department of Community and Economic Development |url=<a href="https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/">https://dced.pa.gov/local-government/municipal-statistics/</a> |access-date=2025-09-04}}</ref> They're originally based around a population center and in most cases correspond to the geographical designations used by the United States Census Bureau for reporting of housing and population statistics. Municipalities vary greatly in size, from the millions of residents of New York City and Los Angeles to the few hundred people who live in Jenkins, Minnesota.<ref>{{Cite web |title=State and Local Government |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/state-local-government/ |access-date=23 May 2023 |website=The White House |language=en-US}}</ref> In some instances, the term ''town'' refers to a small incorporated municipality of less than a population threshold specified by state statute, while in others a town can be significantly larger. Some states do not use the term ''town'' at all, while in others the term has no official meaning and is used informally to refer to a populated place, of any size, whether incorporated or unincorporated. In some other states, the words ''town'' and ''city'' are legally interchangeable. The [[Census of Governments]] treats jurisdictions called towns in the [[New England]] states, [[Minnesota]], [[New York (state)|New York]], and [[Wisconsin]] as [[civil township|townships]] rather than municipalities.<ref name="isd2022">[https://www.census.gov/content/dam/Census/library/publications/2024/econ/2022ISD.pdf Individual State Descriptions: 2022], 2022 [[United States Census of Governments|Census of Governments]], [[United States Census Bureau]]</ref> Small-town life has been a major theme in American literature, especially stories of rejection by young people leaving for the metropolis.<ref>[[Miles Orvell]], ''The Death and Life of Main Street: Small Towns in American Memory, Space, and Community'' (University of North Carolina Press; 2012)</ref> Since the use of the term varies considerably by state, individual usages are presented in the following sections: ====California==== In [[California]], the words ''town'' and ''city'' are synonymous by law (see Cal. Govt. Code §§ 34500–34504).<ref>{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/california/code-gov/title-4/division-2/part-1/chapter-3/|title=2024 California Code :: Government Code - GOV :: TITLE 4 - GOVERNMENT OF CITIES :: DIVISION 2 - ORGANIZATION AND BOUNDARIES :: PART 1 - ORGANIZATION :: CHAPTER 3 - Corporate Name|website=Justia Law}}</ref> There are two types of cities in California: charter and general law. Cities organized as charter cities derive their authority from a [[municipal charter|charter]] that they draft and file with the state, and which, among other things, states the municipality's name as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Government Code §§ 34500–34504 apply to cities organized as [[general-law municipality|general law cities]], which differ from charter cities in that they do not have charters but instead operate with the powers conferred them by the pertinent sections of the Government Code. Like charter cities, general law cities may incorporate as "City of (Name)" or "Town of (Name)." Some cities change what they are referred to as. The sign in front of the municipal offices in [[Los Gatos, California]], for example, reads "City of Los Gatos", but the words engraved on the building above the front entrance when the city hall was built read "Town of Los Gatos." There are also signs at the municipal corporation limit, some of which welcome visitors to the "City of Los Gatos" while older, adjacent signs welcome people to the "Town of Los Gatos." Meanwhile, the village does not exist in California as a municipal corporation. Instead, the word ''town'' is commonly used to indicate any unincorporated community that might otherwise be known as an unincorporated village. Additionally, some people may still use the word ''town'' as shorthand for ''township'', which is not an incorporated municipality but an administrative division of a county. ====Georgia==== Georgia is divided into 159 [[County (United States)|counties]] and contains 535 [[Municipal corporation|municipalities]] consisting of cities, towns, consolidated city-counties, and consolidated cities.<ref name="Census Georgia 2010">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-12.pdf|title=Georgia: 2010 Population and Housing Unit Counts 2010 Census of Population and Housing | date = September 2012|publisher = [[United States Census Bureau]]| website = [[2010 United States census]]| access-date = 8 August 2016|page=III-2}}</ref><ref name="Census 2020">{{cite web|url=https://www.legis.ga.gov/api/document/docs/default-source/reapportionment-document-library/2020-census-count-by-city-population.pdf?sfvrsn=274928ba_2|title= 2020 Census Count by Georgia City Population | access-date = 17 April 2022}}</ref> There is no legal difference in Georgia between cities and towns.<ref name="NGE">Perry Hiott & Chris Dobbs, [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/government-politics/georgias-city-governments Georgia's City Governments], ''New Georgia Encyclopedia'' (last updated 12 November 2015).</ref> ====Hawaii==== In Hawaii, the Department of Business, Economic Development, and Tourism has the statutory authority to establish, modify, or abolish the statistical boundaries for cities, town, and. villages.<ref>{{Cite web|url=https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911174516/https://casetext.com/statute/hawaii-revised-statutes/division-1-government/title-4-state-organization-and-administration-generally/chapter-26-executive-and-administrative-departments/part-i-organization-generally/section-26-18-department-of-business-economic-development-and-tourism|url-status=dead|archive-date=11 September 2024|title=Section 26-18 - Department of business, economic development, and tourism, Haw. Rev. Stat. § 26-18 &#124; Casetext Search + Citator|website=casetext.com}}</ref> However, the only municipal government in Hawaii is the City and County of [[Honolulu]].<ref name="isd2022" /> ====Illinois==== In [[Illinois]], the word ''town'' has been used both to denote a subdivision of a county called a township,<ref>See the Township Code, 60 ILCS 1 et seq.</ref> and to denote a form of municipality similar to a [[village]], in that it is generally governed by a president and trustees rather than a mayor.<ref>See ''Phillips v. Town of Scales Mound'', 195 Ill. 353, 357, 63 N.E. 180 (1902)</ref> In some areas a town may be incorporated legally as a village (meaning it has at large trustees) or a city (meaning it has aldermen from districts) and absorb the duties of the [[coterminous municipality|township it is coterminous with]] (maintenance of birth records, certain welfare items). [[Evanston, Illinois|Evanston]], [[Berwyn, Illinois|Berwyn]] and [[Cicero, Illinois|Cicero]] are examples of towns in this manner. Under the current Illinois Municipal Code, an incorporated or unincorporated town may choose to incorporate as a city or as a village, but other forms of incorporation are no longer allowed.<ref>''See generally'' Article 2 of the Illinois Municipal Code, 65 ILCS 5/2‑1‑1 et seq.</ref> ====Indiana==== In [[Indiana]], a ''town'' is differentiated from a ''city'' in that a town can not become a city until it has a population of at least 2,000. The form of government is also different from that of a city in that the town council is both the legislative and executive branches of government. The mayor is selected by the council from within its ranks and operates as a [[first among equals]].<ref>{{cite web|title=Town vs. City|url=http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|website=Townofclarksville.com|access-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908020047/http://www.townofclarksville.com/town_vs_city.php|archive-date=8 September 2016}}</ref> ====Louisiana==== In [[Louisiana]], a town is defined as being a municipal government having a population of 1,001 to 4,999 inhabitants.<ref name="isd2022" /> ====Maryland==== While a town is generally considered a smaller entity than a city, the two terms are legally interchangeable in Maryland.<ref name="isd2022" /> The only exception is the [[independent city]] of [[Baltimore]], which is a special case, as it was created by the [[Constitution of Maryland]]. ====Mississippi==== Municipalities in Mississippi are classified according to population size. At time of incorporation, municipalities with populations of more than 2,000 are classified as cities, municipalities containing between 301 and 2000 persons are classified as towns, and municipalities between 100 and 300 persons are classified as villages.<ref name="MississippiLaw">{{cite web|url=https://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| title = Municipal Government| date = October 2014| publisher = Secretary of State| work = State of Mississippi| access-date = 10 August 2016| page = 381| url-status = dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20170126110031/http://www.sos.ms.gov/Education-Publications/Documents/BlueBook/10-2014-Municipal-Government.pdf| archive-date = 26 January 2017}}</ref> Places may be incorporated to become a city, town, or village through a petition signed by two-thirds of the qualified voters who reside in the proposed municipality.<ref name="MississippiLaw" /> The major function of municipal governments are to provide services for its citizens such as maintaining roads and bridges, providing law, fire protection, and health and sanitation services.<ref name="MississippiLaw" /> ====Nevada==== In [[Nevada]], a town has a form of government, but is not considered to be incorporated. It generally provides a limited range of services, such as [[Land-use planning]] and recreation, while leaving most services to the county. Many communities have found this "semi-incorporated" status attractive; the state has only 20 incorporated [[List of cities in Nevada|cities]], and towns as large as [[Paradise, Nevada|Paradise]] (186,020 in 2000 Census), home of the [[Las Vegas Strip]]. Most [[county seat]]s are also towns, not cities. ====New England==== {{Main|New England town}} [[File:Downtown Ipswich MA.jpg|thumb|A downtown of [[Ipswich, Massachusetts]]]] In the six [[New England]] states, a [[New England town|town]] is the most prevalent minor civil division, and in most cases, are a more important form of government than the county. In [[Connecticut]], [[Rhode Island]] and seven out of fourteen counties in [[Massachusetts]], in fact, counties only exist as boundaries for state services and chambers of commerce at most, and have no independent legal functions. In [[New Hampshire]], [[Maine]], and [[Vermont]], counties function at a limited scope, and are still not as important in northern New England as they are outside of the northeast. In all six states, towns perform functions that in most states would be county functions. The defining feature of a New England town, as opposed to a city, is that a [[town meeting]] and a [[board of selectmen]] serve as the main form of government for a town, while cities are run by a mayor and a city council. For example, [[Brookline, Massachusetts]] is a town, even though it is fairly urban, because of its form of government. In the three southern New England states, the entire land area is divided into towns and cities, while the three northern states have small areas that are unincorporated. In Vermont and New Hampshire, the population of these areas is practically nonexistent, while in Maine, unincorporated areas make up roughly half of the state's area but only one percent of the state's population. Though the U.S. Census Bureau defines New England towns as "minor civil divisions" for statistical purposes, all New England towns are [[municipal corporations]] equivalent to cities in all legal respects, except for form of government. For statistical purposes, the Census Bureau uses [[census-designated place]]s for the built-up population centers within towns, though these have no legal or social recognition for residents of those towns. Similarly, the Census Bureau uses a special designation for [[urban areas]] within New England, the [[New England city and town area]], instead of the [[metropolitan statistical area]] it uses in the rest of the country. ====North Carolina==== In [[North Carolina]], all cities, towns, and villages are incorporated as [[List of municipalities in North Carolina|municipalities]]. According to the North Carolina League of Municipalities,<ref>{{cite web|website = North Carolina League of Municipalities|title = How NC Cities Work|url=https://www.nclm.org/advocacy/how-nc-cities-work |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516211303/http://www.nclm.org/resource-center/Pages/How-Municipalities-Work.aspx |archive-date=16 May 2010 }}</ref> there is no legal distinction among a city, town, or village—it is a matter of preference of the local government. Some North Carolina cities have populations as small as 1,000 residents, while some towns, such as [[Cary, North Carolina|Cary]], have populations of greater than 100,000. ====Oklahoma==== In [[Oklahoma]], according to the state's municipal code, ''city'' means a municipality which has incorporated as a city in accordance with the laws of the state, whereas ''town'' means a municipality which has incorporated as a town in accordance with the laws of the state, and ''municipality'' means any incorporated city or town.<ref name="OklahomaLaw1">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75748 |title= 11 O.S. 1–102 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 1-102, Definitions)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> The term ''village'' is not defined or used in the act.<ref name="OklahomaLaw1" /> Any community of people residing in compact form may become incorporated as a town; however, if the resident population is one thousand or more, a town or community of people residing in compact form may become incorporated as a city.<ref name="OklahomaLaw2">{{cite web|url=https://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=75750|title= 11 O.S. 2–101 (Oklahoma Statutes, Title 11, Cities and Towns; Chapter 1, Oklahoma Municipal Code; Section 2-101, Incorporation of a Municipality)|publisher=Oklahoma State Courts Network|access-date=14 April 2020}}</ref> ====Pennsylvania==== In [[Pennsylvania]], the incorporated divisions are townships, boroughs, and cities, of which boroughs are equivalent to towns (example: [[State College, Pennsylvania|State College]] is a borough). However, one borough is incorporated as a town: [[Bloomsburg, Pennsylvania|Bloomsburg]]. ====South Carolina==== At incorporation, municipalities may choose to be named either "City of" or "Town of", however there is no legal difference between the two.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c007.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 7 – Municipal Corporations |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> All municipalities are responsible for providing local service including law enforcement, fire protection, waste and water management, planning and zoning, recreational facilities, and street lighting.<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c001.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 1 – Incorporation |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> Municipalities may incorporate with one of three forms of government: 141 chose [[Mayor–council government|mayor–council]], 95 chose [[Municipal council|council]], and 33 chose [[Council–manager government|council–manager]].<ref>{{cite web|url=https://www.scstatehouse.gov/code/t05c005.php |title=Code of Laws – Title 5 – Chapter 5 – Selection Of Forms Of Municipal Government |publisher=Scstatehouse.gov |access-date=25 July 2018}}</ref> ====Tennessee==== Some Tennessee municipalities are called "cities" and others are called "towns."<ref>{{cite web|url=http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |title=Tennessee 2000 Population Summary |publisher=Office of Local Government, Tennessee Comptroller of the Treasury |access-date=15 October 2007 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116203543/http://www.comptroller.state.tn.us/lg/2000city.htm |archive-date=16 January 2008 }}</ref> These terms do not have legal significance in Tennessee<ref>{{cite web |url=http://www.tennessee.gov/tacir/PDF_FILES/Taxes/State%20Shared%20Taxes04.pdf |title=State Tax Sharing, Fairness, and Local Government Finances in Tennessee |work=Tennessee.gov |publisher=[[Tennessee Advisory Commission on Intergovernmental Relations]] |date=January 2004 |page=xiv |access-date=7 November 2008 |quote=There are 348 cities in Tennessee and each is characterized as either a city or a town (in our state, there is no legal distinction between the two).}}</ref> and are not related to population, date of establishment, or type of [[municipal charter]]. ====Texas==== In [[Texas]], although some municipalities refer to themselves as "towns" or "villages" (to market themselves as an attractive place to live), these names have no specific designation in Texas law; legally all incorporated places are considered [[List of municipalities in Texas|cities]]. ====Utah==== {{see also|List of municipalities in Utah}} In [[Utah]], the legal use of the terms ''town'' and ''city'' is based on population. A municipality with a population of 1,000 or more is a city, while less than 1,000 is a town. In addition, cities are divided into five separate classes based on the population.<ref>{{cite web|url=http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|title=Utah Code, Title 10, Chapter 2, Section 301|publisher=Utah State Legislature|access-date=11 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808233054/http://le.utah.gov/~code/TITLE10/htm/10_02_030100.htm|archive-date=8 August 2011}}</ref> ====Virginia==== {{main|Administrative divisions of Virginia#Towns}} In [[Virginia]], a town is an incorporated municipality similar to a city (though with a smaller required minimum population). But while cities are by Virginia law independent of counties, towns are contained within counties.<ref>{{cite web |author=Charles A. Grymes|url=http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |title=County vs. Town vs. City in Virginia |access-date=31 May 2011 |quote=Cities own and maintain their roads, while Virginia counties (except for Arlington and Henrico) rely upon [[Virginia Department of Transportation|VDOT]] for road maintenance. Cities get a fixed allocation of state funding for building and maintaining those roads, while counties must compete with each other and other VDOT priorities for a substantial portion of their road budget. Cities have been granted more authorities, such as the right of city councils to issue bonds to build roads without a voter referendum (counties must get voter approval in a referendum before issuing road bonds). In Virginia, towns have distinct boundaries, established by the [[Virginia General Assembly|General Assembly]] or by courts guided by laws passed by the legislature. Towns are not independent from counties; residents of towns are still residents of the county in which the town is located. For example, residents of the four towns of [[Haymarket, Virginia|Haymarket]], [[Quantico, Virginia|Quantico]], [[Dumfries, Virginia|Dumfries]], and [[Occoquan, Virginia|Occoquan]] are also residents of [[Prince William County, Virginia|Prince William County]]. They pay both town and county property taxes, and town residents get to vote for a town council/mayor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620092601/http://virginiaplaces.org/vagupnova/countytowncity.html |archive-date=20 June 2010 }}</ref> ====Washington==== {{Further|City government in Washington (state)}} A town in the state of [[Washington (state)|Washington]] is a municipality that has a population of less than 1,500 at incorporation, however an existing town can reorganize as a code city.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx |title=Classification of Washington Cities |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620001644/http://www.mrsc.org/subjects/governance/locgov31.aspx }}</ref> Town government authority is limited relative to [[city (Washington)|cities]], the other main classification of municipalities in the state.<ref>{{cite web |url=http://www.mrsc.org/subjects/management/forms/townandcodecity.aspx |title=A Comparison of the Powers of a Town and a Noncharter Code City |publisher=Municipal Research and Services Center of Washington |access-date=14 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725204227/http://www.mrsc.org/Subjects/Management/forms/townandcodecity.aspx |archive-date=25 July 2008 }}</ref> {{As of|2012|post=,}} most municipalities in Washington are cities (see: [[List of towns in Washington]]). ====Wisconsin==== {{main|Administrative divisions of Wisconsin}} {{See also|List of towns in Wisconsin}} [[Wisconsin]] has towns which are areas outside of incorporated cities and villages. These towns retain the name of the civil township from which they evolved and are often the same name as a neighboring city. Some towns, especially those in urban areas, have services similar to those of incorporated cities, such as police departments. These towns will, from time to time, incorporate into cities, such as [[Fox Crossing, Wisconsin|Fox Crossing]] in 2016 from the former town of [[Menasha (town), Wisconsin|Menasha]].<ref>{{Cite web |url=http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |title=Incorporation Information – Town of Menasha Town of Menasha |access-date=4 March 2017 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211054509/http://www.town-menasha.com/town-of-menasha-incorporation-update/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> Often this is to avoid annexation into neighboring cities and villages. ====Wyoming==== A [[Wyoming]] statute indicates towns are incorporated municipalities with populations of less than 4,000. Municipalities of 4,000 or more residents are considered "first-class cities".<ref>{{cite web|url=http://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx|title=Title 15 – Cities and Towns; Chapter 1 – General Provisions; Article 1 – Powers and Miscellaneous Matters; 15-1-101. Definitions|publisher=State of Wyoming|access-date=26 August 2019|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102125427/https://wyoleg.gov/statutes/compress/title15.docx}}</ref> Some examples are [[Moorcroft, Wyoming]] and [[Sundance, Wyoming]]. ===ويتنام=== ويتنام ۾، هڪ ضلعي سطح جو شهر (ويٽنامي: thị xã) هڪ صوبي (tỉnh) يا ميونسپلٽي (thành phố trực thuộc trung ương) هيٺان، ٻيو ذيلي تقسيم آهي. هڪ ڪميون-سطح وارو شهر (thị trấn) هڪ ٽيون-سطح (ڪميون-سطح) سب ڊويزن، هڪ ضلعي هيٺان (huyện). ==پڻ ڏسو== * [[ڳوٺ]] * [[شهر]] * [[صوبو]] * [[ملڪ]] * مسافر شهر * ڪمپني شهر * ترقي يافته ماحول * آگ جو نشان * شهرن جون فهرستون * مقام * ميگالوپولس * پروٽو-شهر * ٽائون چارٽر * ٽائون هال * ٽائون جون حدون * ٽائون جا مراعات * ٽائون اسڪوائر ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==ٻاهرين لنڪس== {{Wiktionary}} * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/9f0b5791ed98061fca256f1900128409?OpenDocument Australian Bureau of Statistics: Australian Standard Geographical Classification (ASGC) 2005] * [http://www.open-site.org/Regional Open-Site Regional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129142135/http://www.open-site.org/Regional |date=2021-01-29 }} — Contains information about towns in numerous countries. * [http://arquivo.pt/wayback/20091226080929/http://www.e-geopolis.eu/ Geopolis]: research group, university of Paris-Diderot, France — Access to Geopolis Database {{Types of administrative division}} {{Authority control}} [[زمرو:قصبو]] [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] lno5c22gi0fpk0bdeb2dfhaw5q175a1 0 9969 394389 392342 2026-07-14T22:02:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 394389 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = گھوڙاٻاڙي | official_name = تعلقه گھوڙاٻاڙي | native_name = | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = تعلقو | image_skyline = | imagesize = 300px | image_alt = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map =Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|24|19|N|67|44|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان ]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 =[[ٺٽو ضلعو]] | subdivision_type3 =صدر مقام | subdivision_name3 =[[گھوڙاٻاڙي]] شھر | subdivision_type4 =يونين ڪاؤنسلون | subdivision_name4 =5 | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total = | population_footnotes = | population_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''گهوڙاٻاري تعلقو''' (اُچار: گهوڙاٻارِي تالُڪو، [[اردو]]: تعلقہ گھوڑا باری) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] جو هڪ تعلقو آهي۔ 2017ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي آبادي 174,088 هئي، جڏهن ته ان جي ڪل ايراضي 1,018 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS"/><ref>{{cite web |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=38&dn=Thatta |url-status=dead |title=Tehsils & Unions in the District of Thatta (including Ghorabari) |website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website |archive-date=9 February 2012 |access-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209042952/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=38&dn=Thatta}}</ref> گهوڙا ٻاري جي کٿور ۽ حيات گاهو ٻيلن ۾ [[سنڌ ساحلي ترقياتي اٿارٽي]] پاران 3,000 ايڪڙ ايراضيءَ تي [[تيل واري کجي]] جي پوک جو منصوبو رٿيو ويو هو، جنهن کي 2025ع تائين مڪمل ڪرڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite news |url=https://gulfnews.com/world/asia/pakistan/sindh-to-use-3000-acres-of-forest-land-for-oil-palm-cultivation-1.77425524 |title=Sindh to use 3,000 acres of forest land for palm oil cultivation |newspaper=Gulf News |date=24 February 2021 |author=Azeem Samar |access-date=5 April 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گهوڙاٻاري تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:ٺٽو ضلعو]] [[زمرو:ٺٽو ضلعي جا تعلقا]] iy3rvtehngy4ekiu445zsg7qxe2iuoy 0 10036 394274 393971 2026-07-14T17:40:25Z Intisar Ali 8681 /* */ 394274 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = هالا تعلقو | native_name = هالا تعلقو | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 100px | blank_emblem_type = لوگو | blank_emblem_link = | image_map = | mapsize = 280px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map =Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|25|49|N|68|25|E|region:PK|display=inline,title}} | map_caption1 = [[پاڪستان]] ۾ مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ضلعو مٽياري]] | population_total = 262423 | population_as_of = 2017 | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | leader_title = [[ناظم]] | leader_name = سيد غوث علي شاهه | leader_title1 = [[نائب ناظم]] | leader_name1 = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''هالا تعلقو''' ([[سنڌي ٻولي|سنڌي]]: '''هالا تعلقو''') [[ضلعو مٽياري]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جو هڪ [[تعلقو|انتظامي تعلقو]] آهي.<ref>[http://www.nrb.gov.pk/lg_election/tehsil.asp?district=112&dn=Matiari Tehsil Nazims & Naib Tehsil Nazims in the District of Matiari] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326132431/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/tehsil.asp?district=112&dn=Matiari |date=2012-03-26 }}</ref> 2017ع جي مردم شماري موجب هالا تعلقي جي ڪل آبادي 262,423 هئي، جنهن مان 143,965 ڳوٺاڻن علائقن ۽ 118,458 شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82301|title=Hala (Taluka, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=2020-02-09}}</ref> هالا تعلقي م مخدوم نوح سرور جي مزار آهي۔ هالا م هث جو هنر به جام تئي تو۔ [[هالا]] شھر هن تعلقي جو صدر مقام آهي. تعلقي جا اهم شهر ۽ ڳوٺ [[پراڻو هالا]]، [[ڀٽ شاهه]]، [[پنج مورو]]، [[خاندو]] ۽ [[ڀنوٺ]] آهن. == يونين ڪائونسلون == هالا تعلقي ۾ هيٺيون ڇهه [[يونين ڪائونسل]]ون شامل آهن: * [[ڀنوٺ]] * [[ڀٽ شاهه]] * [[هالا-1]] * [[هالا-2]] * [[هالا-3]] * [[پنج مورو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هالا تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:مٽياري ضلعي جا تعلقا]] c3rsmxrzvmk4j4rwqwnh1fjjqd6d847 394275 394274 2026-07-14T17:40:47Z Intisar Ali 8681 /* */ 394275 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = هالا تعلقو | native_name = هالا تعلقو | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 100px | blank_emblem_type = لوگو | blank_emblem_link = | image_map = | mapsize = 280px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map =Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|25|49|N|68|25|E|region:PK|display=inline,title}} | map_caption1 = [[پاڪستان]] ۾ مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ضلعو مٽياري]] | population_total = 262423 | population_as_of = 2017 | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | leader_title = [[ناظم]] | leader_name = سيد غوث علي شاهه | leader_title1 = [[نائب ناظم]] | leader_name1 = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''هالا تعلقو''' ([[سنڌي ٻولي|سنڌي]]: '''هالا تعلقو''') [[ضلعو مٽياري]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جو هڪ [[تعلقو|انتظامي تعلقو]] آهي.<ref>[http://www.nrb.gov.pk/lg_election/tehsil.asp?district=112&dn=Matiari Tehsil Nazims & Naib Tehsil Nazims in the District of Matiari] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326132431/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/tehsil.asp?district=112&dn=Matiari |date=2012-03-26 }}</ref> 2017ع جي مردم شماري موجب هالا تعلقي جي ڪل آبادي 262,423 هئي، جنهن مان 143,965 ڳوٺاڻن علائقن ۽ 118,458 شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82301|title=Hala (Taluka, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=2020-02-09}}</ref> هالا تعلقي م مخدوم نوح سرور جي مزار آهي۔ هالا م هث جو هنر به جام تئي تو۔ [[هالا]] شھر هن تعلقي جو صدر مقام آهي. تعلقي جا اهم شهر ۽ ڳوٺ [[پراڻو هالا]]، [[ڀٽ شاهه]]، [[پنج مورو]]، [[خاندو]] ۽ [[ڀنوٺ]] آهن. == يونين ڪائونسلون == هالا تعلقي ۾ هيٺيون ڇهه [[يونين ڪائونسل]]ون شامل آهن: * [[ڀنوٺ]] * [[ڀٽ شاهه]] * [[هالا-1]] * [[هالا-2]] * [[هالا-3]] * [[پنج مورو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هالا تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:مٽياري ضلعي جا تعلقا]] 2682vvom3ti8lkp2cmnar06bmn3mu7u 0 10825 394312 249643 2026-07-14T18:45:58Z Intisar Ali 8681 /* */ 394312 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڀارتي فلمي اداڪار، فلمي هدايتڪار، فلمي پروڊيوسر ۽ ليکڪ (ڄائو 1969ع)}} {{For|پاڪستاني ڪرڪيٽرن لاءِ|سهيل خان (ڪرڪيٽر، ڄائو 1984)|سهيل خان (ڪرڪيٽر، ڄائو 1967)}} {{خانو شخصيت | نالو = سهيل خان | تصوير = Sohail Khan Diwali bash.jpg | تصوير_وضاحت = سهيل خان، 2018ع | پيدائشي_نالو = سهيل سليم خان | ڄم_تاريخ = {{Birth date and age|1969|12|20|df=yes}}<ref name="redi_HowS">{{Cite news |title=How Sohail Khan celebrated his 46th birthday |work=Rediff |date=21 December 2015 |access-date=1 August 2016 |url=https://www.rediff.com/movies/report/how-sohail-khan-celebrated-his-46th-birthday/20151221.htm}}</ref> | ڄم_هنڌ = [[بمبئي]]، [[مهاراشٽر]]، ڀارت<br/>{{small|(موجوده [[ممبئي]])}} | پيشو = [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]]، [[ليکڪ]] | زال = {{marriage|[[سيما سجدهه]]|1998|2022|reason=طلاق}} | اولاد = 2 | والدين = [[سليم خان]] (پيءُ)<br/>[[هيلن (اداڪارا)|هيلن]] (سوتيلي ماءُ) | مائٽ = [[سلمان خان]] (ڀاءُ)<br/>[[ارباز خان]] (ڀاءُ)<br/>[[الويرا خان اگني هوتري]] (ڀيڻ) | خاندان = [[سليم خان خاندان]] | سرگرم_سال = 1997ع–هاڻوڪو }} '''سهيل سليم خان''' (ڄائو: 20 ڊسمبر 1969ع) هڪ ڀارتي [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]] ۽ [[ليکڪ]] آهي، جيڪو بنيادي طور [[هندي سئنيما]] ۾ ڪم ڪري ٿو. هو اداڪارن [[سلمان خان]] ۽ [[ارباز خان]] جو ننڍو ڀاءُ آهي، جڏهن⁠تہ [[الويرا خان اگني هوتري]] سندس وڏي ڀيڻ آهي. هو پنهنجي پروڊڪشن ڪمپني '''سهيل خان پروڊڪشنز''' جي نالي سان فلمون پڻ تيار ڪري ٿو. d5lzm03skryev3r0hxsnh3f2guhhsyd 394313 394312 2026-07-14T18:46:51Z Intisar Ali 8681 /* */ 394313 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڀارتي فلمي اداڪار، فلمي هدايتڪار، فلمي پروڊيوسر ۽ ليکڪ (ڄائو 1969ع)}} {{Infobox person | name = سهيل خان | image = Sohail Khan Diwali bash.jpg | caption = سهيل خان، 2018ع | birth_name = سهيل سليم خان | birth_date = {{Birth date and age|1969|12|20|df=yes}}<ref name="redi_HowS">{{Cite news |title=How Sohail Khan celebrated his 46th birthday |work=Rediff |date=21 December 2015 |access-date=1 August 2016 |url=https://www.rediff.com/movies/report/how-sohail-khan-celebrated-his-46th-birthday/20151221.htm}}</ref> | birth_place = [[بمبئي]]، [[مهاراشٽر]]، ڀارت<br />{{small|(هاڻوڪو [[ممبئي]])}} | occupation = [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]]، [[ليکڪ]] | spouse = {{marriage|[[سيما سجدهه]]|1998|2022|reason=طلاق}} | children = 2 | parents = [[سليم خان]] (پيءُ)<br />[[هيلن (اداڪارا)|هيلن]] (سوتيلي ماءُ) | relatives = [[سلمان خان]] (ڀاءُ)<br />[[ارباز خان]] (ڀاءُ)<br />[[الويرا خان اگني هوتري]] (ڀيڻ) | family = [[سليم خان خاندان]] | years_active = 1997ع–هاڻوڪو }} '''سهيل سليم خان''' (ڄائو: 20 ڊسمبر 1969ع) هڪ ڀارتي [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]] ۽ [[ليکڪ]] آهي، جيڪو بنيادي طور [[هندي سئنيما]] ۾ ڪم ڪري ٿو. هو اداڪارن [[سلمان خان]] ۽ [[ارباز خان]] جو ننڍو ڀاءُ آهي، جڏهن⁠تہ [[الويرا خان اگني هوتري]] سندس وڏي ڀيڻ آهي. هو پنهنجي پروڊڪشن ڪمپني '''سهيل خان پروڊڪشنز''' جي نالي سان فلمون پڻ تيار ڪري ٿو. f8prot0et2z58zrknxiux0o7phb6mer 394314 394313 2026-07-14T18:48:22Z Intisar Ali 8681 /* */ 394314 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڀارتي فلمي اداڪار، فلمي هدايتڪار، فلمي پروڊيوسر ۽ ليکڪ (ڄائو 1969ع)}} {{Infobox person | name = سهيل خان | image = Sohail Khan Diwali bash.jpg | caption = سهيل خان، 2018ع | birth_name = سهيل سليم خان | birth_date = {{Birth date and age|1969|12|20|df=yes}}<ref name="redi_HowS">{{Cite news |title=How Sohail Khan celebrated his 46th birthday |work=Rediff |date=21 December 2015 |access-date=1 August 2016 |url=https://www.rediff.com/movies/report/how-sohail-khan-celebrated-his-46th-birthday/20151221.htm}}</ref> | birth_place = [[بمبئي]]، [[مهاراشٽر]]، ڀارت<br />{{small|(هاڻوڪو [[ممبئي]])}} | occupation = [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]]، [[ليکڪ]] | spouse = {{marriage|[[سيما سجدهه]]|1998|2022|reason=طلاق}} | children = 2 | parents = [[سليم خان]] (پيءُ)<br />[[هيلن (اداڪارا)|هيلن]] (سوتيلي ماءُ) | relatives = [[سلمان خان]] (ڀاءُ)<br />[[ارباز خان]] (ڀاءُ)<br />[[الويرا خان اگني هوتري]] (ڀيڻ) | family = [[سليم خان خاندان]] | years_active = 1997ع–هاڻوڪو }} '''سهيل سليم خان''' (ڄائو: 20 ڊسمبر 1969ع) هڪ ڀارتي [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]] ۽ [[ليکڪ]] آهي، جيڪو بنيادي طور [[هندي سئنيما]] ۾ ڪم ڪري ٿو. هو اداڪارن [[سلمان خان]] ۽ [[ارباز خان]] جو ننڍو ڀاءُ آهي، جڏهن⁠تہ [[الويرا خان اگني هوتري]] سندس وڏي ڀيڻ آهي. هو پنهنجي پروڊڪشن ڪمپني '''سهيل خان پروڊڪشنز''' جي نالي سان فلمون پڻ تيار ڪري ٿو. ==ابتدائي زندگي== سهيل خان [[بمبئي]] (هاڻوڪي [[ممبئي]]) ۾ مشهور فلمي ڪهاڻيڪار [[سليم خان]] ۽ سندس گهرواري سشيلا چارڪ جي گهر ۾ ڄائو، جنهن بعد ۾ پنهنجو نالو بدلائي سلميٰ خان رکيو. هو اداڪارن [[سلمان خان]] ۽ [[ارباز خان]] جو ننڍو ڀاءُ آهي. سندس پيءُ جي خاندان جو واسطو [[پٺاڻ]] مسلمانن سان آهي، جيڪي [[مدهيه پرديش]] جي شهر [[اندور]] ۾ اچي آباد ٿيا، جڏهن ته سندس ماءُ [[ڊوگرا ماڻهو|ڊوگرا]] ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي]] نسل سان تعلق رکي ٿي.<ref>{{cite magazine |last=Swarup |first=Shubhangi |date=29 January 2011 |url=http://www.openthemagazine.com/article/art-culture/the-kingdom-of-khan |title=The Kingdom of Khan |magazine=[[Open (Indian magazine)|OPEN]] |access-date=17 July 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Salman Khan to take break from Tiger Zinda Hai shoot for Ganesh festival? |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/090817/ganapati-calling-salman.html |work=Deccan Chronicle |date=9 August 2017 |access-date=21 October 2024}}</ref> سندس سوتيلي ماءُ مشهور اداڪارا [[هيلن (اداڪارا)|هيلن]] آهي، جيڪا سليم خان جي ٻي گهرواري آهي. سندس ڀيڻ [[الويرا خان اگني هوتري]]، [[بالي ووڊ]] جي هدايتڪار [[اتل اگني هوتري]] سان شادي ڪئي آهي. سندس ننڍي ڀيڻ [[ارپيتا خان]] فلم ''[[لڪي: نو ٽائيم فار لو]]'' جي تياري دوران اداڪارا [[سنيها اولال]] کي متعارف ڪرائڻ ۾ سهڪار ڪيو، جيڪا سهيل خان پنهنجي اداري ''Sohail Khan Productions'' جي بينر هيٺ تيار ڪئي هئي. ارپيتا جي شادي فلمي اداڪار [[آيوش شرما]] سان ٿي آهي. thpmna8qcea0o7r4iyvpdm09i7hwxl7 394315 394314 2026-07-14T18:49:14Z Intisar Ali 8681 394315 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڀارتي فلمي اداڪار، فلمي هدايتڪار، فلمي پروڊيوسر ۽ ليکڪ (ڄائو 1969ع)}} {{Infobox person | name = سهيل خان | image = Sohail Khan Diwali bash.jpg | caption = سهيل خان، 2018ع | birth_name = سهيل سليم خان | birth_date = {{Birth date and age|1969|12|20|df=yes}}<ref name="redi_HowS">{{Cite news |title=How Sohail Khan celebrated his 46th birthday |work=Rediff |date=21 December 2015 |access-date=1 August 2016 |url=https://www.rediff.com/movies/report/how-sohail-khan-celebrated-his-46th-birthday/20151221.htm}}</ref> | birth_place = [[بمبئي]]، [[مهاراشٽر]]، ڀارت<br />{{small|(هاڻوڪو [[ممبئي]])}} | occupation = [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]]، [[ليکڪ]] | spouse = {{marriage|[[سيما سجدهه]]|1998|2022|reason=طلاق}} | children = 2 | parents = [[سليم خان]] (پيءُ)<br />[[هيلن (اداڪارا)|هيلن]] (سوتيلي ماءُ) | relatives = [[سلمان خان]] (ڀاءُ)<br />[[ارباز خان]] (ڀاءُ)<br />[[الويرا خان اگني هوتري]] (ڀيڻ) | family = [[سليم خان خاندان]] | years_active = 1997ع–هاڻوڪو }} '''سهيل سليم خان''' (ڄائو: 20 ڊسمبر 1969ع) هڪ ڀارتي [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]] ۽ [[ليکڪ]] آهي، جيڪو بنيادي طور [[هندي سئنيما]] ۾ ڪم ڪري ٿو. هو اداڪارن [[سلمان خان]] ۽ [[ارباز خان]] جو ننڍو ڀاءُ آهي، جڏهن⁠تہ [[الويرا خان اگني هوتري]] سندس وڏي ڀيڻ آهي. هو پنهنجي پروڊڪشن ڪمپني '''سهيل خان پروڊڪشنز''' جي نالي سان فلمون پڻ تيار ڪري ٿو. ==ابتدائي زندگي== سهيل خان [[بمبئي]] (هاڻوڪي [[ممبئي]]) ۾ مشهور فلمي ڪهاڻيڪار [[سليم خان]] ۽ سندس گهرواري سشيلا چارڪ جي گهر ۾ ڄائو، جنهن بعد ۾ پنهنجو نالو بدلائي سلميٰ خان رکيو. هو اداڪارن [[سلمان خان]] ۽ [[ارباز خان]] جو ننڍو ڀاءُ آهي. سندس پيءُ جي خاندان جو واسطو [[پٺاڻ]] مسلمانن سان آهي، جيڪي [[مدهيه پرديش]] جي شهر [[اندور]] ۾ اچي آباد ٿيا، جڏهن ته سندس ماءُ [[ڊوگرا ماڻهو|ڊوگرا]] ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي]] نسل سان تعلق رکي ٿي.<ref>{{cite magazine |last=Swarup |first=Shubhangi |date=29 January 2011 |url=http://www.openthemagazine.com/article/art-culture/the-kingdom-of-khan |title=The Kingdom of Khan |magazine=[[Open (Indian magazine)|OPEN]] |access-date=17 July 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Salman Khan to take break from Tiger Zinda Hai shoot for Ganesh festival? |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/090817/ganapati-calling-salman.html |work=Deccan Chronicle |date=9 August 2017 |access-date=21 October 2024}}</ref> سندس سوتيلي ماءُ مشهور اداڪارا [[هيلن (اداڪارا)|هيلن]] آهي، جيڪا سليم خان جي ٻي گهرواري آهي. سندس ڀيڻ [[الويرا خان اگني هوتري]]، [[بالي ووڊ]] جي هدايتڪار [[اتل اگني هوتري]] سان شادي ڪئي آهي. سندس ننڍي ڀيڻ [[ارپيتا خان]] فلم ''[[لڪي: نو ٽائيم فار لو]]'' جي تياري دوران اداڪارا [[سنيها اولال]] کي متعارف ڪرائڻ ۾ سهڪار ڪيو، جيڪا سهيل خان پنهنجي اداري ''سھيل خان پراڊڪشنز'' جي بينر هيٺ تيار ڪئي هئي. ارپيتا جي شادي فلمي اداڪار [[آيوش شرما]] سان ٿي آهي. ==ڪيريئر== سهيل خان پنهنجي فلمي ڪيريئر جي شروعات [[فلمي پروڊيوسر]] ۽ [[فلمي هدايتڪار]] طور ڪئي. هن 1997ع ۾ ايڪشن ٿرلر فلم ''[[اوزار]]'' جي هدايتڪاريءَ سان هدايتڪار طور شروعات ڪئي، جنهن ۾ سندس ڀاءُ [[سلمان خان]] ۽ [[سنجي ڪپور]] مرڪزي ڪردارن ۾ هئا. ان کان پوءِ هن پنهنجي ٻنهي ڀائرن سلمان خان ۽ [[ارباز خان]] کي 1998ع جي ڪامياب فلم ''[[پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا (1998ع جي فلم)|پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا]]'' ۽ 1999ع جي فلم ''[[هيلو برادر (1999ع جي فلم)|هيلو برادر]]'' ۾ هدايت ڏني، جيڪي سندس ان وقت جي پروڊڪشن بينر "G.S. Entertainment" هيٺ تيار ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sohail Khan's Biography |url=http://in.movies.yahoo.com/artists/Sohail-Khan/biography-14487.html |publisher=Yahoo! Movies |access-date=21 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011022615/http://in.movies.yahoo.com/artists/Sohail-Khan/biography-14487.html |archive-date=11 October 2008}}</ref> 2002ع ۾ هن فلم ''[[ميني دل تجھڪو ديا]]'' ذريعي ليکڪ، پروڊيوسر، هدايتڪار ۽ اداڪار طور هڪ ئي وقت ڪم ڪيو. فلم باڪس آفيس تي اوسط ڪاروبار ڪيو.<ref>{{cite web |last=Jha |first=Subhash K |date=17 August 2002 |title=What's unusual about Maine Dil Tujhko Diya? |url=http://www.rediff.com/movies/2002/aug/17prev.htm |work=Rediff |access-date=21 December 2010 |archive-date=26 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026125448/http://www.rediff.com/movies/2002/aug/17prev.htm |url-status=live}}</ref> ان کان پوءِ هن ڪيترين ئي فلمن ۾ اداڪاري ڪئي، پر اهي گهڻي تجارتي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون. سندس پهرين وڏي ڪاميابي 2005ع جي فلم ''[[ميني پيار ڇو ڪيو؟]]'' سان ملي، جنهن ۾ هن پنهنجي ڀاءُ [[سلمان خان]] سان گڏ اداڪاري ڪئي.<ref>{{cite web |title='Maine Pyaar Kyun Kiya' (2005) – Biggest B.O hits of the Decade |url=http://entertainment.in.msn.com/bollywoodthisdecade/hits/gallery.aspx?cp-documentid=3511272&page=33 |publisher=MSN India |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112121823/http://entertainment.in.msn.com/bollywoodthisdecade/hits/gallery.aspx?cp-documentid=3511272&page=33 |archive-date=12 January 2010 |url-status=dead}}</ref> هن فلم ''[[فائيٽ ڪلب – ميمبرز اونلي]]'' جي ڪهاڻي پڻ لکي، ان جي پروڊڪشن ڪئي ۽ ان ۾ اداڪاري به ڪئي، پر اها فلم به باڪس آفيس تي ناڪام رهي. 2006ع ۾ باڪسنگ تي ٻڌل فلم ''[[آريان (2006ع جي فلم)|آريان]]'' دير سان رليز ٿيڻ سبب تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهي، جيتوڻيڪ سندس اداڪاري کي ساراهيو ويو. 2007ع ۾ هن فلم ''[[پارٽنر (2007ع جي فلم)|پارٽنر]]'' جي پروڊڪشن ڪئي، جنهن ۾ [[سلمان خان]]، [[گووندا]]، [[لارا دتا]] ۽ [[ڪترينا ڪيف]] اهم ڪردارن ۾ هئا.<ref>{{cite web |title=Partner: First genuine hit of 2007 |url=http://specials.rediff.com/movies/2007/jul/23box.htm |publisher=Rediff |access-date=21 December 2010 |date=23 July 2007 |archive-date=29 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429232412/http://specials.rediff.com/movies/2007/jul/23box.htm |url-status=live}}</ref> سهيل خان ڀارت ۽ ٻين ملڪن ۾ مشهور فلمي ستارن سان گڏ ڪيترن ئي لائيو اسٽيج شوز جي پروڊڪشن پڻ ڪئي. سندس اداري ميوزڪ وڊيوز تيار ڪيون ۽ ٽيليويزن جي شعبي ۾ به ''Chehre Pe Chehra'' پروگرام ذريعي قدم رکيو، جنهن جي هدايت [[رشي ووهرا]] ڪئي. 2008ع ۾ هن ''[[هيلو (2008ع جي فلم)|هيلو]]'' ۽ ''[[هيروز (2008ع جي فلم)|هيروز]]'' ۾ اداڪاري ڪئي. 2009ع ۾ هن [[ارباز خان]] سان گڏ ''[[ڪسان]]'' ۾ ڪم ڪيو، جڏهن ته ''[[مين اور مسز کنا]]'' ۽ ''[[ڊو ناٽ ڊسٽرب]]'' ۾ پڻ نظر آيو. 2010ع ۾ هو پنهنجي ڀاءُ سلمان خان سان گڏ فلم ''[[وير (2010ع جي فلم)|وير]]'' ۾ نظر آيو، جيڪا 22 جنوري 2010ع تي رليز ٿي.<ref>{{cite web |title=Salman's Veer for Rs 150 crore? |url=https://www.filmibeat.com/bollywood/news/2008/movie-veer-salman-150-crores-300808.html |publisher=Oneindia |access-date=21 December 2010 |date=30 August 2008 |archive-date=22 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170441/http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2008/movie-veer-salman-150-crores-300808.html |url-status=live}}</ref> 2014ع ۾ سهيل خان هدايتڪاريءَ ڏانهن واپسي ڪندي فلم ''[[جي هو (فلم)|جي هو]]'' جي هدايت ڪئي، جنهن ۾ سلمان خان مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. 2016ع ۾ هن ''[[فريڪي علي]]'' جي هدايت ڪئي، جنهن ۾ [[نواز الدين صديقي]] مرڪزي ڪردار ۾ ۽ ارباز خان معاون ڪردار ۾ هئا. 2017ع ۾ هو ستن سالن کان پوءِ ٻيهر اداڪاري ڏانهن موٽيو ۽ فلم ''[[ٽيوب لائيٽ (2017ع جي هندي فلم)|ٽيوب لائيٽ]]'' ۾ سلمان خان سان گڏ نظر آيو. 2020ع ۾ سهيل خان [[لنڪا پريميئر ليگ]] جي ٽيم [[ڪئنڊي ٽسڪرز]] جي فرنچائز خريد ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Vasudevan |first=Estelle |date=24 November 2020 |title=Tuskers underdogs at inaugural LPL – Kandy Tuskers – Preview |url=https://www.thepapare.com/kandy-tuskers-team-preview-lanka-premier-league-2020/ |access-date=6 December 2020 |website=ThePapare.com |language=en-US |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124125624/https://www.thepapare.com/kandy-tuskers-team-preview-lanka-premier-league-2020/ |url-status=live}}</ref> dmiwagxlz4i45uuwqfwphnaoaojeq4i 394316 394315 2026-07-14T18:50:55Z Intisar Ali 8681 /* ڪيريئر */ 394316 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڀارتي فلمي اداڪار، فلمي هدايتڪار، فلمي پروڊيوسر ۽ ليکڪ (ڄائو 1969ع)}} {{Infobox person | name = سهيل خان | image = Sohail Khan Diwali bash.jpg | caption = سهيل خان، 2018ع | birth_name = سهيل سليم خان | birth_date = {{Birth date and age|1969|12|20|df=yes}}<ref name="redi_HowS">{{Cite news |title=How Sohail Khan celebrated his 46th birthday |work=Rediff |date=21 December 2015 |access-date=1 August 2016 |url=https://www.rediff.com/movies/report/how-sohail-khan-celebrated-his-46th-birthday/20151221.htm}}</ref> | birth_place = [[بمبئي]]، [[مهاراشٽر]]، ڀارت<br />{{small|(هاڻوڪو [[ممبئي]])}} | occupation = [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]]، [[ليکڪ]] | spouse = {{marriage|[[سيما سجدهه]]|1998|2022|reason=طلاق}} | children = 2 | parents = [[سليم خان]] (پيءُ)<br />[[هيلن (اداڪارا)|هيلن]] (سوتيلي ماءُ) | relatives = [[سلمان خان]] (ڀاءُ)<br />[[ارباز خان]] (ڀاءُ)<br />[[الويرا خان اگني هوتري]] (ڀيڻ) | family = [[سليم خان خاندان]] | years_active = 1997ع–هاڻوڪو }} '''سهيل سليم خان''' (ڄائو: 20 ڊسمبر 1969ع) هڪ ڀارتي [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]] ۽ [[ليکڪ]] آهي، جيڪو بنيادي طور [[هندي سئنيما]] ۾ ڪم ڪري ٿو. هو اداڪارن [[سلمان خان]] ۽ [[ارباز خان]] جو ننڍو ڀاءُ آهي، جڏهن⁠تہ [[الويرا خان اگني هوتري]] سندس وڏي ڀيڻ آهي. هو پنهنجي پروڊڪشن ڪمپني '''سهيل خان پروڊڪشنز''' جي نالي سان فلمون پڻ تيار ڪري ٿو. ==ابتدائي زندگي== سهيل خان [[بمبئي]] (هاڻوڪي [[ممبئي]]) ۾ مشهور فلمي ڪهاڻيڪار [[سليم خان]] ۽ سندس گهرواري سشيلا چارڪ جي گهر ۾ ڄائو، جنهن بعد ۾ پنهنجو نالو بدلائي سلميٰ خان رکيو. هو اداڪارن [[سلمان خان]] ۽ [[ارباز خان]] جو ننڍو ڀاءُ آهي. سندس پيءُ جي خاندان جو واسطو [[پٺاڻ]] مسلمانن سان آهي، جيڪي [[مدهيه پرديش]] جي شهر [[اندور]] ۾ اچي آباد ٿيا، جڏهن ته سندس ماءُ [[ڊوگرا ماڻهو|ڊوگرا]] ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي]] نسل سان تعلق رکي ٿي.<ref>{{cite magazine |last=Swarup |first=Shubhangi |date=29 January 2011 |url=http://www.openthemagazine.com/article/art-culture/the-kingdom-of-khan |title=The Kingdom of Khan |magazine=[[Open (Indian magazine)|OPEN]] |access-date=17 July 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Salman Khan to take break from Tiger Zinda Hai shoot for Ganesh festival? |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/090817/ganapati-calling-salman.html |work=Deccan Chronicle |date=9 August 2017 |access-date=21 October 2024}}</ref> سندس سوتيلي ماءُ مشهور اداڪارا [[هيلن (اداڪارا)|هيلن]] آهي، جيڪا سليم خان جي ٻي گهرواري آهي. سندس ڀيڻ [[الويرا خان اگني هوتري]]، [[بالي ووڊ]] جي هدايتڪار [[اتل اگني هوتري]] سان شادي ڪئي آهي. سندس ننڍي ڀيڻ [[ارپيتا خان]] فلم ''[[لڪي: نو ٽائيم فار لو]]'' جي تياري دوران اداڪارا [[سنيها اولال]] کي متعارف ڪرائڻ ۾ سهڪار ڪيو، جيڪا سهيل خان پنهنجي اداري ''سھيل خان پراڊڪشنز'' جي بينر هيٺ تيار ڪئي هئي. ارپيتا جي شادي فلمي اداڪار [[آيوش شرما]] سان ٿي آهي. ==ڪيريئر== سهيل خان پنهنجي فلمي ڪيريئر جي شروعات [[فلمي پروڊيوسر]] ۽ [[فلمي هدايتڪار]] طور ڪئي. هن 1997ع ۾ ايڪشن ٿرلر فلم ''[[اوزار]]'' جي هدايتڪاريءَ سان هدايتڪار طور شروعات ڪئي، جنهن ۾ سندس ڀاءُ [[سلمان خان]] ۽ [[سنجي ڪپور]] مرڪزي ڪردارن ۾ هئا. ان کان پوءِ هن پنهنجي ٻنهي ڀائرن سلمان خان ۽ [[ارباز خان]] کي 1998ع جي ڪامياب فلم ''[[پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا (1998ع جي فلم)|پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا]]'' ۽ 1999ع جي فلم ''[[هيلو برادر (1999ع جي فلم)|هيلو برادر]]'' ۾ هدايت ڏني، جيڪي سندس ان وقت جي پروڊڪشن بينر "جي.ايس. اينٽرٽينمينٽ" هيٺ تيار ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sohail Khan's Biography |url=http://in.movies.yahoo.com/artists/Sohail-Khan/biography-14487.html |publisher=Yahoo! Movies |access-date=21 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011022615/http://in.movies.yahoo.com/artists/Sohail-Khan/biography-14487.html |archive-date=11 October 2008}}</ref> 2002ع ۾ هن فلم ''[[ميني دل تجھڪو ديا]]'' ذريعي ليکڪ، پروڊيوسر، هدايتڪار ۽ اداڪار طور هڪ ئي وقت ڪم ڪيو. فلم باڪس آفيس تي اوسط ڪاروبار ڪيو.<ref>{{cite web |last=Jha |first=Subhash K |date=17 August 2002 |title=What's unusual about Maine Dil Tujhko Diya? |url=http://www.rediff.com/movies/2002/aug/17prev.htm |work=Rediff |access-date=21 December 2010 |archive-date=26 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026125448/http://www.rediff.com/movies/2002/aug/17prev.htm |url-status=live}}</ref> ان کان پوءِ هن ڪيترين ئي فلمن ۾ اداڪاري ڪئي، پر اهي گهڻي تجارتي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون. سندس پهرين وڏي ڪاميابي 2005ع جي فلم ''[[ميني پيار ڇو ڪيو؟]]'' سان ملي، جنهن ۾ هن پنهنجي ڀاءُ [[سلمان خان]] سان گڏ اداڪاري ڪئي.<ref>{{cite web |title='Maine Pyaar Kyun Kiya' (2005) – Biggest B.O hits of the Decade |url=http://entertainment.in.msn.com/bollywoodthisdecade/hits/gallery.aspx?cp-documentid=3511272&page=33 |publisher=MSN India |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112121823/http://entertainment.in.msn.com/bollywoodthisdecade/hits/gallery.aspx?cp-documentid=3511272&page=33 |archive-date=12 January 2010 |url-status=dead}}</ref> هن فلم ''[[فائيٽ ڪلب – ميمبرز اونلي]]'' جي ڪهاڻي پڻ لکي، ان جي پروڊڪشن ڪئي ۽ ان ۾ اداڪاري به ڪئي، پر اها فلم به باڪس آفيس تي ناڪام رهي. 2006ع ۾ باڪسنگ تي ٻڌل فلم ''[[آريان (2006ع جي فلم)|آريان]]'' دير سان رليز ٿيڻ سبب تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهي، جيتوڻيڪ سندس اداڪاري کي ساراهيو ويو. 2007ع ۾ هن فلم ''[[پارٽنر (2007ع جي فلم)|پارٽنر]]'' جي پروڊڪشن ڪئي، جنهن ۾ [[سلمان خان]]، [[گووندا]]، [[لارا دتا]] ۽ [[ڪترينا ڪيف]] اهم ڪردارن ۾ هئا.<ref>{{cite web |title=Partner: First genuine hit of 2007 |url=http://specials.rediff.com/movies/2007/jul/23box.htm |publisher=Rediff |access-date=21 December 2010 |date=23 July 2007 |archive-date=29 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429232412/http://specials.rediff.com/movies/2007/jul/23box.htm |url-status=live}}</ref> سهيل خان ڀارت ۽ ٻين ملڪن ۾ مشهور فلمي ستارن سان گڏ ڪيترن ئي لائيو اسٽيج شوز جي پروڊڪشن پڻ ڪئي. سندس اداري ميوزڪ وڊيوز تيار ڪيون ۽ ٽيليويزن جي شعبي ۾ به ''Chehre Pe Chehra'' پروگرام ذريعي قدم رکيو، جنهن جي هدايت [[رشي ووهرا]] ڪئي. 2008ع ۾ هن ''[[هيلو (2008ع جي فلم)|هيلو]]'' ۽ ''[[هيروز (2008ع جي فلم)|هيروز]]'' ۾ اداڪاري ڪئي. 2009ع ۾ هن [[ارباز خان]] سان گڏ ''[[ڪسان]]'' ۾ ڪم ڪيو، جڏهن ته ''[[مين اور مسز کنا]]'' ۽ ''[[ڊو ناٽ ڊسٽرب]]'' ۾ پڻ نظر آيو. 2010ع ۾ هو پنهنجي ڀاءُ سلمان خان سان گڏ فلم ''[[وير (2010ع جي فلم)|وير]]'' ۾ نظر آيو، جيڪا 22 جنوري 2010ع تي رليز ٿي.<ref>{{cite web |title=Salman's Veer for Rs 150 crore? |url=https://www.filmibeat.com/bollywood/news/2008/movie-veer-salman-150-crores-300808.html |publisher=Oneindia |access-date=21 December 2010 |date=30 August 2008 |archive-date=22 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170441/http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2008/movie-veer-salman-150-crores-300808.html |url-status=live}}</ref> 2014ع ۾ سهيل خان هدايتڪاريءَ ڏانهن واپسي ڪندي فلم ''[[جي هو (فلم)|جي هو]]'' جي هدايت ڪئي، جنهن ۾ سلمان خان مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. 2016ع ۾ هن ''[[فريڪي علي]]'' جي هدايت ڪئي، جنهن ۾ [[نواز الدين صديقي]] مرڪزي ڪردار ۾ ۽ ارباز خان معاون ڪردار ۾ هئا. 2017ع ۾ هو ستن سالن کان پوءِ ٻيهر اداڪاري ڏانهن موٽيو ۽ فلم ''[[ٽيوب لائيٽ (2017ع جي هندي فلم)|ٽيوب لائيٽ]]'' ۾ سلمان خان سان گڏ نظر آيو. 2020ع ۾ سهيل خان [[لنڪا پريميئر ليگ]] جي ٽيم [[ڪئنڊي ٽسڪرز]] جي فرنچائز خريد ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Vasudevan |first=Estelle |date=24 November 2020 |title=Tuskers underdogs at inaugural LPL – Kandy Tuskers – Preview |url=https://www.thepapare.com/kandy-tuskers-team-preview-lanka-premier-league-2020/ |access-date=6 December 2020 |website=ThePapare.com |language=en-US |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124125624/https://www.thepapare.com/kandy-tuskers-team-preview-lanka-premier-league-2020/ |url-status=live}}</ref> ==ذاتي زندگي== سهيل خان 1998ع کان 2022ع تائين [[سيما سجدهه]] سان شادي شده رهيو، جيڪا هڪ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] [[هندو]] خاندان سان تعلق رکي ٿي.<ref>{{cite news |title=Sohail Khan and Seema Khan File For Divorce After 24 Years of Marriage |url=https://www.news18.com/news/movies/sohail-khan-and-seema-khan-file-for-divorce-after-24-years-of-marriage-5168983.html |access-date=15 May 2022 |work=News18 |date=13 May 2022 |language=en |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515071333/https://www.news18.com/news/movies/sohail-khan-and-seema-khan-file-for-divorce-after-24-years-of-marriage-5168983.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hindustan Times |title=Sohail Khan, Seema Khan get divorced after 24 years of marriage, seen at court |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/sohail-khan-seema-khan-get-divorced-after-24-years-of-marriage-seen-at-court-101652435459743.html |access-date=16 May 2022 |date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110754/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/sohail-khan-seema-khan-get-divorced-after-24-years-of-marriage-seen-at-court-101652435459743.html |archive-date=16 May 2022 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Rawal |first1=Sugandha |date=30 October 2024 |title=Seema Sajdeh on rekindling love with the man she left for Sohail Khan: 'It's not been easy...' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/seema-sajdeh-on-rekindling-love-with-the-man-she-left-for-sohail-khan-it-s-not-been-easy-101730275482807.html |work=Hindustan Times |access-date=16 December 2024}}</ref> ٻنهي نڪاح کان اڳ [[آريا سماج]] جي رسم موجب شادي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/celeb-themes/love-sees-no-religion/Sohail-Khan-Seema-Sachdev/articleshow/20661032.cms |title=Love sees no religion |date=19 June 2013 |work=The Times of India |access-date=1 April 2019 |archive-date=1 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401135230/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/celeb-themes/love-sees-no-religion/Sohail-Khan-Seema-Sachdev/articleshow/20661032.cms |url-status=live }}</ref> سهيل خان ۽ سيما سجدهه کي ٻه پٽ آهن، نروان ۽ يوهان. يوهان جون 2011ع ۾ [[سروگيٽ ماءُ]] (رحم ڪرايي) ذريعي ڄائو ۽ کيس اسلم خان جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sohail Khan's profile, biography |url=http://www.starboxoffice.com/stars/Default.aspx?bid=actors_Sohail_Khan |publisher=Starboxoffice.com |access-date=21 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110122013629/http://www.starboxoffice.com/stars/Default.aspx?bid=actors_Sohail_Khan |archive-date=22 January 2011}}</ref><ref>{{cite web |title=Sohail Khan blessed with a baby boy |url=http://sa.bollywoodhungama.com/live_chat.php?chatid=&userid=&username=&fromURL=&profile_url=&thumbnail=&friedsid= |access-date=23 September 2011 |archive-date=17 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217171924/http://sa.bollywoodhungama.com/live_chat.php?chatid=&userid=&username=&fromURL=&profile_url=&thumbnail=&friedsid= |url-status=dead}}</ref> d8w2p5mcsw5s5e5vslcm60lp5fgrt02 394317 394316 2026-07-14T18:52:06Z Intisar Ali 8681 394317 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڀارتي فلمي اداڪار، فلمي هدايتڪار، فلمي پروڊيوسر ۽ ليکڪ (ڄائو 1969ع)}} {{Infobox person | name = سهيل خان | image = Sohail Khan Diwali bash.jpg | caption = سهيل خان، 2018ع | birth_name = سهيل سليم خان | birth_date = {{Birth date and age|1969|12|20|df=yes}}<ref name="redi_HowS">{{Cite news |title=How Sohail Khan celebrated his 46th birthday |work=Rediff |date=21 December 2015 |access-date=1 August 2016 |url=https://www.rediff.com/movies/report/how-sohail-khan-celebrated-his-46th-birthday/20151221.htm}}</ref> | birth_place = [[بمبئي]]، [[مهاراشٽر]]، ڀارت<br />{{small|(هاڻوڪو [[ممبئي]])}} | occupation = [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]]، [[ليکڪ]] | spouse = {{marriage|[[سيما سجدهه]]|1998|2022|reason=طلاق}} | children = 2 | parents = [[سليم خان]] (پيءُ)<br />[[هيلن (اداڪارا)|هيلن]] (سوتيلي ماءُ) | relatives = [[سلمان خان]] (ڀاءُ)<br />[[ارباز خان]] (ڀاءُ)<br />[[الويرا خان اگني هوتري]] (ڀيڻ) | family = [[سليم خان خاندان]] | years_active = 1997ع–هاڻوڪو }} '''سهيل سليم خان''' (ڄائو: 20 ڊسمبر 1969ع) هڪ ڀارتي [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]] ۽ [[ليکڪ]] آهي، جيڪو بنيادي طور [[هندي سئنيما]] ۾ ڪم ڪري ٿو. هو اداڪارن [[سلمان خان]] ۽ [[ارباز خان]] جو ننڍو ڀاءُ آهي، جڏهن⁠تہ [[الويرا خان اگني هوتري]] سندس وڏي ڀيڻ آهي. هو پنهنجي پروڊڪشن ڪمپني '''سهيل خان پروڊڪشنز''' جي نالي سان فلمون پڻ تيار ڪري ٿو. ==ابتدائي زندگي== سهيل خان [[بمبئي]] (هاڻوڪي [[ممبئي]]) ۾ مشهور فلمي ڪهاڻيڪار [[سليم خان]] ۽ سندس گهرواري سشيلا چارڪ جي گهر ۾ ڄائو، جنهن بعد ۾ پنهنجو نالو بدلائي سلميٰ خان رکيو. هو اداڪارن [[سلمان خان]] ۽ [[ارباز خان]] جو ننڍو ڀاءُ آهي. سندس پيءُ جي خاندان جو واسطو [[پٺاڻ]] مسلمانن سان آهي، جيڪي [[مدهيه پرديش]] جي شهر [[اندور]] ۾ اچي آباد ٿيا، جڏهن ته سندس ماءُ [[ڊوگرا ماڻهو|ڊوگرا]] ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي]] نسل سان تعلق رکي ٿي.<ref>{{cite magazine |last=Swarup |first=Shubhangi |date=29 January 2011 |url=http://www.openthemagazine.com/article/art-culture/the-kingdom-of-khan |title=The Kingdom of Khan |magazine=[[Open (Indian magazine)|OPEN]] |access-date=17 July 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Salman Khan to take break from Tiger Zinda Hai shoot for Ganesh festival? |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/090817/ganapati-calling-salman.html |work=Deccan Chronicle |date=9 August 2017 |access-date=21 October 2024}}</ref> سندس سوتيلي ماءُ مشهور اداڪارا [[هيلن (اداڪارا)|هيلن]] آهي، جيڪا سليم خان جي ٻي گهرواري آهي. سندس ڀيڻ [[الويرا خان اگني هوتري]]، [[بالي ووڊ]] جي هدايتڪار [[اتل اگني هوتري]] سان شادي ڪئي آهي. سندس ننڍي ڀيڻ [[ارپيتا خان]] فلم ''[[لڪي: نو ٽائيم فار لو]]'' جي تياري دوران اداڪارا [[سنيها اولال]] کي متعارف ڪرائڻ ۾ سهڪار ڪيو، جيڪا سهيل خان پنهنجي اداري ''سھيل خان پراڊڪشنز'' جي بينر هيٺ تيار ڪئي هئي. ارپيتا جي شادي فلمي اداڪار [[آيوش شرما]] سان ٿي آهي. ==ڪيريئر== سهيل خان پنهنجي فلمي ڪيريئر جي شروعات [[فلمي پروڊيوسر]] ۽ [[فلمي هدايتڪار]] طور ڪئي. هن 1997ع ۾ ايڪشن ٿرلر فلم ''[[اوزار]]'' جي هدايتڪاريءَ سان هدايتڪار طور شروعات ڪئي، جنهن ۾ سندس ڀاءُ [[سلمان خان]] ۽ [[سنجي ڪپور]] مرڪزي ڪردارن ۾ هئا. ان کان پوءِ هن پنهنجي ٻنهي ڀائرن سلمان خان ۽ [[ارباز خان]] کي 1998ع جي ڪامياب فلم ''[[پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا (1998ع جي فلم)|پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا]]'' ۽ 1999ع جي فلم ''[[هيلو برادر (1999ع جي فلم)|هيلو برادر]]'' ۾ هدايت ڏني، جيڪي سندس ان وقت جي پروڊڪشن بينر "جي.ايس. اينٽرٽينمينٽ" هيٺ تيار ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sohail Khan's Biography |url=http://in.movies.yahoo.com/artists/Sohail-Khan/biography-14487.html |publisher=Yahoo! Movies |access-date=21 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011022615/http://in.movies.yahoo.com/artists/Sohail-Khan/biography-14487.html |archive-date=11 October 2008}}</ref> 2002ع ۾ هن فلم ''[[ميني دل تجھڪو ديا]]'' ذريعي ليکڪ، پروڊيوسر، هدايتڪار ۽ اداڪار طور هڪ ئي وقت ڪم ڪيو. فلم باڪس آفيس تي اوسط ڪاروبار ڪيو.<ref>{{cite web |last=Jha |first=Subhash K |date=17 August 2002 |title=What's unusual about Maine Dil Tujhko Diya? |url=http://www.rediff.com/movies/2002/aug/17prev.htm |work=Rediff |access-date=21 December 2010 |archive-date=26 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026125448/http://www.rediff.com/movies/2002/aug/17prev.htm |url-status=live}}</ref> ان کان پوءِ هن ڪيترين ئي فلمن ۾ اداڪاري ڪئي، پر اهي گهڻي تجارتي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون. سندس پهرين وڏي ڪاميابي 2005ع جي فلم ''[[ميني پيار ڇو ڪيو؟]]'' سان ملي، جنهن ۾ هن پنهنجي ڀاءُ [[سلمان خان]] سان گڏ اداڪاري ڪئي.<ref>{{cite web |title='Maine Pyaar Kyun Kiya' (2005) – Biggest B.O hits of the Decade |url=http://entertainment.in.msn.com/bollywoodthisdecade/hits/gallery.aspx?cp-documentid=3511272&page=33 |publisher=MSN India |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112121823/http://entertainment.in.msn.com/bollywoodthisdecade/hits/gallery.aspx?cp-documentid=3511272&page=33 |archive-date=12 January 2010 |url-status=dead}}</ref> هن فلم ''[[فائيٽ ڪلب – ميمبرز اونلي]]'' جي ڪهاڻي پڻ لکي، ان جي پروڊڪشن ڪئي ۽ ان ۾ اداڪاري به ڪئي، پر اها فلم به باڪس آفيس تي ناڪام رهي. 2006ع ۾ باڪسنگ تي ٻڌل فلم ''[[آريان (2006ع جي فلم)|آريان]]'' دير سان رليز ٿيڻ سبب تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهي، جيتوڻيڪ سندس اداڪاري کي ساراهيو ويو. 2007ع ۾ هن فلم ''[[پارٽنر (2007ع جي فلم)|پارٽنر]]'' جي پروڊڪشن ڪئي، جنهن ۾ [[سلمان خان]]، [[گووندا]]، [[لارا دتا]] ۽ [[ڪترينا ڪيف]] اهم ڪردارن ۾ هئا.<ref>{{cite web |title=Partner: First genuine hit of 2007 |url=http://specials.rediff.com/movies/2007/jul/23box.htm |publisher=Rediff |access-date=21 December 2010 |date=23 July 2007 |archive-date=29 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429232412/http://specials.rediff.com/movies/2007/jul/23box.htm |url-status=live}}</ref> سهيل خان ڀارت ۽ ٻين ملڪن ۾ مشهور فلمي ستارن سان گڏ ڪيترن ئي لائيو اسٽيج شوز جي پروڊڪشن پڻ ڪئي. سندس اداري ميوزڪ وڊيوز تيار ڪيون ۽ ٽيليويزن جي شعبي ۾ به ''Chehre Pe Chehra'' پروگرام ذريعي قدم رکيو، جنهن جي هدايت [[رشي ووهرا]] ڪئي. 2008ع ۾ هن ''[[هيلو (2008ع جي فلم)|هيلو]]'' ۽ ''[[هيروز (2008ع جي فلم)|هيروز]]'' ۾ اداڪاري ڪئي. 2009ع ۾ هن [[ارباز خان]] سان گڏ ''[[ڪسان]]'' ۾ ڪم ڪيو، جڏهن ته ''[[مين اور مسز کنا]]'' ۽ ''[[ڊو ناٽ ڊسٽرب]]'' ۾ پڻ نظر آيو. 2010ع ۾ هو پنهنجي ڀاءُ سلمان خان سان گڏ فلم ''[[وير (2010ع جي فلم)|وير]]'' ۾ نظر آيو، جيڪا 22 جنوري 2010ع تي رليز ٿي.<ref>{{cite web |title=Salman's Veer for Rs 150 crore? |url=https://www.filmibeat.com/bollywood/news/2008/movie-veer-salman-150-crores-300808.html |publisher=Oneindia |access-date=21 December 2010 |date=30 August 2008 |archive-date=22 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170441/http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2008/movie-veer-salman-150-crores-300808.html |url-status=live}}</ref> 2014ع ۾ سهيل خان هدايتڪاريءَ ڏانهن واپسي ڪندي فلم ''[[جي هو (فلم)|جي هو]]'' جي هدايت ڪئي، جنهن ۾ سلمان خان مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. 2016ع ۾ هن ''[[فريڪي علي]]'' جي هدايت ڪئي، جنهن ۾ [[نواز الدين صديقي]] مرڪزي ڪردار ۾ ۽ ارباز خان معاون ڪردار ۾ هئا. 2017ع ۾ هو ستن سالن کان پوءِ ٻيهر اداڪاري ڏانهن موٽيو ۽ فلم ''[[ٽيوب لائيٽ (2017ع جي هندي فلم)|ٽيوب لائيٽ]]'' ۾ سلمان خان سان گڏ نظر آيو. 2020ع ۾ سهيل خان [[لنڪا پريميئر ليگ]] جي ٽيم [[ڪئنڊي ٽسڪرز]] جي فرنچائز خريد ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Vasudevan |first=Estelle |date=24 November 2020 |title=Tuskers underdogs at inaugural LPL – Kandy Tuskers – Preview |url=https://www.thepapare.com/kandy-tuskers-team-preview-lanka-premier-league-2020/ |access-date=6 December 2020 |website=ThePapare.com |language=en-US |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124125624/https://www.thepapare.com/kandy-tuskers-team-preview-lanka-premier-league-2020/ |url-status=live}}</ref> ==ذاتي زندگي== سهيل خان 1998ع کان 2022ع تائين [[سيما سجدهه]] سان شادي شده رهيو، جيڪا هڪ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] [[هندو]] خاندان سان تعلق رکي ٿي.<ref>{{cite news |title=Sohail Khan and Seema Khan File For Divorce After 24 Years of Marriage |url=https://www.news18.com/news/movies/sohail-khan-and-seema-khan-file-for-divorce-after-24-years-of-marriage-5168983.html |access-date=15 May 2022 |work=News18 |date=13 May 2022 |language=en |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515071333/https://www.news18.com/news/movies/sohail-khan-and-seema-khan-file-for-divorce-after-24-years-of-marriage-5168983.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hindustan Times |title=Sohail Khan, Seema Khan get divorced after 24 years of marriage, seen at court |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/sohail-khan-seema-khan-get-divorced-after-24-years-of-marriage-seen-at-court-101652435459743.html |access-date=16 May 2022 |date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110754/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/sohail-khan-seema-khan-get-divorced-after-24-years-of-marriage-seen-at-court-101652435459743.html |archive-date=16 May 2022 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Rawal |first1=Sugandha |date=30 October 2024 |title=Seema Sajdeh on rekindling love with the man she left for Sohail Khan: 'It's not been easy...' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/seema-sajdeh-on-rekindling-love-with-the-man-she-left-for-sohail-khan-it-s-not-been-easy-101730275482807.html |work=Hindustan Times |access-date=16 December 2024}}</ref> ٻنهي نڪاح کان اڳ [[آريا سماج]] جي رسم موجب شادي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/celeb-themes/love-sees-no-religion/Sohail-Khan-Seema-Sachdev/articleshow/20661032.cms |title=Love sees no religion |date=19 June 2013 |work=The Times of India |access-date=1 April 2019 |archive-date=1 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401135230/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/celeb-themes/love-sees-no-religion/Sohail-Khan-Seema-Sachdev/articleshow/20661032.cms |url-status=live }}</ref> سهيل خان ۽ سيما سجدهه کي ٻه پٽ آهن، نروان ۽ يوهان. يوهان جون 2011ع ۾ [[سروگيٽ ماءُ]] (رحم ڪرايي) ذريعي ڄائو ۽ کيس اسلم خان جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sohail Khan's profile, biography |url=http://www.starboxoffice.com/stars/Default.aspx?bid=actors_Sohail_Khan |publisher=Starboxoffice.com |access-date=21 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110122013629/http://www.starboxoffice.com/stars/Default.aspx?bid=actors_Sohail_Khan |archive-date=22 January 2011}}</ref><ref>{{cite web |title=Sohail Khan blessed with a baby boy |url=http://sa.bollywoodhungama.com/live_chat.php?chatid=&userid=&username=&fromURL=&profile_url=&thumbnail=&friedsid= |access-date=23 September 2011 |archive-date=17 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217171924/http://sa.bollywoodhungama.com/live_chat.php?chatid=&userid=&username=&fromURL=&profile_url=&thumbnail=&friedsid= |url-status=dead}}</ref> ==فلمون ۽ ٽيليويزن== ===بطور اداڪار=== {| class="wikitable" style="font-size:97%;" ! سال ! فلم ! ڪردار ! نوٽ |- |2002 | ''[[Maine Dil Tujhko Diya]]'' | اجي | |- |rowspan="2"|2003 |''[[Darna Mana Hai]]'' | ڪرن آهوجا | |- |''Anubhav: An Experience'' | جئڪشن "جيڪي" | |- |rowspan="3"|2004 |''[[Lakeer – Forbidden Lines]]'' | ڪرن رانا | |- |''[[I Proud to Be an Indian]]'' | آئي | |- |''[[Krishna Cottage]]'' | مناو / امر کنا | |- |2005 |''[[Maine Pyaar Kyun Kiya?]]'' | پياري موهن | |- |rowspan="2"|2006 |''[[Fight Club - Members Only]]'' | سمير ڪپور | |- |''[[Aryan (2006 film)|Aryan]]'' | آريان ورما | |- |rowspan="2"|2007 |''[[Salaam-e-Ishq: A Tribute to Love]]'' | رام ديال | |- |''[[Partner (2007 film)|Partner]]'' | پريم جو سالو | مهمان ڪردار (صرف تصوير) |- |rowspan="4"|2008 |''[[Jaane Tu... Ya Jaane Na]]'' | بگهيرا | |- |''[[God Tussi Great Ho]]'' | راڪيش "راڪي" شرما | |- |''[[Hello (2008 film)|Hello]]'' | ورون آنند / وروم / وڪٽر | |- |''[[Heroes (2008 film)|Heroes]]'' | سمير "سانڊ" سوري | |- |rowspan="4"|2009 |''Team - The Force''<ref>{{cite news |last1=Gupta |first1=Shubhra |title=Movie review: Team, The Force |url=http://archive.indianexpress.com/news/movie-review-team-the-force/472105/ |access-date=19 February 2021 |work=Indian Express |date=5 June 2009 |archive-date=10 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210084626/http://archive.indianexpress.com/news/movie-review-team-the-force/472105/ |url-status=live}}</ref> | راج | |- |''[[Kisaan]]'' | جگر سنگهه | |- |''[[Main Aurr Mrs Khanna]]'' | آڪاش | |- |''[[Do Knot Disturb]]'' | ڊيزل | |- |rowspan="2"|2010 |''[[Veer (2010 film)|Veer]]'' | پونم "پنيا" سنگهه | |- |{{Lang|hi-latn|Raakh}} | ڪرن | |- |2017 |''[[Tubelight (2017 Hindi film)|Tubelight]]'' | ڀارت سنگهه بشٽ | |- |2018 |''[[Loveyatri]]'' | ڀويش | [[مهمان ڪردار]] |- |2019 |''[[Dabangg 3]]'' | انسپيڪٽر روهت شرما | [[خصوصي ڪردار]] |- |2025 |''[[Arjun Son Of Vyjayanthi]]'' | پٺاڻ | [[تيلگو]] فلم |} ===بطور فلم پروڊيوسر=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! سال ! فلم ! نوٽ |- |1998 |''[[Pyaar Kiya To Darna Kya (1998 film)|Pyaar Kiya To Darna Kya]]'' | [[فلم فيئر بهترين فلم ايوارڊ]] لاءِ نامزد |- |1999 |''[[Hello Brother (1999 film)|Hello Brother]]'' | |- |2002 |''[[Maine Dil Tujhko Diya]]'' | |- |2004 |''[[I - Proud to Be an Indian]]'' | |- |rowspan="2"|2005 |''[[Lucky: No Time for Love]]'' | |- |''[[Maine Pyaar Kyun Kiya?]]'' | |- |2006 |''[[Fight Club – Members Only]]'' | |- |2007 |''[[Partner (2007 film)|Partner]]'' | |- |2008 |''[[God Tussi Great Ho]]'' | |- |rowspan="2"|2009 |''[[Main Aurr Mrs Khanna]]'' | |- |''[[Kisaan]]'' | |- |2011 |''[[Ready (2011 film)|Ready]]'' | |- |2014 |''[[Jai Ho (film)|Jai Ho]]'' | |- |2016 |''[[Freaky Ali]]'' | |- |2021 |''[[Radhe (2021 film)|Radhe]]'' | |} ===بطور ليکڪ=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! سال ! فلم |- |1998 |''[[Pyaar Kiya To Darna Kya (1998 film)|Pyaar Kiya To Darna Kya]]'' |- |1999 |''[[Hello Brother (1999 film)|Hello Brother]]'' |- |2006 |''[[Fight Club – Members Only]]'' |- |2009 |''[[Kisaan]]'' |} ===بطور هدايتڪار=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! سال ! فلم ! نوٽ |- |1997 |''[[Auzaar]]'' | |- |1998 |''[[Pyaar Kiya To Darna Kya (1998 film)|Pyaar Kiya To Darna Kya]]'' | [[فلم فيئر بهترين هدايتڪار ايوارڊ]] لاءِ نامزد |- |1999 |''[[Hello Brother (1999 film)|Hello Brother]]'' | |- |2002 |''[[Maine Dil Tujhko Diya]]'' | |- |2014 |''[[Jai Ho (film)|Jai Ho]]'' | |- |2016 |''[[Freaky Ali]]'' | |} ===ٽيليويزن=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! سال ! پروگرام ! ڪردار ! حوالو |- |2011–2018 |''[[Comedy Circus]]'' |rowspan="2"|جج |<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/140225/entertainment-tvmusic/article/sohail-khan-be-back-judge-comedy-circus|title=Sohail Khan to be back as judge on 'Comedy Circus'|date=25 February 2014|website=[[Deccan Chronicle]]|access-date=29 February 2024|archive-date=6 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306152001/http://deccanchronicle.com/140225/entertainment-tvmusic/article/sohail-khan-be-back-judge-comedy-circus|url-status=live}}</ref> |- |2017 |''Chhote Miyan Dhakad'' |<ref>{{cite magazine |title=Congratulations! Divyansh Dwivedi wins Chhote Miyaan Dhaakad |url=https://www.indiatoday.in/television/reality-tv/story/chhote-miyan-dhaakad-finale-kavya-manav-keyan-preetjyot-vedansh-agrima-divyansh-sohail-khan-lifetv-984544-2017-06-24 |magazine=India Today |date=24 June 2017 |access-date=29 February 2024}}</ref> |- |2017 |''[[Super Night with Tubelight]]'' |rowspan="3"|پنهنجي حيثيت ۾ |<ref>{{Cite news |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/super-night-with-tubelight-salman-khan-chooses-sunil-grover-over-kapil-sharma-4698491/ |title=Super Night with Tubelight: Salman Khan chooses Sunil Grover over Kapil Sharma. What does it mean for Kapil's show? |work=Indian Express |date=11 June 2017 |access-date=29 February 2024 |archive-date=16 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816151424/https://indianexpress.com/article/entertainment/television/super-night-with-tubelight-salman-khan-chooses-sunil-grover-over-kapil-sharma-4698491/|url-status=live}}</ref> |- |2020 |''[[Fabulous Lives of Bollywood Wives]]'' |<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Proyanka |date=27 November 2020 |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/seema-khan-fabulous-lives-of-bollywood-wives-7064995/ |title=Seema Khan: Everything you should know about the Fabulous Lives of Bollywood Wives star |work=Indian Express |access-date=29 February 2024 |archive-date=14 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514222331/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/seema-khan-fabulous-lives-of-bollywood-wives-7064995/ |url-status=live}}</ref> |- |2023–2024 |''[[Bigg Boss (Hindi season 17)]]'' |<ref>{{Cite news |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/bigg-boss-17-arbaaz-khan-and-sohail-khan-to-roast-contestants-reveal-why-salman-khan-called-them-101698483868744.html |title=Bigg Boss 17: Arbaaz Khan and Sohail Khan to roast contestants, reveal why Salman Khan called them |work=Hindustan Times |date=28 October 2023 |access-date=29 February 2024 |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128065126/https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/bigg-boss-17-arbaaz-khan-and-sohail-khan-to-roast-contestants-reveal-why-salman-khan-called-them-101698483868744.html |url-status=live}}</ref> |- |2026– |''Alliance'' |مقابلي ڪندڙ |<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Riya |date=28 June 2026 |title=Sohail Khan confirms participating in Kunal Kemmu's reality show Alliance: ‘Pehli baar kuch aisa karne jaa raha hoon’ |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/sohail-khan-confirms-participating-in-kunal-kemmu-reality-show-alliance-salman-khan-ravi-kishan-bollywood-101782630185602.html |work=Hindustan Times |access-date=6 July 2026}}</ref> |} phkntufuap03fu6tjw34d671jx5rtib 394318 394317 2026-07-14T19:06:23Z Intisar Ali 8681 394318 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڀارتي فلمي اداڪار، فلمي هدايتڪار، فلمي پروڊيوسر ۽ ليکڪ (ڄائو 1969ع)}} {{Infobox person | name = سهيل خان | image = Sohail Khan Diwali bash.jpg | caption = سهيل خان، 2018ع | birth_name = سهيل سليم خان | birth_date = {{Birth date and age|1969|12|20|df=yes}}<ref name="redi_HowS">{{Cite news |title=How Sohail Khan celebrated his 46th birthday |work=Rediff |date=21 December 2015 |access-date=1 August 2016 |url=https://www.rediff.com/movies/report/how-sohail-khan-celebrated-his-46th-birthday/20151221.htm}}</ref> | birth_place = [[بمبئي]]، [[مهاراشٽر]]، ڀارت<br />{{small|(هاڻوڪو [[ممبئي]])}} | occupation = [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]]، [[ليکڪ]] | spouse = {{marriage|[[سيما سجدهه]]|1998|2022|reason=طلاق}} | children = 2 | parents = [[سليم خان]] (پيءُ)<br />[[هيلن (اداڪارا)|هيلن]] (سوتيلي ماءُ) | relatives = [[سلمان خان]] (ڀاءُ)<br />[[ارباز خان]] (ڀاءُ)<br />[[الويرا خان اگني هوتري]] (ڀيڻ) | family = [[سليم خان خاندان]] | years_active = 1997ع–هاڻوڪو }} '''سهيل سليم خان''' (ڄائو: 20 ڊسمبر 1969ع) هڪ ڀارتي [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]] ۽ [[ليکڪ]] آهي، جيڪو بنيادي طور [[هندي سئنيما]] ۾ ڪم ڪري ٿو. هو اداڪارن [[سلمان خان]] ۽ [[ارباز خان]] جو ننڍو ڀاءُ آهي، جڏهن⁠تہ [[الويرا خان اگني هوتري]] سندس وڏي ڀيڻ آهي. هو پنهنجي پروڊڪشن ڪمپني '''سهيل خان پروڊڪشنز''' جي نالي سان فلمون پڻ تيار ڪري ٿو. ==ابتدائي زندگي== سهيل خان [[بمبئي]] (هاڻوڪي [[ممبئي]]) ۾ مشهور فلمي ڪهاڻيڪار [[سليم خان]] ۽ سندس گهرواري سشيلا چارڪ جي گهر ۾ ڄائو، جنهن بعد ۾ پنهنجو نالو بدلائي سلميٰ خان رکيو. هو اداڪارن [[سلمان خان]] ۽ [[ارباز خان]] جو ننڍو ڀاءُ آهي. سندس پيءُ جي خاندان جو واسطو [[پٺاڻ]] مسلمانن سان آهي، جيڪي [[مدهيه پرديش]] جي شهر [[اندور]] ۾ اچي آباد ٿيا، جڏهن ته سندس ماءُ [[ڊوگرا ماڻهو|ڊوگرا]] ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي]] نسل سان تعلق رکي ٿي.<ref>{{cite magazine |last=Swarup |first=Shubhangi |date=29 January 2011 |url=http://www.openthemagazine.com/article/art-culture/the-kingdom-of-khan |title=The Kingdom of Khan |magazine=[[Open (Indian magazine)|OPEN]] |access-date=17 July 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Salman Khan to take break from Tiger Zinda Hai shoot for Ganesh festival? |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/090817/ganapati-calling-salman.html |work=Deccan Chronicle |date=9 August 2017 |access-date=21 October 2024}}</ref> سندس سوتيلي ماءُ مشهور اداڪارا [[هيلن (اداڪارا)|هيلن]] آهي، جيڪا سليم خان جي ٻي گهرواري آهي. سندس ڀيڻ [[الويرا خان اگني هوتري]]، [[بالي ووڊ]] جي هدايتڪار [[اتل اگني هوتري]] سان شادي ڪئي آهي. سندس ننڍي ڀيڻ [[ارپيتا خان]] فلم ''[[لڪي: نو ٽائيم فار لو]]'' جي تياري دوران اداڪارا [[سنيها اولال]] کي متعارف ڪرائڻ ۾ سهڪار ڪيو، جيڪا سهيل خان پنهنجي اداري ''سھيل خان پراڊڪشنز'' جي بينر هيٺ تيار ڪئي هئي. ارپيتا جي شادي فلمي اداڪار [[آيوش شرما]] سان ٿي آهي. ==ڪيريئر== سهيل خان پنهنجي فلمي ڪيريئر جي شروعات [[فلمي پروڊيوسر]] ۽ [[فلمي هدايتڪار]] طور ڪئي. هن 1997ع ۾ ايڪشن ٿرلر فلم ''[[اوزار]]'' جي هدايتڪاريءَ سان هدايتڪار طور شروعات ڪئي، جنهن ۾ سندس ڀاءُ [[سلمان خان]] ۽ [[سنجي ڪپور]] مرڪزي ڪردارن ۾ هئا. ان کان پوءِ هن پنهنجي ٻنهي ڀائرن سلمان خان ۽ [[ارباز خان]] کي 1998ع جي ڪامياب فلم ''[[پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا (1998ع جي فلم)|پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا]]'' ۽ 1999ع جي فلم ''[[هيلو برادر (1999ع جي فلم)|هيلو برادر]]'' ۾ هدايت ڏني، جيڪي سندس ان وقت جي پروڊڪشن بينر "جي.ايس. اينٽرٽينمينٽ" هيٺ تيار ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sohail Khan's Biography |url=http://in.movies.yahoo.com/artists/Sohail-Khan/biography-14487.html |publisher=Yahoo! Movies |access-date=21 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011022615/http://in.movies.yahoo.com/artists/Sohail-Khan/biography-14487.html |archive-date=11 October 2008}}</ref> 2002ع ۾ هن فلم ''[[ميني دل تجھڪو ديا]]'' ذريعي ليکڪ، پروڊيوسر، هدايتڪار ۽ اداڪار طور هڪ ئي وقت ڪم ڪيو. فلم باڪس آفيس تي اوسط ڪاروبار ڪيو.<ref>{{cite web |last=Jha |first=Subhash K |date=17 August 2002 |title=What's unusual about Maine Dil Tujhko Diya? |url=http://www.rediff.com/movies/2002/aug/17prev.htm |work=Rediff |access-date=21 December 2010 |archive-date=26 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026125448/http://www.rediff.com/movies/2002/aug/17prev.htm |url-status=live}}</ref> ان کان پوءِ هن ڪيترين ئي فلمن ۾ اداڪاري ڪئي، پر اهي گهڻي تجارتي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون. سندس پهرين وڏي ڪاميابي 2005ع جي فلم ''[[ميني پيار ڇو ڪيو؟]]'' سان ملي، جنهن ۾ هن پنهنجي ڀاءُ [[سلمان خان]] سان گڏ اداڪاري ڪئي.<ref>{{cite web |title='Maine Pyaar Kyun Kiya' (2005) – Biggest B.O hits of the Decade |url=http://entertainment.in.msn.com/bollywoodthisdecade/hits/gallery.aspx?cp-documentid=3511272&page=33 |publisher=MSN India |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112121823/http://entertainment.in.msn.com/bollywoodthisdecade/hits/gallery.aspx?cp-documentid=3511272&page=33 |archive-date=12 January 2010 |url-status=dead}}</ref> هن فلم ''[[فائيٽ ڪلب – ميمبرز اونلي]]'' جي ڪهاڻي پڻ لکي، ان جي پروڊڪشن ڪئي ۽ ان ۾ اداڪاري به ڪئي، پر اها فلم به باڪس آفيس تي ناڪام رهي. 2006ع ۾ باڪسنگ تي ٻڌل فلم ''[[آريان (2006ع جي فلم)|آريان]]'' دير سان رليز ٿيڻ سبب تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهي، جيتوڻيڪ سندس اداڪاري کي ساراهيو ويو. 2007ع ۾ هن فلم ''[[پارٽنر (2007ع جي فلم)|پارٽنر]]'' جي پروڊڪشن ڪئي، جنهن ۾ [[سلمان خان]]، [[گووندا]]، [[لارا دتا]] ۽ [[ڪترينا ڪيف]] اهم ڪردارن ۾ هئا.<ref>{{cite web |title=Partner: First genuine hit of 2007 |url=http://specials.rediff.com/movies/2007/jul/23box.htm |publisher=Rediff |access-date=21 December 2010 |date=23 July 2007 |archive-date=29 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429232412/http://specials.rediff.com/movies/2007/jul/23box.htm |url-status=live}}</ref> سهيل خان ڀارت ۽ ٻين ملڪن ۾ مشهور فلمي ستارن سان گڏ ڪيترن ئي لائيو اسٽيج شوز جي پروڊڪشن پڻ ڪئي. سندس اداري ميوزڪ وڊيوز تيار ڪيون ۽ ٽيليويزن جي شعبي ۾ به ''Chehre Pe Chehra'' پروگرام ذريعي قدم رکيو، جنهن جي هدايت [[رشي ووهرا]] ڪئي. 2008ع ۾ هن ''[[هيلو (2008ع جي فلم)|هيلو]]'' ۽ ''[[هيروز (2008ع جي فلم)|هيروز]]'' ۾ اداڪاري ڪئي. 2009ع ۾ هن [[ارباز خان]] سان گڏ ''[[ڪسان]]'' ۾ ڪم ڪيو، جڏهن ته ''[[مين اور مسز کنا]]'' ۽ ''[[ڊو ناٽ ڊسٽرب]]'' ۾ پڻ نظر آيو. 2010ع ۾ هو پنهنجي ڀاءُ سلمان خان سان گڏ فلم ''[[وير (2010ع جي فلم)|وير]]'' ۾ نظر آيو، جيڪا 22 جنوري 2010ع تي رليز ٿي.<ref>{{cite web |title=Salman's Veer for Rs 150 crore? |url=https://www.filmibeat.com/bollywood/news/2008/movie-veer-salman-150-crores-300808.html |publisher=Oneindia |access-date=21 December 2010 |date=30 August 2008 |archive-date=22 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170441/http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2008/movie-veer-salman-150-crores-300808.html |url-status=live}}</ref> 2014ع ۾ سهيل خان هدايتڪاريءَ ڏانهن واپسي ڪندي فلم ''[[جي هو (فلم)|جي هو]]'' جي هدايت ڪئي، جنهن ۾ سلمان خان مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. 2016ع ۾ هن ''[[فريڪي علي]]'' جي هدايت ڪئي، جنهن ۾ [[نواز الدين صديقي]] مرڪزي ڪردار ۾ ۽ ارباز خان معاون ڪردار ۾ هئا. 2017ع ۾ هو ستن سالن کان پوءِ ٻيهر اداڪاري ڏانهن موٽيو ۽ فلم ''[[ٽيوب لائيٽ (2017ع جي هندي فلم)|ٽيوب لائيٽ]]'' ۾ سلمان خان سان گڏ نظر آيو. 2020ع ۾ سهيل خان [[لنڪا پريميئر ليگ]] جي ٽيم [[ڪئنڊي ٽسڪرز]] جي فرنچائز خريد ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Vasudevan |first=Estelle |date=24 November 2020 |title=Tuskers underdogs at inaugural LPL – Kandy Tuskers – Preview |url=https://www.thepapare.com/kandy-tuskers-team-preview-lanka-premier-league-2020/ |access-date=6 December 2020 |website=ThePapare.com |language=en-US |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124125624/https://www.thepapare.com/kandy-tuskers-team-preview-lanka-premier-league-2020/ |url-status=live}}</ref> ==ذاتي زندگي== سهيل خان 1998ع کان 2022ع تائين [[سيما سجدهه]] سان شادي شده رهيو، جيڪا هڪ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] [[هندو]] خاندان سان تعلق رکي ٿي.<ref>{{cite news |title=Sohail Khan and Seema Khan File For Divorce After 24 Years of Marriage |url=https://www.news18.com/news/movies/sohail-khan-and-seema-khan-file-for-divorce-after-24-years-of-marriage-5168983.html |access-date=15 May 2022 |work=News18 |date=13 May 2022 |language=en |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515071333/https://www.news18.com/news/movies/sohail-khan-and-seema-khan-file-for-divorce-after-24-years-of-marriage-5168983.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hindustan Times |title=Sohail Khan, Seema Khan get divorced after 24 years of marriage, seen at court |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/sohail-khan-seema-khan-get-divorced-after-24-years-of-marriage-seen-at-court-101652435459743.html |access-date=16 May 2022 |date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110754/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/sohail-khan-seema-khan-get-divorced-after-24-years-of-marriage-seen-at-court-101652435459743.html |archive-date=16 May 2022 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Rawal |first1=Sugandha |date=30 October 2024 |title=Seema Sajdeh on rekindling love with the man she left for Sohail Khan: 'It's not been easy...' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/seema-sajdeh-on-rekindling-love-with-the-man-she-left-for-sohail-khan-it-s-not-been-easy-101730275482807.html |work=Hindustan Times |access-date=16 December 2024}}</ref> ٻنهي نڪاح کان اڳ [[آريا سماج]] جي رسم موجب شادي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/celeb-themes/love-sees-no-religion/Sohail-Khan-Seema-Sachdev/articleshow/20661032.cms |title=Love sees no religion |date=19 June 2013 |work=The Times of India |access-date=1 April 2019 |archive-date=1 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401135230/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/celeb-themes/love-sees-no-religion/Sohail-Khan-Seema-Sachdev/articleshow/20661032.cms |url-status=live }}</ref> سهيل خان ۽ سيما سجدهه کي ٻه پٽ آهن، نروان ۽ يوهان. يوهان جون 2011ع ۾ [[سروگيٽ ماءُ]] (رحم ڪرايي) ذريعي ڄائو ۽ کيس اسلم خان جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sohail Khan's profile, biography |url=http://www.starboxoffice.com/stars/Default.aspx?bid=actors_Sohail_Khan |publisher=Starboxoffice.com |access-date=21 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110122013629/http://www.starboxoffice.com/stars/Default.aspx?bid=actors_Sohail_Khan |archive-date=22 January 2011}}</ref><ref>{{cite web |title=Sohail Khan blessed with a baby boy |url=http://sa.bollywoodhungama.com/live_chat.php?chatid=&userid=&username=&fromURL=&profile_url=&thumbnail=&friedsid= |access-date=23 September 2011 |archive-date=17 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217171924/http://sa.bollywoodhungama.com/live_chat.php?chatid=&userid=&username=&fromURL=&profile_url=&thumbnail=&friedsid= |url-status=dead}}</ref> ==فلمون ۽ ٽيليويزن== ===بطور اداڪار=== {| class="wikitable" style="font-size:97%;" ! سال ! فلم ! ڪردار ! نوٽ |- |2002 | ''[[ميني دل تجھڪو ديا (فلم)|ميني دل تجھڪو ديا]]'' | اجي | |- |rowspan="2"|2003 |''[[ڊرنا منع هي (فلم)|ڊرنا منع هي]]'' | ڪرن آهوجا | |- |''[[انوڀو: اين ايڪسپيرينس (فلم)]]'' | جئڪشن "جيڪي" | |- |rowspan="3"|2004 |''[[لڪير – فاربڊن لائينز (فلم)]]'' | ڪرن رانا | |- |''[[آئي پرائوڊ ٽو بي اين انڊين (فلم)]]'' | آئي | |- |''[[ڪرشنا ڪاٽيج (فلم)]]'' | مناو / امر کنا | |- |2005 |''[[ميني پيار ڪيون ڪيا؟ (فلم)]]'' | پياري موهن | |- |rowspan="2"|2006 |''[[فائيٽ ڪلب – ميمبرز اونلي (فلم)]]'' | سمير ڪپور | |- |''[[آريان (2006ع جي فلم)|آريان]]'' | آريان ورما | |- |rowspan="2"|2007 |''[[سلام عشق: اي ٽربيُوٽ ٽو لو (فلم)|سلام عشق]]'' | رام ديال | |- |''[[پارٽنر (2007ع جي فلم)|پارٽنر]]'' | پريم جو سالو | مهمان ڪردار (صرف تصوير) |- |rowspan="4"|2008 |''[[جاني تُو... يا جاني نا (فلم)]]'' | بگهيرا | |- |''[[گاڊ تُسي گريٽ هو (فلم)|گاڊ تُسي گريٽ هو]]'' | راڪيش "راڪي" شرما | |- |''[[هيلو (2008ع جي فلم)|هيلو]]'' | ورون آنند / وروم / وڪٽر | |- |''[[هيروز (2008ع جي فلم)|هيروز]]'' | سمير "سانڊ" سوري | |- |rowspan="4"|2009 |''[[ٽيم – دي فورس (فلم)]] '' | راج | |- |''[[ڪسان (فلم)|ڪسان]]'' | جگر سنگهه | |- |''[[مين اور مسز کنا (فلم)|مين اور مسز کنا]]'' | آڪاش | |- |''[[ڊو ناٽ ڊسٽرب (فلم)|ڊو ناٽ ڊسٽرب]]'' | ڊيزل | |- |rowspan="2"|2010 |''[[وير (2010ع جي فلم)|وير]]'' | پونم "پنيا" سنگهه | |- |''راک'' | ڪرن | |- |2017 |''[[ٽيوب لائيٽ (2017ع جي فلم)|ٽيوب لائيٽ]]'' | ڀارت سنگهه بشٽ | |- |2018 |''[[لوو ياتري (گلم)|لوو ياتري]]'' | ڀويش | [[مهمان ڪردار]] |- |2019 |''[[دبنگ 3 (فلم)|دبنگ 3]]'' | انسپيڪٽر روهت شرما | [[خصوصي ڪردار]] |- |2025 |''[[ارجن سن آف وجيانتي (فلم)|ارجن سن آف وجيانتي]]'' | پٺاڻ | [[تيلگو]] فلم |} ===بطور فلم پروڊيوسر=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! سال ! فلم ! نوٽ |- |1998 |''[[پيار ڪيو ته ڊرنا ڪيا (1998ع جي فلم)|پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا]]'' | [[فلم فيئر بهترين فلم ايوارڊ]] لاءِ نامزد |- |1999 |''[[هيلو برادر (1999ع جي فلم)|هيلو برادر]]'' | |- |2002 |''[[ميني دل تجھڪو ديا (فلم)|ميني دل تجھڪو ديا]]'' | |- |2004 |''[[آئي پرائوڊ ٽو بي اين انڊين (فلم)|آئي پرائوڊ ٽو بي اين انڊين]]'' | |- |rowspan="2"|2005 |''[[لڪي: نو ٽائيم فار لو (فلم)|لڪي: نو ٽائيم فار لو]]'' | |- |''[[ميني پيار ڪيون ڪيا؟ (فلم)|ميني پيار ڪيون ڪيا]]'' | |- |2006 |''[[فائيٽ ڪلب – ميمبرز اونلي (فلم)|فائيٽ ڪلب – ميمبرز اونلي]]'' | |- |2007 |''[[پارٽنر (2007ع جي فلم)|پارٽنر]]'' | |- |2008 |''[[گاڊ تُسي گريٽ هو (فلم)|گاڊ تُسي گريٽ هو]]'' | |- |rowspan="2"|2009 |''[[مين اور مسز کنا (فلم)|مين اور مسز کنا]]'' | |- |''[[ڪسان (فلم)|ڪسان]]'' | |- |2011 |''[[ريڊي (2011ع جي فلم)|ريڊي]]'' | |- |2014 |''[[جي هو (فلم)|جي هو]]'' | |- |2016 |''[[فريڪي علي (فلم)|فريڪي علي]]'' | |- |2021 |''[[راڌي (2021ع جي فلم)|راڌي]]'' | |} ===بطور ليکڪ=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! سال ! فلم |- |1998 |''[[پيار ڪيو ته ڊرنا ڪيا (1998ع جي فلم)|پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا]]'' |- |1999 |''[[هيلو برادر (1999ع جي فلم)|هيلو برادر]]'' |- |2006 |''[[فائيٽ ڪلب – ميمبرز اونلي]]'' |- |2009 |''[[ڪسان (گلم)|ڪسان]]'' |} ===بطور هدايتڪار=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! سال ! فلم ! نوٽ |- |1997 |''[[اوزار]]'' | |- |1998 |''[[پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا (1998ع جي فلم)|پيار ڪيو ته ڊرنا ڪيا]]'' | [[فلم فيئر بهترين هدايتڪار ايوارڊ]] لاءِ نامزد |- |1999 |''[[هيلو برادر (1999ع جي فلم)|هيلو برادر]]'' | |- |2002 |''[[ميني دل تجھڪو ديا (فلم)|ميني دل تجھڪو ديا]]'' | |- |2014 |''[[جي هو (فلم)|جي هو]]'' | |- |2016 |''[[فريڪي علي (فلم)|فريڪي علي]]'' | |} ===ٽيليويزن=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! سال ! پروگرام ! ڪردار ! حوالو |- |2011–2018 |''[[ڪاميڊي سرڪس]]'' |rowspan="2"|جج |... |- |2017 |''ڇوٽي ميان ڌاڪڙ'' |... |- |2017 |''[[سپر نائيٽ وِد ٽيوب لائيٽ]]'' |rowspan="3"|پنهنجي حيثيت ۾ |... |- |2020 |''[[فيبيولس لائوز آف بالي ووڊ وائفز]]'' |... |- |2023–2024 |''[[بگ باس (هندي سيزن 17)]]'' |... |- |2026– |''الائنس'' |مقابلي ڪندڙ |... |} brwyr3embi7o0tszw2o2l3ci57lo69t 394319 394318 2026-07-14T19:08:00Z Intisar Ali 8681 394319 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڀارتي فلمي اداڪار، فلمي هدايتڪار، فلمي پروڊيوسر ۽ ليکڪ (ڄائو 1969ع)}} {{Infobox person | name = سهيل خان | image = Sohail Khan Diwali bash.jpg | caption = سهيل خان، 2018ع | birth_name = سهيل سليم خان | birth_date = {{Birth date and age|1969|12|20|df=yes}}<ref name="redi_HowS">{{Cite news |title=How Sohail Khan celebrated his 46th birthday |work=Rediff |date=21 December 2015 |access-date=1 August 2016 |url=https://www.rediff.com/movies/report/how-sohail-khan-celebrated-his-46th-birthday/20151221.htm}}</ref> | birth_place = [[بمبئي]]، [[مهاراشٽر]]، ڀارت<br />{{small|(هاڻوڪو [[ممبئي]])}} | occupation = [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]]، [[ليکڪ]] | spouse = {{marriage|[[سيما سجدهه]]|1998|2022|reason=طلاق}} | children = 2 | parents = [[سليم خان]] (پيءُ)<br />[[هيلن (اداڪارا)|هيلن]] (سوتيلي ماءُ) | relatives = [[سلمان خان]] (ڀاءُ)<br />[[ارباز خان]] (ڀاءُ)<br />[[الويرا خان اگني هوتري]] (ڀيڻ) | family = [[سليم خان خاندان]] | years_active = 1997ع–هاڻوڪو }} '''سهيل سليم خان''' (ڄائو: 20 ڊسمبر 1969ع) هڪ ڀارتي [[اداڪار]]، [[فلمي هدايتڪار]]، [[فلمي پروڊيوسر]] ۽ [[ليکڪ]] آهي، جيڪو بنيادي طور [[هندي سئنيما]] ۾ ڪم ڪري ٿو. هو اداڪارن [[سلمان خان]] ۽ [[ارباز خان]] جو ننڍو ڀاءُ آهي، جڏهن⁠تہ [[الويرا خان اگني هوتري]] سندس وڏي ڀيڻ آهي. هو پنهنجي پروڊڪشن ڪمپني '''سهيل خان پروڊڪشنز''' جي نالي سان فلمون پڻ تيار ڪري ٿو. ==ابتدائي زندگي== سهيل خان [[بمبئي]] (هاڻوڪي [[ممبئي]]) ۾ مشهور فلمي ڪهاڻيڪار [[سليم خان]] ۽ سندس گهرواري سشيلا چارڪ جي گهر ۾ ڄائو، جنهن بعد ۾ پنهنجو نالو بدلائي سلميٰ خان رکيو. هو اداڪارن [[سلمان خان]] ۽ [[ارباز خان]] جو ننڍو ڀاءُ آهي. سندس پيءُ جي خاندان جو واسطو [[پٺاڻ]] مسلمانن سان آهي، جيڪي [[مدهيه پرديش]] جي شهر [[اندور]] ۾ اچي آباد ٿيا، جڏهن ته سندس ماءُ [[ڊوگرا ماڻهو|ڊوگرا]] ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي]] نسل سان تعلق رکي ٿي.<ref>{{cite magazine |last=Swarup |first=Shubhangi |date=29 January 2011 |url=http://www.openthemagazine.com/article/art-culture/the-kingdom-of-khan |title=The Kingdom of Khan |magazine=[[Open (Indian magazine)|OPEN]] |access-date=17 July 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Salman Khan to take break from Tiger Zinda Hai shoot for Ganesh festival? |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/090817/ganapati-calling-salman.html |work=Deccan Chronicle |date=9 August 2017 |access-date=21 October 2024}}</ref> سندس سوتيلي ماءُ مشهور اداڪارا [[هيلن (اداڪارا)|هيلن]] آهي، جيڪا سليم خان جي ٻي گهرواري آهي. سندس ڀيڻ [[الويرا خان اگني هوتري]]، [[بالي ووڊ]] جي هدايتڪار [[اتل اگني هوتري]] سان شادي ڪئي آهي. سندس ننڍي ڀيڻ [[ارپيتا خان]] فلم ''[[لڪي: نو ٽائيم فار لو]]'' جي تياري دوران اداڪارا [[سنيها اولال]] کي متعارف ڪرائڻ ۾ سهڪار ڪيو، جيڪا سهيل خان پنهنجي اداري ''سھيل خان پراڊڪشنز'' جي بينر هيٺ تيار ڪئي هئي. ارپيتا جي شادي فلمي اداڪار [[آيوش شرما]] سان ٿي آهي. ==ڪيريئر== سهيل خان پنهنجي فلمي ڪيريئر جي شروعات [[فلمي پروڊيوسر]] ۽ [[فلمي هدايتڪار]] طور ڪئي. هن 1997ع ۾ ايڪشن ٿرلر فلم ''[[اوزار]]'' جي هدايتڪاريءَ سان هدايتڪار طور شروعات ڪئي، جنهن ۾ سندس ڀاءُ [[سلمان خان]] ۽ [[سنجي ڪپور]] مرڪزي ڪردارن ۾ هئا. ان کان پوءِ هن پنهنجي ٻنهي ڀائرن سلمان خان ۽ [[ارباز خان]] کي 1998ع جي ڪامياب فلم ''[[پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا (1998ع جي فلم)|پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا]]'' ۽ 1999ع جي فلم ''[[هيلو برادر (1999ع جي فلم)|هيلو برادر]]'' ۾ هدايت ڏني، جيڪي سندس ان وقت جي پروڊڪشن بينر "جي.ايس. اينٽرٽينمينٽ" هيٺ تيار ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sohail Khan's Biography |url=http://in.movies.yahoo.com/artists/Sohail-Khan/biography-14487.html |publisher=Yahoo! Movies |access-date=21 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011022615/http://in.movies.yahoo.com/artists/Sohail-Khan/biography-14487.html |archive-date=11 October 2008}}</ref> 2002ع ۾ هن فلم ''[[ميني دل تجھڪو ديا]]'' ذريعي ليکڪ، پروڊيوسر، هدايتڪار ۽ اداڪار طور هڪ ئي وقت ڪم ڪيو. فلم باڪس آفيس تي اوسط ڪاروبار ڪيو.<ref>{{cite web |last=Jha |first=Subhash K |date=17 August 2002 |title=What's unusual about Maine Dil Tujhko Diya? |url=http://www.rediff.com/movies/2002/aug/17prev.htm |work=Rediff |access-date=21 December 2010 |archive-date=26 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026125448/http://www.rediff.com/movies/2002/aug/17prev.htm |url-status=live}}</ref> ان کان پوءِ هن ڪيترين ئي فلمن ۾ اداڪاري ڪئي، پر اهي گهڻي تجارتي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون. سندس پهرين وڏي ڪاميابي 2005ع جي فلم ''[[ميني پيار ڇو ڪيو؟]]'' سان ملي، جنهن ۾ هن پنهنجي ڀاءُ [[سلمان خان]] سان گڏ اداڪاري ڪئي.<ref>{{cite web |title='Maine Pyaar Kyun Kiya' (2005) – Biggest B.O hits of the Decade |url=http://entertainment.in.msn.com/bollywoodthisdecade/hits/gallery.aspx?cp-documentid=3511272&page=33 |publisher=MSN India |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112121823/http://entertainment.in.msn.com/bollywoodthisdecade/hits/gallery.aspx?cp-documentid=3511272&page=33 |archive-date=12 January 2010 |url-status=dead}}</ref> هن فلم ''[[فائيٽ ڪلب – ميمبرز اونلي]]'' جي ڪهاڻي پڻ لکي، ان جي پروڊڪشن ڪئي ۽ ان ۾ اداڪاري به ڪئي، پر اها فلم به باڪس آفيس تي ناڪام رهي. 2006ع ۾ باڪسنگ تي ٻڌل فلم ''[[آريان (2006ع جي فلم)|آريان]]'' دير سان رليز ٿيڻ سبب تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهي، جيتوڻيڪ سندس اداڪاري کي ساراهيو ويو. 2007ع ۾ هن فلم ''[[پارٽنر (2007ع جي فلم)|پارٽنر]]'' جي پروڊڪشن ڪئي، جنهن ۾ [[سلمان خان]]، [[گووندا]]، [[لارا دتا]] ۽ [[ڪترينا ڪيف]] اهم ڪردارن ۾ هئا.<ref>{{cite web |title=Partner: First genuine hit of 2007 |url=http://specials.rediff.com/movies/2007/jul/23box.htm |publisher=Rediff |access-date=21 December 2010 |date=23 July 2007 |archive-date=29 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429232412/http://specials.rediff.com/movies/2007/jul/23box.htm |url-status=live}}</ref> سهيل خان ڀارت ۽ ٻين ملڪن ۾ مشهور فلمي ستارن سان گڏ ڪيترن ئي لائيو اسٽيج شوز جي پروڊڪشن پڻ ڪئي. سندس اداري ميوزڪ وڊيوز تيار ڪيون ۽ ٽيليويزن جي شعبي ۾ به ''Chehre Pe Chehra'' پروگرام ذريعي قدم رکيو، جنهن جي هدايت [[رشي ووهرا]] ڪئي. 2008ع ۾ هن ''[[هيلو (2008ع جي فلم)|هيلو]]'' ۽ ''[[هيروز (2008ع جي فلم)|هيروز]]'' ۾ اداڪاري ڪئي. 2009ع ۾ هن [[ارباز خان]] سان گڏ ''[[ڪسان]]'' ۾ ڪم ڪيو، جڏهن ته ''[[مين اور مسز کنا]]'' ۽ ''[[ڊو ناٽ ڊسٽرب]]'' ۾ پڻ نظر آيو. 2010ع ۾ هو پنهنجي ڀاءُ سلمان خان سان گڏ فلم ''[[وير (2010ع جي فلم)|وير]]'' ۾ نظر آيو، جيڪا 22 جنوري 2010ع تي رليز ٿي.<ref>{{cite web |title=Salman's Veer for Rs 150 crore? |url=https://www.filmibeat.com/bollywood/news/2008/movie-veer-salman-150-crores-300808.html |publisher=Oneindia |access-date=21 December 2010 |date=30 August 2008 |archive-date=22 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170441/http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2008/movie-veer-salman-150-crores-300808.html |url-status=live}}</ref> 2014ع ۾ سهيل خان هدايتڪاريءَ ڏانهن واپسي ڪندي فلم ''[[جي هو (فلم)|جي هو]]'' جي هدايت ڪئي، جنهن ۾ سلمان خان مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. 2016ع ۾ هن ''[[فريڪي علي]]'' جي هدايت ڪئي، جنهن ۾ [[نواز الدين صديقي]] مرڪزي ڪردار ۾ ۽ ارباز خان معاون ڪردار ۾ هئا. 2017ع ۾ هو ستن سالن کان پوءِ ٻيهر اداڪاري ڏانهن موٽيو ۽ فلم ''[[ٽيوب لائيٽ (2017ع جي هندي فلم)|ٽيوب لائيٽ]]'' ۾ سلمان خان سان گڏ نظر آيو. 2020ع ۾ سهيل خان [[لنڪا پريميئر ليگ]] جي ٽيم [[ڪئنڊي ٽسڪرز]] جي فرنچائز خريد ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Vasudevan |first=Estelle |date=24 November 2020 |title=Tuskers underdogs at inaugural LPL – Kandy Tuskers – Preview |url=https://www.thepapare.com/kandy-tuskers-team-preview-lanka-premier-league-2020/ |access-date=6 December 2020 |website=ThePapare.com |language=en-US |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124125624/https://www.thepapare.com/kandy-tuskers-team-preview-lanka-premier-league-2020/ |url-status=live}}</ref> ==ذاتي زندگي== سهيل خان 1998ع کان 2022ع تائين [[سيما سجدهه]] سان شادي شده رهيو، جيڪا هڪ [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]] [[هندو]] خاندان سان تعلق رکي ٿي.<ref>{{cite news |title=Sohail Khan and Seema Khan File For Divorce After 24 Years of Marriage |url=https://www.news18.com/news/movies/sohail-khan-and-seema-khan-file-for-divorce-after-24-years-of-marriage-5168983.html |access-date=15 May 2022 |work=News18 |date=13 May 2022 |language=en |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515071333/https://www.news18.com/news/movies/sohail-khan-and-seema-khan-file-for-divorce-after-24-years-of-marriage-5168983.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hindustan Times |title=Sohail Khan, Seema Khan get divorced after 24 years of marriage, seen at court |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/sohail-khan-seema-khan-get-divorced-after-24-years-of-marriage-seen-at-court-101652435459743.html |access-date=16 May 2022 |date=13 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516110754/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/sohail-khan-seema-khan-get-divorced-after-24-years-of-marriage-seen-at-court-101652435459743.html |archive-date=16 May 2022 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Rawal |first1=Sugandha |date=30 October 2024 |title=Seema Sajdeh on rekindling love with the man she left for Sohail Khan: 'It's not been easy...' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/seema-sajdeh-on-rekindling-love-with-the-man-she-left-for-sohail-khan-it-s-not-been-easy-101730275482807.html |work=Hindustan Times |access-date=16 December 2024}}</ref> ٻنهي نڪاح کان اڳ [[آريا سماج]] جي رسم موجب شادي ڪئي هئي.<ref>{{cite news |url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/celeb-themes/love-sees-no-religion/Sohail-Khan-Seema-Sachdev/articleshow/20661032.cms |title=Love sees no religion |date=19 June 2013 |work=The Times of India |access-date=1 April 2019 |archive-date=1 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401135230/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/celeb-themes/love-sees-no-religion/Sohail-Khan-Seema-Sachdev/articleshow/20661032.cms |url-status=live }}</ref> سهيل خان ۽ سيما سجدهه کي ٻه پٽ آهن، نروان ۽ يوهان. يوهان جون 2011ع ۾ [[سروگيٽ ماءُ]] (رحم ڪرايي) ذريعي ڄائو ۽ کيس اسلم خان جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sohail Khan's profile, biography |url=http://www.starboxoffice.com/stars/Default.aspx?bid=actors_Sohail_Khan |publisher=Starboxoffice.com |access-date=21 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110122013629/http://www.starboxoffice.com/stars/Default.aspx?bid=actors_Sohail_Khan |archive-date=22 January 2011}}</ref><ref>{{cite web |title=Sohail Khan blessed with a baby boy |url=http://sa.bollywoodhungama.com/live_chat.php?chatid=&userid=&username=&fromURL=&profile_url=&thumbnail=&friedsid= |access-date=23 September 2011 |archive-date=17 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217171924/http://sa.bollywoodhungama.com/live_chat.php?chatid=&userid=&username=&fromURL=&profile_url=&thumbnail=&friedsid= |url-status=dead}}</ref> ==فلمون ۽ ٽيليويزن== ===بطور اداڪار=== {| class="wikitable" style="font-size:97%;" ! سال ! فلم ! ڪردار ! نوٽ |- |2002 | ''[[ميني دل تجھڪو ديا (فلم)|ميني دل تجھڪو ديا]]'' | اجي | |- |rowspan="2"|2003 |''[[ڊرنا منع هي (فلم)|ڊرنا منع هي]]'' | ڪرن آهوجا | |- |''[[انوڀو: اين ايڪسپيرينس (فلم)]]'' | جئڪشن "جيڪي" | |- |rowspan="3"|2004 |''[[لڪير – فاربڊن لائينز (فلم)]]'' | ڪرن رانا | |- |''[[آئي پرائوڊ ٽو بي اين انڊين (فلم)]]'' | آئي | |- |''[[ڪرشنا ڪاٽيج (فلم)]]'' | مناو / امر کنا | |- |2005 |''[[ميني پيار ڪيون ڪيا؟ (فلم)]]'' | پياري موهن | |- |rowspan="2"|2006 |''[[فائيٽ ڪلب – ميمبرز اونلي (فلم)]]'' | سمير ڪپور | |- |''[[آريان (2006ع جي فلم)|آريان]]'' | آريان ورما | |- |rowspan="2"|2007 |''[[سلام عشق: اي ٽربيُوٽ ٽو لو (فلم)|سلام عشق]]'' | رام ديال | |- |''[[پارٽنر (2007ع جي فلم)|پارٽنر]]'' | پريم جو سالو | مهمان ڪردار (صرف تصوير) |- |rowspan="4"|2008 |''[[جاني تُو... يا جاني نا (فلم)]]'' | بگهيرا | |- |''[[گاڊ تُسي گريٽ هو (فلم)|گاڊ تُسي گريٽ هو]]'' | راڪيش "راڪي" شرما | |- |''[[هيلو (2008ع جي فلم)|هيلو]]'' | ورون آنند / وروم / وڪٽر | |- |''[[هيروز (2008ع جي فلم)|هيروز]]'' | سمير "سانڊ" سوري | |- |rowspan="4"|2009 |''[[ٽيم – دي فورس (فلم)]] '' | راج | |- |''[[ڪسان (فلم)|ڪسان]]'' | جگر سنگهه | |- |''[[مين اور مسز کنا (فلم)|مين اور مسز کنا]]'' | آڪاش | |- |''[[ڊو ناٽ ڊسٽرب (فلم)|ڊو ناٽ ڊسٽرب]]'' | ڊيزل | |- |rowspan="2"|2010 |''[[وير (2010ع جي فلم)|وير]]'' | پونم "پنيا" سنگهه | |- |''راک'' | ڪرن | |- |2017 |''[[ٽيوب لائيٽ (2017ع جي فلم)|ٽيوب لائيٽ]]'' | ڀارت سنگهه بشٽ | |- |2018 |''[[لوو ياتري (گلم)|لوو ياتري]]'' | ڀويش | [[مهمان ڪردار]] |- |2019 |''[[دبنگ 3 (فلم)|دبنگ 3]]'' | انسپيڪٽر روهت شرما | [[خصوصي ڪردار]] |- |2025 |''[[ارجن سن آف وجيانتي (فلم)|ارجن سن آف وجيانتي]]'' | پٺاڻ | [[تيلگو]] فلم |} ===بطور فلم پروڊيوسر=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! سال ! فلم ! نوٽ |- |1998 |''[[پيار ڪيو ته ڊرنا ڪيا (1998ع جي فلم)|پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا]]'' | [[فلم فيئر بهترين فلم ايوارڊ]] لاءِ نامزد |- |1999 |''[[هيلو برادر (1999ع جي فلم)|هيلو برادر]]'' | |- |2002 |''[[ميني دل تجھڪو ديا (فلم)|ميني دل تجھڪو ديا]]'' | |- |2004 |''[[آئي پرائوڊ ٽو بي اين انڊين (فلم)|آئي پرائوڊ ٽو بي اين انڊين]]'' | |- |rowspan="2"|2005 |''[[لڪي: نو ٽائيم فار لو (فلم)|لڪي: نو ٽائيم فار لو]]'' | |- |''[[ميني پيار ڪيون ڪيا؟ (فلم)|ميني پيار ڪيون ڪيا]]'' | |- |2006 |''[[فائيٽ ڪلب – ميمبرز اونلي (فلم)|فائيٽ ڪلب – ميمبرز اونلي]]'' | |- |2007 |''[[پارٽنر (2007ع جي فلم)|پارٽنر]]'' | |- |2008 |''[[گاڊ تُسي گريٽ هو (فلم)|گاڊ تُسي گريٽ هو]]'' | |- |rowspan="2"|2009 |''[[مين اور مسز کنا (فلم)|مين اور مسز کنا]]'' | |- |''[[ڪسان (فلم)|ڪسان]]'' | |- |2011 |''[[ريڊي (2011ع جي فلم)|ريڊي]]'' | |- |2014 |''[[جي هو (فلم)|جي هو]]'' | |- |2016 |''[[فريڪي علي (فلم)|فريڪي علي]]'' | |- |2021 |''[[راڌي (2021ع جي فلم)|راڌي]]'' | |} ===بطور ليکڪ=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! سال ! فلم |- |1998 |''[[پيار ڪيو ته ڊرنا ڪيا (1998ع جي فلم)|پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا]]'' |- |1999 |''[[هيلو برادر (1999ع جي فلم)|هيلو برادر]]'' |- |2006 |''[[فائيٽ ڪلب – ميمبرز اونلي]]'' |- |2009 |''[[ڪسان (گلم)|ڪسان]]'' |} ===بطور هدايتڪار=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! سال ! فلم ! نوٽ |- |1997 |''[[اوزار]]'' | |- |1998 |''[[پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا (1998ع جي فلم)|پيار ڪيو ته ڊرنا ڪيا]]'' | [[فلم فيئر بهترين هدايتڪار ايوارڊ]] لاءِ نامزد |- |1999 |''[[هيلو برادر (1999ع جي فلم)|هيلو برادر]]'' | |- |2002 |''[[ميني دل تجھڪو ديا (فلم)|ميني دل تجھڪو ديا]]'' | |- |2014 |''[[جي هو (فلم)|جي هو]]'' | |- |2016 |''[[فريڪي علي (فلم)|فريڪي علي]]'' | |} ===ٽيليويزن=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! سال ! پروگرام ! ڪردار ! حوالو |- |2011–2018 |''[[ڪاميڊي سرڪس]]'' |rowspan="2"|جج |... |- |2017 |''ڇوٽي ميان ڌاڪڙ'' |... |- |2017 |''[[سپر نائيٽ وِد ٽيوب لائيٽ]]'' |rowspan="3"|پنهنجي حيثيت ۾ |... |- |2020 |''[[فيبيولس لائوز آف بالي ووڊ وائفز]]'' |... |- |2023–2024 |''[[بگ باس (هندي سيزن 17)]]'' |... |- |2026– |''الائنس'' |مقابلي ڪندڙ |... |} ==حوالا== {{Reflist|30em}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons}} * {{IMDb name}} * {{BH person}} * {{Facebook}} * [https://www.rottentomatoes.com/celebrity/sohail_khan سهيل خان] تي [[روٽن ٽوميٽوز]] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:خان، سهيل}} [[زمرو:1969ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي مسلمان]] [[زمرو:ڀارتي مرد فلمي اداڪار]] [[زمرو:ڀارتي مرد فلمي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:ممبئي جا فلمي هدايتڪار]] [[زمرو:ممبئي جا فلمي پروڊيوسر]] [[زمرو:هندي ٻوليءَ جا فلمي هدايتڪار]] [[زمرو:ممبئي جا مرد اداڪار]] [[زمرو:ڀارتي ٽيليويزن پروڊيوسر]] [[زمرو:پشتون نسل جا ڀارتي ماڻهو]] [[زمرو:سليم خان جو خاندان|سهيل]] hwav5m14qpqtc9tncpk7ijvsytw4nbb 0 11699 394226 383094 2026-07-14T13:20:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 394226 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>صوابي ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Swabi District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Swabian Landscape-2.JPG|250px]] |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Swabi.svg|250px]] |- |- align="center" |- | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[صوابي]] |- | ايراضي: || 1,543 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 1,026,804 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || ھندڪو ۽ پشتو |- |تعلقا: || 3 |- |يونين ڪائونسلون: || |- |} '''صوابي ضلعو''' (سُوابِي زِلو، اردو: ضلع صوابی، انگريزي: Swabi District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:صوابي ضلعو]] [[زمرو:مردان ڊويزن]] [[زمرو:مردان ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] hhfmefjh3buv98gxkz4mrhn1ir7v3kv 0 14178 394456 249637 2026-07-15T07:04:17Z Intisar Ali 8681 /* */ 394456 wikitext text/x-wiki '''آڏواڻي''' هندن جي هڪ خاندان جو نالو، ڪتاب ”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ موجب انهيءَ نک وارا امرتسر ۽ ملتان ۾ به آهن ۽ اروڙ ونسي سڏجن ٿا. آڏواڻين جو وڏو ڏاڏو ديوان آڏومل ولد کلومل ولد جسومل ڳوٺ ملتان لڳ لوهپور جو ويٺل، ميان نور محمد ڪلهوڙي سان [[سنڌ]] ۾ آيو هو. پهرئين گهرواري پنجاب مان پرڻيو هو، جنهن مان ٽي پٽ هئس. چندو مل، ڏتومل ۽ لکو مل. اهي ٽئي پاڻ سان آندا هئائين. پهرين گهر واري گذاري ويس ته ٻئي شادي، ديهه ٺٽ تعلقي نوشهري فيروز مان، سيٺ آڏو مل جي گهران پرڻيو يعني سهرو ۽ ناٺي ٻنهي جو نالو آڏومل. انهيءَ ٻئي گهر مان چار پٽ ڄاوس، بهارومل، سندر داس، وسايومل ۽ ٺارو مل. ٺارو مل ڄائي ڄم کان اکين کان سڄو هو، جنهنڪري سڄي ڄمار ڪنوارو رهيو. سڏيندائي ”ٺارو جَتي“ هئس. سندس سمانڌ اڄ تائين ديوان بهادر هيرانند کيم سنگهه جي اڳوڻي آڏواڻي گهٽيءَ واري گهر ۾ آهي.<br>ديوان آڏومل، ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ شمشيرزن هو، پاڻ ٻن پٽن سميت مغلن جي لڙائيءَ ۾ مارجي ويو. اهي ٻئي پٽ بي اولاد هئا ۽ ٽيون پٽ ٺارومل عمر ڀر ڪنوارو رهيو. باقي چار پٽ ايتري قدر وڌيا ويجهيا، جو آڏواڻين جا سوين گهر ٿي ويا. انهيءَ سبب آڏواڻين جون جدا جدا شاخون به آهن.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%DA%8F%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A آڏواڻي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]</ref> ==مشھور شخصيتون== '''آڏواڻي''' [[سنڌي هندو]] برادريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ خانداني نالو آهي، جيڪو اصل ۾ [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite book |author1=Shibani Roy |author2=S. H. M. Rizvi |title=Encyclopaedia of Indian surnames |url=https://books.google.com/books?id=LgAdAAAAYAAJ |year=2002 |publisher=B.R. |isbn=978-81-7646-247-1 |page=5}}</ref><ref name="Hanks 2003">{{cite book |last=Hanks |first=P. |title=Dictionary of American Family Names: 3-Volume Set |publisher=Oxford University Press, USA |issue=v. 3 |year=2003 |isbn=978-0-19-508137-4 |url=https://books.google.com/books?id=vG7MZ9J6dAgC&pg=PA11 |access-date=8 September 2018 |page=11}}</ref> هن خانداني نالي وارن مشهور شخصيتن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]، ڀارتي ليکڪ * [[ڀوڏو آڏواڻي]]، ڀارتي فلمي اداڪار * [[هوٽچند گوپالداس آڏواڻي]]، ڀارتي وڪيل، تعليمي ماهر ۽ واپاري * [[ڪلياڻ بلچند آڏواڻي]]، ڀارتي عالم * [[ڪيارا آڏواڻي]]، ڀارتي اداڪارا * [[لال ڪرشن آڏواڻي]]، ڀارت جو اڳوڻو نائب وزيراعظم * [[نڪکل آڏواڻي]]، ڀارتي فلمي هدايتڪار * [[پنڪج آڏواڻي]]، ڀارتي بليئرڊس ۽ سنوڪر رانديگر * [[پرتڀا آڏواڻي]]، ڀارتي ٽيليويزن ميزبان، ليکڪا ۽ لال ڪرشن آڏواڻي جي ڌيءَ * [[سريش ايڇ. آڏواڻي]]، ڀارتي سرطان جو ماهر (آنڪولوجسٽ) * [[پورنيما آڏواڻي]]، ڀارتي وڪيل، ليکڪا ۽ سماجي ڪارڪن ==حوالا== {{Reflist}} [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] [[زمرو:انڊيا ۾ سنڌي قبيلا]] 1b9rjup4bhepn5tks9zjos4sfzmfgi6 394457 394456 2026-07-15T07:06:28Z Intisar Ali 8681 /* */ 394457 wikitext text/x-wiki '''آڏواڻي''' [[سنڌي هندو]] برادريءَ جي مشهور خاندانن (نُک) مان هڪ آهي. ڪتاب ''سنڌ جي هندن جي تاريخ'' موجب هن خاندان جا ماڻهو سنڌ کان سواءِ امرتسر ۽ ملتان ۾ پڻ آباد هئا ۽ پاڻ کي اروڙونسي سڏائيندا هئا. روايت مطابق هن خاندان جو وڏو ڏاڏو '''ديوان آڏومل'''، ولد کلومل، ولد جسومل، ملتان ڀرسان لوهپور جو رهواسي هو، جيڪو [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] سان گڏ سنڌ آيو. ديوان آڏومل پهرين پنجاب مان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ؛ چندومل، ڏتومل ۽ لکو مل پيدا ٿيا. پهرين گهرواري جي وفات کان پوءِ هن نوشهري فيروز تعلقي جي ديهه ٺٽ مان ٻي شادي ڪئي، جنهن مان بهارومل، سندرداس، وسايومل ۽ ٺارومل ڄايا. ٺارومل ڄائي ڄم کان نابين هئڻ سبب سڄي عمر غير شادي شده رهيو ۽ ”ٺارو جتي“ جي نالي سان مشهور ٿيو. ديوان آڏومل [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] وٽ شمشيرزن هو ۽ مغلن سان جنگ دوران پاڻ ۽ سندس ٻه پٽ مارجي ويا. بعد ۾ سندس ٻين پٽن جي نسل مان آڏواڻي خاندان جون ڪيترين ئي شاخون وجود ۾ آيون ۽ وقت سان گڏ هن نُک جا سوين گهر آباد ٿيا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%DA%8F%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A آڏواڻي]، سنڌيانا انسائيڪلوپيڊيا.</ref> لساني ۽ خانداني روايتن موجب '''آڏواڻي''' نالو سنڌي هندو خاندانن جي انهن خانداني نالن مان آهي، جيڪي ڪنهن بزرگ يا ڏاڏي جي نالي سان نسبت ڏيکارڻ لاءِ ''-آڻي'' (''-ani'') پڇاڙي اختيار ڪندا آهن. هي خانداني نالو خاص طور سنڌي هندن ۾ رائج آهي ۽ ورهاڱي کان پوءِ هن خاندان جا ڪيترائي فرد ڀارت ۽ دنيا جي ٻين ملڪن ۾ پڻ آباد ٿيا. هن نُک سان تعلق رکندڙ ڪيترين ئي شخصيتن ادب، تعليم، سياست، قانون، فن ۽ طب جي شعبن ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون آهن.<ref>{{cite book |author1=Shibani Roy |author2=S. H. M. Rizvi |title=Encyclopaedia of Indian Surnames |publisher=B.R. Publishing |year=2002 |page=5}}</ref><ref>{{cite book |last=Hanks |first=Patrick |title=Dictionary of American Family Names |publisher=Oxford University Press |year=2003 |page=11}}</ref><ref>خانداني نالي جي ''-آڻي'' پڇاڙي سنڌي هندن ۾ ڪنهن مشترڪ ڏاڏي يا بزرگ جي نسل سان نسبت ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. ==مشھور شخصيتون== '''آڏواڻي''' [[سنڌي هندو]] برادريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ خانداني نالو آهي، جيڪو اصل ۾ [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite book |author1=Shibani Roy |author2=S. H. M. Rizvi |title=Encyclopaedia of Indian surnames |url=https://books.google.com/books?id=LgAdAAAAYAAJ |year=2002 |publisher=B.R. |isbn=978-81-7646-247-1 |page=5}}</ref><ref name="Hanks 2003">{{cite book |last=Hanks |first=P. |title=Dictionary of American Family Names: 3-Volume Set |publisher=Oxford University Press, USA |issue=v. 3 |year=2003 |isbn=978-0-19-508137-4 |url=https://books.google.com/books?id=vG7MZ9J6dAgC&pg=PA11 |access-date=8 September 2018 |page=11}}</ref> هن خانداني نالي وارن مشهور شخصيتن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]، ڀارتي ليکڪ * [[ڀوڏو آڏواڻي]]، ڀارتي فلمي اداڪار * [[هوٽچند گوپالداس آڏواڻي]]، ڀارتي وڪيل، تعليمي ماهر ۽ واپاري * [[ڪلياڻ بلچند آڏواڻي]]، ڀارتي عالم * [[ڪيارا آڏواڻي]]، ڀارتي اداڪارا * [[لال ڪرشن آڏواڻي]]، ڀارت جو اڳوڻو نائب وزيراعظم * [[نڪکل آڏواڻي]]، ڀارتي فلمي هدايتڪار * [[پنڪج آڏواڻي]]، ڀارتي بليئرڊس ۽ سنوڪر رانديگر * [[پرتڀا آڏواڻي]]، ڀارتي ٽيليويزن ميزبان، ليکڪا ۽ لال ڪرشن آڏواڻي جي ڌيءَ * [[سريش ايڇ. آڏواڻي]]، ڀارتي سرطان جو ماهر (آنڪولوجسٽ) * [[پورنيما آڏواڻي]]، ڀارتي وڪيل، ليکڪا ۽ سماجي ڪارڪن ==حوالا== {{Reflist}} [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] [[زمرو:انڊيا ۾ سنڌي قبيلا]] lwrh2c2yytvkjqs53ew1382042ufm8l 394458 394457 2026-07-15T07:06:48Z Intisar Ali 8681 /* */ 394458 wikitext text/x-wiki '''آڏواڻي''' [[سنڌي هندو]] برادريءَ جي مشهور خاندانن (نُک) مان هڪ آهي. ڪتاب ''سنڌ جي هندن جي تاريخ'' موجب هن خاندان جا ماڻهو سنڌ کان سواءِ امرتسر ۽ ملتان ۾ پڻ آباد هئا ۽ پاڻ کي اروڙونسي سڏائيندا هئا. روايت مطابق هن خاندان جو وڏو ڏاڏو '''ديوان آڏومل'''، ولد کلومل، ولد جسومل، ملتان ڀرسان لوهپور جو رهواسي هو، جيڪو [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] سان گڏ سنڌ آيو. ديوان آڏومل پهرين پنجاب مان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٽي پٽ؛ چندومل، ڏتومل ۽ لکو مل پيدا ٿيا. پهرين گهرواري جي وفات کان پوءِ هن نوشهري فيروز تعلقي جي ديهه ٺٽ مان ٻي شادي ڪئي، جنهن مان بهارومل، سندرداس، وسايومل ۽ ٺارومل ڄايا. ٺارومل ڄائي ڄم کان نابين هئڻ سبب سڄي عمر غير شادي شده رهيو ۽ ”ٺارو جتي“ جي نالي سان مشهور ٿيو. ديوان آڏومل [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] وٽ شمشيرزن هو ۽ مغلن سان جنگ دوران پاڻ ۽ سندس ٻه پٽ مارجي ويا. بعد ۾ سندس ٻين پٽن جي نسل مان آڏواڻي خاندان جون ڪيترين ئي شاخون وجود ۾ آيون ۽ وقت سان گڏ هن نُک جا سوين گهر آباد ٿيا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%DA%8F%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A آڏواڻي]، سنڌيانا انسائيڪلوپيڊيا.</ref> لساني ۽ خانداني روايتن موجب '''آڏواڻي''' نالو سنڌي هندو خاندانن جي انهن خانداني نالن مان آهي، جيڪي ڪنهن بزرگ يا ڏاڏي جي نالي سان نسبت ڏيکارڻ لاءِ ''-آڻي'' (''-ani'') پڇاڙي اختيار ڪندا آهن. هي خانداني نالو خاص طور سنڌي هندن ۾ رائج آهي ۽ ورهاڱي کان پوءِ هن خاندان جا ڪيترائي فرد ڀارت ۽ دنيا جي ٻين ملڪن ۾ پڻ آباد ٿيا. هن نُک سان تعلق رکندڙ ڪيترين ئي شخصيتن ادب، تعليم، سياست، قانون، فن ۽ طب جي شعبن ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون آهن.<ref>{{cite book |author1=Shibani Roy |author2=S. H. M. Rizvi |title=Encyclopaedia of Indian Surnames |publisher=B.R. Publishing |year=2002 |page=5}}</ref><ref>{{cite book |last=Hanks |first=Patrick |title=Dictionary of American Family Names |publisher=Oxford University Press |year=2003 |page=11}}</ref><ref>خانداني نالي جي ''-آڻي'' پڇاڙي سنڌي هندن ۾ ڪنهن مشترڪ ڏاڏي يا بزرگ جي نسل سان نسبت ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. ==مشھور شخصيتون== '''آڏواڻي''' [[سنڌي هندو]] برادريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ خانداني نالو آهي، جيڪو اصل ۾ [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite book |author1=Shibani Roy |author2=S. H. M. Rizvi |title=Encyclopaedia of Indian surnames |url=https://books.google.com/books?id=LgAdAAAAYAAJ |year=2002 |publisher=B.R. |isbn=978-81-7646-247-1 |page=5}}</ref><ref name="Hanks 2003">{{cite book |last=Hanks |first=P. |title=Dictionary of American Family Names: 3-Volume Set |publisher=Oxford University Press, USA |issue=v. 3 |year=2003 |isbn=978-0-19-508137-4 |url=https://books.google.com/books?id=vG7MZ9J6dAgC&pg=PA11 |access-date=8 September 2018 |page=11}}</ref> هن خانداني نالي وارن مشهور شخصيتن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]، ڀارتي ليکڪ * [[ڀوڏو آڏواڻي]]، ڀارتي فلمي اداڪار * [[هوٽچند گوپالداس آڏواڻي]]، ڀارتي وڪيل، تعليمي ماهر ۽ واپاري * [[ڪلياڻ بلچند آڏواڻي]]، ڀارتي عالم * [[ڪيارا آڏواڻي]]، ڀارتي اداڪارا * [[لال ڪرشن آڏواڻي]]، ڀارت جو اڳوڻو نائب وزيراعظم * [[نڪکل آڏواڻي]]، ڀارتي فلمي هدايتڪار * [[پنڪج آڏواڻي]]، ڀارتي بليئرڊس ۽ سنوڪر رانديگر * [[پرتڀا آڏواڻي]]، ڀارتي ٽيليويزن ميزبان، ليکڪا ۽ لال ڪرشن آڏواڻي جي ڌيءَ * [[سريش ايڇ. آڏواڻي]]، ڀارتي سرطان جو ماهر (آنڪولوجسٽ) * [[پورنيما آڏواڻي]]، ڀارتي وڪيل، ليکڪا ۽ سماجي ڪارڪن ==حوالا== {{Reflist}} [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] [[زمرو:انڊيا ۾ سنڌي قبيلا]] i2piyfm2xf3fxoxl8hd8jjt1fowrksc 0 18814 394262 378283 2026-07-14T17:01:32Z Intisar Ali 8681 /* */ 394262 wikitext text/x-wiki [[فائل:Neomaskellia bergii from CSIRO.jpg|thumb|center|''نيئوماسڪيليا برگئي'' (''Neomaskellia bergii'')، جنهن ۾ پرن جون رڳون ۽ پيٽ جي پڇاڙيءَ کان مٿي واسيفارم سوراخ ڏيکاريل آهي]] [[فائل:Aleyrodidae Udamoselis Venation Enderlein 1909.jpg|thumb|center|''يوڊاموسيليس'' (''Udamoselis'') جي هڪ وڏي جنس ۾ پرن جي رڳبندي وڌيڪ پيچيده آهي]] {{Taxobox | image = Weisse-Fliege.jpg | image_caption = اڇيون مکيون (''[[ٽرائليوروڊيس ويپوريرئورم]]'') | regnum = [[جانور]] | phylum = [[آرٿروپوڊا]] | classis = [[حشرات]] | ordo = [[هيميپٽرا]] | subordo = [[اسٽرنورنڪا]] | superfamilia = '''الييروڊوئيڊيا''' | familia = '''الييروڊيڊي''' | synonyms = الييورڊيڊي | subdivision_ranks = ذيلي خاندان<ref>{{cite journal |last1=Martin |first1=J.H. |last2=Mound |first2=L.A. |year=2007 |title=An annotated check list of the world's whiteflies (Insecta: Hemiptera: Aleyrodidae) |journal=Zootaxa |volume=1492 |pages=1–84}}</ref> | subdivision = [[اليوروڊيسيني]]<br> [[الييروڊيني]]<br> [[يوڊاموسيليئني]] }} اڇي مک: While fly: هڪ قسم جو جيت. پوک تي ويهندو آهي ۽ سنگن، گُلن يا ٻُور کي نقصان پهچائيندو آهي. دنيا ۾ -اڇي مک- جا 1200 قسم آهن، -جن- مان صرف 15 قسم اهڙا آهن، جيڪي -انسان- ذات جي لاءِ نقصان جو سبب بڻجن ٿا. -اڇي مک- جا -پاڪستان- ۾ 104 ۽ سنڌ ۾ 50 کان مٿي ميزبان -ٻوٽا- آهن. -اڇي مک-، جيڪا فصلن لاءِ وبا جي شڪل اختيار ڪري ويئي آهي، -ان- جي وڌڻ جا هيٺيان سبب آهن: (1) ميزبان ٻوٽن جي فصل ۾ يا فصل جي ڀرسان موجودگي ۽ ميزبان ٻوٽن بابت ڄاڻ نه هئڻ، (2) يوريا ڀاڻ جو وڌيڪ ڏيڻ، (3) شروعات ۾ ئي لڳاتار زرعي زهريلي دوائن جو ڦوهارو ڪرڻ، ۽ (4) -اڇي مک- جي زندگيءَ جي چڪر جي ڄاڻ نه هئڻ سبب صرف بالغ -اڇي مک- لاءِ زهريلي زرعي دوائن جو ڦوهارو ڪرڻ. (1) ميزبان -ٻوٽا- -اڇي مک- لاءِ پناهگاهه آهن، جيڪي سندس واڌ ويجهه ۾ مدد ڏين ٿا. مثلاً: واڱڻ تي -اڇي مک- جي نسل جي واڌ ٿورڙي وقت ۾ گهڻي ٿئي ٿي. ٽنڊي ڄام جي جيتن واري شعبي جي هڪ مطالعي مطابق -اڇي مک- جا هيٺيان ميزبان -ٻوٽا- معلوم ڪيا ويا آهن: پواڙي، تُوريو، سرنهن، ڄانڀو، ڪينولا، سورج مکي، مُڱ، هيرڻ، -برسيم-، مڪئي، -جنتر-، -تماڪ-، ڪمند، سپوري (مانجهاندڙي)، سفيدو (بيدمشڪ)، گوار، مرچ، ڀينڊي، توري، ڪريلا، ونگا، واڱڻ، اربي (ڪچالو)، گل گوبي، -ٽماٽو-، چؤنرا، موري، ميها، جهنگلي -پالڪ-، (گند گاهه)، ناڙو، سنجهي، ابوٽلان، ڪانڊيري، ڀَتر، ڪاسني، ڪانپيرو (-پٽ پيرون-)، جِهل، ڌاتورو، -اڪ-، چائنا روز، گل خيرو، نڪوٽيشيا، ڪرم ڊولا، ڊيليا فلاور، منو فلاور، موتيو، ميندي، سنڀالو، سَريل، -ٽالهي-، ديوي، ليمون، زيتون، -ٻير-، سلاد ۽ مسور وغيره. (2) يوريا ڀاڻ جي وڌي وڃڻ جي ڪري ٻوٽن ۾ سائو مادو گهڻي تعداد ۾ پيدا ٿئي ٿو، جنهن جي ڪري -اڇي مک-، سندس ٻچا ۽ سوٻٽ (پيوپا) رس چوسي گهڻي تعداد ۾ واڌ ڪن ٿا. (3) شروعات ۾ ئي زهريلين زرعي دوائن جي ڦوهاري ڪرڻ سان اسان جا دوست جيت (فائديمند جيت) جهڙوڪ سائي رنگ وارو پوپٽ، اوريس ۽ ڪوريئڙو وغيره مري وڃن ٿا، جنهن ڪري -اڇي مک- کي ناس ڪرڻ مشڪل ٿيو پوي. لڳاتار ڦوهاري ڪرڻ سان پڻ -اڇي مک- ۾ قوت مدافعت پيدا ٿيو پوي، جنهن ڪري ضابطو آڻڻ تمام گهڻو ڏکيو ٿيو پوي. سنڌ ۾ -اڇي مک- جي جنس Bemisia tabaci اسان جي اهم فصلن جهڙوڪ: وونڻن، واڱڻن، ٽماٽن، ڀينڊين ۽ گلن جو گهڻو نقصان ڪري ٿي. -اڇي مک- پنهنجي زندگيءَ جي شروعات بيضوي شڪل جهڙن بيضن سان ڪري ٿي، جيڪي هلڪا زرداڻ مائل ساوا هوندا آهن، -جن- جو تعداد هر دفعي 30 کان 40 هوندو آهي. جڏهن بيضا ڦٽڻ وارا هوندا آهن ته بيضن جو رنگ ٿورڙو ڪارو ٿي ويندو آهي ۽ بيضن تي مٿان کان هيٺ تائين ليڪ ظاهر ٿيندي آهي، جيڪو بيضي جي کل ٽوڙڻ جو نشان هوندو آهي. -اڇي مک- جو ٻچو (crawler) بيضي مان کل -ٽوڙي- ٻاهر نڪري، کاڌي جي ڳولا شروع ڪندو آهي. پاڻ زردائڻ مائل ڳاڙهسرو، بيضوي شڪل جو هوندو آهي، پر سندس چوڌاري ڪنارن تي اڀا ٿيل وار هوندا آهن. ڪجهه وقت تائين پنن تي ريڙهيون پائيندو آهي ۽ پوءِ پنهنجو سونڊ نما وات پنن ۾ اندر داخل ڪري، رس چوسڻ شروع ڪندو آهي ۽ اتي ئي ٻئي مرحلي ۾ اچي ويندو آهي، جتان پوءِ ٻن -ٽن- ڏينهن بعد ٽئين مرحلي ۾ اچي ويندو آهي. هنن ٻنهي مرحلن ۾ سندن شڪل بيضوي، هلڪي ساواڻ مائل هوندي آهي ۽ کين ڄنگهون نه هونديون آهن. ٻنهي مرحلن وارا ٻچا سمورو وقت رس چوسيندا رهندا آهن ۽ ڪجهه ڏينهن کان پوءِ چوٿين مرحلي سوٻٽ (پيوپا) ۾ پهچي ويندا آهن. پيوپا ڳاڙهائڻ مائل هوندو آهي ۽ سندس ڳاڙهين اکين جا نشان ڏسڻ ۾ ايندا آهن. پيوپا (سوٻٽ) پڻ پنن مان رس چوسيندو آهي. هن مرحلي دوران -اڇي مک- جا پر (کنڀ) پڻ ٺهندا آهن. پيوپا مان بالغ مک ٻن کان اٺن ڏينهن جي اندر نڪري، وري لڳ ڪري -آنا- لاهڻ شروع ڪندي آهي ۽ ائين وري پنهنجي زندگيءَ جو چڪر شروع ڪندي آهي.<ref>{{Citation |title=اڇي مک : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |access-date=2016-05-21 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411181512/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} cfyfn3u9lbi76ez9pjyi3f5xyeutryw 394263 394262 2026-07-14T17:08:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 394263 wikitext text/x-wiki [[فائل:Neomaskellia bergii from CSIRO.jpg|thumb|center|''نيئوماسڪيليا برگئي'' (''Neomaskellia bergii'')، جنهن ۾ پرن جون رڳون ۽ پيٽ جي پڇاڙيءَ کان مٿي واسيفارم سوراخ ڏيکاريل آهي]] [[فائل:Aleyrodidae Udamoselis Venation Enderlein 1909.jpg|thumb|center|''يوڊاموسيليس'' (''Udamoselis'') جي هڪ وڏي جنس ۾ پرن جي رڳبندي وڌيڪ پيچيده آهي]] {{Taxobox | image = Weisse-Fliege.jpg | image_caption = اڇيون مکيون (''[[ٽرائليوروڊيس ويپوريرئورم]]'') | regnum = [[جانور]] | phylum = [[آرٿروپوڊا]] | classis = [[حشرات]] | ordo = [[هيميپٽرا]] | subordo = [[اسٽرنورنڪا]] | superfamilia = '''الييروڊوئيڊيا''' | familia = '''الييروڊيڊي''' | synonyms = الييورڊيڊي | subdivision_ranks = ذيلي خاندان<ref>{{cite journal |last1=Martin |first1=J.H. |last2=Mound |first2=L.A. |year=2007 |title=An annotated check list of the world's whiteflies (Insecta: Hemiptera: Aleyrodidae) |journal=Zootaxa |volume=1492 |pages=1–84}}</ref> | subdivision = [[اليوروڊيسيني]]<br> [[الييروڊيني]]<br> [[يوڊاموسيليئني]] }} '''اڇي چانديءَ جهڙي مک''' ('''''بيميسيا ٽيباسي'''''; ''Bemisia tabaci'')، جنهن کي غير رسمي طور '''مٺي پٽاٽي جي اڇي مک''' ۽ '''ڪپهه جي اڇي مک''' پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{Cite report |title=Cotton whitefly: Bemisia tabaci |last=Shahzad |first=R. K. |last2=Hasnain |first2=M. |last3=Naeem |first3=M. |last4=Aslam |first4=M. |last5=Sangi |first5=A. |last6=Khan |first6=S. |date=2013 |doi=10.1079/pwkb.20147801355 |language=en|doi-access=free }}</ref> [[اڇيون مکيون|اڇين مکين]] جي انهن ڪيترين ئي جنسن مان هڪ آهي، جيڪي هن وقت زراعت ۾ اهم [[زرعي آفت]] طور سڃاتيون وڃن ٿيون.<ref name="Fan & Pettit" /> 2011ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک حقيقت ۾ [[جنسي مجموعو]] (Species complex) آهي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 40 اهڙيون جنسون شامل آهن، جيڪي ظاهري بناوت (Morphology) جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو آهي.<ref name="Tang et al.">{{Cite journal|author1=Tang, Xiao-Tian |author2=Cai, Li |author3=Yuan, Shin |author4=Xu, Li–Li |author5=Du, Yu–Zhou |year=2019|title=Competitive Displacement between ''Bemisia tabaci'' MEAM1 and MED and Evidence for Multiple Invasions of MED|journal=Insects|volume=11|issue=1|pages=1–12|doi=10.3390/insects11010035|pmid=31906186|pmc=7022974|doi-access=free}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي اڪثر گرم ۽ نيم گرم علائقن، ۽ گهٽ مقدار ۾ معتدل آبهوا وارن علائقن ۾ به ملي ٿي. ٿڌي گرمي پد سبب هن جنس جا بالغ ۽ اپسر (Nymphs) ٻئي مري وڃن ٿا.<ref name="Greenberg">{{Cite journal |doi=10.1603/0046-225X-29.4.851|url=https://www.researchgate.net/publication/233589603|title=Temperature-Dependent Life History of ''Eretmocerus eremicus'' (Hymenoptera: Aphelinidae) on Two Whitefly Hosts (Homoptera: Aleyrodidae)|journal=Environmental Entomology|volume=29|issue=4|pages=851–860|year=2000|last1=Greenberg|first1=S. M.|last2=Legaspi|first2=B. C.|last3=Jones|first3=W. A.|last4=Enkegaard|first4=A.|s2cid=85854037}}</ref> هيءَ اڇي مک ڪڏهن ڪڏهن ٻين جيتن، جهڙوڪ [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|عام ميوي جي مک]]، سان مشابهت رکي ٿي، پر ويجهي جائزي سان معلوم ٿئي ٿو ته اها قد ۾ ڪجهه ننڍي هوندي آهي ۽ ان جي پرن جو مخصوص رنگ ان کي ٻين جيتن کان الڳ سڃاڻڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اڇي چانديءَ جهڙي مک 1896ع کان [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ موجود هئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[فلوريڊا]] ۾ [[پوينسيٽيا]] جي فصلن تي ان جي هڪ انتهائي جارحاڻي قسم ظاهر ٿي. سهولت خاطر ان کي '''قسم بي''' (Biotype B) سڏيو ويو، جيئن ان کي اڳ ۾ موجود نسبتاً گهٽ نقصانڪار '''قسم اي''' (Biotype A) کان الڳ سڃاتو وڃي. سڃاڻپ کان هڪ سال اندر ئي قسم بي [[ٽماٽو|ٽماٽن]] ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين جي فصلن تائين پکڙجي ويو. پنجن سالن اندر هن اڇي مک [[ٽيڪساس]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] جي زراعت کي 100 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهچايو.<ref name="Fan & Pettit" /> == زرعي اهميت == '''اڇي مک''' فصلن جي اهم زرعي آفتن مان هڪ آهي، جيڪا ٻوٽن جو رس چوسي انهن جي واڌ ويجهه، گلجڻ ۽ ڦرجڻ کي متاثر ڪري ٿي. دنيا ۾ اڇي مک جون لڳ ڀڳ 1٬200 جنسون سڃاتل آهن، جن مان رڳو ٿوريون جنسون زرعي فصلن لاءِ معاشي اهميت رکن ٿيون. پاڪستان ۾ هن جا 104 کان وڌيڪ، جڏهن ته سنڌ ۾ 50 کان وڌيڪ ميزبان ٻوٽا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Citation |title=اڇي مک : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |access-date=2016-05-21 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411181512/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |url-status=dead }}</ref> اڇي مک جي تيزي سان پکڙجڻ جا اهم سبب ميزبان ٻوٽن جي گهڻائي، نائٽروجن (يوريا) ڀاڻ جو حد کان وڌيڪ استعمال، زرعي زهريلي دوائن جو بيجا استعمال ۽ ان جي حياتياتي چڪر بابت مناسب ڄاڻ جو نه هئڻ آهن. اهڙيون حالتون اڇي مک جي واڌ ويجهه کي هٿي ڏين ٿيون ۽ ساڳئي وقت ان جا قدرتي دشمن به گهٽجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ان تي ضابطو آڻڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي پوي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> سنڌ ۾ '''''Bemisia tabaci''''' خاص طور [[وونڻ]]، [[ٽماٽو]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]] ۽ ٻين ڀاڄين ۽ گلن جي فصلن لاءِ اهم نقصانڪار جنس آهي. هيءَ جنس رس چوسڻ سان گڏ ٻوٽن ۾ مختلف ٻوٽن جي وائرسن جي منتقلي جو پڻ اهم ذريعو آهي.<ref name="Sindhiana" /> == حياتياتي چڪر == اڇي مک پنهنجي حياتياتي چڪر جي شروعات پنن جي هيٺئين سطح تي بيضا ڏيڻ سان ڪري ٿي. هڪ مادي عام طور هڪ وقت ۾ 30 کان 40 بيضا ڏئي ٿي. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ متحرڪ ٻچو (Crawler) مناسب جاءِ ڳولي پن ۾ پنهنجو سونڊ نما وات داخل ڪري رس چوسڻ شروع ڪري ٿو. ان کان پوءِ اهو ڪيترن غير متحرڪ مرحلن مان گذري سوٻٽ (Pupa) جي مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي بالغ مک جا پر ۽ ٻيا عضوا مڪمل ٿين ٿا. آخرڪار بالغ اڇي مک سوٻٽ مان نڪري وري نسل وڌائڻ شروع ڪري ٿي، اهڙيءَ طرح ان جو حياتياتي چڪر جاري رهي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> == حوالا == {{حوالا}} t827yfsknve8wwox4vrggd4pii6c93d 394264 394263 2026-07-14T17:08:46Z Intisar Ali 8681 /* */ 394264 wikitext text/x-wiki [[فائل:Neomaskellia bergii from CSIRO.jpg|thumb|center|''نيئوماسڪيليا برگئي'' (''Neomaskellia bergii'')، جنهن ۾ پرن جون رڳون ۽ پيٽ جي پڇاڙيءَ کان مٿي واسيفارم سوراخ ڏيکاريل آهي]] [[فائل:Aleyrodidae Udamoselis Venation Enderlein 1909.jpg|thumb|center|''يوڊاموسيليس'' (''Udamoselis'') جي هڪ وڏي جنس ۾ پرن جي رڳبندي وڌيڪ پيچيده آهي]] {{Taxobox | image = Weisse-Fliege.jpg | image_caption = اڇيون مکيون (''[[ٽرائليوروڊيس ويپوريرئورم]]'') | regnum = [[جانور]] | phylum = [[آرٿروپوڊا]] | classis = [[حشرات]] | ordo = [[هيميپٽرا]] | subordo = [[اسٽرنورنڪا]] | superfamilia = '''الييروڊوئيڊيا''' | familia = '''الييروڊيڊي''' | synonyms = الييورڊيڊي | subdivision_ranks = ذيلي خاندان<ref>{{cite journal |last1=Martin |first1=J.H. |last2=Mound |first2=L.A. |year=2007 |title=An annotated check list of the world's whiteflies (Insecta: Hemiptera: Aleyrodidae) |journal=Zootaxa |volume=1492 |pages=1–84}}</ref> | subdivision = [[اليوروڊيسيني]]<br> [[الييروڊيني]]<br> [[يوڊاموسيليئني]] }} '''اڇي چانديءَ جهڙي مک''' ('''''بيميسيا ٽيباسي'''''; ''Bemisia tabaci'')، جنهن کي غير رسمي طور '''مٺي پٽاٽي جي اڇي مک''' ۽ '''ڪپهه جي اڇي مک''' پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{Cite report |title=Cotton whitefly: Bemisia tabaci |last=Shahzad |first=R. K. |last2=Hasnain |first2=M. |last3=Naeem |first3=M. |last4=Aslam |first4=M. |last5=Sangi |first5=A. |last6=Khan |first6=S. |date=2013 |doi=10.1079/pwkb.20147801355 |language=en|doi-access=free }}</ref> [[اڇيون مکيون|اڇين مکين]] جي انهن ڪيترين ئي جنسن مان هڪ آهي، جيڪي هن وقت زراعت ۾ اهم [[زرعي آفت]] طور سڃاتيون وڃن ٿيون. 2011ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک حقيقت ۾ [[جنسي مجموعو]] (Species complex) آهي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 40 اهڙيون جنسون شامل آهن، جيڪي ظاهري بناوت (Morphology) جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو آهي.<ref name="Tang et al.">{{Cite journal|author1=Tang, Xiao-Tian |author2=Cai, Li |author3=Yuan, Shin |author4=Xu, Li–Li |author5=Du, Yu–Zhou |year=2019|title=Competitive Displacement between ''Bemisia tabaci'' MEAM1 and MED and Evidence for Multiple Invasions of MED|journal=Insects|volume=11|issue=1|pages=1–12|doi=10.3390/insects11010035|pmid=31906186|pmc=7022974|doi-access=free}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي اڪثر گرم ۽ نيم گرم علائقن، ۽ گهٽ مقدار ۾ معتدل آبهوا وارن علائقن ۾ به ملي ٿي. ٿڌي گرمي پد سبب هن جنس جا بالغ ۽ اپسر (Nymphs) ٻئي مري وڃن ٿا.<ref name="Greenberg">{{Cite journal |doi=10.1603/0046-225X-29.4.851|url=https://www.researchgate.net/publication/233589603|title=Temperature-Dependent Life History of ''Eretmocerus eremicus'' (Hymenoptera: Aphelinidae) on Two Whitefly Hosts (Homoptera: Aleyrodidae)|journal=Environmental Entomology|volume=29|issue=4|pages=851–860|year=2000|last1=Greenberg|first1=S. M.|last2=Legaspi|first2=B. C.|last3=Jones|first3=W. A.|last4=Enkegaard|first4=A.|s2cid=85854037}}</ref> هيءَ اڇي مک ڪڏهن ڪڏهن ٻين جيتن، جهڙوڪ [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|عام ميوي جي مک]]، سان مشابهت رکي ٿي، پر ويجهي جائزي سان معلوم ٿئي ٿو ته اها قد ۾ ڪجهه ننڍي هوندي آهي ۽ ان جي پرن جو مخصوص رنگ ان کي ٻين جيتن کان الڳ سڃاڻڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اڇي چانديءَ جهڙي مک 1896ع کان [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ موجود هئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[فلوريڊا]] ۾ [[پوينسيٽيا]] جي فصلن تي ان جي هڪ انتهائي جارحاڻي قسم ظاهر ٿي. سهولت خاطر ان کي '''قسم بي''' (Biotype B) سڏيو ويو، جيئن ان کي اڳ ۾ موجود نسبتاً گهٽ نقصانڪار '''قسم اي''' (Biotype A) کان الڳ سڃاتو وڃي. سڃاڻپ کان هڪ سال اندر ئي قسم بي [[ٽماٽو|ٽماٽن]] ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين جي فصلن تائين پکڙجي ويو. پنجن سالن اندر هن اڇي مک [[ٽيڪساس]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] جي زراعت کي 100 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهچايو.<ref name="Fan & Pettit" /> == زرعي اهميت == '''اڇي مک''' فصلن جي اهم زرعي آفتن مان هڪ آهي، جيڪا ٻوٽن جو رس چوسي انهن جي واڌ ويجهه، گلجڻ ۽ ڦرجڻ کي متاثر ڪري ٿي. دنيا ۾ اڇي مک جون لڳ ڀڳ 1٬200 جنسون سڃاتل آهن، جن مان رڳو ٿوريون جنسون زرعي فصلن لاءِ معاشي اهميت رکن ٿيون. پاڪستان ۾ هن جا 104 کان وڌيڪ، جڏهن ته سنڌ ۾ 50 کان وڌيڪ ميزبان ٻوٽا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Citation |title=اڇي مک : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |access-date=2016-05-21 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411181512/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |url-status=dead }}</ref> اڇي مک جي تيزي سان پکڙجڻ جا اهم سبب ميزبان ٻوٽن جي گهڻائي، نائٽروجن (يوريا) ڀاڻ جو حد کان وڌيڪ استعمال، زرعي زهريلي دوائن جو بيجا استعمال ۽ ان جي حياتياتي چڪر بابت مناسب ڄاڻ جو نه هئڻ آهن. اهڙيون حالتون اڇي مک جي واڌ ويجهه کي هٿي ڏين ٿيون ۽ ساڳئي وقت ان جا قدرتي دشمن به گهٽجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ان تي ضابطو آڻڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي پوي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> سنڌ ۾ '''''Bemisia tabaci''''' خاص طور [[وونڻ]]، [[ٽماٽو]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]] ۽ ٻين ڀاڄين ۽ گلن جي فصلن لاءِ اهم نقصانڪار جنس آهي. هيءَ جنس رس چوسڻ سان گڏ ٻوٽن ۾ مختلف ٻوٽن جي وائرسن جي منتقلي جو پڻ اهم ذريعو آهي.<ref name="Sindhiana" /> == حياتياتي چڪر == اڇي مک پنهنجي حياتياتي چڪر جي شروعات پنن جي هيٺئين سطح تي بيضا ڏيڻ سان ڪري ٿي. هڪ مادي عام طور هڪ وقت ۾ 30 کان 40 بيضا ڏئي ٿي. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ متحرڪ ٻچو (Crawler) مناسب جاءِ ڳولي پن ۾ پنهنجو سونڊ نما وات داخل ڪري رس چوسڻ شروع ڪري ٿو. ان کان پوءِ اهو ڪيترن غير متحرڪ مرحلن مان گذري سوٻٽ (Pupa) جي مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي بالغ مک جا پر ۽ ٻيا عضوا مڪمل ٿين ٿا. آخرڪار بالغ اڇي مک سوٻٽ مان نڪري وري نسل وڌائڻ شروع ڪري ٿي، اهڙيءَ طرح ان جو حياتياتي چڪر جاري رهي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> == حوالا == {{حوالا}} 22khlks0crw6j2hu876gzmcxqhdlir8 394265 394264 2026-07-14T17:09:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 394265 wikitext text/x-wiki [[فائل:Neomaskellia bergii from CSIRO.jpg|thumb|center|''نيئوماسڪيليا برگئي'' (''Neomaskellia bergii'')، جنهن ۾ پرن جون رڳون ۽ پيٽ جي پڇاڙيءَ کان مٿي واسيفارم سوراخ ڏيکاريل آهي]] [[فائل:Aleyrodidae Udamoselis Venation Enderlein 1909.jpg|thumb|center|''يوڊاموسيليس'' (''Udamoselis'') جي هڪ وڏي جنس ۾ پرن جي رڳبندي وڌيڪ پيچيده آهي]] {{Taxobox | image = Weisse-Fliege.jpg | image_caption = اڇيون مکيون (''[[ٽرائليوروڊيس ويپوريرئورم]]'') | regnum = [[جانور]] | phylum = [[آرٿروپوڊا]] | classis = [[حشرات]] | ordo = [[هيميپٽرا]] | subordo = [[اسٽرنورنڪا]] | superfamilia = '''الييروڊوئيڊيا''' | familia = '''الييروڊيڊي''' | synonyms = الييورڊيڊي | subdivision_ranks = ذيلي خاندان<ref>{{cite journal |last1=Martin |first1=J.H. |last2=Mound |first2=L.A. |year=2007 |title=An annotated check list of the world's whiteflies (Insecta: Hemiptera: Aleyrodidae) |journal=Zootaxa |volume=1492 |pages=1–84}}</ref> | subdivision = [[اليوروڊيسيني]]<br> [[الييروڊيني]]<br> [[يوڊاموسيليئني]] }} '''اڇي چانديءَ جهڙي مک''' ('''''بيميسيا ٽيباسي'''''; ''Bemisia tabaci'')، جنهن کي غير رسمي طور '''مٺي پٽاٽي جي اڇي مک''' ۽ '''ڪپهه جي اڇي مک''' پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{Cite report |title=Cotton whitefly: Bemisia tabaci |last=Shahzad |first=R. K. |last2=Hasnain |first2=M. |last3=Naeem |first3=M. |last4=Aslam |first4=M. |last5=Sangi |first5=A. |last6=Khan |first6=S. |date=2013 |doi=10.1079/pwkb.20147801355 |language=en|doi-access=free }}</ref> [[اڇيون مکيون|اڇين مکين]] جي انهن ڪيترين ئي جنسن مان هڪ آهي، جيڪي هن وقت زراعت ۾ اهم [[زرعي آفت]] طور سڃاتيون وڃن ٿيون. 2011ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک حقيقت ۾ [[جنسي مجموعو]] (Species complex) آهي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 40 اهڙيون جنسون شامل آهن، جيڪي ظاهري بناوت (Morphology) جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو آهي.<ref name="Tang et al.">{{Cite journal|author1=Tang, Xiao-Tian |author2=Cai, Li |author3=Yuan, Shin |author4=Xu, Li–Li |author5=Du, Yu–Zhou |year=2019|title=Competitive Displacement between ''Bemisia tabaci'' MEAM1 and MED and Evidence for Multiple Invasions of MED|journal=Insects|volume=11|issue=1|pages=1–12|doi=10.3390/insects11010035|pmid=31906186|pmc=7022974|doi-access=free}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي اڪثر گرم ۽ نيم گرم علائقن، ۽ گهٽ مقدار ۾ معتدل آبهوا وارن علائقن ۾ به ملي ٿي. ٿڌي گرمي پد سبب هن جنس جا بالغ ۽ اپسر (Nymphs) ٻئي مري وڃن ٿا.<ref name="Greenberg">{{Cite journal |doi=10.1603/0046-225X-29.4.851|url=https://www.researchgate.net/publication/233589603|title=Temperature-Dependent Life History of ''Eretmocerus eremicus'' (Hymenoptera: Aphelinidae) on Two Whitefly Hosts (Homoptera: Aleyrodidae)|journal=Environmental Entomology|volume=29|issue=4|pages=851–860|year=2000|last1=Greenberg|first1=S. M.|last2=Legaspi|first2=B. C.|last3=Jones|first3=W. A.|last4=Enkegaard|first4=A.|s2cid=85854037}}</ref> هيءَ اڇي مک ڪڏهن ڪڏهن ٻين جيتن، جهڙوڪ [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|عام ميوي جي مک]]، سان مشابهت رکي ٿي، پر ويجهي جائزي سان معلوم ٿئي ٿو ته اها قد ۾ ڪجهه ننڍي هوندي آهي ۽ ان جي پرن جو مخصوص رنگ ان کي ٻين جيتن کان الڳ سڃاڻڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اڇي چانديءَ جهڙي مک 1896ع کان [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ موجود هئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[فلوريڊا]] ۾ [[پوينسيٽيا]] جي فصلن تي ان جي هڪ انتهائي جارحاڻي قسم ظاهر ٿي. سهولت خاطر ان کي '''قسم بي''' (Biotype B) سڏيو ويو، جيئن ان کي اڳ ۾ موجود نسبتاً گهٽ نقصانڪار '''قسم اي''' (Biotype A) کان الڳ سڃاتو وڃي. سڃاڻپ کان هڪ سال اندر ئي قسم بي [[ٽماٽو|ٽماٽن]] ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين جي فصلن تائين پکڙجي ويو. پنجن سالن اندر هن اڇي مک [[ٽيڪساس]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] جي زراعت کي 100 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهچايو. == زرعي اهميت == '''اڇي مک''' فصلن جي اهم زرعي آفتن مان هڪ آهي، جيڪا ٻوٽن جو رس چوسي انهن جي واڌ ويجهه، گلجڻ ۽ ڦرجڻ کي متاثر ڪري ٿي. دنيا ۾ اڇي مک جون لڳ ڀڳ 1٬200 جنسون سڃاتل آهن، جن مان رڳو ٿوريون جنسون زرعي فصلن لاءِ معاشي اهميت رکن ٿيون. پاڪستان ۾ هن جا 104 کان وڌيڪ، جڏهن ته سنڌ ۾ 50 کان وڌيڪ ميزبان ٻوٽا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Citation |title=اڇي مک : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |access-date=2016-05-21 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411181512/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |url-status=dead }}</ref> اڇي مک جي تيزي سان پکڙجڻ جا اهم سبب ميزبان ٻوٽن جي گهڻائي، نائٽروجن (يوريا) ڀاڻ جو حد کان وڌيڪ استعمال، زرعي زهريلي دوائن جو بيجا استعمال ۽ ان جي حياتياتي چڪر بابت مناسب ڄاڻ جو نه هئڻ آهن. اهڙيون حالتون اڇي مک جي واڌ ويجهه کي هٿي ڏين ٿيون ۽ ساڳئي وقت ان جا قدرتي دشمن به گهٽجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ان تي ضابطو آڻڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي پوي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> سنڌ ۾ '''''Bemisia tabaci''''' خاص طور [[وونڻ]]، [[ٽماٽو]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]] ۽ ٻين ڀاڄين ۽ گلن جي فصلن لاءِ اهم نقصانڪار جنس آهي. هيءَ جنس رس چوسڻ سان گڏ ٻوٽن ۾ مختلف ٻوٽن جي وائرسن جي منتقلي جو پڻ اهم ذريعو آهي.<ref name="Sindhiana" /> == حياتياتي چڪر == اڇي مک پنهنجي حياتياتي چڪر جي شروعات پنن جي هيٺئين سطح تي بيضا ڏيڻ سان ڪري ٿي. هڪ مادي عام طور هڪ وقت ۾ 30 کان 40 بيضا ڏئي ٿي. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ متحرڪ ٻچو (Crawler) مناسب جاءِ ڳولي پن ۾ پنهنجو سونڊ نما وات داخل ڪري رس چوسڻ شروع ڪري ٿو. ان کان پوءِ اهو ڪيترن غير متحرڪ مرحلن مان گذري سوٻٽ (Pupa) جي مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي بالغ مک جا پر ۽ ٻيا عضوا مڪمل ٿين ٿا. آخرڪار بالغ اڇي مک سوٻٽ مان نڪري وري نسل وڌائڻ شروع ڪري ٿي، اهڙيءَ طرح ان جو حياتياتي چڪر جاري رهي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> == حوالا == {{حوالا}} 04a6fak3uvnwvfm6o4rqlrjhyjfwbx6 394266 394265 2026-07-14T17:11:20Z Intisar Ali 8681 /* */ 394266 wikitext text/x-wiki [[فائل:Neomaskellia bergii from CSIRO.jpg|thumb|center|''نيئوماسڪيليا برگئي'' (''Neomaskellia bergii'')، جنهن ۾ پرن جون رڳون ۽ پيٽ جي پڇاڙيءَ کان مٿي واسيفارم سوراخ ڏيکاريل آهي]] [[فائل:Aleyrodidae Udamoselis Venation Enderlein 1909.jpg|thumb|center|''يوڊاموسيليس'' (''Udamoselis'') جي هڪ وڏي جنس ۾ پرن جي رڳبندي وڌيڪ پيچيده آهي]] {{Taxobox | image = Weisse-Fliege.jpg | image_caption = اڇيون مکيون (''[[ٽرائليوروڊيس ويپوريرئورم]]'') | regnum = [[جانور]] | phylum = [[آرٿروپوڊا]] | classis = [[حشرات]] | ordo = [[هيميپٽرا]] | subordo = [[اسٽرنورنڪا]] | superfamilia = '''الييروڊوئيڊيا''' | familia = '''الييروڊيڊي''' | synonyms = الييورڊيڊي | subdivision_ranks = ذيلي خاندان<ref>{{cite journal |last1=Martin |first1=J.H. |last2=Mound |first2=L.A. |year=2007 |title=An annotated check list of the world's whiteflies (Insecta: Hemiptera: Aleyrodidae) |journal=Zootaxa |volume=1492 |pages=1–84}}</ref> | subdivision = [[اليوروڊيسيني]]<br> [[الييروڊيني]]<br> [[يوڊاموسيليئني]] }} '''اڇي چانديءَ جهڙي مک''' ('''''بيميسيا ٽيباسي'''''; ''Bemisia tabaci'')، جنهن کي غير رسمي طور '''مٺي پٽاٽي جي اڇي مک''' ۽ '''ڪپهه جي اڇي مک''' پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{Cite report |title=Cotton whitefly: Bemisia tabaci |last=Shahzad |first=R. K. |last2=Hasnain |first2=M. |last3=Naeem |first3=M. |last4=Aslam |first4=M. |last5=Sangi |first5=A. |last6=Khan |first6=S. |date=2013 |doi=10.1079/pwkb.20147801355 |language=en|doi-access=free }}</ref> [[اڇيون مکيون|اڇين مکين]] جي انهن ڪيترين ئي جنسن مان هڪ آهي، جيڪي هن وقت زراعت ۾ اهم [[زرعي آفت]] طور سڃاتيون وڃن ٿيون. 2011ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک حقيقت ۾ [[جنسي مجموعو]] (اسپيشيز ڪامپليڪس) آهي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 40 اهڙيون جنسون شامل آهن، جيڪي ظاهري بناوت (مارفولاجي) جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو آهي.<ref name="Tang et al.">{{Cite journal|author1=Tang, Xiao-Tian |author2=Cai, Li |author3=Yuan, Shin |author4=Xu, Li–Li |author5=Du, Yu–Zhou |year=2019|title=Competitive Displacement between ''Bemisia tabaci'' MEAM1 and MED and Evidence for Multiple Invasions of MED|journal=Insects|volume=11|issue=1|pages=1–12|doi=10.3390/insects11010035|pmid=31906186|pmc=7022974|doi-access=free}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي اڪثر گرم ۽ نيم گرم علائقن، ۽ گهٽ مقدار ۾ معتدل آبهوا وارن علائقن ۾ به ملي ٿي. ٿڌي گرمي پد سبب هن جنس جا بالغ ۽ اپسر (نمفس) ٻئي مري وڃن ٿا.<ref name="Greenberg">{{Cite journal |doi=10.1603/0046-225X-29.4.851|url=https://www.researchgate.net/publication/233589603|title=Temperature-Dependent Life History of ''Eretmocerus eremicus'' (Hymenoptera: Aphelinidae) on Two Whitefly Hosts (Homoptera: Aleyrodidae)|journal=Environmental Entomology|volume=29|issue=4|pages=851–860|year=2000|last1=Greenberg|first1=S. M.|last2=Legaspi|first2=B. C.|last3=Jones|first3=W. A.|last4=Enkegaard|first4=A.|s2cid=85854037}}</ref> هيءَ اڇي مک ڪڏهن ڪڏهن ٻين جيتن، جهڙوڪ [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|عام ميوي جي مک]]، سان مشابهت رکي ٿي، پر ويجهي جائزي سان معلوم ٿئي ٿو ته اها قد ۾ ڪجهه ننڍي هوندي آهي ۽ ان جي پرن جو مخصوص رنگ ان کي ٻين جيتن کان الڳ سڃاڻڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اڇي چانديءَ جهڙي مک 1896ع کان [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ موجود هئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[فلوريڊا]] ۾ [[پوينسيٽيا]] جي فصلن تي ان جي هڪ انتهائي جارحاڻي قسم ظاهر ٿي. سهولت خاطر ان کي '''قسم بي''' (بايو ٽائپ بي) سڏيو ويو، جيئن ان کي اڳ ۾ موجود نسبتاً گهٽ نقصانڪار '''قسم اي''' (بايو ٽائپ اي) کان الڳ سڃاتو وڃي. سڃاڻپ کان هڪ سال اندر ئي قسم بي [[ٽماٽو|ٽماٽن]] ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين جي فصلن تائين پکڙجي ويو. پنجن سالن اندر هن اڇي مک [[ٽيڪساس]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] جي زراعت کي 100 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهچايو. == زرعي اهميت == '''اڇي مک''' فصلن جي اهم زرعي آفتن مان هڪ آهي، جيڪا ٻوٽن جو رس چوسي انهن جي واڌ ويجهه، گلجڻ ۽ ڦرجڻ کي متاثر ڪري ٿي. دنيا ۾ اڇي مک جون لڳ ڀڳ 1٬200 جنسون سڃاتل آهن، جن مان رڳو ٿوريون جنسون زرعي فصلن لاءِ معاشي اهميت رکن ٿيون. پاڪستان ۾ هن جا 104 کان وڌيڪ، جڏهن ته سنڌ ۾ 50 کان وڌيڪ ميزبان ٻوٽا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Citation |title=اڇي مک : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |access-date=2016-05-21 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411181512/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |url-status=dead }}</ref> اڇي مک جي تيزي سان پکڙجڻ جا اهم سبب ميزبان ٻوٽن جي گهڻائي، نائٽروجن (يوريا) ڀاڻ جو حد کان وڌيڪ استعمال، زرعي زهريلي دوائن جو بيجا استعمال ۽ ان جي حياتياتي چڪر بابت مناسب ڄاڻ جو نه هئڻ آهن. اهڙيون حالتون اڇي مک جي واڌ ويجهه کي هٿي ڏين ٿيون ۽ ساڳئي وقت ان جا قدرتي دشمن به گهٽجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ان تي ضابطو آڻڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي پوي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> سنڌ ۾ '''''Bemisia tabaci''''' خاص طور [[وونڻ]]، [[ٽماٽو]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]] ۽ ٻين ڀاڄين ۽ گلن جي فصلن لاءِ اهم نقصانڪار جنس آهي. هيءَ جنس رس چوسڻ سان گڏ ٻوٽن ۾ مختلف ٻوٽن جي وائرسن جي منتقلي جو پڻ اهم ذريعو آهي.<ref name="Sindhiana" /> == حياتياتي چڪر == اڇي مک پنهنجي حياتياتي چڪر جي شروعات پنن جي هيٺئين سطح تي بيضا ڏيڻ سان ڪري ٿي. هڪ مادي عام طور هڪ وقت ۾ 30 کان 40 بيضا ڏئي ٿي. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ متحرڪ ٻچو (Crawler) مناسب جاءِ ڳولي پن ۾ پنهنجو سونڊ نما وات داخل ڪري رس چوسڻ شروع ڪري ٿو. ان کان پوءِ اهو ڪيترن غير متحرڪ مرحلن مان گذري سوٻٽ (Pupa) جي مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي بالغ مک جا پر ۽ ٻيا عضوا مڪمل ٿين ٿا. آخرڪار بالغ اڇي مک سوٻٽ مان نڪري وري نسل وڌائڻ شروع ڪري ٿي، اهڙيءَ طرح ان جو حياتياتي چڪر جاري رهي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> == حوالا == {{حوالا}} 7ljrxt4pqy2izchzfpxgukw23gq1zay 394267 394266 2026-07-14T17:13:48Z Intisar Ali 8681 394267 wikitext text/x-wiki [[فائل:Neomaskellia bergii from CSIRO.jpg|thumb|center|''نيئوماسڪيليا برگئي'' (''Neomaskellia bergii'')، جنهن ۾ پرن جون رڳون ۽ پيٽ جي پڇاڙيءَ کان مٿي واسيفارم سوراخ ڏيکاريل آهي]] [[فائل:Aleyrodidae Udamoselis Venation Enderlein 1909.jpg|thumb|center|''يوڊاموسيليس'' (''Udamoselis'') جي هڪ وڏي جنس ۾ پرن جي رڳبندي وڌيڪ پيچيده آهي]] {{Taxobox | image = Weisse-Fliege.jpg | image_caption = اڇيون مکيون (''[[ٽرائليوروڊيس ويپوريرئورم]]'') | regnum = [[جانور]] | phylum = [[آرٿروپوڊا]] | classis = [[حشرات]] | ordo = [[هيميپٽرا]] | subordo = [[اسٽرنورنڪا]] | superfamilia = '''الييروڊوئيڊيا''' | familia = '''الييروڊيڊي''' | synonyms = الييورڊيڊي | subdivision_ranks = ذيلي خاندان<ref>{{cite journal |last1=Martin |first1=J.H. |last2=Mound |first2=L.A. |year=2007 |title=An annotated check list of the world's whiteflies (Insecta: Hemiptera: Aleyrodidae) |journal=Zootaxa |volume=1492 |pages=1–84}}</ref> | subdivision = [[اليوروڊيسيني]]<br> [[الييروڊيني]]<br> [[يوڊاموسيليئني]] }} '''اڇي چانديءَ جهڙي مک''' ('''''بيميسيا ٽيباسي'''''; ''Bemisia tabaci'')، جنهن کي غير رسمي طور '''مٺي پٽاٽي جي اڇي مک''' ۽ '''ڪپهه جي اڇي مک''' پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{Cite report |title=Cotton whitefly: Bemisia tabaci |last=Shahzad |first=R. K. |last2=Hasnain |first2=M. |last3=Naeem |first3=M. |last4=Aslam |first4=M. |last5=Sangi |first5=A. |last6=Khan |first6=S. |date=2013 |doi=10.1079/pwkb.20147801355 |language=en|doi-access=free }}</ref> [[اڇيون مکيون|اڇين مکين]] جي انهن ڪيترين ئي جنسن مان هڪ آهي، جيڪي هن وقت زراعت ۾ اهم [[زرعي آفت]] طور سڃاتيون وڃن ٿيون. 2011ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک حقيقت ۾ [[جنسي مجموعو]] (اسپيشيز ڪامپليڪس) آهي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 40 اهڙيون جنسون شامل آهن، جيڪي ظاهري بناوت (مارفولاجي) جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو آهي.<ref name="Tang et al.">{{Cite journal|author1=Tang, Xiao-Tian |author2=Cai, Li |author3=Yuan, Shin |author4=Xu, Li–Li |author5=Du, Yu–Zhou |year=2019|title=Competitive Displacement between ''Bemisia tabaci'' MEAM1 and MED and Evidence for Multiple Invasions of MED|journal=Insects|volume=11|issue=1|pages=1–12|doi=10.3390/insects11010035|pmid=31906186|pmc=7022974|doi-access=free}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي اڪثر گرم ۽ نيم گرم علائقن، ۽ گهٽ مقدار ۾ معتدل آبهوا وارن علائقن ۾ به ملي ٿي. ٿڌي گرمي پد سبب هن جنس جا بالغ ۽ اپسر (نمفس) ٻئي مري وڃن ٿا.<ref name="Greenberg">{{Cite journal |doi=10.1603/0046-225X-29.4.851|url=https://www.researchgate.net/publication/233589603|title=Temperature-Dependent Life History of ''Eretmocerus eremicus'' (Hymenoptera: Aphelinidae) on Two Whitefly Hosts (Homoptera: Aleyrodidae)|journal=Environmental Entomology|volume=29|issue=4|pages=851–860|year=2000|last1=Greenberg|first1=S. M.|last2=Legaspi|first2=B. C.|last3=Jones|first3=W. A.|last4=Enkegaard|first4=A.|s2cid=85854037}}</ref> هيءَ اڇي مک ڪڏهن ڪڏهن ٻين جيتن، جهڙوڪ [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|عام ميوي جي مک]]، سان مشابهت رکي ٿي، پر ويجهي جائزي سان معلوم ٿئي ٿو ته اها قد ۾ ڪجهه ننڍي هوندي آهي ۽ ان جي پرن جو مخصوص رنگ ان کي ٻين جيتن کان الڳ سڃاڻڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اڇي چانديءَ جهڙي مک 1896ع کان [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ موجود هئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[فلوريڊا]] ۾ [[پوينسيٽيا]] جي فصلن تي ان جي هڪ انتهائي جارحاڻي قسم ظاهر ٿي. سهولت خاطر ان کي '''قسم بي''' (بايو ٽائپ بي) سڏيو ويو، جيئن ان کي اڳ ۾ موجود نسبتاً گهٽ نقصانڪار '''قسم اي''' (بايو ٽائپ اي) کان الڳ سڃاتو وڃي. سڃاڻپ کان هڪ سال اندر ئي قسم بي [[ٽماٽو|ٽماٽن]] ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين جي فصلن تائين پکڙجي ويو. پنجن سالن اندر هن اڇي مک [[ٽيڪساس]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] جي زراعت کي 100 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهچايو. == زرعي اهميت == '''اڇي مک''' فصلن جي اهم زرعي آفتن مان هڪ آهي، جيڪا ٻوٽن جو رس چوسي انهن جي واڌ ويجهه، گلجڻ ۽ ڦرجڻ کي متاثر ڪري ٿي. دنيا ۾ اڇي مک جون لڳ ڀڳ 1٬200 جنسون سڃاتل آهن، جن مان رڳو ٿوريون جنسون زرعي فصلن لاءِ معاشي اهميت رکن ٿيون. پاڪستان ۾ هن جا 104 کان وڌيڪ، جڏهن ته سنڌ ۾ 50 کان وڌيڪ ميزبان ٻوٽا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Citation |title=اڇي مک : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |access-date=2016-05-21 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411181512/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |url-status=dead }}</ref> اڇي مک جي تيزي سان پکڙجڻ جا اهم سبب ميزبان ٻوٽن جي گهڻائي، نائٽروجن (يوريا) ڀاڻ جو حد کان وڌيڪ استعمال، زرعي زهريلي دوائن جو بيجا استعمال ۽ ان جي حياتياتي چڪر بابت مناسب ڄاڻ جو نه هئڻ آهن. اهڙيون حالتون اڇي مک جي واڌ ويجهه کي هٿي ڏين ٿيون ۽ ساڳئي وقت ان جا قدرتي دشمن به گهٽجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ان تي ضابطو آڻڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي پوي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> سنڌ ۾ '''''Bemisia tabaci''''' خاص طور [[وونڻ]]، [[ٽماٽو]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]] ۽ ٻين ڀاڄين ۽ گلن جي فصلن لاءِ اهم نقصانڪار جنس آهي. هيءَ جنس رس چوسڻ سان گڏ ٻوٽن ۾ مختلف ٻوٽن جي وائرسن جي منتقلي جو پڻ اهم ذريعو آهي.<ref name="Sindhiana" /> == حياتياتي چڪر == اڇي مک پنهنجي حياتياتي چڪر جي شروعات پنن جي هيٺئين سطح تي بيضا ڏيڻ سان ڪري ٿي. هڪ مادي عام طور هڪ وقت ۾ 30 کان 40 بيضا ڏئي ٿي. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ متحرڪ ٻچو (Crawler) مناسب جاءِ ڳولي پن ۾ پنهنجو سونڊ نما وات داخل ڪري رس چوسڻ شروع ڪري ٿو. ان کان پوءِ اهو ڪيترن غير متحرڪ مرحلن مان گذري سوٻٽ (Pupa) جي مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي بالغ مک جا پر ۽ ٻيا عضوا مڪمل ٿين ٿا. آخرڪار بالغ اڇي مک سوٻٽ مان نڪري وري نسل وڌائڻ شروع ڪري ٿي، اهڙيءَ طرح ان جو حياتياتي چڪر جاري رهي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> [[فائل:Bemisia argentifolii 1316008.jpg|thumb|''بيميسيا ٽيباسي'' پنن تي کل مٽائيندي. پنن تي نظر ايندڙ چانديءَ جهڙيون خالي بناوتون ان جي ڇڏيل کلون آهن.]] مادي '''''بيميسيا ٽيباسي''''' پنن جي هيٺئين سطح تي عام طور 50 کان 400 بيضا ڏئي ٿي، جن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|0.10 to 0.25|mm|frac=128}} هوندي آهي. ماديون [[ڊپلائيڊ]] هونديون آهن ۽ بارآور ٿيل بيضن مان نڪرنديون آهن، جڏهن ته نر [[هيپلائيڊ]] هوندا آهن ۽ غير بارآور بيضن مان پيدا ٿيندا آهن. بيضا ننڍن ٽولن جي صورت ۾ ڏنا ويندا آهن؛ انهن جي ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|0.2|mm|frac=128}} ۽ اوچائي {{convert|0.1|mm|frac=128}} هوندي آهي. شروعات ۾ بيضا اڇاڻ مائل هوندا آهن، پر ڦٽڻ کان 5–7 ڏينهن اڳ ناسي رنگ اختيار ڪري وٺندا آهن. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ ٻچو (Nymph) واڌ ويجهه دوران چار [[انسٽار]] مرحلن مان گذرندو آهي. [[فائل:Silverleaf Whitefly (Bemisia tabaci) adult.jpg|thumb|ڪپهه جي پن تي بالغ ''بيميسيا ٽيباسي'']] [[فائل:Bemisia argentifolii 5194038.jpg|thumb|left|سائي پن تي بالغ ''بيميسيا ٽيباسي'']] پهريون [[انسٽار]]، جنهن کي عام طور '''ريڙهيندڙ ٻچو''' (Crawler) چيو ويندو آهي، واحد متحرڪ ٻچي وارو مرحلو هوندو آهي. هي ٻچو لڳ ڀڳ {{convert|0.3|mm|frac=128}} ڊگهو، سائي مائل ۽ چپٽي جسم وارو هوندو آهي.<ref name="Johnson">{{Cite book|url=http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/IN/IN00400.pdf|title=Sweetpotato/Silverleaf Whitefly Life Stages and Damage|author1=Johnson, F. A.|author2=Short, D. E.|author3=Castner, J. L.|publisher=Florida Cooperative Extension Service, Institute of Food and Agricultural Sciences, University of Florida|year=2005|edition=revised|series=Entomology and Nematology Department special publication 90|location=Gainesville, Florida|access-date=2011-04-22|archive-date=2012-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925194421/http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/IN/IN00400.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="UFl-Entomo">{{Cite web|url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/veg/leaf/silverleaf_whitefly.htm|title=''Bemisia tabaci'' (Gennadius) or ''Bemisia argentifolii'' Bellows & Perring|website=entnemdept.ufl.edu|access-date=2017-12-06}}</ref> هي مناسب جاءِ ڳولڻ لاءِ پن تي هلندو رهي ٿو، پوءِ [[کل مٽائڻ]] (Ecdysis) کان پوءِ غير متحرڪ مرحلي ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ ٽي [[انسٽار]] مرحلا تقريباً 40 کان 50 ڏينهن تائين ساڳئي هنڌ تي رهندا آهن ۽ آخرڪار بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿيندا آهن.<ref name="Brown & Rosell">{{Cite journal|author1=Brown, J. K.|author2=Frohlich, D. R.|author3=Rosell, R. C.|year=1995|title=The Sweetpotato or Silverleaf whiteflies: Biotypes of ''Bemisia tabaci'' or a species complex?|journal=Annual Review of Entomology|volume=40|issue=1|pages=511–534|doi=10.1146/annurev.en.40.010195.002455}}</ref> انهن مرحلن دوران پنن تي چانديءَ جهڙيون ڇڏيل کلون (Exuviae) رهجي وينديون آهن. غير متحرڪ ٻچا اڇاڻ مائل هوندا آهن ۽ پنهنجي سونڊ نما وات جي ذريعي ٻوٽي ۾ گهڙي ان جو رس چوسيندا آهن.<ref name="Johnson" /> چوٿين [[انسٽار]] کان پوءِ ٻچو '''سوٻٽ''' (Pupal stage) جهڙي مرحلي ۾ داخل ٿيندو آهي، جنهن دوران سندس اکيون ڳاڙهيون، جسم پيلو ۽ ٿلهو ٿي ويندو آهي. جيتوڻيڪ هي حقيقي [[سوٻٽ]] وارو مرحلو نه آهي، جيئن [[مڪمل روپ مٽائيندڙ حشرات]] ۾ هوندو آهي، پر ڪم جي لحاظ کان ان سان مشابهت رکي ٿو. بالغ اڇي مک بيضي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چار ڀيرا وڏي هوندي آهي. ان جو جسم هلڪو پيلو ۽ پر اڇا هوندا آهن، جيڪي جسم ۽ پرن تي موجود مومي مادّي جي تهه سبب اڇا نظر ايندا آهن.<ref name="Brown & Rosell" /> بالغ مک جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|0.9|mm|frac=128}} تائين هوندي آهي. آرام ڪرڻ يا رس چوسڻ دوران اها پنهنجا پر خيمي جي شڪل ۾ جسم جي مٿان ويڙهي رکندي آهي.<ref name="UFl-Entomo" /> == حوالا == {{حوالا}} f0b5iagikqwjobmb87quhdvxdeaplrw 394268 394267 2026-07-14T17:15:41Z Intisar Ali 8681 394268 wikitext text/x-wiki [[فائل:Neomaskellia bergii from CSIRO.jpg|thumb|center|''نيئوماسڪيليا برگئي'' (''Neomaskellia bergii'')، جنهن ۾ پرن جون رڳون ۽ پيٽ جي پڇاڙيءَ کان مٿي واسيفارم سوراخ ڏيکاريل آهي]] [[فائل:Aleyrodidae Udamoselis Venation Enderlein 1909.jpg|thumb|center|''يوڊاموسيليس'' (''Udamoselis'') جي هڪ وڏي جنس ۾ پرن جي رڳبندي وڌيڪ پيچيده آهي]] {{Taxobox | image = Weisse-Fliege.jpg | image_caption = اڇيون مکيون (''[[ٽرائليوروڊيس ويپوريرئورم]]'') | regnum = [[جانور]] | phylum = [[آرٿروپوڊا]] | classis = [[حشرات]] | ordo = [[هيميپٽرا]] | subordo = [[اسٽرنورنڪا]] | superfamilia = '''الييروڊوئيڊيا''' | familia = '''الييروڊيڊي''' | synonyms = الييورڊيڊي | subdivision_ranks = ذيلي خاندان<ref>{{cite journal |last1=Martin |first1=J.H. |last2=Mound |first2=L.A. |year=2007 |title=An annotated check list of the world's whiteflies (Insecta: Hemiptera: Aleyrodidae) |journal=Zootaxa |volume=1492 |pages=1–84}}</ref> | subdivision = [[اليوروڊيسيني]]<br> [[الييروڊيني]]<br> [[يوڊاموسيليئني]] }} '''اڇي چانديءَ جهڙي مک''' ('''''بيميسيا ٽيباسي'''''; ''Bemisia tabaci'')، جنهن کي غير رسمي طور '''مٺي پٽاٽي جي اڇي مک''' ۽ '''ڪپهه جي اڇي مک''' پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{Cite report |title=Cotton whitefly: Bemisia tabaci |last=Shahzad |first=R. K. |last2=Hasnain |first2=M. |last3=Naeem |first3=M. |last4=Aslam |first4=M. |last5=Sangi |first5=A. |last6=Khan |first6=S. |date=2013 |doi=10.1079/pwkb.20147801355 |language=en|doi-access=free }}</ref> [[اڇيون مکيون|اڇين مکين]] جي انهن ڪيترين ئي جنسن مان هڪ آهي، جيڪي هن وقت زراعت ۾ اهم [[زرعي آفت]] طور سڃاتيون وڃن ٿيون. 2011ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک حقيقت ۾ [[جنسي مجموعو]] (اسپيشيز ڪامپليڪس) آهي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 40 اهڙيون جنسون شامل آهن، جيڪي ظاهري بناوت (مارفولاجي) جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو آهي.<ref name="Tang et al.">{{Cite journal|author1=Tang, Xiao-Tian |author2=Cai, Li |author3=Yuan, Shin |author4=Xu, Li–Li |author5=Du, Yu–Zhou |year=2019|title=Competitive Displacement between ''Bemisia tabaci'' MEAM1 and MED and Evidence for Multiple Invasions of MED|journal=Insects|volume=11|issue=1|pages=1–12|doi=10.3390/insects11010035|pmid=31906186|pmc=7022974|doi-access=free}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي اڪثر گرم ۽ نيم گرم علائقن، ۽ گهٽ مقدار ۾ معتدل آبهوا وارن علائقن ۾ به ملي ٿي. ٿڌي گرمي پد سبب هن جنس جا بالغ ۽ اپسر (نمفس) ٻئي مري وڃن ٿا.<ref name="Greenberg">{{Cite journal |doi=10.1603/0046-225X-29.4.851|url=https://www.researchgate.net/publication/233589603|title=Temperature-Dependent Life History of ''Eretmocerus eremicus'' (Hymenoptera: Aphelinidae) on Two Whitefly Hosts (Homoptera: Aleyrodidae)|journal=Environmental Entomology|volume=29|issue=4|pages=851–860|year=2000|last1=Greenberg|first1=S. M.|last2=Legaspi|first2=B. C.|last3=Jones|first3=W. A.|last4=Enkegaard|first4=A.|s2cid=85854037}}</ref> هيءَ اڇي مک ڪڏهن ڪڏهن ٻين جيتن، جهڙوڪ [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|عام ميوي جي مک]]، سان مشابهت رکي ٿي، پر ويجهي جائزي سان معلوم ٿئي ٿو ته اها قد ۾ ڪجهه ننڍي هوندي آهي ۽ ان جي پرن جو مخصوص رنگ ان کي ٻين جيتن کان الڳ سڃاڻڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اڇي چانديءَ جهڙي مک 1896ع کان [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ موجود هئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[فلوريڊا]] ۾ [[پوينسيٽيا]] جي فصلن تي ان جي هڪ انتهائي جارحاڻي قسم ظاهر ٿي. سهولت خاطر ان کي '''قسم بي''' (بايو ٽائپ بي) سڏيو ويو، جيئن ان کي اڳ ۾ موجود نسبتاً گهٽ نقصانڪار '''قسم اي''' (بايو ٽائپ اي) کان الڳ سڃاتو وڃي. سڃاڻپ کان هڪ سال اندر ئي قسم بي [[ٽماٽو|ٽماٽن]] ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين جي فصلن تائين پکڙجي ويو. پنجن سالن اندر هن اڇي مک [[ٽيڪساس]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] جي زراعت کي 100 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهچايو. == زرعي اهميت == '''اڇي مک''' فصلن جي اهم زرعي آفتن مان هڪ آهي، جيڪا ٻوٽن جو رس چوسي انهن جي واڌ ويجهه، گلجڻ ۽ ڦرجڻ کي متاثر ڪري ٿي. دنيا ۾ اڇي مک جون لڳ ڀڳ 1٬200 جنسون سڃاتل آهن، جن مان رڳو ٿوريون جنسون زرعي فصلن لاءِ معاشي اهميت رکن ٿيون. پاڪستان ۾ هن جا 104 کان وڌيڪ، جڏهن ته سنڌ ۾ 50 کان وڌيڪ ميزبان ٻوٽا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Citation |title=اڇي مک : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |access-date=2016-05-21 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411181512/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |url-status=dead }}</ref> اڇي مک جي تيزي سان پکڙجڻ جا اهم سبب ميزبان ٻوٽن جي گهڻائي، نائٽروجن (يوريا) ڀاڻ جو حد کان وڌيڪ استعمال، زرعي زهريلي دوائن جو بيجا استعمال ۽ ان جي حياتياتي چڪر بابت مناسب ڄاڻ جو نه هئڻ آهن. اهڙيون حالتون اڇي مک جي واڌ ويجهه کي هٿي ڏين ٿيون ۽ ساڳئي وقت ان جا قدرتي دشمن به گهٽجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ان تي ضابطو آڻڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي پوي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> سنڌ ۾ '''''Bemisia tabaci''''' خاص طور [[وونڻ]]، [[ٽماٽو]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]] ۽ ٻين ڀاڄين ۽ گلن جي فصلن لاءِ اهم نقصانڪار جنس آهي. هيءَ جنس رس چوسڻ سان گڏ ٻوٽن ۾ مختلف ٻوٽن جي وائرسن جي منتقلي جو پڻ اهم ذريعو آهي.<ref name="Sindhiana" /> == حياتياتي چڪر == اڇي مک پنهنجي حياتياتي چڪر جي شروعات پنن جي هيٺئين سطح تي بيضا ڏيڻ سان ڪري ٿي. هڪ مادي عام طور هڪ وقت ۾ 30 کان 40 بيضا ڏئي ٿي. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ متحرڪ ٻچو (Crawler) مناسب جاءِ ڳولي پن ۾ پنهنجو سونڊ نما وات داخل ڪري رس چوسڻ شروع ڪري ٿو. ان کان پوءِ اهو ڪيترن غير متحرڪ مرحلن مان گذري سوٻٽ (Pupa) جي مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي بالغ مک جا پر ۽ ٻيا عضوا مڪمل ٿين ٿا. آخرڪار بالغ اڇي مک سوٻٽ مان نڪري وري نسل وڌائڻ شروع ڪري ٿي، اهڙيءَ طرح ان جو حياتياتي چڪر جاري رهي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> [[فائل:Bemisia argentifolii 1316008.jpg|thumb|''بيميسيا ٽيباسي'' پنن تي کل مٽائيندي. پنن تي نظر ايندڙ چانديءَ جهڙيون خالي بناوتون ان جي ڇڏيل کلون آهن.]] مادي '''''بيميسيا ٽيباسي''''' پنن جي هيٺئين سطح تي عام طور 50 کان 400 بيضا ڏئي ٿي، جن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|0.10 to 0.25|mm|frac=128}} هوندي آهي. ماديون [[ڊپلائيڊ]] هونديون آهن ۽ بارآور ٿيل بيضن مان نڪرنديون آهن، جڏهن ته نر [[هيپلائيڊ]] هوندا آهن ۽ غير بارآور بيضن مان پيدا ٿيندا آهن. بيضا ننڍن ٽولن جي صورت ۾ ڏنا ويندا آهن؛ انهن جي ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|0.2|mm|frac=128}} ۽ اوچائي {{convert|0.1|mm|frac=128}} هوندي آهي. شروعات ۾ بيضا اڇاڻ مائل هوندا آهن، پر ڦٽڻ کان 5–7 ڏينهن اڳ ناسي رنگ اختيار ڪري وٺندا آهن. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ ٻچو (Nymph) واڌ ويجهه دوران چار [[انسٽار]] مرحلن مان گذرندو آهي. [[فائل:Silverleaf Whitefly (Bemisia tabaci) adult.jpg|thumb|ڪپهه جي پن تي بالغ ''بيميسيا ٽيباسي'']] [[فائل:Bemisia argentifolii 5194038.jpg|thumb|left|سائي پن تي بالغ ''بيميسيا ٽيباسي'']] پهريون [[انسٽار]]، جنهن کي عام طور '''ريڙهيندڙ ٻچو''' (Crawler) چيو ويندو آهي، واحد متحرڪ ٻچي وارو مرحلو هوندو آهي. هي ٻچو لڳ ڀڳ {{convert|0.3|mm|frac=128}} ڊگهو، سائي مائل ۽ چپٽي جسم وارو هوندو آهي.<ref name="Johnson">{{Cite book|url=http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/IN/IN00400.pdf|title=Sweetpotato/Silverleaf Whitefly Life Stages and Damage|author1=Johnson, F. A.|author2=Short, D. E.|author3=Castner, J. L.|publisher=Florida Cooperative Extension Service, Institute of Food and Agricultural Sciences, University of Florida|year=2005|edition=revised|series=Entomology and Nematology Department special publication 90|location=Gainesville, Florida|access-date=2011-04-22|archive-date=2012-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925194421/http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/IN/IN00400.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="UFl-Entomo">{{Cite web|url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/veg/leaf/silverleaf_whitefly.htm|title=''Bemisia tabaci'' (Gennadius) or ''Bemisia argentifolii'' Bellows & Perring|website=entnemdept.ufl.edu|access-date=2017-12-06}}</ref> هي مناسب جاءِ ڳولڻ لاءِ پن تي هلندو رهي ٿو، پوءِ [[کل مٽائڻ]] (Ecdysis) کان پوءِ غير متحرڪ مرحلي ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ ٽي [[انسٽار]] مرحلا تقريباً 40 کان 50 ڏينهن تائين ساڳئي هنڌ تي رهندا آهن ۽ آخرڪار بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿيندا آهن.<ref name="Brown & Rosell">{{Cite journal|author1=Brown, J. K.|author2=Frohlich, D. R.|author3=Rosell, R. C.|year=1995|title=The Sweetpotato or Silverleaf whiteflies: Biotypes of ''Bemisia tabaci'' or a species complex?|journal=Annual Review of Entomology|volume=40|issue=1|pages=511–534|doi=10.1146/annurev.en.40.010195.002455}}</ref> انهن مرحلن دوران پنن تي چانديءَ جهڙيون ڇڏيل کلون (Exuviae) رهجي وينديون آهن. غير متحرڪ ٻچا اڇاڻ مائل هوندا آهن ۽ پنهنجي سونڊ نما وات جي ذريعي ٻوٽي ۾ گهڙي ان جو رس چوسيندا آهن.<ref name="Johnson" /> چوٿين [[انسٽار]] کان پوءِ ٻچو '''سوٻٽ''' (Pupal stage) جهڙي مرحلي ۾ داخل ٿيندو آهي، جنهن دوران سندس اکيون ڳاڙهيون، جسم پيلو ۽ ٿلهو ٿي ويندو آهي. جيتوڻيڪ هي حقيقي [[سوٻٽ]] وارو مرحلو نه آهي، جيئن [[مڪمل روپ مٽائيندڙ حشرات]] ۾ هوندو آهي، پر ڪم جي لحاظ کان ان سان مشابهت رکي ٿو. بالغ اڇي مک بيضي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چار ڀيرا وڏي هوندي آهي. ان جو جسم هلڪو پيلو ۽ پر اڇا هوندا آهن، جيڪي جسم ۽ پرن تي موجود مومي مادّي جي تهه سبب اڇا نظر ايندا آهن.<ref name="Brown & Rosell" /> بالغ مک جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|0.9|mm|frac=128}} تائين هوندي آهي. آرام ڪرڻ يا رس چوسڻ دوران اها پنهنجا پر خيمي جي شڪل ۾ جسم جي مٿان ويڙهي رکندي آهي.<ref name="UFl-Entomo" /> == ورڇ == === اصلي پکيڙ === [[فائل:Weihnachtsstern - groß.jpg|thumb|right|[[پوينسيٽيا]]، اڇي چانديءَ جهڙي مک جي پسنديده ميزبان ٻوٽن مان هڪ آهي.]] تحقيق موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک ('''''بيميسيا ٽيباسي''''') جو اصل وطن غالباً [[ڀارت]] آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هيءَ جنس گهڻو ڪري [[گرم علائقا|گرم]] ۽ [[نيم گرم علائقا|نيم گرم]] آبهوا وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي، تنهن ڪري سائنسدانن جو ڌيان ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو آهي ته اها معتدل آبهوا وارن علائقن جي فصلن تائين ڪيئن پهتي.<ref name="Brown & Rosell"/> هڪ [[مفروضو]] موجب، گرم علائقن مان آرائشي ٻوٽن جي منتقلي هن جنس جي معتدل علائقن تائين پکڙجڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف ميزبان ٻوٽن سان موافقت ڪرڻ جي صلاحيت سبب هيءَ اڇي مک ٻوٽن جي ڪيترين ئي خطرناڪ وائرسي بيمارين جي منتقلي ۾ پڻ اهم ذريعو بڻجي وئي آهي.<ref name="Azab">{{cite journal|author1=Azab AK|author2=Megahed MM|author3=EI-Mirsawi, HD|year=1971|title=On the biology of ''Bemisia tabaci'' (Genn.) Hemiptera, Homoptera: Aleyrodidae|journal=Bulletin de la Société entomologique d'Égypte|volume=55|pages=305–315}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک ڪيترن ئي زرعي ۽ باغباني وارن ٻوٽن کي متاثر ڪري ٿي، جن ۾ [[ٽماٽو]]، [[اسڪواش]]، [[پوينسيٽيا]]، [[ڪڪڙي]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]]، [[بين (ٻوٽو)|بين]] ۽ [[وونڻ]] شامل آهن.<ref name="Johnson" /> هيءَ مک ٻوٽن جو رس چوسي، پنن کي ڪمزور ڪري، انهن جي سڪڻ ۽ ڪرڻ جو سبب پڻ بڻجي ٿي.<ref name="Johnson" /> === متعارف ڪرايل پکيڙ === اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هڪ [[دخل انداز زرعي آفت]] طور قائم ٿي چڪي آهي، جنهن ۾ [[فلوريڊا]]<ref name="UFl-Entomo" /> ۽ [[ڪيليفورنيا]]<ref name="UCR-CISR">{{cite web |first1=Timothy |last1=Paine |first2=Thomas |last2=Bellows |first3=Mark |last3=Hoddle |title=Silverleaf Whitefly |website=UCR Center for Invasive Species Research |date=2019-12-27 |url=https://cisr.ucr.edu/invasive-species/silverleaf-whitefly |access-date=2022-07-09}}</ref> پڻ شامل آهن. == حوالا == {{حوالا}} p44j3406fp732s69o3xhuk6i17xkz4f 394269 394268 2026-07-14T17:17:37Z Intisar Ali 8681 394269 wikitext text/x-wiki [[فائل:Neomaskellia bergii from CSIRO.jpg|thumb|center|''نيئوماسڪيليا برگئي'' (''Neomaskellia bergii'')، جنهن ۾ پرن جون رڳون ۽ پيٽ جي پڇاڙيءَ کان مٿي واسيفارم سوراخ ڏيکاريل آهي]] [[فائل:Aleyrodidae Udamoselis Venation Enderlein 1909.jpg|thumb|center|''يوڊاموسيليس'' (''Udamoselis'') جي هڪ وڏي جنس ۾ پرن جي رڳبندي وڌيڪ پيچيده آهي]] {{Taxobox | image = Weisse-Fliege.jpg | image_caption = اڇيون مکيون (''[[ٽرائليوروڊيس ويپوريرئورم]]'') | regnum = [[جانور]] | phylum = [[آرٿروپوڊا]] | classis = [[حشرات]] | ordo = [[هيميپٽرا]] | subordo = [[اسٽرنورنڪا]] | superfamilia = '''الييروڊوئيڊيا''' | familia = '''الييروڊيڊي''' | synonyms = الييورڊيڊي | subdivision_ranks = ذيلي خاندان<ref>{{cite journal |last1=Martin |first1=J.H. |last2=Mound |first2=L.A. |year=2007 |title=An annotated check list of the world's whiteflies (Insecta: Hemiptera: Aleyrodidae) |journal=Zootaxa |volume=1492 |pages=1–84}}</ref> | subdivision = [[اليوروڊيسيني]]<br> [[الييروڊيني]]<br> [[يوڊاموسيليئني]] }} '''اڇي چانديءَ جهڙي مک''' ('''''بيميسيا ٽيباسي'''''; ''Bemisia tabaci'')، جنهن کي غير رسمي طور '''مٺي پٽاٽي جي اڇي مک''' ۽ '''ڪپهه جي اڇي مک''' پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{Cite report |title=Cotton whitefly: Bemisia tabaci |last=Shahzad |first=R. K. |last2=Hasnain |first2=M. |last3=Naeem |first3=M. |last4=Aslam |first4=M. |last5=Sangi |first5=A. |last6=Khan |first6=S. |date=2013 |doi=10.1079/pwkb.20147801355 |language=en|doi-access=free }}</ref> [[اڇيون مکيون|اڇين مکين]] جي انهن ڪيترين ئي جنسن مان هڪ آهي، جيڪي هن وقت زراعت ۾ اهم [[زرعي آفت]] طور سڃاتيون وڃن ٿيون. 2011ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک حقيقت ۾ [[جنسي مجموعو]] (اسپيشيز ڪامپليڪس) آهي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 40 اهڙيون جنسون شامل آهن، جيڪي ظاهري بناوت (مارفولاجي) جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو آهي.<ref name="Tang et al.">{{Cite journal|author1=Tang, Xiao-Tian |author2=Cai, Li |author3=Yuan, Shin |author4=Xu, Li–Li |author5=Du, Yu–Zhou |year=2019|title=Competitive Displacement between ''Bemisia tabaci'' MEAM1 and MED and Evidence for Multiple Invasions of MED|journal=Insects|volume=11|issue=1|pages=1–12|doi=10.3390/insects11010035|pmid=31906186|pmc=7022974|doi-access=free}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي اڪثر گرم ۽ نيم گرم علائقن، ۽ گهٽ مقدار ۾ معتدل آبهوا وارن علائقن ۾ به ملي ٿي. ٿڌي گرمي پد سبب هن جنس جا بالغ ۽ اپسر (نمفس) ٻئي مري وڃن ٿا.<ref name="Greenberg">{{Cite journal |doi=10.1603/0046-225X-29.4.851|url=https://www.researchgate.net/publication/233589603|title=Temperature-Dependent Life History of ''Eretmocerus eremicus'' (Hymenoptera: Aphelinidae) on Two Whitefly Hosts (Homoptera: Aleyrodidae)|journal=Environmental Entomology|volume=29|issue=4|pages=851–860|year=2000|last1=Greenberg|first1=S. M.|last2=Legaspi|first2=B. C.|last3=Jones|first3=W. A.|last4=Enkegaard|first4=A.|s2cid=85854037}}</ref> هيءَ اڇي مک ڪڏهن ڪڏهن ٻين جيتن، جهڙوڪ [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|عام ميوي جي مک]]، سان مشابهت رکي ٿي، پر ويجهي جائزي سان معلوم ٿئي ٿو ته اها قد ۾ ڪجهه ننڍي هوندي آهي ۽ ان جي پرن جو مخصوص رنگ ان کي ٻين جيتن کان الڳ سڃاڻڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اڇي چانديءَ جهڙي مک 1896ع کان [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ موجود هئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[فلوريڊا]] ۾ [[پوينسيٽيا]] جي فصلن تي ان جي هڪ انتهائي جارحاڻي قسم ظاهر ٿي. سهولت خاطر ان کي '''قسم بي''' (بايو ٽائپ بي) سڏيو ويو، جيئن ان کي اڳ ۾ موجود نسبتاً گهٽ نقصانڪار '''قسم اي''' (بايو ٽائپ اي) کان الڳ سڃاتو وڃي. سڃاڻپ کان هڪ سال اندر ئي قسم بي [[ٽماٽو|ٽماٽن]] ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين جي فصلن تائين پکڙجي ويو. پنجن سالن اندر هن اڇي مک [[ٽيڪساس]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] جي زراعت کي 100 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهچايو. == زرعي اهميت == '''اڇي مک''' فصلن جي اهم زرعي آفتن مان هڪ آهي، جيڪا ٻوٽن جو رس چوسي انهن جي واڌ ويجهه، گلجڻ ۽ ڦرجڻ کي متاثر ڪري ٿي. دنيا ۾ اڇي مک جون لڳ ڀڳ 1٬200 جنسون سڃاتل آهن، جن مان رڳو ٿوريون جنسون زرعي فصلن لاءِ معاشي اهميت رکن ٿيون. پاڪستان ۾ هن جا 104 کان وڌيڪ، جڏهن ته سنڌ ۾ 50 کان وڌيڪ ميزبان ٻوٽا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Citation |title=اڇي مک : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |access-date=2016-05-21 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411181512/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |url-status=dead }}</ref> اڇي مک جي تيزي سان پکڙجڻ جا اهم سبب ميزبان ٻوٽن جي گهڻائي، نائٽروجن (يوريا) ڀاڻ جو حد کان وڌيڪ استعمال، زرعي زهريلي دوائن جو بيجا استعمال ۽ ان جي حياتياتي چڪر بابت مناسب ڄاڻ جو نه هئڻ آهن. اهڙيون حالتون اڇي مک جي واڌ ويجهه کي هٿي ڏين ٿيون ۽ ساڳئي وقت ان جا قدرتي دشمن به گهٽجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ان تي ضابطو آڻڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي پوي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> سنڌ ۾ '''''Bemisia tabaci''''' خاص طور [[وونڻ]]، [[ٽماٽو]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]] ۽ ٻين ڀاڄين ۽ گلن جي فصلن لاءِ اهم نقصانڪار جنس آهي. هيءَ جنس رس چوسڻ سان گڏ ٻوٽن ۾ مختلف ٻوٽن جي وائرسن جي منتقلي جو پڻ اهم ذريعو آهي.<ref name="Sindhiana" /> == حياتياتي چڪر == اڇي مک پنهنجي حياتياتي چڪر جي شروعات پنن جي هيٺئين سطح تي بيضا ڏيڻ سان ڪري ٿي. هڪ مادي عام طور هڪ وقت ۾ 30 کان 40 بيضا ڏئي ٿي. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ متحرڪ ٻچو (Crawler) مناسب جاءِ ڳولي پن ۾ پنهنجو سونڊ نما وات داخل ڪري رس چوسڻ شروع ڪري ٿو. ان کان پوءِ اهو ڪيترن غير متحرڪ مرحلن مان گذري سوٻٽ (Pupa) جي مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي بالغ مک جا پر ۽ ٻيا عضوا مڪمل ٿين ٿا. آخرڪار بالغ اڇي مک سوٻٽ مان نڪري وري نسل وڌائڻ شروع ڪري ٿي، اهڙيءَ طرح ان جو حياتياتي چڪر جاري رهي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> [[فائل:Bemisia argentifolii 1316008.jpg|thumb|''بيميسيا ٽيباسي'' پنن تي کل مٽائيندي. پنن تي نظر ايندڙ چانديءَ جهڙيون خالي بناوتون ان جي ڇڏيل کلون آهن.]] مادي '''''بيميسيا ٽيباسي''''' پنن جي هيٺئين سطح تي عام طور 50 کان 400 بيضا ڏئي ٿي، جن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|0.10 to 0.25|mm|frac=128}} هوندي آهي. ماديون [[ڊپلائيڊ]] هونديون آهن ۽ بارآور ٿيل بيضن مان نڪرنديون آهن، جڏهن ته نر [[هيپلائيڊ]] هوندا آهن ۽ غير بارآور بيضن مان پيدا ٿيندا آهن. بيضا ننڍن ٽولن جي صورت ۾ ڏنا ويندا آهن؛ انهن جي ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|0.2|mm|frac=128}} ۽ اوچائي {{convert|0.1|mm|frac=128}} هوندي آهي. شروعات ۾ بيضا اڇاڻ مائل هوندا آهن، پر ڦٽڻ کان 5–7 ڏينهن اڳ ناسي رنگ اختيار ڪري وٺندا آهن. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ ٻچو (Nymph) واڌ ويجهه دوران چار [[انسٽار]] مرحلن مان گذرندو آهي. [[فائل:Silverleaf Whitefly (Bemisia tabaci) adult.jpg|thumb|ڪپهه جي پن تي بالغ ''بيميسيا ٽيباسي'']] [[فائل:Bemisia argentifolii 5194038.jpg|thumb|left|سائي پن تي بالغ ''بيميسيا ٽيباسي'']] پهريون [[انسٽار]]، جنهن کي عام طور '''ريڙهيندڙ ٻچو''' (Crawler) چيو ويندو آهي، واحد متحرڪ ٻچي وارو مرحلو هوندو آهي. هي ٻچو لڳ ڀڳ {{convert|0.3|mm|frac=128}} ڊگهو، سائي مائل ۽ چپٽي جسم وارو هوندو آهي.<ref name="Johnson">{{Cite book|url=http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/IN/IN00400.pdf|title=Sweetpotato/Silverleaf Whitefly Life Stages and Damage|author1=Johnson, F. A.|author2=Short, D. E.|author3=Castner, J. L.|publisher=Florida Cooperative Extension Service, Institute of Food and Agricultural Sciences, University of Florida|year=2005|edition=revised|series=Entomology and Nematology Department special publication 90|location=Gainesville, Florida|access-date=2011-04-22|archive-date=2012-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925194421/http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/IN/IN00400.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="UFl-Entomo">{{Cite web|url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/veg/leaf/silverleaf_whitefly.htm|title=''Bemisia tabaci'' (Gennadius) or ''Bemisia argentifolii'' Bellows & Perring|website=entnemdept.ufl.edu|access-date=2017-12-06}}</ref> هي مناسب جاءِ ڳولڻ لاءِ پن تي هلندو رهي ٿو، پوءِ [[کل مٽائڻ]] (Ecdysis) کان پوءِ غير متحرڪ مرحلي ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ ٽي [[انسٽار]] مرحلا تقريباً 40 کان 50 ڏينهن تائين ساڳئي هنڌ تي رهندا آهن ۽ آخرڪار بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿيندا آهن.<ref name="Brown & Rosell">{{Cite journal|author1=Brown, J. K.|author2=Frohlich, D. R.|author3=Rosell, R. C.|year=1995|title=The Sweetpotato or Silverleaf whiteflies: Biotypes of ''Bemisia tabaci'' or a species complex?|journal=Annual Review of Entomology|volume=40|issue=1|pages=511–534|doi=10.1146/annurev.en.40.010195.002455}}</ref> انهن مرحلن دوران پنن تي چانديءَ جهڙيون ڇڏيل کلون (Exuviae) رهجي وينديون آهن. غير متحرڪ ٻچا اڇاڻ مائل هوندا آهن ۽ پنهنجي سونڊ نما وات جي ذريعي ٻوٽي ۾ گهڙي ان جو رس چوسيندا آهن.<ref name="Johnson" /> چوٿين [[انسٽار]] کان پوءِ ٻچو '''سوٻٽ''' (Pupal stage) جهڙي مرحلي ۾ داخل ٿيندو آهي، جنهن دوران سندس اکيون ڳاڙهيون، جسم پيلو ۽ ٿلهو ٿي ويندو آهي. جيتوڻيڪ هي حقيقي [[سوٻٽ]] وارو مرحلو نه آهي، جيئن [[مڪمل روپ مٽائيندڙ حشرات]] ۾ هوندو آهي، پر ڪم جي لحاظ کان ان سان مشابهت رکي ٿو. بالغ اڇي مک بيضي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چار ڀيرا وڏي هوندي آهي. ان جو جسم هلڪو پيلو ۽ پر اڇا هوندا آهن، جيڪي جسم ۽ پرن تي موجود مومي مادّي جي تهه سبب اڇا نظر ايندا آهن.<ref name="Brown & Rosell" /> بالغ مک جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|0.9|mm|frac=128}} تائين هوندي آهي. آرام ڪرڻ يا رس چوسڻ دوران اها پنهنجا پر خيمي جي شڪل ۾ جسم جي مٿان ويڙهي رکندي آهي.<ref name="UFl-Entomo" /> == ورڇ == === اصلي پکيڙ === [[فائل:Weihnachtsstern - groß.jpg|thumb|right|[[پوينسيٽيا]]، اڇي چانديءَ جهڙي مک جي پسنديده ميزبان ٻوٽن مان هڪ آهي.]] تحقيق موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک ('''''بيميسيا ٽيباسي''''') جو اصل وطن غالباً [[ڀارت]] آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هيءَ جنس گهڻو ڪري [[گرم علائقا|گرم]] ۽ [[نيم گرم علائقا|نيم گرم]] آبهوا وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي، تنهن ڪري سائنسدانن جو ڌيان ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو آهي ته اها معتدل آبهوا وارن علائقن جي فصلن تائين ڪيئن پهتي.<ref name="Brown & Rosell"/> هڪ [[مفروضو]] موجب، گرم علائقن مان آرائشي ٻوٽن جي منتقلي هن جنس جي معتدل علائقن تائين پکڙجڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف ميزبان ٻوٽن سان موافقت ڪرڻ جي صلاحيت سبب هيءَ اڇي مک ٻوٽن جي ڪيترين ئي خطرناڪ وائرسي بيمارين جي منتقلي ۾ پڻ اهم ذريعو بڻجي وئي آهي.<ref name="Azab">{{cite journal|author1=Azab AK|author2=Megahed MM|author3=EI-Mirsawi, HD|year=1971|title=On the biology of ''Bemisia tabaci'' (Genn.) Hemiptera, Homoptera: Aleyrodidae|journal=Bulletin de la Société entomologique d'Égypte|volume=55|pages=305–315}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک ڪيترن ئي زرعي ۽ باغباني وارن ٻوٽن کي متاثر ڪري ٿي، جن ۾ [[ٽماٽو]]، [[اسڪواش]]، [[پوينسيٽيا]]، [[ڪڪڙي]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]]، [[بين (ٻوٽو)|بين]] ۽ [[وونڻ]] شامل آهن.<ref name="Johnson" /> هيءَ مک ٻوٽن جو رس چوسي، پنن کي ڪمزور ڪري، انهن جي سڪڻ ۽ ڪرڻ جو سبب پڻ بڻجي ٿي.<ref name="Johnson" /> === متعارف ڪرايل پکيڙ === اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هڪ [[دخل انداز زرعي آفت]] طور قائم ٿي چڪي آهي، جنهن ۾ [[فلوريڊا]]<ref name="UFl-Entomo" /> ۽ [[ڪيليفورنيا]]<ref name="UCR-CISR">{{cite web |first1=Timothy |last1=Paine |first2=Thomas |last2=Bellows |first3=Mark |last3=Hoddle |title=Silverleaf Whitefly |website=UCR Center for Invasive Species Research |date=2019-12-27 |url=https://cisr.ucr.edu/invasive-species/silverleaf-whitefly |access-date=2022-07-09}}</ref> پڻ شامل آهن. == معاشي اثر == اڇي چانديءَ جهڙي مک ('''''بيميسيا ٽيباسي''''') کي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]]، [[آسٽريليا]]، [[آفريڪا]] ۽ يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ هڪ [[دخل انداز نوع]] ۽ اهم [[زرعي آفت]] طور تسليم ڪيو وڃي ٿو. [[يونان]] ۾ ان کي لڳ ڀڳ 1889ع ڌاري زرعي آفت قرار ڏنو ويو، جتي هن تمباڪو جي فصلن کي نمايان نقصان پهچايو. آمريڪا ۾ هن جنس جو پهريون رڪارڊ 1897ع ۾ مٺي پٽاٽي جي فصل تي مليو.<ref>{{cite web |title=Biological Control: A Grower's Guide to Using Biological Control for Silverleaf Whitefly on Poinsettias in the Northeast United States |url=https://ag.umass.edu/greenhouse-floriculture/fact-sheets/biological-control-growers-guide-to-using-biological-control-for |website=Center for Agriculture, Food and the Environment |date=6 March 2015 |access-date=25 March 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Silverleaf Whitefly |website=National Invasive Species Information Center, USDA |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/silverleaf-whitefly |access-date=25 March 2020}}</ref> هي ننڍڙو جيت ٻوٽن کي ٻن بنيادي طريقن سان نقصان پهچائيندو آهي: ٻوٽن جو رس چوسي ۽ ٻوٽن جون بيماريون منتقل ڪري. هي پنهنجي سونڊ نما وات ذريعي پنن جي هيٺئين سطح يا [[فلوئم]] ۾ گهڙي غذائي مادا چوسي ٿو، جنهن سبب متاثر ٿيل حصن ۾ [[ڪلوروسس]]، سڪاڻ ۽ پنن جو ڪرڻ جهڙا اثر ظاهر ٿين ٿا. اڇي مک هڪ چپچپي مادي، [[هني ڊيو]]، پڻ خارج ڪري ٿي، جيڪو [[ڪاري ڦپوند]] جي واڌ ويجهه لاءِ سازگار ماحول فراهم ڪري ٿو.<ref name="Brown & Rosell"/> ڪاري ڦپوند پنن تي تهه ٺاهي روشني جي جذب ٿيڻ کي گهٽائي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ٻوٽن جي واڌ سست ٿي وڃي ٿي، پيداوار ۽ معيار گهٽجي وڃن ٿا. فصل لڻڻ کان پوءِ انهن کي چڱيءَ طرح ڌوئڻو پوي ٿو، جنهن سان پروسيسنگ جي خرچ ۾ پڻ واڌ اچي ٿي.{{cn|date=December 2022}} اڇي چانديءَ جهڙي مک ٻوٽن جي ڪيترين ئي وائرس بيمارين جي اهم منتقل ڪندڙ (Vector) پڻ آهي. اها [[جيميني وائرس]]ن، جهڙوڪ [[ليٽس انفيڪشس ييلوز وائرس]]، [[ٽماٽي جي پيلي پنن جي وڪڙ وائرس]] ۽ [[آفريقي ڪساوا موزيڪ وائرس]] کي مختلف براعظمن ۾ منتقل ڪندي رهي آهي.<ref name="Brown & Rosell"/> هن وقت اها [[ڪساوا برائون اسٽريڪ وائرس بيماري]] جي به اهم منتقل ڪندڙ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Legg">{{cite web |url=http://c3project.iita.org/Doc/A25-CBSDbriefMay6.pdf |title=New Spread of Cassava Brown Streak Virus Disease and its Implications for the Movement of Cassava Germplasm in the East and Central African Region |author1=Pheneas Ntawuruhunga |author2=James Legg |date=May 2007 |access-date=2012-08-12 |archive-date=2007-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071215000729/http://c3project.iita.org/Doc/A25-CBSDbriefMay6.pdf |url-status=dead}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي دوران ''بيميسيا ٽيباسي'' آمريڪا جي ڏکڻ اولهندي علائقن ۽ [[ميڪسيڪو]] جي فصلن لاءِ هڪ سنگين مسئلو بڻجي وئي. ماهرن جو خيال آهي ته اها متاثر ٿيل آرائشي ٻوٽن ذريعي آمريڪا ۾ متعارف ڪرائي وئي. 1986ع کان [[فلوريڊا]] جي [[پوينسيٽيا]] جي گرين هائوسن ۾ هن جي وبا پکڙجڻ شروع ٿي، ۽ 1991ع تائين اها [[جارجيا (آمريڪي رياست)|جارجيا]]، [[لوزيانا]]، [[ٽيڪساس]]، [[نيو ميڪسيڪو]]، [[ايريزونا]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] تائين پهچي وئي. ڪيليفورنيا، جيڪو آمريڪا جي سياري جي ڀاڄين جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو پيداوار ڏئي ٿو، اتي هن آفت سبب لڳ ڀڳ 500 ملين آمريڪي ڊالرن جو زرعي نقصان ٿيو.<ref name="Service">Service, A. R. National Invasive Species Information Center: [https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/silverleaf-whitefly Silverleaf Whitefly]. ''United States Department of Agriculture''.</ref> اندازي موجب، هن آفت سبب ڪيليفورنيا ۾ نجي شعبي جي ٻوٽن جي وڪري ۾ 774 ملين آمريڪي ڊالرن جي گهٽتائي، 12٬540 روزگار ختم ٿيڻ ۽ ذاتي آمدني ۾ 112.5 ملين آمريڪي ڊالرن جي گهٽتائي آئي.{{Clarify|date=December 2017}} قومي سطح تي آمريڪا ۾ هن آفت سبب فصلن ۽ آرائشي ٻوٽن کي هڪ ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهتو آهي.<ref name="Service" /> هيءَ جنس 500 کان وڌيڪ ٻوٽن جي جنسن تي پلجي سگهي ٿي. ان جا عام ميزبان [[ٽماٽو]]، [[اسڪواش]]، [[بروڪلي]]، [[گوبي]]، [[ڪرنب]]، [[خربوزو]]، [[وونڻ]]، [[گاجر]]، [[مٺو پٽاٽو]]، [[ڪڪڙي]] ۽ [[ڪدو]] سميت ڪيترائي زرعي فصل آهن، جڏهن ته آرائشي ٻوٽن ۾ [[پوينسيٽيا]]، [[ڪريپ مرٽل]]، [[باغيچا گلاب]]، [[لينٽانا]] ۽ [[سوسن]] شامل آهن. هي مختلف ميزبان ٻوٽن ۾ مخصوص علامتون پيدا ڪري ٿي، جهڙوڪ اسڪواش ۾ ''سلورليف''، ٽماٽن ۾ اڻبرابر پچڻ، بروڪلي ۽ گوبي ۾ اڇو تنو، پوينسيٽيا ۾ اڇو تنو ۽ گاجر ۾ هلڪي رنگ جون پاڙون.<ref name="Service" /> == حوالا == {{حوالا}} cn56m9eim5apfu082minb7hifmi4fxz 394270 394269 2026-07-14T17:25:25Z Intisar Ali 8681 394270 wikitext text/x-wiki [[فائل:Neomaskellia bergii from CSIRO.jpg|thumb|center|''نيئوماسڪيليا برگئي'' (''Neomaskellia bergii'')، جنهن ۾ پرن جون رڳون ۽ پيٽ جي پڇاڙيءَ کان مٿي واسيفارم سوراخ ڏيکاريل آهي]] [[فائل:Aleyrodidae Udamoselis Venation Enderlein 1909.jpg|thumb|center|''يوڊاموسيليس'' (''Udamoselis'') جي هڪ وڏي جنس ۾ پرن جي رڳبندي وڌيڪ پيچيده آهي]] {{Taxobox | image = Weisse-Fliege.jpg | image_caption = اڇيون مکيون (''[[ٽرائليوروڊيس ويپوريرئورم]]'') | regnum = [[جانور]] | phylum = [[آرٿروپوڊا]] | classis = [[حشرات]] | ordo = [[هيميپٽرا]] | subordo = [[اسٽرنورنڪا]] | superfamilia = '''الييروڊوئيڊيا''' | familia = '''الييروڊيڊي''' | synonyms = الييورڊيڊي | subdivision_ranks = ذيلي خاندان<ref>{{cite journal |last1=Martin |first1=J.H. |last2=Mound |first2=L.A. |year=2007 |title=An annotated check list of the world's whiteflies (Insecta: Hemiptera: Aleyrodidae) |journal=Zootaxa |volume=1492 |pages=1–84}}</ref> | subdivision = [[اليوروڊيسيني]]<br> [[الييروڊيني]]<br> [[يوڊاموسيليئني]] }} '''اڇي چانديءَ جهڙي مک''' ('''''بيميسيا ٽيباسي'''''; ''Bemisia tabaci'')، جنهن کي غير رسمي طور '''مٺي پٽاٽي جي اڇي مک''' ۽ '''ڪپهه جي اڇي مک''' پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{Cite report |title=Cotton whitefly: Bemisia tabaci |last=Shahzad |first=R. K. |last2=Hasnain |first2=M. |last3=Naeem |first3=M. |last4=Aslam |first4=M. |last5=Sangi |first5=A. |last6=Khan |first6=S. |date=2013 |doi=10.1079/pwkb.20147801355 |language=en|doi-access=free }}</ref> [[اڇيون مکيون|اڇين مکين]] جي انهن ڪيترين ئي جنسن مان هڪ آهي، جيڪي هن وقت زراعت ۾ اهم [[زرعي آفت]] طور سڃاتيون وڃن ٿيون. 2011ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک حقيقت ۾ [[جنسي مجموعو]] (اسپيشيز ڪامپليڪس) آهي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 40 اهڙيون جنسون شامل آهن، جيڪي ظاهري بناوت (مارفولاجي) جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو آهي.<ref name="Tang et al.">{{Cite journal|author1=Tang, Xiao-Tian |author2=Cai, Li |author3=Yuan, Shin |author4=Xu, Li–Li |author5=Du, Yu–Zhou |year=2019|title=Competitive Displacement between ''Bemisia tabaci'' MEAM1 and MED and Evidence for Multiple Invasions of MED|journal=Insects|volume=11|issue=1|pages=1–12|doi=10.3390/insects11010035|pmid=31906186|pmc=7022974|doi-access=free}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي اڪثر گرم ۽ نيم گرم علائقن، ۽ گهٽ مقدار ۾ معتدل آبهوا وارن علائقن ۾ به ملي ٿي. ٿڌي گرمي پد سبب هن جنس جا بالغ ۽ اپسر (نمفس) ٻئي مري وڃن ٿا.<ref name="Greenberg">{{Cite journal |doi=10.1603/0046-225X-29.4.851|url=https://www.researchgate.net/publication/233589603|title=Temperature-Dependent Life History of ''Eretmocerus eremicus'' (Hymenoptera: Aphelinidae) on Two Whitefly Hosts (Homoptera: Aleyrodidae)|journal=Environmental Entomology|volume=29|issue=4|pages=851–860|year=2000|last1=Greenberg|first1=S. M.|last2=Legaspi|first2=B. C.|last3=Jones|first3=W. A.|last4=Enkegaard|first4=A.|s2cid=85854037}}</ref> هيءَ اڇي مک ڪڏهن ڪڏهن ٻين جيتن، جهڙوڪ [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|عام ميوي جي مک]]، سان مشابهت رکي ٿي، پر ويجهي جائزي سان معلوم ٿئي ٿو ته اها قد ۾ ڪجهه ننڍي هوندي آهي ۽ ان جي پرن جو مخصوص رنگ ان کي ٻين جيتن کان الڳ سڃاڻڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اڇي چانديءَ جهڙي مک 1896ع کان [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ موجود هئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[فلوريڊا]] ۾ [[پوينسيٽيا]] جي فصلن تي ان جي هڪ انتهائي جارحاڻي قسم ظاهر ٿي. سهولت خاطر ان کي '''قسم بي''' (بايو ٽائپ بي) سڏيو ويو، جيئن ان کي اڳ ۾ موجود نسبتاً گهٽ نقصانڪار '''قسم اي''' (بايو ٽائپ اي) کان الڳ سڃاتو وڃي. سڃاڻپ کان هڪ سال اندر ئي قسم بي [[ٽماٽو|ٽماٽن]] ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين جي فصلن تائين پکڙجي ويو. پنجن سالن اندر هن اڇي مک [[ٽيڪساس]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] جي زراعت کي 100 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهچايو. == زرعي اهميت == '''اڇي مک''' فصلن جي اهم زرعي آفتن مان هڪ آهي، جيڪا ٻوٽن جو رس چوسي انهن جي واڌ ويجهه، گلجڻ ۽ ڦرجڻ کي متاثر ڪري ٿي. دنيا ۾ اڇي مک جون لڳ ڀڳ 1٬200 جنسون سڃاتل آهن، جن مان رڳو ٿوريون جنسون زرعي فصلن لاءِ معاشي اهميت رکن ٿيون. پاڪستان ۾ هن جا 104 کان وڌيڪ، جڏهن ته سنڌ ۾ 50 کان وڌيڪ ميزبان ٻوٽا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Citation |title=اڇي مک : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |access-date=2016-05-21 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411181512/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |url-status=dead }}</ref> اڇي مک جي تيزي سان پکڙجڻ جا اهم سبب ميزبان ٻوٽن جي گهڻائي، نائٽروجن (يوريا) ڀاڻ جو حد کان وڌيڪ استعمال، زرعي زهريلي دوائن جو بيجا استعمال ۽ ان جي حياتياتي چڪر بابت مناسب ڄاڻ جو نه هئڻ آهن. اهڙيون حالتون اڇي مک جي واڌ ويجهه کي هٿي ڏين ٿيون ۽ ساڳئي وقت ان جا قدرتي دشمن به گهٽجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ان تي ضابطو آڻڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي پوي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> سنڌ ۾ '''''Bemisia tabaci''''' خاص طور [[وونڻ]]، [[ٽماٽو]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]] ۽ ٻين ڀاڄين ۽ گلن جي فصلن لاءِ اهم نقصانڪار جنس آهي. هيءَ جنس رس چوسڻ سان گڏ ٻوٽن ۾ مختلف ٻوٽن جي وائرسن جي منتقلي جو پڻ اهم ذريعو آهي.<ref name="Sindhiana" /> == حياتياتي چڪر == اڇي مک پنهنجي حياتياتي چڪر جي شروعات پنن جي هيٺئين سطح تي بيضا ڏيڻ سان ڪري ٿي. هڪ مادي عام طور هڪ وقت ۾ 30 کان 40 بيضا ڏئي ٿي. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ متحرڪ ٻچو (Crawler) مناسب جاءِ ڳولي پن ۾ پنهنجو سونڊ نما وات داخل ڪري رس چوسڻ شروع ڪري ٿو. ان کان پوءِ اهو ڪيترن غير متحرڪ مرحلن مان گذري سوٻٽ (Pupa) جي مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي بالغ مک جا پر ۽ ٻيا عضوا مڪمل ٿين ٿا. آخرڪار بالغ اڇي مک سوٻٽ مان نڪري وري نسل وڌائڻ شروع ڪري ٿي، اهڙيءَ طرح ان جو حياتياتي چڪر جاري رهي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> [[فائل:Bemisia argentifolii 1316008.jpg|thumb|''بيميسيا ٽيباسي'' پنن تي کل مٽائيندي. پنن تي نظر ايندڙ چانديءَ جهڙيون خالي بناوتون ان جي ڇڏيل کلون آهن.]] مادي '''''بيميسيا ٽيباسي''''' پنن جي هيٺئين سطح تي عام طور 50 کان 400 بيضا ڏئي ٿي، جن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|0.10 to 0.25|mm|frac=128}} هوندي آهي. ماديون [[ڊپلائيڊ]] هونديون آهن ۽ بارآور ٿيل بيضن مان نڪرنديون آهن، جڏهن ته نر [[هيپلائيڊ]] هوندا آهن ۽ غير بارآور بيضن مان پيدا ٿيندا آهن. بيضا ننڍن ٽولن جي صورت ۾ ڏنا ويندا آهن؛ انهن جي ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|0.2|mm|frac=128}} ۽ اوچائي {{convert|0.1|mm|frac=128}} هوندي آهي. شروعات ۾ بيضا اڇاڻ مائل هوندا آهن، پر ڦٽڻ کان 5–7 ڏينهن اڳ ناسي رنگ اختيار ڪري وٺندا آهن. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ ٻچو (Nymph) واڌ ويجهه دوران چار [[انسٽار]] مرحلن مان گذرندو آهي. [[فائل:Silverleaf Whitefly (Bemisia tabaci) adult.jpg|thumb|ڪپهه جي پن تي بالغ ''بيميسيا ٽيباسي'']] [[فائل:Bemisia argentifolii 5194038.jpg|thumb|left|سائي پن تي بالغ ''بيميسيا ٽيباسي'']] پهريون [[انسٽار]]، جنهن کي عام طور '''ريڙهيندڙ ٻچو''' (Crawler) چيو ويندو آهي، واحد متحرڪ ٻچي وارو مرحلو هوندو آهي. هي ٻچو لڳ ڀڳ {{convert|0.3|mm|frac=128}} ڊگهو، سائي مائل ۽ چپٽي جسم وارو هوندو آهي.<ref name="Johnson">{{Cite book|url=http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/IN/IN00400.pdf|title=Sweetpotato/Silverleaf Whitefly Life Stages and Damage|author1=Johnson, F. A.|author2=Short, D. E.|author3=Castner, J. L.|publisher=Florida Cooperative Extension Service, Institute of Food and Agricultural Sciences, University of Florida|year=2005|edition=revised|series=Entomology and Nematology Department special publication 90|location=Gainesville, Florida|access-date=2011-04-22|archive-date=2012-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925194421/http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/IN/IN00400.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="UFl-Entomo">{{Cite web|url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/veg/leaf/silverleaf_whitefly.htm|title=''Bemisia tabaci'' (Gennadius) or ''Bemisia argentifolii'' Bellows & Perring|website=entnemdept.ufl.edu|access-date=2017-12-06}}</ref> هي مناسب جاءِ ڳولڻ لاءِ پن تي هلندو رهي ٿو، پوءِ [[کل مٽائڻ]] (Ecdysis) کان پوءِ غير متحرڪ مرحلي ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ ٽي [[انسٽار]] مرحلا تقريباً 40 کان 50 ڏينهن تائين ساڳئي هنڌ تي رهندا آهن ۽ آخرڪار بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿيندا آهن.<ref name="Brown & Rosell">{{Cite journal|author1=Brown, J. K.|author2=Frohlich, D. R.|author3=Rosell, R. C.|year=1995|title=The Sweetpotato or Silverleaf whiteflies: Biotypes of ''Bemisia tabaci'' or a species complex?|journal=Annual Review of Entomology|volume=40|issue=1|pages=511–534|doi=10.1146/annurev.en.40.010195.002455}}</ref> انهن مرحلن دوران پنن تي چانديءَ جهڙيون ڇڏيل کلون (Exuviae) رهجي وينديون آهن. غير متحرڪ ٻچا اڇاڻ مائل هوندا آهن ۽ پنهنجي سونڊ نما وات جي ذريعي ٻوٽي ۾ گهڙي ان جو رس چوسيندا آهن.<ref name="Johnson" /> چوٿين [[انسٽار]] کان پوءِ ٻچو '''سوٻٽ''' (Pupal stage) جهڙي مرحلي ۾ داخل ٿيندو آهي، جنهن دوران سندس اکيون ڳاڙهيون، جسم پيلو ۽ ٿلهو ٿي ويندو آهي. جيتوڻيڪ هي حقيقي [[سوٻٽ]] وارو مرحلو نه آهي، جيئن [[مڪمل روپ مٽائيندڙ حشرات]] ۾ هوندو آهي، پر ڪم جي لحاظ کان ان سان مشابهت رکي ٿو. بالغ اڇي مک بيضي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چار ڀيرا وڏي هوندي آهي. ان جو جسم هلڪو پيلو ۽ پر اڇا هوندا آهن، جيڪي جسم ۽ پرن تي موجود مومي مادّي جي تهه سبب اڇا نظر ايندا آهن.<ref name="Brown & Rosell" /> بالغ مک جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|0.9|mm|frac=128}} تائين هوندي آهي. آرام ڪرڻ يا رس چوسڻ دوران اها پنهنجا پر خيمي جي شڪل ۾ جسم جي مٿان ويڙهي رکندي آهي.<ref name="UFl-Entomo" /> == ورڇ == === اصلي پکيڙ === [[فائل:Weihnachtsstern - groß.jpg|thumb|right|[[پوينسيٽيا]]، اڇي چانديءَ جهڙي مک جي پسنديده ميزبان ٻوٽن مان هڪ آهي.]] تحقيق موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک ('''''بيميسيا ٽيباسي''''') جو اصل وطن غالباً [[ڀارت]] آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هيءَ جنس گهڻو ڪري [[گرم علائقا|گرم]] ۽ [[نيم گرم علائقا|نيم گرم]] آبهوا وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي، تنهن ڪري سائنسدانن جو ڌيان ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو آهي ته اها معتدل آبهوا وارن علائقن جي فصلن تائين ڪيئن پهتي.<ref name="Brown & Rosell"/> هڪ [[مفروضو]] موجب، گرم علائقن مان آرائشي ٻوٽن جي منتقلي هن جنس جي معتدل علائقن تائين پکڙجڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف ميزبان ٻوٽن سان موافقت ڪرڻ جي صلاحيت سبب هيءَ اڇي مک ٻوٽن جي ڪيترين ئي خطرناڪ وائرسي بيمارين جي منتقلي ۾ پڻ اهم ذريعو بڻجي وئي آهي.<ref name="Azab">{{cite journal|author1=Azab AK|author2=Megahed MM|author3=EI-Mirsawi, HD|year=1971|title=On the biology of ''Bemisia tabaci'' (Genn.) Hemiptera, Homoptera: Aleyrodidae|journal=Bulletin de la Société entomologique d'Égypte|volume=55|pages=305–315}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک ڪيترن ئي زرعي ۽ باغباني وارن ٻوٽن کي متاثر ڪري ٿي، جن ۾ [[ٽماٽو]]، [[اسڪواش]]، [[پوينسيٽيا]]، [[ڪڪڙي]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]]، [[بين (ٻوٽو)|بين]] ۽ [[وونڻ]] شامل آهن.<ref name="Johnson" /> هيءَ مک ٻوٽن جو رس چوسي، پنن کي ڪمزور ڪري، انهن جي سڪڻ ۽ ڪرڻ جو سبب پڻ بڻجي ٿي.<ref name="Johnson" /> === متعارف ڪرايل پکيڙ === اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هڪ [[دخل انداز زرعي آفت]] طور قائم ٿي چڪي آهي، جنهن ۾ [[فلوريڊا]]<ref name="UFl-Entomo" /> ۽ [[ڪيليفورنيا]]<ref name="UCR-CISR">{{cite web |first1=Timothy |last1=Paine |first2=Thomas |last2=Bellows |first3=Mark |last3=Hoddle |title=Silverleaf Whitefly |website=UCR Center for Invasive Species Research |date=2019-12-27 |url=https://cisr.ucr.edu/invasive-species/silverleaf-whitefly |access-date=2022-07-09}}</ref> پڻ شامل آهن. == معاشي اثر == اڇي چانديءَ جهڙي مک ('''''بيميسيا ٽيباسي''''') کي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]]، [[آسٽريليا]]، [[آفريڪا]] ۽ يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ هڪ [[دخل انداز نوع]] ۽ اهم [[زرعي آفت]] طور تسليم ڪيو وڃي ٿو. [[يونان]] ۾ ان کي لڳ ڀڳ 1889ع ڌاري زرعي آفت قرار ڏنو ويو، جتي هن تمباڪو جي فصلن کي نمايان نقصان پهچايو. آمريڪا ۾ هن جنس جو پهريون رڪارڊ 1897ع ۾ مٺي پٽاٽي جي فصل تي مليو.<ref>{{cite web |title=Biological Control: A Grower's Guide to Using Biological Control for Silverleaf Whitefly on Poinsettias in the Northeast United States |url=https://ag.umass.edu/greenhouse-floriculture/fact-sheets/biological-control-growers-guide-to-using-biological-control-for |website=Center for Agriculture, Food and the Environment |date=6 March 2015 |access-date=25 March 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Silverleaf Whitefly |website=National Invasive Species Information Center, USDA |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/silverleaf-whitefly |access-date=25 March 2020}}</ref> هي ننڍڙو جيت ٻوٽن کي ٻن بنيادي طريقن سان نقصان پهچائيندو آهي: ٻوٽن جو رس چوسي ۽ ٻوٽن جون بيماريون منتقل ڪري. هي پنهنجي سونڊ نما وات ذريعي پنن جي هيٺئين سطح يا [[فلوئم]] ۾ گهڙي غذائي مادا چوسي ٿو، جنهن سبب متاثر ٿيل حصن ۾ [[ڪلوروسس]]، سڪاڻ ۽ پنن جو ڪرڻ جهڙا اثر ظاهر ٿين ٿا. اڇي مک هڪ چپچپي مادي، [[هني ڊيو]]، پڻ خارج ڪري ٿي، جيڪو [[ڪاري ڦپوند]] جي واڌ ويجهه لاءِ سازگار ماحول فراهم ڪري ٿو.<ref name="Brown & Rosell"/> ڪاري ڦپوند پنن تي تهه ٺاهي روشني جي جذب ٿيڻ کي گهٽائي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ٻوٽن جي واڌ سست ٿي وڃي ٿي، پيداوار ۽ معيار گهٽجي وڃن ٿا. فصل لڻڻ کان پوءِ انهن کي چڱيءَ طرح ڌوئڻو پوي ٿو، جنهن سان پروسيسنگ جي خرچ ۾ پڻ واڌ اچي ٿي.{{cn|date=December 2022}} اڇي چانديءَ جهڙي مک ٻوٽن جي ڪيترين ئي وائرس بيمارين جي اهم منتقل ڪندڙ (Vector) پڻ آهي. اها [[جيميني وائرس]]ن، جهڙوڪ [[ليٽس انفيڪشس ييلوز وائرس]]، [[ٽماٽي جي پيلي پنن جي وڪڙ وائرس]] ۽ [[آفريقي ڪساوا موزيڪ وائرس]] کي مختلف براعظمن ۾ منتقل ڪندي رهي آهي.<ref name="Brown & Rosell"/> هن وقت اها [[ڪساوا برائون اسٽريڪ وائرس بيماري]] جي به اهم منتقل ڪندڙ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Legg">{{cite web |url=http://c3project.iita.org/Doc/A25-CBSDbriefMay6.pdf |title=New Spread of Cassava Brown Streak Virus Disease and its Implications for the Movement of Cassava Germplasm in the East and Central African Region |author1=Pheneas Ntawuruhunga |author2=James Legg |date=May 2007 |access-date=2012-08-12 |archive-date=2007-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071215000729/http://c3project.iita.org/Doc/A25-CBSDbriefMay6.pdf |url-status=dead}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي دوران ''بيميسيا ٽيباسي'' آمريڪا جي ڏکڻ اولهندي علائقن ۽ [[ميڪسيڪو]] جي فصلن لاءِ هڪ سنگين مسئلو بڻجي وئي. ماهرن جو خيال آهي ته اها متاثر ٿيل آرائشي ٻوٽن ذريعي آمريڪا ۾ متعارف ڪرائي وئي. 1986ع کان [[فلوريڊا]] جي [[پوينسيٽيا]] جي گرين هائوسن ۾ هن جي وبا پکڙجڻ شروع ٿي، ۽ 1991ع تائين اها [[جارجيا (آمريڪي رياست)|جارجيا]]، [[لوزيانا]]، [[ٽيڪساس]]، [[نيو ميڪسيڪو]]، [[ايريزونا]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] تائين پهچي وئي. ڪيليفورنيا، جيڪو آمريڪا جي سياري جي ڀاڄين جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو پيداوار ڏئي ٿو، اتي هن آفت سبب لڳ ڀڳ 500 ملين آمريڪي ڊالرن جو زرعي نقصان ٿيو.<ref name="Service">Service, A. R. National Invasive Species Information Center: [https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/silverleaf-whitefly Silverleaf Whitefly]. ''United States Department of Agriculture''.</ref> اندازي موجب، هن آفت سبب ڪيليفورنيا ۾ نجي شعبي جي ٻوٽن جي وڪري ۾ 774 ملين آمريڪي ڊالرن جي گهٽتائي، 12٬540 روزگار ختم ٿيڻ ۽ ذاتي آمدني ۾ 112.5 ملين آمريڪي ڊالرن جي گهٽتائي آئي.{{Clarify|date=December 2017}} قومي سطح تي آمريڪا ۾ هن آفت سبب فصلن ۽ آرائشي ٻوٽن کي هڪ ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهتو آهي.<ref name="Service" /> هيءَ جنس 500 کان وڌيڪ ٻوٽن جي جنسن تي پلجي سگهي ٿي. ان جا عام ميزبان [[ٽماٽو]]، [[اسڪواش]]، [[بروڪلي]]، [[گوبي]]، [[ڪرنب]]، [[خربوزو]]، [[وونڻ]]، [[گاجر]]، [[مٺو پٽاٽو]]، [[ڪڪڙي]] ۽ [[ڪدو]] سميت ڪيترائي زرعي فصل آهن، جڏهن ته آرائشي ٻوٽن ۾ [[پوينسيٽيا]]، [[ڪريپ مرٽل]]، [[باغيچا گلاب]]، [[لينٽانا]] ۽ [[سوسن]] شامل آهن. هي مختلف ميزبان ٻوٽن ۾ مخصوص علامتون پيدا ڪري ٿي، جهڙوڪ اسڪواش ۾ ''سلورليف''، ٽماٽن ۾ اڻبرابر پچڻ، بروڪلي ۽ گوبي ۾ اڇو تنو، پوينسيٽيا ۾ اڇو تنو ۽ گاجر ۾ هلڪي رنگ جون پاڙون.<ref name="Service" /> == نيوڪليئر ريسيپٽر == ٻين سڀني [[آرٿروپوڊ]]ن وانگر '''''بيميسيا ٽيباسي''''' ۾ پڻ [[ايڪڊائيسون ريسيپٽر]] (EcRs) موجود هوندا آهن، جيڪي مستقبل ۾ [[حشرات ڪش]] دوائن جي تياري ۽ ترقيءَ لاءِ اهم هدف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Dawson-Xia-2021">{{cite journal |last1=Dawson |first1=Marcia I. |last2=Xia |first2=Zebin |title=The Retinoid X Receptors and Their Ligands |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular and Cell Biology of Lipids |publisher=Elsevier |volume=1821 |issue=1 |date=2021-06-02 |pages=21–56 |doi=10.1016/j.bbalip.2011.09.014 |pmid=22020178 |pmc=4097889 |id=NIHMSID 341742}}</ref> ڪارمائيڪل ۽ همڪارن 2005ع ۾ ''بيميسيا ٽيباسي'' جي ايڪڊائيسون ريسيپٽر جي [[ليگينڊ-بائينڊنگ ڊومين]] (Ligand-binding domain) جي [[ايڪس-ري قلمياتي بناوت]] (X-ray crystal structure)، جيڪا 1Z5X جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، پيش ڪئي.<ref name="Dawson-Xia-2021" /> == گڏيل جيت سنڀال == هن عام زرعي نقصانڪار جيت تي ضابطو آڻڻ لاءِ ڪيترائي طريقا گڏيل طور استعمال ڪري سگهجن ٿا. اهم طريقن ۾ قدرتي يا نباتاتي تيلن جو استعمال، [[اپهيلينڊيئي]] خاندان جي [[پيراسائٽوئيڊ]]ن جهڙن قدرتي دشمنن جو استعمال، [[ڦاسائيندڙ فصل]] (ٽريپ ڪراپ) پوکڻ، [[حشرن جي واڌ ويجهه جا ضابطا آڻيندڙ دوائون]] (انسيڪٽ گروٿ ريگيوليٽرز) استعمال ڪرڻ ۽ مختلف قسمن جا ڦاسا (ٽريپس) لڳائڻ شامل آهن.{{cn|date=December 2022}} انهن مان گهڻا طريقا ٻوٽن ۽ زمين جي خاصيتن تي گهٽ اثر ڇڏين ٿا. جديد تحقيق جو ڌيان اهڙن طريقن تي آهي، جيڪي ماحول کي آلودو ڪرڻ کان سواءِ ''[[بيميسيا ٽيباسي]]'' تي ضابطو آڻي سگهن. مقصد اهو آهي ته ٻوٽن تي آباد ٿيندڙ اڇي مک جو تعداد گهٽايو وڃي، جنهن سان وائرسن جي منتقلي ۽ ٻوٽن کي ٿيندڙ نقصان ۾ به گهٽتائي اچي سگهي ٿي. اهو مقصد بالغ مکن جي آباد ٿيڻ، آنا ڏيڻ ۽ آباديءَ جي واڌ کي محدود ڪري حاصل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Schuster & Thompson">{{Cite journal |doi=10.1603/029.102.0412 |pmid=19736760 |title=Laboratory Evaluation of Products to Reduce Settling of Sweetpotato Whitefly Adults |journal=Journal of Economic Entomology |volume=102 |issue=4 |pages=1482–1489 |year=2009 |last1=Schuster |first1=D. J. |last2=Thompson |first2=S. |last3=Ortega |first3=L. D. |last4=Polston |first4=J. E. |s2cid=45206625}}</ref> === حياتياتي ضابطو === [[حياتياتي جيت سنڀال|روايتي حياتياتي ضابطو]] اڇي مک جهڙن ٻاهرين نقصانڪار جيتن جي ڊگهي مدي واري ۽ پائيدار سنڀال جو سڀ کان ڪامياب طريقو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي ڪاميابي هر هنڌ هڪجهڙي نه هوندي آهي.<ref name="Goolsby">{{Cite journal |last1=Goolsby |first1=J. A. |last2=Debarro |first2=P. J. |last3=Kirk |first3=A. A. |last4=Sutherst |first4=R. W. |last5=Canas |first5=L. |last6=Ciomperlik |first6=M. A. |last7=Ellsworth |first7=P. C. |last8=Gould |first8=J. R. |last9=Hartley |first9=D. M. |last10=Hoelmer |first10=K. A. |last11=Naranjo |first11=S. E. |last12=Rose |first12=M. |last13=Roltsch |first13=W. J. |last14=Ruiz |first14=R. A. |last15=Pickett |first15=C. H. |last16=Vacek |first16=D. C. |year=2005 |title=Post-release evaluation of biological control of ''Bemisia tabaci'' biotype "B" in the USA and the development of predictive tools to guide introductions for other countries |journal=Biological Control |volume=32 |issue=1 |pages=70–77 |doi=10.1016/j.biocontrol.2004.07.012 |bibcode=2005BiolC..32...70G |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1353&context=usdaarsfacpub |url-access=subscription}}</ref> آمريڪا جي زرعي تحقيقاتي مرڪز جي ماهرن موجب اڇي مک جي موت جا اهم سبب ٻين جيتن جو شڪار بڻجڻ، [[پيراسائٽزم]] ۽ موسمي اثر آهن.<ref name="USDA">United States Department of Agriculture: [https://agresearchmag.ars.usda.gov/2006/apr/whitefly Beyond Insecticides: Improved Methods of Whitefly Control]. Retrieved March 15, 2011.</ref> انهن تحقيقن مان ظاهر ٿيو ته حياتياتي ضابطي وارن طريقن کي [[حشرن جي واڌ ويجهه جا ضابطا آڻيندڙ دوائون]] سان گڏ استعمال ڪرڻ سان شڪاري ۽ نقصانڪار جيتن جو تناسب بهتر ٿئي ٿو.<ref name="McGinnis">McGinnis, L. (April 5, 2006) [https://www.ars.usda.gov/news-events/news/research-news/2006/alternate-methods-of-whitefly-control/ Alternate Methods of Whitefly Control]. usda.gov</ref> مثال طور [[بپروفيزن]] ۽ [[پائيريپروڪسيفن]] جهڙيون دوائون قدرتي دشمنن کي محفوظ رکنديون آهن، جڏهن ته روايتي حشرات ڪش دوائون فائديمند ۽ نقصانڪار ٻنهي قسمن جي جيتن کي ماري ڇڏينديون آهن.<ref name="McGinnis"/> ==== قدرتي دشمن ==== اڇي مک جي آباديءَ کي قدرتي طور تي [[شڪاري]]، [[پيراسائٽوئيڊ]] ۽ [[روڳ پيدا ڪندڙ جاندار]] قابو ۾ رکندا آهن. ''[[بيميسيا ٽيباسي]]'' جا شڪاري گهٽ ۾ گهٽ اٺ مختلف آرٿروپوڊ حڪمن سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ [[Phytoseiidae]]، [[Coccinellidae]]، [[Syrphidae]]، [[Anthocoridae]]، [[Nabidae]]، [[Miridae]]، [[Chrysopidae]] ۽ [[Coniopterygidae]] شامل آهن.<ref name="Hoddle">Hoddle, Mark S. (1999). [http://www.biocontrol.ucr.edu/bemisia.html The Biology and Management of the Silverleaf Whitefly, ''Bemisia argentifolii'' Bellows and Perring (Homoptera: Aleyrodidae) on Greenhouse Grown Ornamentals].</ref> واپاري طور تي استعمال ٿيندڙ اهم شڪارين ۾ ''[[ڊيلفاسٽس پوسيليس]]'' (''Delphastus pusillus'')، ''[[ميڪرو لوفس ڪيليجينوسس]]'' (''Macrolophus caliginosus'')، ''[[ڪرسوپرلا ڪارنيا]]'' ۽ ''[[ڪرسوپرلا روفيلابرس]]'' شامل آهن.<ref name="Hoddle"/> ''ڊيلفاسٽس پوسيليس'' جا بالغ ۽ ٻچا اڇي مک جي زندگيءَ جي سڀني مرحلن تي خوراڪ حاصل ڪن ٿا، جڏهن ته ''ڪرسوپرلا روفيلابرس'' رڳو نابالغ مرحلن تي حملو ڪري ٿي.<ref name="Hoddle"/> اڇي مک جا ٻيا اهم قدرتي دشمن [[پيراسائٽوئيڊ]] ڀنڀريون آهن، جيڪي ميزبان جي اندر پنهنجي واڌ مڪمل ٿيڻ بعد ان کي ماري ڇڏين ٿيون. انهن ۾ [[Platygasteridae]]، [[Aphelinidae]] ۽ [[Eulophidae]] خاندان جون جنسون شامل آهن.<ref name="Hoddle"/> ''[[انڪارسيا فارموسا]]'' ۽ ''[[ايريٽموسيرس ايريميڪس]]'' واپاري طور موجود ٻه اهم حياتياتي ضابطا ڪندڙ پيراسائٽوئيڊ آهن. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته ''ايريٽموسيرس'' جون جنسون ''بيميسيا ٽيباسي'' جي ڪنٽرول ۾ ''انڪارسيا فارموسا'' کان وڌيڪ مؤثر ثابت ٿين ٿيون.<ref name="Hoddle"/> اڇي مک جي خلاف ڪيترائي [[ڦڦوند]] پڻ قدرتي دشمن طور ڪم ڪن ٿا، جن ۾ ''[[پيسيلومائيسس فيوموسوروسيس]]'' (''Paecilomyces fumosoroseus'')، ''[[ايسڪرسانيا اليئروڊس]]'' (''Aschersonia aleyrodis'')، ''[[ورٽيسيليم ليڪاني]]'' (''Verticillium lecanii'') ۽ ''[[بيوويريا باسيانا]]'' (''Beauveria bassiana'') شامل آهن.<ref name="Hoddle"/> مثال طور ''ويرٽيسيليم ليڪاني'' جا اسپور بيضن تي اسپري ڪرڻ سان لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو بيضا تباهه ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ''بيوويريا باسيانا'' گهٽ گرمي پد ۽ وڌيڪ نمي واري ماحول ۾ مؤثر حياتياتي ضابطو فراهم ڪري ٿي.<ref name="Hoddle"/> === ڪيميائي ضابطو === ==== قدرتي تيل ==== قدرتي تيل پڻ اڇي مک جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. موجوده وقت ۾ [[پيرافين]] تي ٻڌل الٽرا فائن آئل بالغ مکن جي آباد ٿيڻ، آنا ڏيڻ ۽ [[ٽماٽي جي پنن جي پيلي ويڙهجي وڃڻ واري وائرس]] جي منتقلي کي گهٽائڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Schuster & Thompson"/> ان کان سواءِ [[ليمونين]]، [[سيٽرونيلال]]، زيتون، ڪپهه، ارنڊي، مونگ ڦلي، سويا بين، سورج مکي ۽ [[شگر ايپل]] (''Annona squamosa'') جي ٻجن مان حاصل ڪيل تيل به مختلف درجن تائين اثرائتا ثابت ٿيا آهن.<ref name="Chien-Yih">{{Cite journal |last1=Lin |first1=C. Y. |last2=Wu |first2=D. C. |last3=Yu |first3=J. Z. |last4=Chen |first4=B. H. |last5=Wang |first5=C. L. |last6=Ko |first6=W. H. |year=2009 |title=Control of silverleaf whitefly, cotton aphid and kanzawa spider mite with oil and extracts from seeds of sugar apple |journal=Neotropical Entomology |volume=38 |issue=4 |pages=531–536 |doi=10.1590/S1519-566X2009000400016 |pmid=19768275 |doi-access=free}}</ref> ==== حشرن جي واڌ ويجهه جا ضابطا آڻيندڙ دوائون ==== روايتي حشرات ڪش دوائن جي مقابلي ۾ [[پائيريپروڪسيفن]] جهڙا واڌ ويجهه تي اثرانداز ٿيندڙ ضابطا ڪندڙ مرڪب ڪدو، ونگي، ڪڪڙي ۽ ٻين فصلن تي اڇي مک جي آبادي گهٽائڻ ۾ ڪامياب ثابت ٿيا آهن.<ref name="Qureshi">{{Cite journal |last1=Qureshi |first1=M. S. |last2=Midmore |first2=D. J. |last3=Syeda |first3=S. S. |last4=Playford |first4=C. L. |year=2007 |title=Floating row covers and pyriproxyfen help control silverleaf whitefly ''Bemisia tabaci'' Biotype B in zucchini |journal=Australian Journal of Entomology |volume=46 |issue=4 |pages=313–319 |doi=10.1111/j.1440-6055.2007.00600.x}}</ref> === ميخانياتي ضابطو === ==== هٿرادو ڦاسا ۽ ڍڪ ==== [[ايل اي ڊي]] روشنيءَ وارا ڦاسا اڇي مک جي نگراني ۽ ضابطي لاءِ مؤثر ثابت ٿيا آهن. اهي رات جي وقت بالغ مکن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا ۽ فائديمند جيتن کي نقصان نه پهچائيندا آهن.<ref name="Elstein">Elstein, David (2002). New Trap To Control Silverleaf Whiteflies. USDA.</ref> ==== ڦاسائيندڙ فصل ==== [[ڪدو]]، [[ڪينٽالوپ]] ۽ [[ڪڪڙي]] جهڙا فصل اڇي مک کي پاڻ ڏانهن وڌيڪ ڇڪين ٿا، تنهنڪري انهن کي [[ڦاسائيندڙ فصل]] طور استعمال ڪري ٽماٽي جهڙن اهم فصلن کي وائرس کان بچائي سگهجي ٿو.<ref name="Schuster">{{Cite journal |last1=Schuster |first1=D. J. |year=2004 |title=Squash as a trap crop to protect tomato from whitefly-vectored tomato yellow leaf curl |journal=International Journal of Pest Management |volume=50 |issue=4 |pages=281–284 |doi=10.1080/09670870412331284591 |s2cid=84016262}}</ref> === ثقافتي ضابطو === ميزبان فصلن کي هڪ ٻئي کان مناسب فاصلي تي پوکڻ، سياري ۽ بهار جي فصلن مان ٻوٽن جا باقيات ۽ [[گندگاهه]] ختم ڪرڻ، ۽ چانديءَ جهڙي چمڪدار پلاسٽڪ ملچ جو استعمال اڇي مک جي آباد ٿيڻ کي گهٽائي سگهي ٿو.<ref name="UC IPM">UC IPM Pest Management Guidelines: Peppers. December 2009.</ref> خاص طور تي [[ڪڪڙين جو خاندان|ڪڪڙين واري خاندان]] جي فصلن ۾ اهڙا ثقافتي طريقا [[اسڪواش وين ييلوئنگ وائرس]] (SqVYV) جهڙن وائرسن جي پکڙجڻ کي به محدود ڪن ٿا.<ref name="Flores">Flores, A. (2007). On the Guard Against Watermelon Vine Decline. ''Agricultural Research''.</ref> == حوالا == {{حوالا}} t5pppvwq0coy9ruheun6bmse11fs0aq 394271 394270 2026-07-14T17:26:41Z Intisar Ali 8681 394271 wikitext text/x-wiki [[فائل:Neomaskellia bergii from CSIRO.jpg|thumb|center|''نيئوماسڪيليا برگئي'' (''Neomaskellia bergii'')، جنهن ۾ پرن جون رڳون ۽ پيٽ جي پڇاڙيءَ کان مٿي واسيفارم سوراخ ڏيکاريل آهي]] [[فائل:Aleyrodidae Udamoselis Venation Enderlein 1909.jpg|thumb|center|''يوڊاموسيليس'' (''Udamoselis'') جي هڪ وڏي جنس ۾ پرن جي رڳبندي وڌيڪ پيچيده آهي]] {{Taxobox | image = Weisse-Fliege.jpg | image_caption = اڇيون مکيون (''[[ٽرائليوروڊيس ويپوريرئورم]]'') | regnum = [[جانور]] | phylum = [[آرٿروپوڊا]] | classis = [[حشرات]] | ordo = [[هيميپٽرا]] | subordo = [[اسٽرنورنڪا]] | superfamilia = '''الييروڊوئيڊيا''' | familia = '''الييروڊيڊي''' | synonyms = الييورڊيڊي | subdivision_ranks = ذيلي خاندان<ref>{{cite journal |last1=Martin |first1=J.H. |last2=Mound |first2=L.A. |year=2007 |title=An annotated check list of the world's whiteflies (Insecta: Hemiptera: Aleyrodidae) |journal=Zootaxa |volume=1492 |pages=1–84}}</ref> | subdivision = [[اليوروڊيسيني]]<br> [[الييروڊيني]]<br> [[يوڊاموسيليئني]] }} '''اڇي چانديءَ جهڙي مک''' ('''''بيميسيا ٽيباسي'''''; ''Bemisia tabaci'')، جنهن کي غير رسمي طور '''مٺي پٽاٽي جي اڇي مک''' ۽ '''ڪپهه جي اڇي مک''' پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{Cite report |title=Cotton whitefly: Bemisia tabaci |last=Shahzad |first=R. K. |last2=Hasnain |first2=M. |last3=Naeem |first3=M. |last4=Aslam |first4=M. |last5=Sangi |first5=A. |last6=Khan |first6=S. |date=2013 |doi=10.1079/pwkb.20147801355 |language=en|doi-access=free }}</ref> [[اڇيون مکيون|اڇين مکين]] جي انهن ڪيترين ئي جنسن مان هڪ آهي، جيڪي هن وقت زراعت ۾ اهم [[زرعي آفت]] طور سڃاتيون وڃن ٿيون. 2011ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک حقيقت ۾ [[جنسي مجموعو]] (اسپيشيز ڪامپليڪس) آهي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 40 اهڙيون جنسون شامل آهن، جيڪي ظاهري بناوت (مارفولاجي) جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو آهي.<ref name="Tang et al.">{{Cite journal|author1=Tang, Xiao-Tian |author2=Cai, Li |author3=Yuan, Shin |author4=Xu, Li–Li |author5=Du, Yu–Zhou |year=2019|title=Competitive Displacement between ''Bemisia tabaci'' MEAM1 and MED and Evidence for Multiple Invasions of MED|journal=Insects|volume=11|issue=1|pages=1–12|doi=10.3390/insects11010035|pmid=31906186|pmc=7022974|doi-access=free}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي اڪثر گرم ۽ نيم گرم علائقن، ۽ گهٽ مقدار ۾ معتدل آبهوا وارن علائقن ۾ به ملي ٿي. ٿڌي گرمي پد سبب هن جنس جا بالغ ۽ اپسر (نمفس) ٻئي مري وڃن ٿا.<ref name="Greenberg">{{Cite journal |doi=10.1603/0046-225X-29.4.851|url=https://www.researchgate.net/publication/233589603|title=Temperature-Dependent Life History of ''Eretmocerus eremicus'' (Hymenoptera: Aphelinidae) on Two Whitefly Hosts (Homoptera: Aleyrodidae)|journal=Environmental Entomology|volume=29|issue=4|pages=851–860|year=2000|last1=Greenberg|first1=S. M.|last2=Legaspi|first2=B. C.|last3=Jones|first3=W. A.|last4=Enkegaard|first4=A.|s2cid=85854037}}</ref> هيءَ اڇي مک ڪڏهن ڪڏهن ٻين جيتن، جهڙوڪ [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|عام ميوي جي مک]]، سان مشابهت رکي ٿي، پر ويجهي جائزي سان معلوم ٿئي ٿو ته اها قد ۾ ڪجهه ننڍي هوندي آهي ۽ ان جي پرن جو مخصوص رنگ ان کي ٻين جيتن کان الڳ سڃاڻڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اڇي چانديءَ جهڙي مک 1896ع کان [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ موجود هئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[فلوريڊا]] ۾ [[پوينسيٽيا]] جي فصلن تي ان جي هڪ انتهائي جارحاڻي قسم ظاهر ٿي. سهولت خاطر ان کي '''قسم بي''' (بايو ٽائپ بي) سڏيو ويو، جيئن ان کي اڳ ۾ موجود نسبتاً گهٽ نقصانڪار '''قسم اي''' (بايو ٽائپ اي) کان الڳ سڃاتو وڃي. سڃاڻپ کان هڪ سال اندر ئي قسم بي [[ٽماٽو|ٽماٽن]] ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين جي فصلن تائين پکڙجي ويو. پنجن سالن اندر هن اڇي مک [[ٽيڪساس]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] جي زراعت کي 100 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهچايو. == زرعي اهميت == '''اڇي مک''' فصلن جي اهم زرعي آفتن مان هڪ آهي، جيڪا ٻوٽن جو رس چوسي انهن جي واڌ ويجهه، گلجڻ ۽ ڦرجڻ کي متاثر ڪري ٿي. دنيا ۾ اڇي مک جون لڳ ڀڳ 1٬200 جنسون سڃاتل آهن، جن مان رڳو ٿوريون جنسون زرعي فصلن لاءِ معاشي اهميت رکن ٿيون. پاڪستان ۾ هن جا 104 کان وڌيڪ، جڏهن ته سنڌ ۾ 50 کان وڌيڪ ميزبان ٻوٽا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Citation |title=اڇي مک : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |access-date=2016-05-21 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411181512/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |url-status=dead }}</ref> اڇي مک جي تيزي سان پکڙجڻ جا اهم سبب ميزبان ٻوٽن جي گهڻائي، نائٽروجن (يوريا) ڀاڻ جو حد کان وڌيڪ استعمال، زرعي زهريلي دوائن جو بيجا استعمال ۽ ان جي حياتياتي چڪر بابت مناسب ڄاڻ جو نه هئڻ آهن. اهڙيون حالتون اڇي مک جي واڌ ويجهه کي هٿي ڏين ٿيون ۽ ساڳئي وقت ان جا قدرتي دشمن به گهٽجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ان تي ضابطو آڻڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي پوي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> سنڌ ۾ '''''Bemisia tabaci''''' خاص طور [[وونڻ]]، [[ٽماٽو]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]] ۽ ٻين ڀاڄين ۽ گلن جي فصلن لاءِ اهم نقصانڪار جنس آهي. هيءَ جنس رس چوسڻ سان گڏ ٻوٽن ۾ مختلف ٻوٽن جي وائرسن جي منتقلي جو پڻ اهم ذريعو آهي.<ref name="Sindhiana" /> == حياتياتي چڪر == اڇي مک پنهنجي حياتياتي چڪر جي شروعات پنن جي هيٺئين سطح تي بيضا ڏيڻ سان ڪري ٿي. هڪ مادي عام طور هڪ وقت ۾ 30 کان 40 بيضا ڏئي ٿي. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ متحرڪ ٻچو (Crawler) مناسب جاءِ ڳولي پن ۾ پنهنجو سونڊ نما وات داخل ڪري رس چوسڻ شروع ڪري ٿو. ان کان پوءِ اهو ڪيترن غير متحرڪ مرحلن مان گذري سوٻٽ (Pupa) جي مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي بالغ مک جا پر ۽ ٻيا عضوا مڪمل ٿين ٿا. آخرڪار بالغ اڇي مک سوٻٽ مان نڪري وري نسل وڌائڻ شروع ڪري ٿي، اهڙيءَ طرح ان جو حياتياتي چڪر جاري رهي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> [[فائل:Bemisia argentifolii 1316008.jpg|thumb|''بيميسيا ٽيباسي'' پنن تي کل مٽائيندي. پنن تي نظر ايندڙ چانديءَ جهڙيون خالي بناوتون ان جي ڇڏيل کلون آهن.]] مادي '''''بيميسيا ٽيباسي''''' پنن جي هيٺئين سطح تي عام طور 50 کان 400 بيضا ڏئي ٿي، جن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|0.10 to 0.25|mm|frac=128}} هوندي آهي. ماديون [[ڊپلائيڊ]] هونديون آهن ۽ بارآور ٿيل بيضن مان نڪرنديون آهن، جڏهن ته نر [[هيپلائيڊ]] هوندا آهن ۽ غير بارآور بيضن مان پيدا ٿيندا آهن. بيضا ننڍن ٽولن جي صورت ۾ ڏنا ويندا آهن؛ انهن جي ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|0.2|mm|frac=128}} ۽ اوچائي {{convert|0.1|mm|frac=128}} هوندي آهي. شروعات ۾ بيضا اڇاڻ مائل هوندا آهن، پر ڦٽڻ کان 5–7 ڏينهن اڳ ناسي رنگ اختيار ڪري وٺندا آهن. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ ٻچو (Nymph) واڌ ويجهه دوران چار [[انسٽار]] مرحلن مان گذرندو آهي. [[فائل:Silverleaf Whitefly (Bemisia tabaci) adult.jpg|thumb|ڪپهه جي پن تي بالغ ''بيميسيا ٽيباسي'']] [[فائل:Bemisia argentifolii 5194038.jpg|thumb|left|سائي پن تي بالغ ''بيميسيا ٽيباسي'']] پهريون [[انسٽار]]، جنهن کي عام طور '''ريڙهيندڙ ٻچو''' (Crawler) چيو ويندو آهي، واحد متحرڪ ٻچي وارو مرحلو هوندو آهي. هي ٻچو لڳ ڀڳ {{convert|0.3|mm|frac=128}} ڊگهو، سائي مائل ۽ چپٽي جسم وارو هوندو آهي.<ref name="Johnson">{{Cite book|url=http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/IN/IN00400.pdf|title=Sweetpotato/Silverleaf Whitefly Life Stages and Damage|author1=Johnson, F. A.|author2=Short, D. E.|author3=Castner, J. L.|publisher=Florida Cooperative Extension Service, Institute of Food and Agricultural Sciences, University of Florida|year=2005|edition=revised|series=Entomology and Nematology Department special publication 90|location=Gainesville, Florida|access-date=2011-04-22|archive-date=2012-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925194421/http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/IN/IN00400.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="UFl-Entomo">{{Cite web|url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/veg/leaf/silverleaf_whitefly.htm|title=''Bemisia tabaci'' (Gennadius) or ''Bemisia argentifolii'' Bellows & Perring|website=entnemdept.ufl.edu|access-date=2017-12-06}}</ref> هي مناسب جاءِ ڳولڻ لاءِ پن تي هلندو رهي ٿو، پوءِ [[کل مٽائڻ]] (Ecdysis) کان پوءِ غير متحرڪ مرحلي ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ ٽي [[انسٽار]] مرحلا تقريباً 40 کان 50 ڏينهن تائين ساڳئي هنڌ تي رهندا آهن ۽ آخرڪار بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿيندا آهن.<ref name="Brown & Rosell">{{Cite journal|author1=Brown, J. K.|author2=Frohlich, D. R.|author3=Rosell, R. C.|year=1995|title=The Sweetpotato or Silverleaf whiteflies: Biotypes of ''Bemisia tabaci'' or a species complex?|journal=Annual Review of Entomology|volume=40|issue=1|pages=511–534|doi=10.1146/annurev.en.40.010195.002455}}</ref> انهن مرحلن دوران پنن تي چانديءَ جهڙيون ڇڏيل کلون (Exuviae) رهجي وينديون آهن. غير متحرڪ ٻچا اڇاڻ مائل هوندا آهن ۽ پنهنجي سونڊ نما وات جي ذريعي ٻوٽي ۾ گهڙي ان جو رس چوسيندا آهن.<ref name="Johnson" /> چوٿين [[انسٽار]] کان پوءِ ٻچو '''سوٻٽ''' (Pupal stage) جهڙي مرحلي ۾ داخل ٿيندو آهي، جنهن دوران سندس اکيون ڳاڙهيون، جسم پيلو ۽ ٿلهو ٿي ويندو آهي. جيتوڻيڪ هي حقيقي [[سوٻٽ]] وارو مرحلو نه آهي، جيئن [[مڪمل روپ مٽائيندڙ حشرات]] ۾ هوندو آهي، پر ڪم جي لحاظ کان ان سان مشابهت رکي ٿو. بالغ اڇي مک بيضي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چار ڀيرا وڏي هوندي آهي. ان جو جسم هلڪو پيلو ۽ پر اڇا هوندا آهن، جيڪي جسم ۽ پرن تي موجود مومي مادّي جي تهه سبب اڇا نظر ايندا آهن.<ref name="Brown & Rosell" /> بالغ مک جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|0.9|mm|frac=128}} تائين هوندي آهي. آرام ڪرڻ يا رس چوسڻ دوران اها پنهنجا پر خيمي جي شڪل ۾ جسم جي مٿان ويڙهي رکندي آهي.<ref name="UFl-Entomo" /> == ورڇ == === اصلي پکيڙ === [[فائل:Weihnachtsstern - groß.jpg|thumb|right|[[پوينسيٽيا]]، اڇي چانديءَ جهڙي مک جي پسنديده ميزبان ٻوٽن مان هڪ آهي.]] تحقيق موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک ('''''بيميسيا ٽيباسي''''') جو اصل وطن غالباً [[ڀارت]] آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هيءَ جنس گهڻو ڪري [[گرم علائقا|گرم]] ۽ [[نيم گرم علائقا|نيم گرم]] آبهوا وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي، تنهن ڪري سائنسدانن جو ڌيان ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو آهي ته اها معتدل آبهوا وارن علائقن جي فصلن تائين ڪيئن پهتي.<ref name="Brown & Rosell"/> هڪ [[مفروضو]] موجب، گرم علائقن مان آرائشي ٻوٽن جي منتقلي هن جنس جي معتدل علائقن تائين پکڙجڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف ميزبان ٻوٽن سان موافقت ڪرڻ جي صلاحيت سبب هيءَ اڇي مک ٻوٽن جي ڪيترين ئي خطرناڪ وائرسي بيمارين جي منتقلي ۾ پڻ اهم ذريعو بڻجي وئي آهي.<ref name="Azab">{{cite journal|author1=Azab AK|author2=Megahed MM|author3=EI-Mirsawi, HD|year=1971|title=On the biology of ''Bemisia tabaci'' (Genn.) Hemiptera, Homoptera: Aleyrodidae|journal=Bulletin de la Société entomologique d'Égypte|volume=55|pages=305–315}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک ڪيترن ئي زرعي ۽ باغباني وارن ٻوٽن کي متاثر ڪري ٿي، جن ۾ [[ٽماٽو]]، [[اسڪواش]]، [[پوينسيٽيا]]، [[ڪڪڙي]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]]، [[بين (ٻوٽو)|بين]] ۽ [[وونڻ]] شامل آهن.<ref name="Johnson" /> هيءَ مک ٻوٽن جو رس چوسي، پنن کي ڪمزور ڪري، انهن جي سڪڻ ۽ ڪرڻ جو سبب پڻ بڻجي ٿي.<ref name="Johnson" /> === متعارف ڪرايل پکيڙ === اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هڪ [[دخل انداز زرعي آفت]] طور قائم ٿي چڪي آهي، جنهن ۾ [[فلوريڊا]]<ref name="UFl-Entomo" /> ۽ [[ڪيليفورنيا]]<ref name="UCR-CISR">{{cite web |first1=Timothy |last1=Paine |first2=Thomas |last2=Bellows |first3=Mark |last3=Hoddle |title=Silverleaf Whitefly |website=UCR Center for Invasive Species Research |date=2019-12-27 |url=https://cisr.ucr.edu/invasive-species/silverleaf-whitefly |access-date=2022-07-09}}</ref> پڻ شامل آهن. == معاشي اثر == اڇي چانديءَ جهڙي مک ('''''بيميسيا ٽيباسي''''') کي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]]، [[آسٽريليا]]، [[آفريڪا]] ۽ يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ هڪ [[دخل انداز نوع]] ۽ اهم [[زرعي آفت]] طور تسليم ڪيو وڃي ٿو. [[يونان]] ۾ ان کي لڳ ڀڳ 1889ع ڌاري زرعي آفت قرار ڏنو ويو، جتي هن تمباڪو جي فصلن کي نمايان نقصان پهچايو. آمريڪا ۾ هن جنس جو پهريون رڪارڊ 1897ع ۾ مٺي پٽاٽي جي فصل تي مليو.<ref>{{cite web |title=Biological Control: A Grower's Guide to Using Biological Control for Silverleaf Whitefly on Poinsettias in the Northeast United States |url=https://ag.umass.edu/greenhouse-floriculture/fact-sheets/biological-control-growers-guide-to-using-biological-control-for |website=Center for Agriculture, Food and the Environment |date=6 March 2015 |access-date=25 March 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Silverleaf Whitefly |website=National Invasive Species Information Center, USDA |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/silverleaf-whitefly |access-date=25 March 2020}}</ref> هي ننڍڙو جيت ٻوٽن کي ٻن بنيادي طريقن سان نقصان پهچائيندو آهي: ٻوٽن جو رس چوسي ۽ ٻوٽن جون بيماريون منتقل ڪري. هي پنهنجي سونڊ نما وات ذريعي پنن جي هيٺئين سطح يا [[فلوئم]] ۾ گهڙي غذائي مادا چوسي ٿو، جنهن سبب متاثر ٿيل حصن ۾ [[ڪلوروسس]]، سڪاڻ ۽ پنن جو ڪرڻ جهڙا اثر ظاهر ٿين ٿا. اڇي مک هڪ چپچپي مادي، [[هني ڊيو]]، پڻ خارج ڪري ٿي، جيڪو [[ڪاري ڦپوند]] جي واڌ ويجهه لاءِ سازگار ماحول فراهم ڪري ٿو.<ref name="Brown & Rosell"/> ڪاري ڦپوند پنن تي تهه ٺاهي روشني جي جذب ٿيڻ کي گهٽائي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ٻوٽن جي واڌ سست ٿي وڃي ٿي، پيداوار ۽ معيار گهٽجي وڃن ٿا. فصل لڻڻ کان پوءِ انهن کي چڱيءَ طرح ڌوئڻو پوي ٿو، جنهن سان پروسيسنگ جي خرچ ۾ پڻ واڌ اچي ٿي.{{cn|date=December 2022}} اڇي چانديءَ جهڙي مک ٻوٽن جي ڪيترين ئي وائرس بيمارين جي اهم منتقل ڪندڙ (Vector) پڻ آهي. اها [[جيميني وائرس]]ن، جهڙوڪ [[ليٽس انفيڪشس ييلوز وائرس]]، [[ٽماٽي جي پيلي پنن جي وڪڙ وائرس]] ۽ [[آفريقي ڪساوا موزيڪ وائرس]] کي مختلف براعظمن ۾ منتقل ڪندي رهي آهي.<ref name="Brown & Rosell"/> هن وقت اها [[ڪساوا برائون اسٽريڪ وائرس بيماري]] جي به اهم منتقل ڪندڙ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Legg">{{cite web |url=http://c3project.iita.org/Doc/A25-CBSDbriefMay6.pdf |title=New Spread of Cassava Brown Streak Virus Disease and its Implications for the Movement of Cassava Germplasm in the East and Central African Region |author1=Pheneas Ntawuruhunga |author2=James Legg |date=May 2007 |access-date=2012-08-12 |archive-date=2007-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071215000729/http://c3project.iita.org/Doc/A25-CBSDbriefMay6.pdf |url-status=dead}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي دوران ''بيميسيا ٽيباسي'' آمريڪا جي ڏکڻ اولهندي علائقن ۽ [[ميڪسيڪو]] جي فصلن لاءِ هڪ سنگين مسئلو بڻجي وئي. ماهرن جو خيال آهي ته اها متاثر ٿيل آرائشي ٻوٽن ذريعي آمريڪا ۾ متعارف ڪرائي وئي. 1986ع کان [[فلوريڊا]] جي [[پوينسيٽيا]] جي گرين هائوسن ۾ هن جي وبا پکڙجڻ شروع ٿي، ۽ 1991ع تائين اها [[جارجيا (آمريڪي رياست)|جارجيا]]، [[لوزيانا]]، [[ٽيڪساس]]، [[نيو ميڪسيڪو]]، [[ايريزونا]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] تائين پهچي وئي. ڪيليفورنيا، جيڪو آمريڪا جي سياري جي ڀاڄين جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو پيداوار ڏئي ٿو، اتي هن آفت سبب لڳ ڀڳ 500 ملين آمريڪي ڊالرن جو زرعي نقصان ٿيو.<ref name="Service">Service, A. R. National Invasive Species Information Center: [https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/silverleaf-whitefly Silverleaf Whitefly]. ''United States Department of Agriculture''.</ref> اندازي موجب، هن آفت سبب ڪيليفورنيا ۾ نجي شعبي جي ٻوٽن جي وڪري ۾ 774 ملين آمريڪي ڊالرن جي گهٽتائي، 12٬540 روزگار ختم ٿيڻ ۽ ذاتي آمدني ۾ 112.5 ملين آمريڪي ڊالرن جي گهٽتائي آئي.{{Clarify|date=December 2017}} قومي سطح تي آمريڪا ۾ هن آفت سبب فصلن ۽ آرائشي ٻوٽن کي هڪ ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهتو آهي.<ref name="Service" /> هيءَ جنس 500 کان وڌيڪ ٻوٽن جي جنسن تي پلجي سگهي ٿي. ان جا عام ميزبان [[ٽماٽو]]، [[اسڪواش]]، [[بروڪلي]]، [[گوبي]]، [[ڪرنب]]، [[خربوزو]]، [[وونڻ]]، [[گاجر]]، [[مٺو پٽاٽو]]، [[ڪڪڙي]] ۽ [[ڪدو]] سميت ڪيترائي زرعي فصل آهن، جڏهن ته آرائشي ٻوٽن ۾ [[پوينسيٽيا]]، [[ڪريپ مرٽل]]، [[باغيچا گلاب]]، [[لينٽانا]] ۽ [[سوسن]] شامل آهن. هي مختلف ميزبان ٻوٽن ۾ مخصوص علامتون پيدا ڪري ٿي، جهڙوڪ اسڪواش ۾ ''سلورليف''، ٽماٽن ۾ اڻبرابر پچڻ، بروڪلي ۽ گوبي ۾ اڇو تنو، پوينسيٽيا ۾ اڇو تنو ۽ گاجر ۾ هلڪي رنگ جون پاڙون.<ref name="Service" /> == نيوڪليئر ريسيپٽر == ٻين سڀني [[آرٿروپوڊ]]ن وانگر '''''بيميسيا ٽيباسي''''' ۾ پڻ [[ايڪڊائيسون ريسيپٽر]] (EcRs) موجود هوندا آهن، جيڪي مستقبل ۾ [[حشرات ڪش]] دوائن جي تياري ۽ ترقيءَ لاءِ اهم هدف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Dawson-Xia-2021">{{cite journal |last1=Dawson |first1=Marcia I. |last2=Xia |first2=Zebin |title=The Retinoid X Receptors and Their Ligands |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular and Cell Biology of Lipids |publisher=Elsevier |volume=1821 |issue=1 |date=2021-06-02 |pages=21–56 |doi=10.1016/j.bbalip.2011.09.014 |pmid=22020178 |pmc=4097889 |id=NIHMSID 341742}}</ref> ڪارمائيڪل ۽ همڪارن 2005ع ۾ ''بيميسيا ٽيباسي'' جي ايڪڊائيسون ريسيپٽر جي [[ليگينڊ-بائينڊنگ ڊومين]] (Ligand-binding domain) جي [[ايڪس-ري قلمياتي بناوت]] (X-ray crystal structure)، جيڪا 1Z5X جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، پيش ڪئي.<ref name="Dawson-Xia-2021" /> == گڏيل جيت سنڀال == هن عام زرعي نقصانڪار جيت تي ضابطو آڻڻ لاءِ ڪيترائي طريقا گڏيل طور استعمال ڪري سگهجن ٿا. اهم طريقن ۾ قدرتي يا نباتاتي تيلن جو استعمال، [[اپهيلينڊيئي]] خاندان جي [[پيراسائٽوئيڊ]]ن جهڙن قدرتي دشمنن جو استعمال، [[ڦاسائيندڙ فصل]] (ٽريپ ڪراپ) پوکڻ، [[حشرن جي واڌ ويجهه جا ضابطا آڻيندڙ دوائون]] (انسيڪٽ گروٿ ريگيوليٽرز) استعمال ڪرڻ ۽ مختلف قسمن جا ڦاسا (ٽريپس) لڳائڻ شامل آهن.{{cn|date=December 2022}} انهن مان گهڻا طريقا ٻوٽن ۽ زمين جي خاصيتن تي گهٽ اثر ڇڏين ٿا. جديد تحقيق جو ڌيان اهڙن طريقن تي آهي، جيڪي ماحول کي آلودو ڪرڻ کان سواءِ ''[[بيميسيا ٽيباسي]]'' تي ضابطو آڻي سگهن. مقصد اهو آهي ته ٻوٽن تي آباد ٿيندڙ اڇي مک جو تعداد گهٽايو وڃي، جنهن سان وائرسن جي منتقلي ۽ ٻوٽن کي ٿيندڙ نقصان ۾ به گهٽتائي اچي سگهي ٿي. اهو مقصد بالغ مکن جي آباد ٿيڻ، آنا ڏيڻ ۽ آباديءَ جي واڌ کي محدود ڪري حاصل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Schuster & Thompson">{{Cite journal |doi=10.1603/029.102.0412 |pmid=19736760 |title=Laboratory Evaluation of Products to Reduce Settling of Sweetpotato Whitefly Adults |journal=Journal of Economic Entomology |volume=102 |issue=4 |pages=1482–1489 |year=2009 |last1=Schuster |first1=D. J. |last2=Thompson |first2=S. |last3=Ortega |first3=L. D. |last4=Polston |first4=J. E. |s2cid=45206625}}</ref> === حياتياتي ضابطو === [[حياتياتي جيت سنڀال|روايتي حياتياتي ضابطو]] اڇي مک جهڙن ٻاهرين نقصانڪار جيتن جي ڊگهي مدي واري ۽ پائيدار سنڀال جو سڀ کان ڪامياب طريقو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي ڪاميابي هر هنڌ هڪجهڙي نه هوندي آهي.<ref name="Goolsby">{{Cite journal |last1=Goolsby |first1=J. A. |last2=Debarro |first2=P. J. |last3=Kirk |first3=A. A. |last4=Sutherst |first4=R. W. |last5=Canas |first5=L. |last6=Ciomperlik |first6=M. A. |last7=Ellsworth |first7=P. C. |last8=Gould |first8=J. R. |last9=Hartley |first9=D. M. |last10=Hoelmer |first10=K. A. |last11=Naranjo |first11=S. E. |last12=Rose |first12=M. |last13=Roltsch |first13=W. J. |last14=Ruiz |first14=R. A. |last15=Pickett |first15=C. H. |last16=Vacek |first16=D. C. |year=2005 |title=Post-release evaluation of biological control of ''Bemisia tabaci'' biotype "B" in the USA and the development of predictive tools to guide introductions for other countries |journal=Biological Control |volume=32 |issue=1 |pages=70–77 |doi=10.1016/j.biocontrol.2004.07.012 |bibcode=2005BiolC..32...70G |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1353&context=usdaarsfacpub |url-access=subscription}}</ref> آمريڪا جي زرعي تحقيقاتي مرڪز جي ماهرن موجب اڇي مک جي موت جا اهم سبب ٻين جيتن جو شڪار بڻجڻ، [[پيراسائٽزم]] ۽ موسمي اثر آهن.<ref name="USDA">United States Department of Agriculture: [https://agresearchmag.ars.usda.gov/2006/apr/whitefly Beyond Insecticides: Improved Methods of Whitefly Control]. Retrieved March 15, 2011.</ref> انهن تحقيقن مان ظاهر ٿيو ته حياتياتي ضابطي وارن طريقن کي [[حشرن جي واڌ ويجهه جا ضابطا آڻيندڙ دوائون]] سان گڏ استعمال ڪرڻ سان شڪاري ۽ نقصانڪار جيتن جو تناسب بهتر ٿئي ٿو.<ref name="McGinnis">McGinnis, L. (April 5, 2006) [https://www.ars.usda.gov/news-events/news/research-news/2006/alternate-methods-of-whitefly-control/ Alternate Methods of Whitefly Control]. usda.gov</ref> مثال طور [[بپروفيزن]] ۽ [[پائيريپروڪسيفن]] جهڙيون دوائون قدرتي دشمنن کي محفوظ رکنديون آهن، جڏهن ته روايتي حشرات ڪش دوائون فائديمند ۽ نقصانڪار ٻنهي قسمن جي جيتن کي ماري ڇڏينديون آهن.<ref name="McGinnis"/> ==== قدرتي دشمن ==== اڇي مک جي آباديءَ کي قدرتي طور تي [[شڪاري]]، [[پيراسائٽوئيڊ]] ۽ [[روڳ پيدا ڪندڙ جاندار]] قابو ۾ رکندا آهن. ''[[بيميسيا ٽيباسي]]'' جا شڪاري گهٽ ۾ گهٽ آرٿروپوڊن جي اٺ مختلف حڪمن سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ [[فائٽوسيئيڊيئي]] (''Phytoseiidae'')، [[ڪاڪسينيلڊيئي]] (''Coccinellidae'')، [[سرفيڊيئي]] (''Syrphidae'')، [[اينٿوڪوريڊيئي]] (''Anthocoridae'')، [[نيبيڊيئي]] (''Nabidae'')، [[ميريڊيئي]] (''Miridae'')، [[ڪرسوپيڊيئي]] (''Chrysopidae'') ۽ [[ڪونيئوپٽيريجيڊيئي]] (''Coniopterygidae'') شامل آهن.<ref name="Hoddle">Hoddle, Mark S. (1999). [http://www.biocontrol.ucr.edu/bemisia.html The Biology and Management of the Silverleaf Whitefly, ''Bemisia argentifolii'' Bellows and Perring (Homoptera: Aleyrodidae) on Greenhouse Grown Ornamentals].</ref> واپاري طور تي استعمال ٿيندڙ اهم شڪارين ۾ ''[[ڊيلفاسٽس پوسيليس]]'' (''Delphastus pusillus'')، ''[[ميڪرو لوفس ڪيليجينوسس]]'' (''Macrolophus caliginosus'')، ''[[ڪرسوپرلا ڪارنيا]]'' ۽ ''[[ڪرسوپرلا روفيلابرس]]'' شامل آهن.<ref name="Hoddle"/> ''ڊيلفاسٽس پوسيليس'' جا بالغ ۽ ٻچا اڇي مک جي زندگيءَ جي سڀني مرحلن تي خوراڪ حاصل ڪن ٿا، جڏهن ته ''ڪرسوپرلا روفيلابرس'' رڳو نابالغ مرحلن تي حملو ڪري ٿي.<ref name="Hoddle"/> اڇي مک جا ٻيا اهم قدرتي دشمن [[پيراسائٽوئيڊ]] ڀنڀريون آهن، جيڪي ميزبان جي اندر پنهنجي واڌ مڪمل ٿيڻ بعد ان کي ماري ڇڏين ٿيون. انهن ۾ [[Platygasteridae]]، [[Aphelinidae]] ۽ [[Eulophidae]] خاندان جون جنسون شامل آهن.<ref name="Hoddle"/> ''[[انڪارسيا فارموسا]]'' ۽ ''[[ايريٽموسيرس ايريميڪس]]'' واپاري طور موجود ٻه اهم حياتياتي ضابطا ڪندڙ پيراسائٽوئيڊ آهن. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته ''ايريٽموسيرس'' جون جنسون ''بيميسيا ٽيباسي'' جي ڪنٽرول ۾ ''انڪارسيا فارموسا'' کان وڌيڪ مؤثر ثابت ٿين ٿيون.<ref name="Hoddle"/> اڇي مک جي خلاف ڪيترائي [[ڦڦوند]] پڻ قدرتي دشمن طور ڪم ڪن ٿا، جن ۾ ''[[پيسيلومائيسس فيوموسوروسيس]]'' (''Paecilomyces fumosoroseus'')، ''[[ايسڪرسانيا اليئروڊس]]'' (''Aschersonia aleyrodis'')، ''[[ورٽيسيليم ليڪاني]]'' (''Verticillium lecanii'') ۽ ''[[بيوويريا باسيانا]]'' (''Beauveria bassiana'') شامل آهن.<ref name="Hoddle"/> مثال طور ''ويرٽيسيليم ليڪاني'' جا اسپور بيضن تي اسپري ڪرڻ سان لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو بيضا تباهه ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ''بيوويريا باسيانا'' گهٽ گرمي پد ۽ وڌيڪ نمي واري ماحول ۾ مؤثر حياتياتي ضابطو فراهم ڪري ٿي.<ref name="Hoddle"/> === ڪيميائي ضابطو === ==== قدرتي تيل ==== قدرتي تيل پڻ اڇي مک جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. موجوده وقت ۾ [[پيرافين]] تي ٻڌل الٽرا فائن آئل بالغ مکن جي آباد ٿيڻ، آنا ڏيڻ ۽ [[ٽماٽي جي پنن جي پيلي ويڙهجي وڃڻ واري وائرس]] جي منتقلي کي گهٽائڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Schuster & Thompson"/> ان کان سواءِ [[ليمونين]]، [[سيٽرونيلال]]، زيتون، ڪپهه، ارنڊي، مونگ ڦلي، سويا بين، سورج مکي ۽ [[شگر ايپل]] (''Annona squamosa'') جي ٻجن مان حاصل ڪيل تيل به مختلف درجن تائين اثرائتا ثابت ٿيا آهن.<ref name="Chien-Yih">{{Cite journal |last1=Lin |first1=C. Y. |last2=Wu |first2=D. C. |last3=Yu |first3=J. Z. |last4=Chen |first4=B. H. |last5=Wang |first5=C. L. |last6=Ko |first6=W. H. |year=2009 |title=Control of silverleaf whitefly, cotton aphid and kanzawa spider mite with oil and extracts from seeds of sugar apple |journal=Neotropical Entomology |volume=38 |issue=4 |pages=531–536 |doi=10.1590/S1519-566X2009000400016 |pmid=19768275 |doi-access=free}}</ref> ==== حشرن جي واڌ ويجهه جا ضابطا آڻيندڙ دوائون ==== روايتي حشرات ڪش دوائن جي مقابلي ۾ [[پائيريپروڪسيفن]] جهڙا واڌ ويجهه تي اثرانداز ٿيندڙ ضابطا ڪندڙ مرڪب ڪدو، ونگي، ڪڪڙي ۽ ٻين فصلن تي اڇي مک جي آبادي گهٽائڻ ۾ ڪامياب ثابت ٿيا آهن.<ref name="Qureshi">{{Cite journal |last1=Qureshi |first1=M. S. |last2=Midmore |first2=D. J. |last3=Syeda |first3=S. S. |last4=Playford |first4=C. L. |year=2007 |title=Floating row covers and pyriproxyfen help control silverleaf whitefly ''Bemisia tabaci'' Biotype B in zucchini |journal=Australian Journal of Entomology |volume=46 |issue=4 |pages=313–319 |doi=10.1111/j.1440-6055.2007.00600.x}}</ref> === ميخانياتي ضابطو === ==== هٿرادو ڦاسا ۽ ڍڪ ==== [[ايل اي ڊي]] روشنيءَ وارا ڦاسا اڇي مک جي نگراني ۽ ضابطي لاءِ مؤثر ثابت ٿيا آهن. اهي رات جي وقت بالغ مکن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا ۽ فائديمند جيتن کي نقصان نه پهچائيندا آهن.<ref name="Elstein">Elstein, David (2002). New Trap To Control Silverleaf Whiteflies. USDA.</ref> ==== ڦاسائيندڙ فصل ==== [[ڪدو]]، [[ڪينٽالوپ]] ۽ [[ڪڪڙي]] جهڙا فصل اڇي مک کي پاڻ ڏانهن وڌيڪ ڇڪين ٿا، تنهنڪري انهن کي [[ڦاسائيندڙ فصل]] طور استعمال ڪري ٽماٽي جهڙن اهم فصلن کي وائرس کان بچائي سگهجي ٿو.<ref name="Schuster">{{Cite journal |last1=Schuster |first1=D. J. |year=2004 |title=Squash as a trap crop to protect tomato from whitefly-vectored tomato yellow leaf curl |journal=International Journal of Pest Management |volume=50 |issue=4 |pages=281–284 |doi=10.1080/09670870412331284591 |s2cid=84016262}}</ref> === ثقافتي ضابطو === ميزبان فصلن کي هڪ ٻئي کان مناسب فاصلي تي پوکڻ، سياري ۽ بهار جي فصلن مان ٻوٽن جا باقيات ۽ [[گندگاهه]] ختم ڪرڻ، ۽ چانديءَ جهڙي چمڪدار پلاسٽڪ ملچ جو استعمال اڇي مک جي آباد ٿيڻ کي گهٽائي سگهي ٿو.<ref name="UC IPM">UC IPM Pest Management Guidelines: Peppers. December 2009.</ref> خاص طور تي [[ڪڪڙين جو خاندان|ڪڪڙين واري خاندان]] جي فصلن ۾ اهڙا ثقافتي طريقا [[اسڪواش وين ييلوئنگ وائرس]] (SqVYV) جهڙن وائرسن جي پکڙجڻ کي به محدود ڪن ٿا.<ref name="Flores">Flores, A. (2007). On the Guard Against Watermelon Vine Decline. ''Agricultural Research''.</ref> == حوالا == {{حوالا}} ldvdmixh6jbm65h7g651l11bxevrxdi 394272 394271 2026-07-14T17:28:29Z Intisar Ali 8681 394272 wikitext text/x-wiki [[فائل:Neomaskellia bergii from CSIRO.jpg|thumb|center|''نيئوماسڪيليا برگئي'' (''Neomaskellia bergii'')، جنهن ۾ پرن جون رڳون ۽ پيٽ جي پڇاڙيءَ کان مٿي واسيفارم سوراخ ڏيکاريل آهي]] [[فائل:Aleyrodidae Udamoselis Venation Enderlein 1909.jpg|thumb|center|''يوڊاموسيليس'' (''Udamoselis'') جي هڪ وڏي جنس ۾ پرن جي رڳبندي وڌيڪ پيچيده آهي]] {{Taxobox | image = Weisse-Fliege.jpg | image_caption = اڇيون مکيون (''[[ٽرائليوروڊيس ويپوريرئورم]]'') | regnum = [[جانور]] | phylum = [[آرٿروپوڊا]] | classis = [[حشرات]] | ordo = [[هيميپٽرا]] | subordo = [[اسٽرنورنڪا]] | superfamilia = '''الييروڊوئيڊيا''' | familia = '''الييروڊيڊي''' | synonyms = الييورڊيڊي | subdivision_ranks = ذيلي خاندان<ref>{{cite journal |last1=Martin |first1=J.H. |last2=Mound |first2=L.A. |year=2007 |title=An annotated check list of the world's whiteflies (Insecta: Hemiptera: Aleyrodidae) |journal=Zootaxa |volume=1492 |pages=1–84}}</ref> | subdivision = [[اليوروڊيسيني]]<br> [[الييروڊيني]]<br> [[يوڊاموسيليئني]] }} '''اڇي چانديءَ جهڙي مک''' ('''''بيميسيا ٽيباسي'''''; ''Bemisia tabaci'')، جنهن کي غير رسمي طور '''مٺي پٽاٽي جي اڇي مک''' ۽ '''ڪپهه جي اڇي مک''' پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{Cite report |title=Cotton whitefly: Bemisia tabaci |last=Shahzad |first=R. K. |last2=Hasnain |first2=M. |last3=Naeem |first3=M. |last4=Aslam |first4=M. |last5=Sangi |first5=A. |last6=Khan |first6=S. |date=2013 |doi=10.1079/pwkb.20147801355 |language=en|doi-access=free }}</ref> [[اڇيون مکيون|اڇين مکين]] جي انهن ڪيترين ئي جنسن مان هڪ آهي، جيڪي هن وقت زراعت ۾ اهم [[زرعي آفت]] طور سڃاتيون وڃن ٿيون. 2011ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک حقيقت ۾ [[جنسي مجموعو]] (اسپيشيز ڪامپليڪس) آهي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 40 اهڙيون جنسون شامل آهن، جيڪي ظاهري بناوت (مارفولاجي) جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو آهي.<ref name="Tang et al.">{{Cite journal|author1=Tang, Xiao-Tian |author2=Cai, Li |author3=Yuan, Shin |author4=Xu, Li–Li |author5=Du, Yu–Zhou |year=2019|title=Competitive Displacement between ''Bemisia tabaci'' MEAM1 and MED and Evidence for Multiple Invasions of MED|journal=Insects|volume=11|issue=1|pages=1–12|doi=10.3390/insects11010035|pmid=31906186|pmc=7022974|doi-access=free}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي اڪثر گرم ۽ نيم گرم علائقن، ۽ گهٽ مقدار ۾ معتدل آبهوا وارن علائقن ۾ به ملي ٿي. ٿڌي گرمي پد سبب هن جنس جا بالغ ۽ اپسر (نمفس) ٻئي مري وڃن ٿا.<ref name="Greenberg">{{Cite journal |doi=10.1603/0046-225X-29.4.851|url=https://www.researchgate.net/publication/233589603|title=Temperature-Dependent Life History of ''Eretmocerus eremicus'' (Hymenoptera: Aphelinidae) on Two Whitefly Hosts (Homoptera: Aleyrodidae)|journal=Environmental Entomology|volume=29|issue=4|pages=851–860|year=2000|last1=Greenberg|first1=S. M.|last2=Legaspi|first2=B. C.|last3=Jones|first3=W. A.|last4=Enkegaard|first4=A.|s2cid=85854037}}</ref> هيءَ اڇي مک ڪڏهن ڪڏهن ٻين جيتن، جهڙوڪ [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|عام ميوي جي مک]]، سان مشابهت رکي ٿي، پر ويجهي جائزي سان معلوم ٿئي ٿو ته اها قد ۾ ڪجهه ننڍي هوندي آهي ۽ ان جي پرن جو مخصوص رنگ ان کي ٻين جيتن کان الڳ سڃاڻڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اڇي چانديءَ جهڙي مک 1896ع کان [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ موجود هئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[فلوريڊا]] ۾ [[پوينسيٽيا]] جي فصلن تي ان جي هڪ انتهائي جارحاڻي قسم ظاهر ٿي. سهولت خاطر ان کي '''قسم بي''' (بايو ٽائپ بي) سڏيو ويو، جيئن ان کي اڳ ۾ موجود نسبتاً گهٽ نقصانڪار '''قسم اي''' (بايو ٽائپ اي) کان الڳ سڃاتو وڃي. سڃاڻپ کان هڪ سال اندر ئي قسم بي [[ٽماٽو|ٽماٽن]] ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين جي فصلن تائين پکڙجي ويو. پنجن سالن اندر هن اڇي مک [[ٽيڪساس]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] جي زراعت کي 100 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهچايو. == زرعي اهميت == '''اڇي مک''' فصلن جي اهم زرعي آفتن مان هڪ آهي، جيڪا ٻوٽن جو رس چوسي انهن جي واڌ ويجهه، گلجڻ ۽ ڦرجڻ کي متاثر ڪري ٿي. دنيا ۾ اڇي مک جون لڳ ڀڳ 1٬200 جنسون سڃاتل آهن، جن مان رڳو ٿوريون جنسون زرعي فصلن لاءِ معاشي اهميت رکن ٿيون. پاڪستان ۾ هن جا 104 کان وڌيڪ، جڏهن ته سنڌ ۾ 50 کان وڌيڪ ميزبان ٻوٽا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Citation |title=اڇي مک : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |access-date=2016-05-21 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411181512/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |url-status=dead }}</ref> اڇي مک جي تيزي سان پکڙجڻ جا اهم سبب ميزبان ٻوٽن جي گهڻائي، نائٽروجن (يوريا) ڀاڻ جو حد کان وڌيڪ استعمال، زرعي زهريلي دوائن جو بيجا استعمال ۽ ان جي حياتياتي چڪر بابت مناسب ڄاڻ جو نه هئڻ آهن. اهڙيون حالتون اڇي مک جي واڌ ويجهه کي هٿي ڏين ٿيون ۽ ساڳئي وقت ان جا قدرتي دشمن به گهٽجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ان تي ضابطو آڻڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي پوي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> سنڌ ۾ '''''Bemisia tabaci''''' خاص طور [[وونڻ]]، [[ٽماٽو]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]] ۽ ٻين ڀاڄين ۽ گلن جي فصلن لاءِ اهم نقصانڪار جنس آهي. هيءَ جنس رس چوسڻ سان گڏ ٻوٽن ۾ مختلف ٻوٽن جي وائرسن جي منتقلي جو پڻ اهم ذريعو آهي.<ref name="Sindhiana" /> == حياتياتي چڪر == اڇي مک پنهنجي حياتياتي چڪر جي شروعات پنن جي هيٺئين سطح تي بيضا ڏيڻ سان ڪري ٿي. هڪ مادي عام طور هڪ وقت ۾ 30 کان 40 بيضا ڏئي ٿي. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ متحرڪ ٻچو (Crawler) مناسب جاءِ ڳولي پن ۾ پنهنجو سونڊ نما وات داخل ڪري رس چوسڻ شروع ڪري ٿو. ان کان پوءِ اهو ڪيترن غير متحرڪ مرحلن مان گذري سوٻٽ (Pupa) جي مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي بالغ مک جا پر ۽ ٻيا عضوا مڪمل ٿين ٿا. آخرڪار بالغ اڇي مک سوٻٽ مان نڪري وري نسل وڌائڻ شروع ڪري ٿي، اهڙيءَ طرح ان جو حياتياتي چڪر جاري رهي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> [[فائل:Bemisia argentifolii 1316008.jpg|thumb|''بيميسيا ٽيباسي'' پنن تي کل مٽائيندي. پنن تي نظر ايندڙ چانديءَ جهڙيون خالي بناوتون ان جي ڇڏيل کلون آهن.]] مادي '''''بيميسيا ٽيباسي''''' پنن جي هيٺئين سطح تي عام طور 50 کان 400 بيضا ڏئي ٿي، جن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|0.10 to 0.25|mm|frac=128}} هوندي آهي. ماديون [[ڊپلائيڊ]] هونديون آهن ۽ بارآور ٿيل بيضن مان نڪرنديون آهن، جڏهن ته نر [[هيپلائيڊ]] هوندا آهن ۽ غير بارآور بيضن مان پيدا ٿيندا آهن. بيضا ننڍن ٽولن جي صورت ۾ ڏنا ويندا آهن؛ انهن جي ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|0.2|mm|frac=128}} ۽ اوچائي {{convert|0.1|mm|frac=128}} هوندي آهي. شروعات ۾ بيضا اڇاڻ مائل هوندا آهن، پر ڦٽڻ کان 5–7 ڏينهن اڳ ناسي رنگ اختيار ڪري وٺندا آهن. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ ٻچو (Nymph) واڌ ويجهه دوران چار [[انسٽار]] مرحلن مان گذرندو آهي. [[فائل:Silverleaf Whitefly (Bemisia tabaci) adult.jpg|thumb|ڪپهه جي پن تي بالغ ''بيميسيا ٽيباسي'']] [[فائل:Bemisia argentifolii 5194038.jpg|thumb|left|سائي پن تي بالغ ''بيميسيا ٽيباسي'']] پهريون [[انسٽار]]، جنهن کي عام طور '''ريڙهيندڙ ٻچو''' (Crawler) چيو ويندو آهي، واحد متحرڪ ٻچي وارو مرحلو هوندو آهي. هي ٻچو لڳ ڀڳ {{convert|0.3|mm|frac=128}} ڊگهو، سائي مائل ۽ چپٽي جسم وارو هوندو آهي.<ref name="Johnson">{{Cite book|url=http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/IN/IN00400.pdf|title=Sweetpotato/Silverleaf Whitefly Life Stages and Damage|author1=Johnson, F. A.|author2=Short, D. E.|author3=Castner, J. L.|publisher=Florida Cooperative Extension Service, Institute of Food and Agricultural Sciences, University of Florida|year=2005|edition=revised|series=Entomology and Nematology Department special publication 90|location=Gainesville, Florida|access-date=2011-04-22|archive-date=2012-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925194421/http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/IN/IN00400.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="UFl-Entomo">{{Cite web|url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/veg/leaf/silverleaf_whitefly.htm|title=''Bemisia tabaci'' (Gennadius) or ''Bemisia argentifolii'' Bellows & Perring|website=entnemdept.ufl.edu|access-date=2017-12-06}}</ref> هي مناسب جاءِ ڳولڻ لاءِ پن تي هلندو رهي ٿو، پوءِ [[کل مٽائڻ]] (Ecdysis) کان پوءِ غير متحرڪ مرحلي ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ ٽي [[انسٽار]] مرحلا تقريباً 40 کان 50 ڏينهن تائين ساڳئي هنڌ تي رهندا آهن ۽ آخرڪار بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿيندا آهن.<ref name="Brown & Rosell">{{Cite journal|author1=Brown, J. K.|author2=Frohlich, D. R.|author3=Rosell, R. C.|year=1995|title=The Sweetpotato or Silverleaf whiteflies: Biotypes of ''Bemisia tabaci'' or a species complex?|journal=Annual Review of Entomology|volume=40|issue=1|pages=511–534|doi=10.1146/annurev.en.40.010195.002455}}</ref> انهن مرحلن دوران پنن تي چانديءَ جهڙيون ڇڏيل کلون (Exuviae) رهجي وينديون آهن. غير متحرڪ ٻچا اڇاڻ مائل هوندا آهن ۽ پنهنجي سونڊ نما وات جي ذريعي ٻوٽي ۾ گهڙي ان جو رس چوسيندا آهن.<ref name="Johnson" /> چوٿين [[انسٽار]] کان پوءِ ٻچو '''سوٻٽ''' (Pupal stage) جهڙي مرحلي ۾ داخل ٿيندو آهي، جنهن دوران سندس اکيون ڳاڙهيون، جسم پيلو ۽ ٿلهو ٿي ويندو آهي. جيتوڻيڪ هي حقيقي [[سوٻٽ]] وارو مرحلو نه آهي، جيئن [[مڪمل روپ مٽائيندڙ حشرات]] ۾ هوندو آهي، پر ڪم جي لحاظ کان ان سان مشابهت رکي ٿو. بالغ اڇي مک بيضي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چار ڀيرا وڏي هوندي آهي. ان جو جسم هلڪو پيلو ۽ پر اڇا هوندا آهن، جيڪي جسم ۽ پرن تي موجود مومي مادّي جي تهه سبب اڇا نظر ايندا آهن.<ref name="Brown & Rosell" /> بالغ مک جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|0.9|mm|frac=128}} تائين هوندي آهي. آرام ڪرڻ يا رس چوسڻ دوران اها پنهنجا پر خيمي جي شڪل ۾ جسم جي مٿان ويڙهي رکندي آهي.<ref name="UFl-Entomo" /> == ورڇ == === اصلي پکيڙ === [[فائل:Weihnachtsstern - groß.jpg|thumb|right|[[پوينسيٽيا]]، اڇي چانديءَ جهڙي مک جي پسنديده ميزبان ٻوٽن مان هڪ آهي.]] تحقيق موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک ('''''بيميسيا ٽيباسي''''') جو اصل وطن غالباً [[ڀارت]] آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هيءَ جنس گهڻو ڪري [[گرم علائقا|گرم]] ۽ [[نيم گرم علائقا|نيم گرم]] آبهوا وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي، تنهن ڪري سائنسدانن جو ڌيان ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو آهي ته اها معتدل آبهوا وارن علائقن جي فصلن تائين ڪيئن پهتي.<ref name="Brown & Rosell"/> هڪ [[مفروضو]] موجب، گرم علائقن مان آرائشي ٻوٽن جي منتقلي هن جنس جي معتدل علائقن تائين پکڙجڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف ميزبان ٻوٽن سان موافقت ڪرڻ جي صلاحيت سبب هيءَ اڇي مک ٻوٽن جي ڪيترين ئي خطرناڪ وائرسي بيمارين جي منتقلي ۾ پڻ اهم ذريعو بڻجي وئي آهي.<ref name="Azab">{{cite journal|author1=Azab AK|author2=Megahed MM|author3=EI-Mirsawi, HD|year=1971|title=On the biology of ''Bemisia tabaci'' (Genn.) Hemiptera, Homoptera: Aleyrodidae|journal=Bulletin de la Société entomologique d'Égypte|volume=55|pages=305–315}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک ڪيترن ئي زرعي ۽ باغباني وارن ٻوٽن کي متاثر ڪري ٿي، جن ۾ [[ٽماٽو]]، [[اسڪواش]]، [[پوينسيٽيا]]، [[ڪڪڙي]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]]، [[بين (ٻوٽو)|بين]] ۽ [[وونڻ]] شامل آهن.<ref name="Johnson" /> هيءَ مک ٻوٽن جو رس چوسي، پنن کي ڪمزور ڪري، انهن جي سڪڻ ۽ ڪرڻ جو سبب پڻ بڻجي ٿي.<ref name="Johnson" /> === متعارف ڪرايل پکيڙ === اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هڪ [[دخل انداز زرعي آفت]] طور قائم ٿي چڪي آهي، جنهن ۾ [[فلوريڊا]]<ref name="UFl-Entomo" /> ۽ [[ڪيليفورنيا]]<ref name="UCR-CISR">{{cite web |first1=Timothy |last1=Paine |first2=Thomas |last2=Bellows |first3=Mark |last3=Hoddle |title=Silverleaf Whitefly |website=UCR Center for Invasive Species Research |date=2019-12-27 |url=https://cisr.ucr.edu/invasive-species/silverleaf-whitefly |access-date=2022-07-09}}</ref> پڻ شامل آهن. == معاشي اثر == اڇي چانديءَ جهڙي مک ('''''بيميسيا ٽيباسي''''') کي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]]، [[آسٽريليا]]، [[آفريڪا]] ۽ يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ هڪ [[دخل انداز نوع]] ۽ اهم [[زرعي آفت]] طور تسليم ڪيو وڃي ٿو. [[يونان]] ۾ ان کي لڳ ڀڳ 1889ع ڌاري زرعي آفت قرار ڏنو ويو، جتي هن تمباڪو جي فصلن کي نمايان نقصان پهچايو. آمريڪا ۾ هن جنس جو پهريون رڪارڊ 1897ع ۾ مٺي پٽاٽي جي فصل تي مليو.<ref>{{cite web |title=Biological Control: A Grower's Guide to Using Biological Control for Silverleaf Whitefly on Poinsettias in the Northeast United States |url=https://ag.umass.edu/greenhouse-floriculture/fact-sheets/biological-control-growers-guide-to-using-biological-control-for |website=Center for Agriculture, Food and the Environment |date=6 March 2015 |access-date=25 March 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Silverleaf Whitefly |website=National Invasive Species Information Center, USDA |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/silverleaf-whitefly |access-date=25 March 2020}}</ref> هي ننڍڙو جيت ٻوٽن کي ٻن بنيادي طريقن سان نقصان پهچائيندو آهي: ٻوٽن جو رس چوسي ۽ ٻوٽن جون بيماريون منتقل ڪري. هي پنهنجي سونڊ نما وات ذريعي پنن جي هيٺئين سطح يا [[فلوئم]] ۾ گهڙي غذائي مادا چوسي ٿو، جنهن سبب متاثر ٿيل حصن ۾ [[ڪلوروسس]]، سڪاڻ ۽ پنن جو ڪرڻ جهڙا اثر ظاهر ٿين ٿا. اڇي مک هڪ چپچپي مادي، [[هني ڊيو]]، پڻ خارج ڪري ٿي، جيڪو [[ڪاري ڦپوند]] جي واڌ ويجهه لاءِ سازگار ماحول فراهم ڪري ٿو.<ref name="Brown & Rosell"/> ڪاري ڦپوند پنن تي تهه ٺاهي روشني جي جذب ٿيڻ کي گهٽائي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ٻوٽن جي واڌ سست ٿي وڃي ٿي، پيداوار ۽ معيار گهٽجي وڃن ٿا. فصل لڻڻ کان پوءِ انهن کي چڱيءَ طرح ڌوئڻو پوي ٿو، جنهن سان پروسيسنگ جي خرچ ۾ پڻ واڌ اچي ٿي.{{cn|date=December 2022}} اڇي چانديءَ جهڙي مک ٻوٽن جي ڪيترين ئي وائرس بيمارين جي اهم منتقل ڪندڙ (Vector) پڻ آهي. اها [[جيميني وائرس]]ن، جهڙوڪ [[ليٽس انفيڪشس ييلوز وائرس]]، [[ٽماٽي جي پيلي پنن جي وڪڙ وائرس]] ۽ [[آفريقي ڪساوا موزيڪ وائرس]] کي مختلف براعظمن ۾ منتقل ڪندي رهي آهي.<ref name="Brown & Rosell"/> هن وقت اها [[ڪساوا برائون اسٽريڪ وائرس بيماري]] جي به اهم منتقل ڪندڙ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Legg">{{cite web |url=http://c3project.iita.org/Doc/A25-CBSDbriefMay6.pdf |title=New Spread of Cassava Brown Streak Virus Disease and its Implications for the Movement of Cassava Germplasm in the East and Central African Region |author1=Pheneas Ntawuruhunga |author2=James Legg |date=May 2007 |access-date=2012-08-12 |archive-date=2007-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071215000729/http://c3project.iita.org/Doc/A25-CBSDbriefMay6.pdf |url-status=dead}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي دوران ''بيميسيا ٽيباسي'' آمريڪا جي ڏکڻ اولهندي علائقن ۽ [[ميڪسيڪو]] جي فصلن لاءِ هڪ سنگين مسئلو بڻجي وئي. ماهرن جو خيال آهي ته اها متاثر ٿيل آرائشي ٻوٽن ذريعي آمريڪا ۾ متعارف ڪرائي وئي. 1986ع کان [[فلوريڊا]] جي [[پوينسيٽيا]] جي گرين هائوسن ۾ هن جي وبا پکڙجڻ شروع ٿي، ۽ 1991ع تائين اها [[جارجيا (آمريڪي رياست)|جارجيا]]، [[لوزيانا]]، [[ٽيڪساس]]، [[نيو ميڪسيڪو]]، [[ايريزونا]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] تائين پهچي وئي. ڪيليفورنيا، جيڪو آمريڪا جي سياري جي ڀاڄين جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو پيداوار ڏئي ٿو، اتي هن آفت سبب لڳ ڀڳ 500 ملين آمريڪي ڊالرن جو زرعي نقصان ٿيو.<ref name="Service">Service, A. R. National Invasive Species Information Center: [https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/silverleaf-whitefly Silverleaf Whitefly]. ''United States Department of Agriculture''.</ref> اندازي موجب، هن آفت سبب ڪيليفورنيا ۾ نجي شعبي جي ٻوٽن جي وڪري ۾ 774 ملين آمريڪي ڊالرن جي گهٽتائي، 12٬540 روزگار ختم ٿيڻ ۽ ذاتي آمدني ۾ 112.5 ملين آمريڪي ڊالرن جي گهٽتائي آئي.{{Clarify|date=December 2017}} قومي سطح تي آمريڪا ۾ هن آفت سبب فصلن ۽ آرائشي ٻوٽن کي هڪ ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهتو آهي.<ref name="Service" /> هيءَ جنس 500 کان وڌيڪ ٻوٽن جي جنسن تي پلجي سگهي ٿي. ان جا عام ميزبان [[ٽماٽو]]، [[اسڪواش]]، [[بروڪلي]]، [[گوبي]]، [[ڪرنب]]، [[خربوزو]]، [[وونڻ]]، [[گاجر]]، [[مٺو پٽاٽو]]، [[ڪڪڙي]] ۽ [[ڪدو]] سميت ڪيترائي زرعي فصل آهن، جڏهن ته آرائشي ٻوٽن ۾ [[پوينسيٽيا]]، [[ڪريپ مرٽل]]، [[باغيچا گلاب]]، [[لينٽانا]] ۽ [[سوسن]] شامل آهن. هي مختلف ميزبان ٻوٽن ۾ مخصوص علامتون پيدا ڪري ٿي، جهڙوڪ اسڪواش ۾ ''سلورليف''، ٽماٽن ۾ اڻبرابر پچڻ، بروڪلي ۽ گوبي ۾ اڇو تنو، پوينسيٽيا ۾ اڇو تنو ۽ گاجر ۾ هلڪي رنگ جون پاڙون.<ref name="Service" /> == نيوڪليئر ريسيپٽر == ٻين سڀني [[آرٿروپوڊ]]ن وانگر '''''بيميسيا ٽيباسي''''' ۾ پڻ [[ايڪڊائيسون ريسيپٽر]] (EcRs) موجود هوندا آهن، جيڪي مستقبل ۾ [[حشرات ڪش]] دوائن جي تياري ۽ ترقيءَ لاءِ اهم هدف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Dawson-Xia-2021">{{cite journal |last1=Dawson |first1=Marcia I. |last2=Xia |first2=Zebin |title=The Retinoid X Receptors and Their Ligands |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular and Cell Biology of Lipids |publisher=Elsevier |volume=1821 |issue=1 |date=2021-06-02 |pages=21–56 |doi=10.1016/j.bbalip.2011.09.014 |pmid=22020178 |pmc=4097889 |id=NIHMSID 341742}}</ref> ڪارمائيڪل ۽ همڪارن 2005ع ۾ ''بيميسيا ٽيباسي'' جي ايڪڊائيسون ريسيپٽر جي [[ليگينڊ-بائينڊنگ ڊومين]] (Ligand-binding domain) جي [[ايڪس-ري قلمياتي بناوت]] (X-ray crystal structure)، جيڪا 1Z5X جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، پيش ڪئي.<ref name="Dawson-Xia-2021" /> == گڏيل جيت سنڀال == هن عام زرعي نقصانڪار جيت تي ضابطو آڻڻ لاءِ ڪيترائي طريقا گڏيل طور استعمال ڪري سگهجن ٿا. اهم طريقن ۾ قدرتي يا نباتاتي تيلن جو استعمال، [[اپهيلينڊيئي]] خاندان جي [[پيراسائٽوئيڊ]]ن جهڙن قدرتي دشمنن جو استعمال، [[ڦاسائيندڙ فصل]] (ٽريپ ڪراپ) پوکڻ، [[حشرن جي واڌ ويجهه جا ضابطا آڻيندڙ دوائون]] (انسيڪٽ گروٿ ريگيوليٽرز) استعمال ڪرڻ ۽ مختلف قسمن جا ڦاسا (ٽريپس) لڳائڻ شامل آهن.{{cn|date=December 2022}} انهن مان گهڻا طريقا ٻوٽن ۽ زمين جي خاصيتن تي گهٽ اثر ڇڏين ٿا. جديد تحقيق جو ڌيان اهڙن طريقن تي آهي، جيڪي ماحول کي آلودو ڪرڻ کان سواءِ ''[[بيميسيا ٽيباسي]]'' تي ضابطو آڻي سگهن. مقصد اهو آهي ته ٻوٽن تي آباد ٿيندڙ اڇي مک جو تعداد گهٽايو وڃي، جنهن سان وائرسن جي منتقلي ۽ ٻوٽن کي ٿيندڙ نقصان ۾ به گهٽتائي اچي سگهي ٿي. اهو مقصد بالغ مکن جي آباد ٿيڻ، آنا ڏيڻ ۽ آباديءَ جي واڌ کي محدود ڪري حاصل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Schuster & Thompson">{{Cite journal |doi=10.1603/029.102.0412 |pmid=19736760 |title=Laboratory Evaluation of Products to Reduce Settling of Sweetpotato Whitefly Adults |journal=Journal of Economic Entomology |volume=102 |issue=4 |pages=1482–1489 |year=2009 |last1=Schuster |first1=D. J. |last2=Thompson |first2=S. |last3=Ortega |first3=L. D. |last4=Polston |first4=J. E. |s2cid=45206625}}</ref> === حياتياتي ضابطو === [[حياتياتي جيت سنڀال|روايتي حياتياتي ضابطو]] اڇي مک جهڙن ٻاهرين نقصانڪار جيتن جي ڊگهي مدي واري ۽ پائيدار سنڀال جو سڀ کان ڪامياب طريقو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي ڪاميابي هر هنڌ هڪجهڙي نه هوندي آهي.<ref name="Goolsby">{{Cite journal |last1=Goolsby |first1=J. A. |last2=Debarro |first2=P. J. |last3=Kirk |first3=A. A. |last4=Sutherst |first4=R. W. |last5=Canas |first5=L. |last6=Ciomperlik |first6=M. A. |last7=Ellsworth |first7=P. C. |last8=Gould |first8=J. R. |last9=Hartley |first9=D. M. |last10=Hoelmer |first10=K. A. |last11=Naranjo |first11=S. E. |last12=Rose |first12=M. |last13=Roltsch |first13=W. J. |last14=Ruiz |first14=R. A. |last15=Pickett |first15=C. H. |last16=Vacek |first16=D. C. |year=2005 |title=Post-release evaluation of biological control of ''Bemisia tabaci'' biotype "B" in the USA and the development of predictive tools to guide introductions for other countries |journal=Biological Control |volume=32 |issue=1 |pages=70–77 |doi=10.1016/j.biocontrol.2004.07.012 |bibcode=2005BiolC..32...70G |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1353&context=usdaarsfacpub |url-access=subscription}}</ref> آمريڪا جي زرعي تحقيقاتي مرڪز جي ماهرن موجب اڇي مک جي موت جا اهم سبب ٻين جيتن جو شڪار بڻجڻ، [[پيراسائٽزم]] ۽ موسمي اثر آهن.<ref name="USDA">United States Department of Agriculture: [https://agresearchmag.ars.usda.gov/2006/apr/whitefly Beyond Insecticides: Improved Methods of Whitefly Control]. Retrieved March 15, 2011.</ref> انهن تحقيقن مان ظاهر ٿيو ته حياتياتي ضابطي وارن طريقن کي [[حشرن جي واڌ ويجهه جا ضابطا آڻيندڙ دوائون]] سان گڏ استعمال ڪرڻ سان شڪاري ۽ نقصانڪار جيتن جو تناسب بهتر ٿئي ٿو.<ref name="McGinnis">McGinnis, L. (April 5, 2006) [https://www.ars.usda.gov/news-events/news/research-news/2006/alternate-methods-of-whitefly-control/ Alternate Methods of Whitefly Control]. usda.gov</ref> مثال طور [[بپروفيزن]] ۽ [[پائيريپروڪسيفن]] جهڙيون دوائون قدرتي دشمنن کي محفوظ رکنديون آهن، جڏهن ته روايتي حشرات ڪش دوائون فائديمند ۽ نقصانڪار ٻنهي قسمن جي جيتن کي ماري ڇڏينديون آهن.<ref name="McGinnis"/> ==== قدرتي دشمن ==== اڇي مک جي آباديءَ کي قدرتي طور تي [[شڪاري]]، [[پيراسائٽوئيڊ]] ۽ [[روڳ پيدا ڪندڙ جاندار]] قابو ۾ رکندا آهن. ''[[بيميسيا ٽيباسي]]'' جا شڪاري گهٽ ۾ گهٽ آرٿروپوڊن جي اٺ مختلف حڪمن سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ [[فائٽوسيئيڊيئي]] (''Phytoseiidae'')، [[ڪاڪسينيلڊيئي]] (''Coccinellidae'')، [[سرفيڊيئي]] (''Syrphidae'')، [[اينٿوڪوريڊيئي]] (''Anthocoridae'')، [[نيبيڊيئي]] (''Nabidae'')، [[ميريڊيئي]] (''Miridae'')، [[ڪرسوپيڊيئي]] (''Chrysopidae'') ۽ [[ڪونيئوپٽيريجيڊيئي]] (''Coniopterygidae'') شامل آهن.<ref name="Hoddle">Hoddle, Mark S. (1999). [http://www.biocontrol.ucr.edu/bemisia.html The Biology and Management of the Silverleaf Whitefly, ''Bemisia argentifolii'' Bellows and Perring (Homoptera: Aleyrodidae) on Greenhouse Grown Ornamentals].</ref> واپاري طور تي استعمال ٿيندڙ اهم شڪارين ۾ ''[[ڊيلفاسٽس پوسيليس]]'' (''Delphastus pusillus'')، ''[[ميڪرو لوفس ڪيليجينوسس]]'' (''Macrolophus caliginosus'')، ''[[ڪرسوپرلا ڪارنيا]]'' ۽ ''[[ڪرسوپرلا روفيلابرس]]'' شامل آهن.<ref name="Hoddle"/> ''ڊيلفاسٽس پوسيليس'' جا بالغ ۽ ٻچا اڇي مک جي زندگيءَ جي سڀني مرحلن تي خوراڪ حاصل ڪن ٿا، جڏهن ته ''ڪرسوپرلا روفيلابرس'' رڳو نابالغ مرحلن تي حملو ڪري ٿي.<ref name="Hoddle"/> اڇي مک جا ٻيا اهم قدرتي دشمن [[پيراسائٽوئيڊ]] ڀنڀريون آهن، جيڪي ميزبان جي اندر پنهنجي واڌ مڪمل ٿيڻ بعد ان کي ماري ڇڏين ٿيون. انهن ۾ [[Platygasteridae]]، [[Aphelinidae]] ۽ [[Eulophidae]] خاندان جون جنسون شامل آهن.<ref name="Hoddle"/> ''[[انڪارسيا فارموسا]]'' ۽ ''[[ايريٽموسيرس ايريميڪس]]'' واپاري طور موجود ٻه اهم حياتياتي ضابطا ڪندڙ پيراسائٽوئيڊ آهن. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته ''ايريٽموسيرس'' جون جنسون ''بيميسيا ٽيباسي'' جي ڪنٽرول ۾ ''انڪارسيا فارموسا'' کان وڌيڪ مؤثر ثابت ٿين ٿيون.<ref name="Hoddle"/> اڇي مک جي خلاف ڪيترائي [[ڦڦوند]] پڻ قدرتي دشمن طور ڪم ڪن ٿا، جن ۾ ''[[پيسيلومائيسس فيوموسوروسيس]]'' (''Paecilomyces fumosoroseus'')، ''[[ايسڪرسانيا اليئروڊس]]'' (''Aschersonia aleyrodis'')، ''[[ورٽيسيليم ليڪاني]]'' (''Verticillium lecanii'') ۽ ''[[بيوويريا باسيانا]]'' (''Beauveria bassiana'') شامل آهن.<ref name="Hoddle"/> مثال طور ''ويرٽيسيليم ليڪاني'' جا اسپور بيضن تي اسپري ڪرڻ سان لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو بيضا تباهه ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ''بيوويريا باسيانا'' گهٽ گرمي پد ۽ وڌيڪ نمي واري ماحول ۾ مؤثر حياتياتي ضابطو فراهم ڪري ٿي.<ref name="Hoddle"/> === ڪيميائي ضابطو === ==== قدرتي تيل ==== قدرتي تيل پڻ اڇي مک جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. موجوده وقت ۾ [[پيرافين]] تي ٻڌل الٽرا فائن آئل بالغ مکن جي آباد ٿيڻ، آنا ڏيڻ ۽ [[ٽماٽي جي پنن جي پيلي ويڙهجي وڃڻ واري وائرس]] جي منتقلي کي گهٽائڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Schuster & Thompson"/> ان کان سواءِ [[ليمونين]]، [[سيٽرونيلال]]، زيتون، ڪپهه، ارنڊي، مونگ ڦلي، سويا بين، سورج مکي ۽ [[شگر ايپل]] (''Annona squamosa'') جي ٻجن مان حاصل ڪيل تيل به مختلف درجن تائين اثرائتا ثابت ٿيا آهن.<ref name="Chien-Yih">{{Cite journal |last1=Lin |first1=C. Y. |last2=Wu |first2=D. C. |last3=Yu |first3=J. Z. |last4=Chen |first4=B. H. |last5=Wang |first5=C. L. |last6=Ko |first6=W. H. |year=2009 |title=Control of silverleaf whitefly, cotton aphid and kanzawa spider mite with oil and extracts from seeds of sugar apple |journal=Neotropical Entomology |volume=38 |issue=4 |pages=531–536 |doi=10.1590/S1519-566X2009000400016 |pmid=19768275 |doi-access=free}}</ref> ==== حشرن جي واڌ ويجهه جا ضابطا آڻيندڙ دوائون ==== روايتي حشرات ڪش دوائن جي مقابلي ۾ [[پائيريپروڪسيفن]] جهڙا واڌ ويجهه تي اثرانداز ٿيندڙ ضابطا ڪندڙ مرڪب ڪدو، ونگي، ڪڪڙي ۽ ٻين فصلن تي اڇي مک جي آبادي گهٽائڻ ۾ ڪامياب ثابت ٿيا آهن.<ref name="Qureshi">{{Cite journal |last1=Qureshi |first1=M. S. |last2=Midmore |first2=D. J. |last3=Syeda |first3=S. S. |last4=Playford |first4=C. L. |year=2007 |title=Floating row covers and pyriproxyfen help control silverleaf whitefly ''Bemisia tabaci'' Biotype B in zucchini |journal=Australian Journal of Entomology |volume=46 |issue=4 |pages=313–319 |doi=10.1111/j.1440-6055.2007.00600.x}}</ref> === ميخانياتي ضابطو === ==== هٿرادو ڦاسا ۽ ڍڪ ==== [[ايل اي ڊي]] روشنيءَ وارا ڦاسا اڇي مک جي نگراني ۽ ضابطي لاءِ مؤثر ثابت ٿيا آهن. اهي رات جي وقت بالغ مکن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا ۽ فائديمند جيتن کي نقصان نه پهچائيندا آهن.<ref name="Elstein">Elstein, David (2002). New Trap To Control Silverleaf Whiteflies. USDA.</ref> ==== ڦاسائيندڙ فصل ==== [[ڪدو]]، [[ڪينٽالوپ]] ۽ [[ڪڪڙي]] جهڙا فصل اڇي مک کي پاڻ ڏانهن وڌيڪ ڇڪين ٿا، تنهنڪري انهن کي [[ڦاسائيندڙ فصل]] طور استعمال ڪري ٽماٽي جهڙن اهم فصلن کي وائرس کان بچائي سگهجي ٿو.<ref name="Schuster">{{Cite journal |last1=Schuster |first1=D. J. |year=2004 |title=Squash as a trap crop to protect tomato from whitefly-vectored tomato yellow leaf curl |journal=International Journal of Pest Management |volume=50 |issue=4 |pages=281–284 |doi=10.1080/09670870412331284591 |s2cid=84016262}}</ref> === ثقافتي ضابطو === ميزبان فصلن کي هڪ ٻئي کان مناسب فاصلي تي پوکڻ، سياري ۽ بهار جي فصلن مان ٻوٽن جا باقيات ۽ [[گندگاهه]] ختم ڪرڻ، ۽ چانديءَ جهڙي چمڪدار پلاسٽڪ ملچ جو استعمال اڇي مک جي آباد ٿيڻ کي گهٽائي سگهي ٿو.<ref name="UC IPM">UC IPM Pest Management Guidelines: Peppers. December 2009.</ref> خاص طور تي [[ڪڪڙين جو خاندان|ڪڪڙين واري خاندان]] جي فصلن ۾ اهڙا ثقافتي طريقا [[اسڪواش وين ييلوئنگ وائرس]] (SqVYV) جهڙن وائرسن جي پکڙجڻ کي به محدود ڪن ٿا.<ref name="Flores">Flores, A. (2007). On the Guard Against Watermelon Vine Decline. ''Agricultural Research''.</ref> == حوالا == {{Reflist|35em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/veg/leaf/silverleaf_whitefly.htm فلوريڊا يونيورسٽي ۽ انسٽيٽيوٽ آف فوڊ اينڊ ايگريڪلچرل سائنسز جي ''فيچرڊ ڪريچرز'' تي سلورليف اڇي مک] * [https://web.archive.org/web/20090218081553/http://entomology.ifas.ufl.edu/fasulo/whiteflies/wfly0002.htm آمريڪي زراعت کاتي جو وائيٽ فلائي ناليج بيس] * [http://cisr.ucr.edu/silverleaf_whitefly.html سلورليف اڇي مک بابت سينٽر فار انويزو اسپيشيز ريسرچ (CISR) جو خلاصو] * [https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/silverleaf-whitefly سلورليف اڇي مک (''Bemisia argentifolii'') جو نوعي پروفائيل]، [[آمريڪا جي قومي زرعي لائبريري]] جي نيشنل انويزو اسپيشيز انفارميشن سينٽر تي. {{Taxonbar|from=Q1303946}} {{DEFAULTSORT:سلورليف اڇي مک}} [[زمرو:اڇيون مکيون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا هيميپٽيرا]] [[زمرو:زرعي نقصانڪار جيت]] [[زمرو:ٻوٽن جي روڳن جا حشري ناقل]] [[زمرو:1889ع ۾ بيان ڪيل جيت]] [[زمرو:ڀارت جا جيت]] qvdzabeq35hjqs42iy4db7rqijctlpk 394273 394272 2026-07-14T17:34:54Z Intisar Ali 8681 /* حياتياتي چڪر */ 394273 wikitext text/x-wiki [[فائل:Neomaskellia bergii from CSIRO.jpg|thumb|center|''نيئوماسڪيليا برگئي'' (''Neomaskellia bergii'')، جنهن ۾ پرن جون رڳون ۽ پيٽ جي پڇاڙيءَ کان مٿي واسيفارم سوراخ ڏيکاريل آهي]] [[فائل:Aleyrodidae Udamoselis Venation Enderlein 1909.jpg|thumb|center|''يوڊاموسيليس'' (''Udamoselis'') جي هڪ وڏي جنس ۾ پرن جي رڳبندي وڌيڪ پيچيده آهي]] {{Taxobox | image = Weisse-Fliege.jpg | image_caption = اڇيون مکيون (''[[ٽرائليوروڊيس ويپوريرئورم]]'') | regnum = [[جانور]] | phylum = [[آرٿروپوڊا]] | classis = [[حشرات]] | ordo = [[هيميپٽرا]] | subordo = [[اسٽرنورنڪا]] | superfamilia = '''الييروڊوئيڊيا''' | familia = '''الييروڊيڊي''' | synonyms = الييورڊيڊي | subdivision_ranks = ذيلي خاندان<ref>{{cite journal |last1=Martin |first1=J.H. |last2=Mound |first2=L.A. |year=2007 |title=An annotated check list of the world's whiteflies (Insecta: Hemiptera: Aleyrodidae) |journal=Zootaxa |volume=1492 |pages=1–84}}</ref> | subdivision = [[اليوروڊيسيني]]<br> [[الييروڊيني]]<br> [[يوڊاموسيليئني]] }} '''اڇي چانديءَ جهڙي مک''' ('''''بيميسيا ٽيباسي'''''; ''Bemisia tabaci'')، جنهن کي غير رسمي طور '''مٺي پٽاٽي جي اڇي مک''' ۽ '''ڪپهه جي اڇي مک''' پڻ چيو ويندو آهي،<ref>{{Cite report |title=Cotton whitefly: Bemisia tabaci |last=Shahzad |first=R. K. |last2=Hasnain |first2=M. |last3=Naeem |first3=M. |last4=Aslam |first4=M. |last5=Sangi |first5=A. |last6=Khan |first6=S. |date=2013 |doi=10.1079/pwkb.20147801355 |language=en|doi-access=free }}</ref> [[اڇيون مکيون|اڇين مکين]] جي انهن ڪيترين ئي جنسن مان هڪ آهي، جيڪي هن وقت زراعت ۾ اهم [[زرعي آفت]] طور سڃاتيون وڃن ٿيون. 2011ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک حقيقت ۾ [[جنسي مجموعو]] (اسپيشيز ڪامپليڪس) آهي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 40 اهڙيون جنسون شامل آهن، جيڪي ظاهري بناوت (مارفولاجي) جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو آهي.<ref name="Tang et al.">{{Cite journal|author1=Tang, Xiao-Tian |author2=Cai, Li |author3=Yuan, Shin |author4=Xu, Li–Li |author5=Du, Yu–Zhou |year=2019|title=Competitive Displacement between ''Bemisia tabaci'' MEAM1 and MED and Evidence for Multiple Invasions of MED|journal=Insects|volume=11|issue=1|pages=1–12|doi=10.3390/insects11010035|pmid=31906186|pmc=7022974|doi-access=free}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي اڪثر گرم ۽ نيم گرم علائقن، ۽ گهٽ مقدار ۾ معتدل آبهوا وارن علائقن ۾ به ملي ٿي. ٿڌي گرمي پد سبب هن جنس جا بالغ ۽ اپسر (نمفس) ٻئي مري وڃن ٿا.<ref name="Greenberg">{{Cite journal |doi=10.1603/0046-225X-29.4.851|url=https://www.researchgate.net/publication/233589603|title=Temperature-Dependent Life History of ''Eretmocerus eremicus'' (Hymenoptera: Aphelinidae) on Two Whitefly Hosts (Homoptera: Aleyrodidae)|journal=Environmental Entomology|volume=29|issue=4|pages=851–860|year=2000|last1=Greenberg|first1=S. M.|last2=Legaspi|first2=B. C.|last3=Jones|first3=W. A.|last4=Enkegaard|first4=A.|s2cid=85854037}}</ref> هيءَ اڇي مک ڪڏهن ڪڏهن ٻين جيتن، جهڙوڪ [[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر|عام ميوي جي مک]]، سان مشابهت رکي ٿي، پر ويجهي جائزي سان معلوم ٿئي ٿو ته اها قد ۾ ڪجهه ننڍي هوندي آهي ۽ ان جي پرن جو مخصوص رنگ ان کي ٻين جيتن کان الڳ سڃاڻڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اڇي چانديءَ جهڙي مک 1896ع کان [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ موجود هئي، پر 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[فلوريڊا]] ۾ [[پوينسيٽيا]] جي فصلن تي ان جي هڪ انتهائي جارحاڻي قسم ظاهر ٿي. سهولت خاطر ان کي '''قسم بي''' (بايو ٽائپ بي) سڏيو ويو، جيئن ان کي اڳ ۾ موجود نسبتاً گهٽ نقصانڪار '''قسم اي''' (بايو ٽائپ اي) کان الڳ سڃاتو وڃي. سڃاڻپ کان هڪ سال اندر ئي قسم بي [[ٽماٽو|ٽماٽن]] ۽ ٻين ميون ۽ ڀاڄين جي فصلن تائين پکڙجي ويو. پنجن سالن اندر هن اڇي مک [[ٽيڪساس]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] جي زراعت کي 100 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهچايو. == زرعي اهميت == '''اڇي مک''' فصلن جي اهم زرعي آفتن مان هڪ آهي، جيڪا ٻوٽن جو رس چوسي انهن جي واڌ ويجهه، گلجڻ ۽ ڦرجڻ کي متاثر ڪري ٿي. دنيا ۾ اڇي مک جون لڳ ڀڳ 1٬200 جنسون سڃاتل آهن، جن مان رڳو ٿوريون جنسون زرعي فصلن لاءِ معاشي اهميت رکن ٿيون. پاڪستان ۾ هن جا 104 کان وڌيڪ، جڏهن ته سنڌ ۾ 50 کان وڌيڪ ميزبان ٻوٽا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Citation |title=اڇي مک : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |access-date=2016-05-21 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411181512/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |url-status=dead }}</ref> اڇي مک جي تيزي سان پکڙجڻ جا اهم سبب ميزبان ٻوٽن جي گهڻائي، نائٽروجن (يوريا) ڀاڻ جو حد کان وڌيڪ استعمال، زرعي زهريلي دوائن جو بيجا استعمال ۽ ان جي حياتياتي چڪر بابت مناسب ڄاڻ جو نه هئڻ آهن. اهڙيون حالتون اڇي مک جي واڌ ويجهه کي هٿي ڏين ٿيون ۽ ساڳئي وقت ان جا قدرتي دشمن به گهٽجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ان تي ضابطو آڻڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي پوي ٿو.<ref name="Sindhiana" /> سنڌ ۾ '''''Bemisia tabaci''''' خاص طور [[وونڻ]]، [[ٽماٽو]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]] ۽ ٻين ڀاڄين ۽ گلن جي فصلن لاءِ اهم نقصانڪار جنس آهي. هيءَ جنس رس چوسڻ سان گڏ ٻوٽن ۾ مختلف ٻوٽن جي وائرسن جي منتقلي جو پڻ اهم ذريعو آهي.<ref name="Sindhiana" /> == حياتياتي چڪر == اڇي مک پنهنجي حياتياتي چڪر جي شروعات پنن جي هيٺئين سطح تي بيضا ڏيڻ سان ڪري ٿي. هڪ مادي عام طور هڪ وقت ۾ 30 کان 40 بيضا ڏئي ٿي. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ متحرڪ ٻچو (Crawler) مناسب جاءِ ڳولي پن ۾ پنهنجو سونڊ نما وات داخل ڪري رس چوسڻ شروع ڪري ٿو. ان کان پوءِ اهو ڪيترن غير متحرڪ مرحلن مان گذري سوٻٽ (Pupa) جي مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي بالغ مک جا پر ۽ ٻيا عضوا مڪمل ٿين ٿا. آخرڪار بالغ اڇي مک سوٻٽ مان نڪري وري نسل وڌائڻ شروع ڪري ٿي، اهڙيءَ طرح ان جو حياتياتي چڪر جاري رهي ٿو<ref name="Sindhiana">{{Citation |title=اڇي مک : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |access-date=2016-05-21 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411181512/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%87%D9%8A%20%D9%85%DA%A9 |url-status=dead }}</ref>. [[فائل:Bemisia argentifolii 1316008.jpg|thumb|''بيميسيا ٽيباسي'' پنن تي کل مٽائيندي. پنن تي نظر ايندڙ چانديءَ جهڙيون خالي بناوتون ان جي ڇڏيل کلون آهن.]] مادي '''''بيميسيا ٽيباسي''''' پنن جي هيٺئين سطح تي عام طور 50 کان 400 بيضا ڏئي ٿي، جن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|0.10 to 0.25|mm|frac=128}} هوندي آهي. ماديون [[ڊپلائيڊ]] هونديون آهن ۽ بارآور ٿيل بيضن مان نڪرنديون آهن، جڏهن ته نر [[هيپلائيڊ]] هوندا آهن ۽ غير بارآور بيضن مان پيدا ٿيندا آهن. بيضا ننڍن ٽولن جي صورت ۾ ڏنا ويندا آهن؛ انهن جي ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|0.2|mm|frac=128}} ۽ اوچائي {{convert|0.1|mm|frac=128}} هوندي آهي. شروعات ۾ بيضا اڇاڻ مائل هوندا آهن، پر ڦٽڻ کان 5–7 ڏينهن اڳ ناسي رنگ اختيار ڪري وٺندا آهن. بيضا ڦٽڻ کان پوءِ ٻچو (Nymph) واڌ ويجهه دوران چار [[انسٽار]] مرحلن مان گذرندو آهي. [[فائل:Silverleaf Whitefly (Bemisia tabaci) adult.jpg|thumb|ڪپهه جي پن تي بالغ ''بيميسيا ٽيباسي'']] [[فائل:Bemisia argentifolii 5194038.jpg|thumb|left|سائي پن تي بالغ ''بيميسيا ٽيباسي'']] پهريون [[انسٽار]]، جنهن کي عام طور '''ريڙهيندڙ ٻچو''' (Crawler) چيو ويندو آهي، واحد متحرڪ ٻچي وارو مرحلو هوندو آهي. هي ٻچو لڳ ڀڳ {{convert|0.3|mm|frac=128}} ڊگهو، سائي مائل ۽ چپٽي جسم وارو هوندو آهي.<ref name="Johnson">{{Cite book|url=http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/IN/IN00400.pdf|title=Sweetpotato/Silverleaf Whitefly Life Stages and Damage|author1=Johnson, F. A.|author2=Short, D. E.|author3=Castner, J. L.|publisher=Florida Cooperative Extension Service, Institute of Food and Agricultural Sciences, University of Florida|year=2005|edition=revised|series=Entomology and Nematology Department special publication 90|location=Gainesville, Florida|access-date=2011-04-22|archive-date=2012-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925194421/http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/IN/IN00400.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="UFl-Entomo">{{Cite web|url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/veg/leaf/silverleaf_whitefly.htm|title=''Bemisia tabaci'' (Gennadius) or ''Bemisia argentifolii'' Bellows & Perring|website=entnemdept.ufl.edu|access-date=2017-12-06}}</ref> هي مناسب جاءِ ڳولڻ لاءِ پن تي هلندو رهي ٿو، پوءِ [[کل مٽائڻ]] (Ecdysis) کان پوءِ غير متحرڪ مرحلي ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. ان کان پوءِ ايندڙ ٽي [[انسٽار]] مرحلا تقريباً 40 کان 50 ڏينهن تائين ساڳئي هنڌ تي رهندا آهن ۽ آخرڪار بالغ مرحلي ۾ تبديل ٿيندا آهن.<ref name="Brown & Rosell">{{Cite journal|author1=Brown, J. K.|author2=Frohlich, D. R.|author3=Rosell, R. C.|year=1995|title=The Sweetpotato or Silverleaf whiteflies: Biotypes of ''Bemisia tabaci'' or a species complex?|journal=Annual Review of Entomology|volume=40|issue=1|pages=511–534|doi=10.1146/annurev.en.40.010195.002455}}</ref> انهن مرحلن دوران پنن تي چانديءَ جهڙيون ڇڏيل کلون (Exuviae) رهجي وينديون آهن. غير متحرڪ ٻچا اڇاڻ مائل هوندا آهن ۽ پنهنجي سونڊ نما وات جي ذريعي ٻوٽي ۾ گهڙي ان جو رس چوسيندا آهن.<ref name="Johnson" /> چوٿين [[انسٽار]] کان پوءِ ٻچو '''سوٻٽ''' (Pupal stage) جهڙي مرحلي ۾ داخل ٿيندو آهي، جنهن دوران سندس اکيون ڳاڙهيون، جسم پيلو ۽ ٿلهو ٿي ويندو آهي. جيتوڻيڪ هي حقيقي [[سوٻٽ]] وارو مرحلو نه آهي، جيئن [[مڪمل روپ مٽائيندڙ حشرات]] ۾ هوندو آهي، پر ڪم جي لحاظ کان ان سان مشابهت رکي ٿو. بالغ اڇي مک بيضي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چار ڀيرا وڏي هوندي آهي. ان جو جسم هلڪو پيلو ۽ پر اڇا هوندا آهن، جيڪي جسم ۽ پرن تي موجود مومي مادّي جي تهه سبب اڇا نظر ايندا آهن.<ref name="Brown & Rosell" /> بالغ مک جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|0.9|mm|frac=128}} تائين هوندي آهي. آرام ڪرڻ يا رس چوسڻ دوران اها پنهنجا پر خيمي جي شڪل ۾ جسم جي مٿان ويڙهي رکندي آهي.<ref name="UFl-Entomo" /> == ورڇ == === اصلي پکيڙ === [[فائل:Weihnachtsstern - groß.jpg|thumb|right|[[پوينسيٽيا]]، اڇي چانديءَ جهڙي مک جي پسنديده ميزبان ٻوٽن مان هڪ آهي.]] تحقيق موجب، اڇي چانديءَ جهڙي مک ('''''بيميسيا ٽيباسي''''') جو اصل وطن غالباً [[ڀارت]] آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هيءَ جنس گهڻو ڪري [[گرم علائقا|گرم]] ۽ [[نيم گرم علائقا|نيم گرم]] آبهوا وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي، تنهن ڪري سائنسدانن جو ڌيان ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو آهي ته اها معتدل آبهوا وارن علائقن جي فصلن تائين ڪيئن پهتي.<ref name="Brown & Rosell"/> هڪ [[مفروضو]] موجب، گرم علائقن مان آرائشي ٻوٽن جي منتقلي هن جنس جي معتدل علائقن تائين پکڙجڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف ميزبان ٻوٽن سان موافقت ڪرڻ جي صلاحيت سبب هيءَ اڇي مک ٻوٽن جي ڪيترين ئي خطرناڪ وائرسي بيمارين جي منتقلي ۾ پڻ اهم ذريعو بڻجي وئي آهي.<ref name="Azab">{{cite journal|author1=Azab AK|author2=Megahed MM|author3=EI-Mirsawi, HD|year=1971|title=On the biology of ''Bemisia tabaci'' (Genn.) Hemiptera, Homoptera: Aleyrodidae|journal=Bulletin de la Société entomologique d'Égypte|volume=55|pages=305–315}}</ref> اڇي چانديءَ جهڙي مک ڪيترن ئي زرعي ۽ باغباني وارن ٻوٽن کي متاثر ڪري ٿي، جن ۾ [[ٽماٽو]]، [[اسڪواش]]، [[پوينسيٽيا]]، [[ڪڪڙي]]، [[واڱڻ]]، [[ڀينڊي]]، [[بين (ٻوٽو)|بين]] ۽ [[وونڻ]] شامل آهن.<ref name="Johnson" /> هيءَ مک ٻوٽن جو رس چوسي، پنن کي ڪمزور ڪري، انهن جي سڪڻ ۽ ڪرڻ جو سبب پڻ بڻجي ٿي.<ref name="Johnson" /> === متعارف ڪرايل پکيڙ === اڇي چانديءَ جهڙي مک دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هڪ [[دخل انداز زرعي آفت]] طور قائم ٿي چڪي آهي، جنهن ۾ [[فلوريڊا]]<ref name="UFl-Entomo" /> ۽ [[ڪيليفورنيا]]<ref name="UCR-CISR">{{cite web |first1=Timothy |last1=Paine |first2=Thomas |last2=Bellows |first3=Mark |last3=Hoddle |title=Silverleaf Whitefly |website=UCR Center for Invasive Species Research |date=2019-12-27 |url=https://cisr.ucr.edu/invasive-species/silverleaf-whitefly |access-date=2022-07-09}}</ref> پڻ شامل آهن. == معاشي اثر == اڇي چانديءَ جهڙي مک ('''''بيميسيا ٽيباسي''''') کي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]]، [[آسٽريليا]]، [[آفريڪا]] ۽ يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ هڪ [[دخل انداز نوع]] ۽ اهم [[زرعي آفت]] طور تسليم ڪيو وڃي ٿو. [[يونان]] ۾ ان کي لڳ ڀڳ 1889ع ڌاري زرعي آفت قرار ڏنو ويو، جتي هن تمباڪو جي فصلن کي نمايان نقصان پهچايو. آمريڪا ۾ هن جنس جو پهريون رڪارڊ 1897ع ۾ مٺي پٽاٽي جي فصل تي مليو.<ref>{{cite web |title=Biological Control: A Grower's Guide to Using Biological Control for Silverleaf Whitefly on Poinsettias in the Northeast United States |url=https://ag.umass.edu/greenhouse-floriculture/fact-sheets/biological-control-growers-guide-to-using-biological-control-for |website=Center for Agriculture, Food and the Environment |date=6 March 2015 |access-date=25 March 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Silverleaf Whitefly |website=National Invasive Species Information Center, USDA |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/silverleaf-whitefly |access-date=25 March 2020}}</ref> هي ننڍڙو جيت ٻوٽن کي ٻن بنيادي طريقن سان نقصان پهچائيندو آهي: ٻوٽن جو رس چوسي ۽ ٻوٽن جون بيماريون منتقل ڪري. هي پنهنجي سونڊ نما وات ذريعي پنن جي هيٺئين سطح يا [[فلوئم]] ۾ گهڙي غذائي مادا چوسي ٿو، جنهن سبب متاثر ٿيل حصن ۾ [[ڪلوروسس]]، سڪاڻ ۽ پنن جو ڪرڻ جهڙا اثر ظاهر ٿين ٿا. اڇي مک هڪ چپچپي مادي، [[هني ڊيو]]، پڻ خارج ڪري ٿي، جيڪو [[ڪاري ڦپوند]] جي واڌ ويجهه لاءِ سازگار ماحول فراهم ڪري ٿو.<ref name="Brown & Rosell"/> ڪاري ڦپوند پنن تي تهه ٺاهي روشني جي جذب ٿيڻ کي گهٽائي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ٻوٽن جي واڌ سست ٿي وڃي ٿي، پيداوار ۽ معيار گهٽجي وڃن ٿا. فصل لڻڻ کان پوءِ انهن کي چڱيءَ طرح ڌوئڻو پوي ٿو، جنهن سان پروسيسنگ جي خرچ ۾ پڻ واڌ اچي ٿي.{{cn|date=December 2022}} اڇي چانديءَ جهڙي مک ٻوٽن جي ڪيترين ئي وائرس بيمارين جي اهم منتقل ڪندڙ (Vector) پڻ آهي. اها [[جيميني وائرس]]ن، جهڙوڪ [[ليٽس انفيڪشس ييلوز وائرس]]، [[ٽماٽي جي پيلي پنن جي وڪڙ وائرس]] ۽ [[آفريقي ڪساوا موزيڪ وائرس]] کي مختلف براعظمن ۾ منتقل ڪندي رهي آهي.<ref name="Brown & Rosell"/> هن وقت اها [[ڪساوا برائون اسٽريڪ وائرس بيماري]] جي به اهم منتقل ڪندڙ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Legg">{{cite web |url=http://c3project.iita.org/Doc/A25-CBSDbriefMay6.pdf |title=New Spread of Cassava Brown Streak Virus Disease and its Implications for the Movement of Cassava Germplasm in the East and Central African Region |author1=Pheneas Ntawuruhunga |author2=James Legg |date=May 2007 |access-date=2012-08-12 |archive-date=2007-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071215000729/http://c3project.iita.org/Doc/A25-CBSDbriefMay6.pdf |url-status=dead}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي دوران ''بيميسيا ٽيباسي'' آمريڪا جي ڏکڻ اولهندي علائقن ۽ [[ميڪسيڪو]] جي فصلن لاءِ هڪ سنگين مسئلو بڻجي وئي. ماهرن جو خيال آهي ته اها متاثر ٿيل آرائشي ٻوٽن ذريعي آمريڪا ۾ متعارف ڪرائي وئي. 1986ع کان [[فلوريڊا]] جي [[پوينسيٽيا]] جي گرين هائوسن ۾ هن جي وبا پکڙجڻ شروع ٿي، ۽ 1991ع تائين اها [[جارجيا (آمريڪي رياست)|جارجيا]]، [[لوزيانا]]، [[ٽيڪساس]]، [[نيو ميڪسيڪو]]، [[ايريزونا]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] تائين پهچي وئي. ڪيليفورنيا، جيڪو آمريڪا جي سياري جي ڀاڄين جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو پيداوار ڏئي ٿو، اتي هن آفت سبب لڳ ڀڳ 500 ملين آمريڪي ڊالرن جو زرعي نقصان ٿيو.<ref name="Service">Service, A. R. National Invasive Species Information Center: [https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/silverleaf-whitefly Silverleaf Whitefly]. ''United States Department of Agriculture''.</ref> اندازي موجب، هن آفت سبب ڪيليفورنيا ۾ نجي شعبي جي ٻوٽن جي وڪري ۾ 774 ملين آمريڪي ڊالرن جي گهٽتائي، 12٬540 روزگار ختم ٿيڻ ۽ ذاتي آمدني ۾ 112.5 ملين آمريڪي ڊالرن جي گهٽتائي آئي.{{Clarify|date=December 2017}} قومي سطح تي آمريڪا ۾ هن آفت سبب فصلن ۽ آرائشي ٻوٽن کي هڪ ارب آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان پهتو آهي.<ref name="Service" /> هيءَ جنس 500 کان وڌيڪ ٻوٽن جي جنسن تي پلجي سگهي ٿي. ان جا عام ميزبان [[ٽماٽو]]، [[اسڪواش]]، [[بروڪلي]]، [[گوبي]]، [[ڪرنب]]، [[خربوزو]]، [[وونڻ]]، [[گاجر]]، [[مٺو پٽاٽو]]، [[ڪڪڙي]] ۽ [[ڪدو]] سميت ڪيترائي زرعي فصل آهن، جڏهن ته آرائشي ٻوٽن ۾ [[پوينسيٽيا]]، [[ڪريپ مرٽل]]، [[باغيچا گلاب]]، [[لينٽانا]] ۽ [[سوسن]] شامل آهن. هي مختلف ميزبان ٻوٽن ۾ مخصوص علامتون پيدا ڪري ٿي، جهڙوڪ اسڪواش ۾ ''سلورليف''، ٽماٽن ۾ اڻبرابر پچڻ، بروڪلي ۽ گوبي ۾ اڇو تنو، پوينسيٽيا ۾ اڇو تنو ۽ گاجر ۾ هلڪي رنگ جون پاڙون.<ref name="Service" /> == نيوڪليئر ريسيپٽر == ٻين سڀني [[آرٿروپوڊ]]ن وانگر '''''بيميسيا ٽيباسي''''' ۾ پڻ [[ايڪڊائيسون ريسيپٽر]] (EcRs) موجود هوندا آهن، جيڪي مستقبل ۾ [[حشرات ڪش]] دوائن جي تياري ۽ ترقيءَ لاءِ اهم هدف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Dawson-Xia-2021">{{cite journal |last1=Dawson |first1=Marcia I. |last2=Xia |first2=Zebin |title=The Retinoid X Receptors and Their Ligands |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular and Cell Biology of Lipids |publisher=Elsevier |volume=1821 |issue=1 |date=2021-06-02 |pages=21–56 |doi=10.1016/j.bbalip.2011.09.014 |pmid=22020178 |pmc=4097889 |id=NIHMSID 341742}}</ref> ڪارمائيڪل ۽ همڪارن 2005ع ۾ ''بيميسيا ٽيباسي'' جي ايڪڊائيسون ريسيپٽر جي [[ليگينڊ-بائينڊنگ ڊومين]] (Ligand-binding domain) جي [[ايڪس-ري قلمياتي بناوت]] (X-ray crystal structure)، جيڪا 1Z5X جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، پيش ڪئي.<ref name="Dawson-Xia-2021" /> == گڏيل جيت سنڀال == هن عام زرعي نقصانڪار جيت تي ضابطو آڻڻ لاءِ ڪيترائي طريقا گڏيل طور استعمال ڪري سگهجن ٿا. اهم طريقن ۾ قدرتي يا نباتاتي تيلن جو استعمال، [[اپهيلينڊيئي]] خاندان جي [[پيراسائٽوئيڊ]]ن جهڙن قدرتي دشمنن جو استعمال، [[ڦاسائيندڙ فصل]] (ٽريپ ڪراپ) پوکڻ، [[حشرن جي واڌ ويجهه جا ضابطا آڻيندڙ دوائون]] (انسيڪٽ گروٿ ريگيوليٽرز) استعمال ڪرڻ ۽ مختلف قسمن جا ڦاسا (ٽريپس) لڳائڻ شامل آهن.{{cn|date=December 2022}} انهن مان گهڻا طريقا ٻوٽن ۽ زمين جي خاصيتن تي گهٽ اثر ڇڏين ٿا. جديد تحقيق جو ڌيان اهڙن طريقن تي آهي، جيڪي ماحول کي آلودو ڪرڻ کان سواءِ ''[[بيميسيا ٽيباسي]]'' تي ضابطو آڻي سگهن. مقصد اهو آهي ته ٻوٽن تي آباد ٿيندڙ اڇي مک جو تعداد گهٽايو وڃي، جنهن سان وائرسن جي منتقلي ۽ ٻوٽن کي ٿيندڙ نقصان ۾ به گهٽتائي اچي سگهي ٿي. اهو مقصد بالغ مکن جي آباد ٿيڻ، آنا ڏيڻ ۽ آباديءَ جي واڌ کي محدود ڪري حاصل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Schuster & Thompson">{{Cite journal |doi=10.1603/029.102.0412 |pmid=19736760 |title=Laboratory Evaluation of Products to Reduce Settling of Sweetpotato Whitefly Adults |journal=Journal of Economic Entomology |volume=102 |issue=4 |pages=1482–1489 |year=2009 |last1=Schuster |first1=D. J. |last2=Thompson |first2=S. |last3=Ortega |first3=L. D. |last4=Polston |first4=J. E. |s2cid=45206625}}</ref> === حياتياتي ضابطو === [[حياتياتي جيت سنڀال|روايتي حياتياتي ضابطو]] اڇي مک جهڙن ٻاهرين نقصانڪار جيتن جي ڊگهي مدي واري ۽ پائيدار سنڀال جو سڀ کان ڪامياب طريقو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ان جي ڪاميابي هر هنڌ هڪجهڙي نه هوندي آهي.<ref name="Goolsby">{{Cite journal |last1=Goolsby |first1=J. A. |last2=Debarro |first2=P. J. |last3=Kirk |first3=A. A. |last4=Sutherst |first4=R. W. |last5=Canas |first5=L. |last6=Ciomperlik |first6=M. A. |last7=Ellsworth |first7=P. C. |last8=Gould |first8=J. R. |last9=Hartley |first9=D. M. |last10=Hoelmer |first10=K. A. |last11=Naranjo |first11=S. E. |last12=Rose |first12=M. |last13=Roltsch |first13=W. J. |last14=Ruiz |first14=R. A. |last15=Pickett |first15=C. H. |last16=Vacek |first16=D. C. |year=2005 |title=Post-release evaluation of biological control of ''Bemisia tabaci'' biotype "B" in the USA and the development of predictive tools to guide introductions for other countries |journal=Biological Control |volume=32 |issue=1 |pages=70–77 |doi=10.1016/j.biocontrol.2004.07.012 |bibcode=2005BiolC..32...70G |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1353&context=usdaarsfacpub |url-access=subscription}}</ref> آمريڪا جي زرعي تحقيقاتي مرڪز جي ماهرن موجب اڇي مک جي موت جا اهم سبب ٻين جيتن جو شڪار بڻجڻ، [[پيراسائٽزم]] ۽ موسمي اثر آهن.<ref name="USDA">United States Department of Agriculture: [https://agresearchmag.ars.usda.gov/2006/apr/whitefly Beyond Insecticides: Improved Methods of Whitefly Control]. Retrieved March 15, 2011.</ref> انهن تحقيقن مان ظاهر ٿيو ته حياتياتي ضابطي وارن طريقن کي [[حشرن جي واڌ ويجهه جا ضابطا آڻيندڙ دوائون]] سان گڏ استعمال ڪرڻ سان شڪاري ۽ نقصانڪار جيتن جو تناسب بهتر ٿئي ٿو.<ref name="McGinnis">McGinnis, L. (April 5, 2006) [https://www.ars.usda.gov/news-events/news/research-news/2006/alternate-methods-of-whitefly-control/ Alternate Methods of Whitefly Control]. usda.gov</ref> مثال طور [[بپروفيزن]] ۽ [[پائيريپروڪسيفن]] جهڙيون دوائون قدرتي دشمنن کي محفوظ رکنديون آهن، جڏهن ته روايتي حشرات ڪش دوائون فائديمند ۽ نقصانڪار ٻنهي قسمن جي جيتن کي ماري ڇڏينديون آهن.<ref name="McGinnis"/> ==== قدرتي دشمن ==== اڇي مک جي آباديءَ کي قدرتي طور تي [[شڪاري]]، [[پيراسائٽوئيڊ]] ۽ [[روڳ پيدا ڪندڙ جاندار]] قابو ۾ رکندا آهن. ''[[بيميسيا ٽيباسي]]'' جا شڪاري گهٽ ۾ گهٽ آرٿروپوڊن جي اٺ مختلف حڪمن سان واسطو رکن ٿا، جن ۾ [[فائٽوسيئيڊيئي]] (''Phytoseiidae'')، [[ڪاڪسينيلڊيئي]] (''Coccinellidae'')، [[سرفيڊيئي]] (''Syrphidae'')، [[اينٿوڪوريڊيئي]] (''Anthocoridae'')، [[نيبيڊيئي]] (''Nabidae'')، [[ميريڊيئي]] (''Miridae'')، [[ڪرسوپيڊيئي]] (''Chrysopidae'') ۽ [[ڪونيئوپٽيريجيڊيئي]] (''Coniopterygidae'') شامل آهن.<ref name="Hoddle">Hoddle, Mark S. (1999). [http://www.biocontrol.ucr.edu/bemisia.html The Biology and Management of the Silverleaf Whitefly, ''Bemisia argentifolii'' Bellows and Perring (Homoptera: Aleyrodidae) on Greenhouse Grown Ornamentals].</ref> واپاري طور تي استعمال ٿيندڙ اهم شڪارين ۾ ''[[ڊيلفاسٽس پوسيليس]]'' (''Delphastus pusillus'')، ''[[ميڪرو لوفس ڪيليجينوسس]]'' (''Macrolophus caliginosus'')، ''[[ڪرسوپرلا ڪارنيا]]'' ۽ ''[[ڪرسوپرلا روفيلابرس]]'' شامل آهن.<ref name="Hoddle"/> ''ڊيلفاسٽس پوسيليس'' جا بالغ ۽ ٻچا اڇي مک جي زندگيءَ جي سڀني مرحلن تي خوراڪ حاصل ڪن ٿا، جڏهن ته ''ڪرسوپرلا روفيلابرس'' رڳو نابالغ مرحلن تي حملو ڪري ٿي.<ref name="Hoddle"/> اڇي مک جا ٻيا اهم قدرتي دشمن [[پيراسائٽوئيڊ]] ڀنڀريون آهن، جيڪي ميزبان جي اندر پنهنجي واڌ مڪمل ٿيڻ بعد ان کي ماري ڇڏين ٿيون. انهن ۾ [[Platygasteridae]]، [[Aphelinidae]] ۽ [[Eulophidae]] خاندان جون جنسون شامل آهن.<ref name="Hoddle"/> ''[[انڪارسيا فارموسا]]'' ۽ ''[[ايريٽموسيرس ايريميڪس]]'' واپاري طور موجود ٻه اهم حياتياتي ضابطا ڪندڙ پيراسائٽوئيڊ آهن. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته ''ايريٽموسيرس'' جون جنسون ''بيميسيا ٽيباسي'' جي ڪنٽرول ۾ ''انڪارسيا فارموسا'' کان وڌيڪ مؤثر ثابت ٿين ٿيون.<ref name="Hoddle"/> اڇي مک جي خلاف ڪيترائي [[ڦڦوند]] پڻ قدرتي دشمن طور ڪم ڪن ٿا، جن ۾ ''[[پيسيلومائيسس فيوموسوروسيس]]'' (''Paecilomyces fumosoroseus'')، ''[[ايسڪرسانيا اليئروڊس]]'' (''Aschersonia aleyrodis'')، ''[[ورٽيسيليم ليڪاني]]'' (''Verticillium lecanii'') ۽ ''[[بيوويريا باسيانا]]'' (''Beauveria bassiana'') شامل آهن.<ref name="Hoddle"/> مثال طور ''ويرٽيسيليم ليڪاني'' جا اسپور بيضن تي اسپري ڪرڻ سان لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو بيضا تباهه ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ''بيوويريا باسيانا'' گهٽ گرمي پد ۽ وڌيڪ نمي واري ماحول ۾ مؤثر حياتياتي ضابطو فراهم ڪري ٿي.<ref name="Hoddle"/> === ڪيميائي ضابطو === ==== قدرتي تيل ==== قدرتي تيل پڻ اڇي مک جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. موجوده وقت ۾ [[پيرافين]] تي ٻڌل الٽرا فائن آئل بالغ مکن جي آباد ٿيڻ، آنا ڏيڻ ۽ [[ٽماٽي جي پنن جي پيلي ويڙهجي وڃڻ واري وائرس]] جي منتقلي کي گهٽائڻ ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Schuster & Thompson"/> ان کان سواءِ [[ليمونين]]، [[سيٽرونيلال]]، زيتون، ڪپهه، ارنڊي، مونگ ڦلي، سويا بين، سورج مکي ۽ [[شگر ايپل]] (''Annona squamosa'') جي ٻجن مان حاصل ڪيل تيل به مختلف درجن تائين اثرائتا ثابت ٿيا آهن.<ref name="Chien-Yih">{{Cite journal |last1=Lin |first1=C. Y. |last2=Wu |first2=D. C. |last3=Yu |first3=J. Z. |last4=Chen |first4=B. H. |last5=Wang |first5=C. L. |last6=Ko |first6=W. H. |year=2009 |title=Control of silverleaf whitefly, cotton aphid and kanzawa spider mite with oil and extracts from seeds of sugar apple |journal=Neotropical Entomology |volume=38 |issue=4 |pages=531–536 |doi=10.1590/S1519-566X2009000400016 |pmid=19768275 |doi-access=free}}</ref> ==== حشرن جي واڌ ويجهه جا ضابطا آڻيندڙ دوائون ==== روايتي حشرات ڪش دوائن جي مقابلي ۾ [[پائيريپروڪسيفن]] جهڙا واڌ ويجهه تي اثرانداز ٿيندڙ ضابطا ڪندڙ مرڪب ڪدو، ونگي، ڪڪڙي ۽ ٻين فصلن تي اڇي مک جي آبادي گهٽائڻ ۾ ڪامياب ثابت ٿيا آهن.<ref name="Qureshi">{{Cite journal |last1=Qureshi |first1=M. S. |last2=Midmore |first2=D. J. |last3=Syeda |first3=S. S. |last4=Playford |first4=C. L. |year=2007 |title=Floating row covers and pyriproxyfen help control silverleaf whitefly ''Bemisia tabaci'' Biotype B in zucchini |journal=Australian Journal of Entomology |volume=46 |issue=4 |pages=313–319 |doi=10.1111/j.1440-6055.2007.00600.x}}</ref> === ميخانياتي ضابطو === ==== هٿرادو ڦاسا ۽ ڍڪ ==== [[ايل اي ڊي]] روشنيءَ وارا ڦاسا اڇي مک جي نگراني ۽ ضابطي لاءِ مؤثر ثابت ٿيا آهن. اهي رات جي وقت بالغ مکن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا ۽ فائديمند جيتن کي نقصان نه پهچائيندا آهن.<ref name="Elstein">Elstein, David (2002). New Trap To Control Silverleaf Whiteflies. USDA.</ref> ==== ڦاسائيندڙ فصل ==== [[ڪدو]]، [[ڪينٽالوپ]] ۽ [[ڪڪڙي]] جهڙا فصل اڇي مک کي پاڻ ڏانهن وڌيڪ ڇڪين ٿا، تنهنڪري انهن کي [[ڦاسائيندڙ فصل]] طور استعمال ڪري ٽماٽي جهڙن اهم فصلن کي وائرس کان بچائي سگهجي ٿو.<ref name="Schuster">{{Cite journal |last1=Schuster |first1=D. J. |year=2004 |title=Squash as a trap crop to protect tomato from whitefly-vectored tomato yellow leaf curl |journal=International Journal of Pest Management |volume=50 |issue=4 |pages=281–284 |doi=10.1080/09670870412331284591 |s2cid=84016262}}</ref> === ثقافتي ضابطو === ميزبان فصلن کي هڪ ٻئي کان مناسب فاصلي تي پوکڻ، سياري ۽ بهار جي فصلن مان ٻوٽن جا باقيات ۽ [[گندگاهه]] ختم ڪرڻ، ۽ چانديءَ جهڙي چمڪدار پلاسٽڪ ملچ جو استعمال اڇي مک جي آباد ٿيڻ کي گهٽائي سگهي ٿو.<ref name="UC IPM">UC IPM Pest Management Guidelines: Peppers. December 2009.</ref> خاص طور تي [[ڪڪڙين جو خاندان|ڪڪڙين واري خاندان]] جي فصلن ۾ اهڙا ثقافتي طريقا [[اسڪواش وين ييلوئنگ وائرس]] (SqVYV) جهڙن وائرسن جي پکڙجڻ کي به محدود ڪن ٿا.<ref name="Flores">Flores, A. (2007). On the Guard Against Watermelon Vine Decline. ''Agricultural Research''.</ref> == حوالا == {{Reflist|35em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/veg/leaf/silverleaf_whitefly.htm فلوريڊا يونيورسٽي ۽ انسٽيٽيوٽ آف فوڊ اينڊ ايگريڪلچرل سائنسز جي ''فيچرڊ ڪريچرز'' تي سلورليف اڇي مک] * [https://web.archive.org/web/20090218081553/http://entomology.ifas.ufl.edu/fasulo/whiteflies/wfly0002.htm آمريڪي زراعت کاتي جو وائيٽ فلائي ناليج بيس] * [http://cisr.ucr.edu/silverleaf_whitefly.html سلورليف اڇي مک بابت سينٽر فار انويزو اسپيشيز ريسرچ (CISR) جو خلاصو] * [https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/silverleaf-whitefly سلورليف اڇي مک (''Bemisia argentifolii'') جو نوعي پروفائيل]، [[آمريڪا جي قومي زرعي لائبريري]] جي نيشنل انويزو اسپيشيز انفارميشن سينٽر تي. {{Taxonbar|from=Q1303946}} {{DEFAULTSORT:سلورليف اڇي مک}} [[زمرو:اڇيون مکيون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا هيميپٽيرا]] [[زمرو:زرعي نقصانڪار جيت]] [[زمرو:ٻوٽن جي روڳن جا حشري ناقل]] [[زمرو:1889ع ۾ بيان ڪيل جيت]] [[زمرو:ڀارت جا جيت]] kgqjfp7svtx4k8p5sii6uzont7sroth 0 19179 394459 374329 2026-07-15T07:24:20Z Intisar Ali 8681 /* */ 394459 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني سياستدان (ڄائو 1949ع)}} {{Infobox officeholder | name = اسفنديار ولي خان<br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسفندیار ولی خان}}}}}} | image = Asfandyar Wali Khan.jpg | office = ايم ايس ايس جو صدر | term_start = 2003 | term_end = 2024 | term_start1 = 1999 | term_end1 = 2002 | predecessor1 = [[اجمل خٽڪ]] | successor1 = [[احسان وائين]] | predecessor = [[احسان وائين]] | successor = [[ايمل ولي خان]] | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1949|2|19}} | birth_place = [[چارسده]]، [[اتر-اولهه سرحدي صوبو]]، [[ڊومينين آف پاڪستان|پاڪستان]]<br/>{{small|(موجوده [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]])}} | other_party = [[عوامي نيشنل پارٽي]] (1987ع–2024ع) | spouse = | father = [[عبدالولي خان]] | mother = تاج بي بي | children = [[ايمل ولي خان]] (پٽ) | relatives = [[خان عبدالبهرام خان]] (پرداڏو)<br>[[عبدالغفار خان]] (ڏاڏو)<br>[[عبدالغني خان]] (چاچو)<br>[[عبدالعلي خان]] (چاچو)<br>[[سنگين ولي خان]] (سڳو ڀاءُ) | profession = سياستدان | footnotes = [http://senate.gov.pk/ShowMemberDetail.asp?MemberCode=105&CatCode=6&CatName=Senate+Tenure+(+2003+-+2006) پاڪستان جي پارليامينٽ] }} ''''اسفنديار ولي خان''' (ڄائو: 19 فيبروري 1949ع) پاڪستان جو سياستدان آهي، جيڪو [[عوامي نيشنل پارٽي]] (اي اين پي) جو اڳوڻو مرڪزي صدر رهيو. هو [[خيبر پختونخوا]] جي مشهور سياسي خاندان سان تعلق رکي ٿو. سندس والد [[عبدالولي خان]] پاڪستان جي قومپرست ۽ ترقي پسند سياست جي اهم اڳواڻن مان هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[عبدالغفار خان]] (باچا خان) برصغير جي آزاديءَ جي تحريڪ جو ناميارو اڳواڻ، [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو سرگرم رڪن ۽ [[خدائي خدمتگار]] تحريڪ جو باني هو، جنهن کي عدم تشدد جي فلسفي سبب ”سرحدي گانڌي“ پڻ سڏيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسفند%20يار%20ولي اسفنديار ولي]، ''سنڌيانا انسائيڪلوپيڊيا''.</ref><ref>{{Cite web |url=http://awaminationalparty.org/news/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=1 |title=Awami National Party website |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725025344/http://awaminationalparty.org/news/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=1 |archive-date=25 July 2011 |url-status=dead}}</ref> عوامي نيشنل پارٽي هڪ کاٻي ڌر، پشتون قومپرست ۽ وفاقيت جي حامي سياسي جماعت آهي. هو پارٽيءَ جي باني صدر [[عبدالولي خان]] جو پٽ آهي. اسفنديار ولي خان [[عوامي نيشنل پارٽي]] جو موجوده صدر آهي. هو [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي سينيٽ]] جو ميمبر پڻ رهي چڪو آهي. == خانداني پسمنظر == [[File:The President, Awami National Party of Pakistan Mr. Asfandyar Wali Khan calls on the Prime Minister Dr. Manmohan Singh in New Delhi on July 28, 2004.jpg|thumb|اسفنديار ولي خان 28 جولاءِ 2004ع تي نئين دهليءَ ۾ ڀارت جي وزيراعظم [[من موهن سنگهه]] سان ملاقات ڪندي.]] اسفنديار ولي خان [[چارسده]] ۾ ڄائو، جيڪو [[پشاور]] ڀرسان [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ علائقو آهي. هو [[عبدالولي خان]] ۽ سندس پهرئين گهرواري تاج بي بي جو وڏو پٽ آهي. تاج بي بي جي وفات کان پوءِ عبدالولي خان 1954ع ۾ [[نسيم ولي خان]] سان شادي ڪئي. هن شاديءَ مان [[سنگين ولي خان]] پيدا ٿيو، جيڪو اسفنديار ولي خان جو سڳو ڀاءُ هو.{{Citation needed|date=July 2024}} هو [[عبدالغفار خان]] (باچا خان) جو پوٽو آهي، جنهن برطانوي راڄ دوران [[اتر-اولهه سرحدي صوبو|اتر-اولهه سرحدي صوبي]] ۾ عدم تشدد تي ٻڌل سياسي تحريڪ [[خدائي خدمتگار]] قائم ڪئي ۽ [[مهاتما گانڌي]] جو ويجهو ساٿي هو. اسفنديار ولي خان جو وڏي ڏاڏي جو ڀاءُ [[خان عبدالجبار خان]] برطانوي راڄ جي آخري دور ۽ پاڪستان جي قيام جي شروعاتي زماني ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] طرفان [[اتر-اولهه سرحدي صوبو]] جو وزيراعليٰ رهيو.{{Citation needed|date=July 2024}} === تعليم === اسفنديار ولي خان باغ ولي، ضلعي [[چارسده]] ۾ ڄائو. هن ابتدائي تعليم [[ايچيسن ڪاليج]]، لاهور ۽ [[اسلاميه ڪاليجيئيٽ اسڪول]] مان حاصل ڪئي، جڏهن⁠تہ اعليٰ تعليم [[اسلاميه ڪاليج يونيورسٽي]]، پشاور مان بيچلر جي ڊگري حاصل ڪري مڪمل ڪئي.<ref name="Sindhiana" /><ref>{{Cite web |url=http://awaminationalparty.org/news/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=1 |title=Awami National Party website |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725025344/http://awaminationalparty.org/news/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=1 |archive-date=25 July 2011 |url-status=dead}}</ref> == سياسي زندگي == اسفنديار ولي خان پنهنجي سياسي سرگرمين جي شروعات شاگرديءَ واري دور ۾ زندگي [[پختون اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] ذريعي ڪئي، جڏهن هن [[ايوب خان]] جي حڪومت خلاف هلندڙ شاگرد تحريڪ ۾ حصو ورتو. 1975ع ۾، سندس والد جي [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت خلاف مخالفت سبب کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ جيل ۾ سخت تشدد جو نشانو بڻايو ويو. تشدد دوران سندس وار ۽ نَنهن زبردستي پٽيا ويا ۽ کيس سي ڪلاس جيل ۾ رکيو ويو.<ref>[https://fiverupees.blogspot.com/2008/03/hayat-khan-sherpao-murder.html Hayat Sherpao Khan the murder]. Finally, nothing was proved against him. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617192004/http://fiverupees.blogspot.com/2008/03/hayat-khan-sherpao-murder.html |date=17 June 2008 }} Retrieved 28 March 2008</ref> بعد ۾ [[حيدرآباد ٽربيونل]] کيس 15 سالن جي قيد جي سزا ٻڌائي.<ref>Cowasjee, Ardeshir (21 June 1997) ''The Dawn''.</ref> 1978ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ هو ڪجهه عرصو چونڊ سياست کان پري رهيو ۽ 1990ع ۾ ٻيهر سرگرم ٿيو 1990ع ۾ [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] جو ميمبر چونڊيو ويو، جڏهن⁠تہ 1993ع ۽ 1997ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر رهيو. 2003ع ۾ [[پاڪستان جي سينيٽ]] جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ 2008ع جي عام چونڊن ۾ ٻيهر قومي اسيمبليءَ جو ميمبر منتخب ٿيو. ساڳئي سال کيس قومي اسيمبليءَ جي پرڏيهي معاملن بابت قائمه ڪميٽيءَ جو چيئرمين پڻ چونڊيو ويو.<ref name="Sindhiana" /><ref>{{cite web |title=Asfandyar Wali elected Chairman Standing Committee on Foreign Affairs |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=53020&Itemid=2}}</ref> اسفنديار ولي خان پختون قومپرستي، وفاقيت ۽ جمهوريت جي حمايت ڪندڙ سياستدان طور سڃاتو وڃي ٿو. سندس قيادت هيٺ [[عوامي نيشنل پارٽي]] 2008ع کان 2013ع تائين [[خيبر پختونخوا]] ۾ حڪومت قائم ڪئي، جڏهن⁠تہ وفاق ۽ [[سنڌ]] ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان اتحادي حڪومت جو حصو پڻ رهي.<ref name="Sindhiana" /><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/302108/us-silent-on-visit-of-asfandyar |title=US silent on visit of Asfandyar |website=Dawn}}</ref> 1999ع ۾ اسفنديار ولي خان پهريون ڀيرو [[عوامي نيشنل پارٽي]] جو صدر چونڊيو ويو. 2002ع جي چونڊن ۾ مخالف ڌرين جي اتحاد سبب شڪست کاڌائين ۽ پارٽي صدارت تان استعيفيٰ ڏنائين، پر پوءِ وري بلامقابلي صدر چونڊيو ويو. 2003ع ۾ هو [[پاڪستان جي سينيٽ]] جو ميمبر چونڊيو ويو، جتي ڇهن سالن تائين خدمتون سرانجام ڏنائين. 2008ع جي عام چونڊن ۾ هو ٻيهر قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ سندس پارٽي صوبائي ۽ وفاقي سطح تي حڪومت جو حصو بڻي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20080618022701/http://www.khyber.org/articles/2005/AsfandyarFacingOppositionwithi.shtml Asfandyar facing opposition from family]}}</ref> سيپٽمبر 2008ع ۾ کيس قومي اسيمبليءَ جي پرڏيهي معاملن بابت قائمه ڪميٽيءَ جو چيئرمين چونڊيو ويو.<ref>[http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=53020&Itemid=2 Asfandyar Wali elected Chairman Standing Committee on Foreign Affairs] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928183542/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=53020&Itemid=2 |date=28 September 2011 }}</ref> 2008ع ۾ اخبار ''[[ڊان]]'' موجب هن آمريڪا جو هڪ غيراعلانيل دورو ڪيو، جتي هن [[آمريڪا جي مرڪزي ڪمانڊ]] جي اعليٰ عملدارن سان ملاقاتون ڪيون.<ref>[https://www.dawn.com/news/302108/us-silent-on-visit-of-asfandyar US silent on visit of Asfandyar]</ref> == قتل جي ڪوشش == 3 آڪٽوبر 2008ع تي عيدالفطر جي موقعي تي مهمانن سان ملاقات دوران هڪ خودڪش حملي آور اسفنديار ولي خان کي نشانو بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ هو محفوظ رهيو.<ref>[https://www.dawn.com/news/323786/asfandyar-unfazed-after-suicide-attack Asfandyar unfazed after suicide attack] ''ڊان''، 4 آڪٽوبر 2008ع.</ref><ref>[https://letusbuildpakistan.blogspot.com/2008/10/lion-of-pakhtunkhwa-asfandyar-wali-khan.html Retrieved October 4, 2008]</ref> حملي کان پوءِ به هن دهشتگرديءَ خلاف پنهنجي سياسي موقف تي قائم رهندي جدوجهد جاري رکي. بعض مخالف دعوائن جي ابتڙ، هو لنڊن منتقل نه ٿيو، پر چارسده ۾ رهي پنهنجي پارٽيءَ جي قيادت ڪندو رهيو.{{Citation needed|date=July 2024}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1949ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] q8i3pkz9b8zxdstrcbybq31no5n98y3 394460 394459 2026-07-15T07:24:53Z Intisar Ali 8681 /* */ 394460 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني سياستدان (ڄائو 1949ع)}} {{Infobox officeholder | name = اسفنديار ولي خان<br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسفندیار ولی خان}}}}}} | image = Asfandyar Wali Khan.jpg | office = ايم ايس ايس جو صدر | term_start = 2003 | term_end = 2024 | term_start1 = 1999 | term_end1 = 2002 | predecessor1 = [[اجمل خٽڪ]] | successor1 = [[احسان وائين]] | predecessor = [[احسان وائين]] | successor = [[ايمل ولي خان]] | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1949|2|19}} | birth_place = [[چارسده]]، [[اتر-اولهه سرحدي صوبو]]، [[ڊومينين آف پاڪستان|پاڪستان]]<br/>{{small|(موجوده [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]])}} | other_party = [[عوامي نيشنل پارٽي]] (1987ع–2024ع) | spouse = | father = [[عبدالولي خان]] | mother = تاج بي بي | children = [[ايمل ولي خان]] (پٽ) | relatives = [[خان عبدالبهرام خان]] (پرداڏو)<br>[[عبدالغفار خان]] (ڏاڏو)<br>[[عبدالغني خان]] (چاچو)<br>[[عبدالعلي خان]] (چاچو)<br>[[سنگين ولي خان]] (سڳو ڀاءُ) | profession = سياستدان | footnotes = [http://senate.gov.pk/ShowMemberDetail.asp?MemberCode=105&CatCode=6&CatName=Senate+Tenure+(+2003+-+2006) پاڪستان جي پارليامينٽ] }} ''''اسفنديار ولي خان''' (ڄائو: 19 فيبروري 1949ع) پاڪستان جو سياستدان آهي، جيڪو [[عوامي نيشنل پارٽي]] (اي اين پي) جو اڳوڻو مرڪزي صدر رهيو. هو [[خيبر پختونخوا]] جي مشهور سياسي خاندان سان تعلق رکي ٿو. سندس والد [[عبدالولي خان]] پاڪستان جي قومپرست ۽ ترقي پسند سياست جي اهم اڳواڻن مان هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[عبدالغفار خان]] (باچا خان) برصغير جي آزاديءَ جي تحريڪ جو ناميارو اڳواڻ، [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو سرگرم رڪن ۽ [[خدائي خدمتگار]] تحريڪ جو باني هو، جنهن کي عدم تشدد جي فلسفي سبب ”سرحدي گانڌي“ پڻ سڏيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسفند%20يار%20ولي اسفنديار ولي]، ''سنڌيانا انسائيڪلوپيڊيا''.</ref><ref>{{Cite web |url=http://awaminationalparty.org/news/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=1 |title=Awami National Party website |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725025344/http://awaminationalparty.org/news/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=1 |archive-date=25 July 2011 |url-status=dead}}</ref> عوامي نيشنل پارٽي هڪ کاٻي ڌر، پشتون قومپرست ۽ وفاقيت جي حامي سياسي جماعت آهي. هو پارٽيءَ جي باني صدر [[عبدالولي خان]] جو پٽ آهي. اسفنديار ولي خان [[عوامي نيشنل پارٽي]] جو موجوده صدر آهي. هو [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي سينيٽ]] جو ميمبر پڻ رهي چڪو آهي. == خانداني پسمنظر == [[File:The President, Awami National Party of Pakistan Mr. Asfandyar Wali Khan calls on the Prime Minister Dr. Manmohan Singh in New Delhi on July 28, 2004.jpg|thumb|اسفنديار ولي خان 28 جولاءِ 2004ع تي نئين دهليءَ ۾ ڀارت جي وزيراعظم [[من موهن سنگهه]] سان ملاقات ڪندي.]] اسفنديار ولي خان [[چارسده]] ۾ ڄائو، جيڪو [[پشاور]] ڀرسان [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ علائقو آهي. هو [[عبدالولي خان]] ۽ سندس پهرئين گهرواري تاج بي بي جو وڏو پٽ آهي. تاج بي بي جي وفات کان پوءِ عبدالولي خان 1954ع ۾ [[نسيم ولي خان]] سان شادي ڪئي. هن شاديءَ مان [[سنگين ولي خان]] پيدا ٿيو، جيڪو اسفنديار ولي خان جو سڳو ڀاءُ هو.{{Citation needed|date=July 2024}} هو [[عبدالغفار خان]] (باچا خان) جو پوٽو آهي، جنهن برطانوي راڄ دوران [[اتر-اولهه سرحدي صوبو|اتر-اولهه سرحدي صوبي]] ۾ عدم تشدد تي ٻڌل سياسي تحريڪ [[خدائي خدمتگار]] قائم ڪئي ۽ [[مهاتما گانڌي]] جو ويجهو ساٿي هو. اسفنديار ولي خان جو وڏي ڏاڏي جو ڀاءُ [[خان عبدالجبار خان]] برطانوي راڄ جي آخري دور ۽ پاڪستان جي قيام جي شروعاتي زماني ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] طرفان [[اتر-اولهه سرحدي صوبو]] جو وزيراعليٰ رهيو.{{Citation needed|date=July 2024}} === تعليم === اسفنديار ولي خان باغ ولي، ضلعي [[چارسده]] ۾ ڄائو. هن ابتدائي تعليم [[ايچيسن ڪاليج]]، لاهور ۽ [[اسلاميه ڪاليجيئيٽ اسڪول]] مان حاصل ڪئي، جڏهن⁠تہ اعليٰ تعليم [[اسلاميه ڪاليج يونيورسٽي]]، پشاور مان بيچلر جي ڊگري حاصل ڪري مڪمل ڪئي.<ref name="Sindhiana" /><ref>{{Cite web |url=http://awaminationalparty.org/news/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=1 |title=Awami National Party website |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725025344/http://awaminationalparty.org/news/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=1 |archive-date=25 July 2011 |url-status=dead}}</ref> == سياسي زندگي == اسفنديار ولي خان پنهنجي سياسي سرگرمين جي شروعات شاگرديءَ واري دور ۾ زندگي [[پختون اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] ذريعي ڪئي، جڏهن هن [[ايوب خان]] جي حڪومت خلاف هلندڙ شاگرد تحريڪ ۾ حصو ورتو. 1975ع ۾، سندس والد جي [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت خلاف مخالفت سبب کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ جيل ۾ سخت تشدد جو نشانو بڻايو ويو. تشدد دوران سندس وار ۽ نَنهن زبردستي پٽيا ويا ۽ کيس سي ڪلاس جيل ۾ رکيو ويو.<ref>[https://fiverupees.blogspot.com/2008/03/hayat-khan-sherpao-murder.html Hayat Sherpao Khan the murder]. Finally, nothing was proved against him. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617192004/http://fiverupees.blogspot.com/2008/03/hayat-khan-sherpao-murder.html |date=17 June 2008 }} Retrieved 28 March 2008</ref> بعد ۾ [[حيدرآباد ٽربيونل]] کيس 15 سالن جي قيد جي سزا ٻڌائي.<ref>Cowasjee, Ardeshir (21 June 1997) ''The Dawn''.</ref> 1978ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ هو ڪجهه عرصو چونڊ سياست کان پري رهيو ۽ 1990ع ۾ ٻيهر سرگرم ٿيو 1990ع ۾ [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] جو ميمبر چونڊيو ويو، جڏهن⁠تہ 1993ع ۽ 1997ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر رهيو. 2003ع ۾ [[پاڪستان جي سينيٽ]] جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ 2008ع جي عام چونڊن ۾ ٻيهر قومي اسيمبليءَ جو ميمبر منتخب ٿيو. ساڳئي سال کيس قومي اسيمبليءَ جي پرڏيهي معاملن بابت قائمه ڪميٽيءَ جو چيئرمين پڻ چونڊيو ويو.<ref name="Sindhiana" /><ref>{{cite web |title=Asfandyar Wali elected Chairman Standing Committee on Foreign Affairs |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=53020&Itemid=2}}</ref> اسفنديار ولي خان پختون قومپرستي، وفاقيت ۽ جمهوريت جي حمايت ڪندڙ سياستدان طور سڃاتو وڃي ٿو. سندس قيادت هيٺ [[عوامي نيشنل پارٽي]] 2008ع کان 2013ع تائين [[خيبر پختونخوا]] ۾ حڪومت قائم ڪئي، جڏهن⁠تہ وفاق ۽ [[سنڌ]] ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان اتحادي حڪومت جو حصو پڻ رهي.<ref name="Sindhiana" /><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/302108/us-silent-on-visit-of-asfandyar |title=US silent on visit of Asfandyar |website=Dawn}}</ref> 1999ع ۾ اسفنديار ولي خان پهريون ڀيرو [[عوامي نيشنل پارٽي]] جو صدر چونڊيو ويو. 2002ع جي چونڊن ۾ مخالف ڌرين جي اتحاد سبب شڪست کاڌائين ۽ پارٽي صدارت تان استعيفيٰ ڏنائين، پر پوءِ وري بلامقابلي صدر چونڊيو ويو. 2003ع ۾ هو [[پاڪستان جي سينيٽ]] جو ميمبر چونڊيو ويو، جتي ڇهن سالن تائين خدمتون سرانجام ڏنائين. 2008ع جي عام چونڊن ۾ هو ٻيهر قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ سندس پارٽي صوبائي ۽ وفاقي سطح تي حڪومت جو حصو بڻي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20080618022701/http://www.khyber.org/articles/2005/AsfandyarFacingOppositionwithi.shtml Asfandyar facing opposition from family]}}</ref> سيپٽمبر 2008ع ۾ کيس قومي اسيمبليءَ جي پرڏيهي معاملن بابت قائمه ڪميٽيءَ جو چيئرمين چونڊيو ويو.<ref>[http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=53020&Itemid=2 Asfandyar Wali elected Chairman Standing Committee on Foreign Affairs] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928183542/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=53020&Itemid=2 |date=28 September 2011 }}</ref> 2008ع ۾ اخبار ''[[ڊان]]'' موجب هن آمريڪا جو هڪ غيراعلانيل دورو ڪيو، جتي هن [[آمريڪا جي مرڪزي ڪمانڊ]] جي اعليٰ عملدارن سان ملاقاتون ڪيون.<ref>[https://www.dawn.com/news/302108/us-silent-on-visit-of-asfandyar US silent on visit of Asfandyar]</ref> == قتل جي ڪوشش == 3 آڪٽوبر 2008ع تي عيدالفطر جي موقعي تي مهمانن سان ملاقات دوران هڪ خودڪش حملي آور اسفنديار ولي خان کي نشانو بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ هو محفوظ رهيو.<ref>[https://www.dawn.com/news/323786/asfandyar-unfazed-after-suicide-attack Asfandyar unfazed after suicide attack] ''ڊان''، 4 آڪٽوبر 2008ع.</ref><ref>[https://letusbuildpakistan.blogspot.com/2008/10/lion-of-pakhtunkhwa-asfandyar-wali-khan.html Retrieved October 4, 2008]</ref> حملي کان پوءِ به هن دهشتگرديءَ خلاف پنهنجي سياسي موقف تي قائم رهندي جدوجهد جاري رکي. بعض مخالف دعوائن جي ابتڙ، هو لنڊن منتقل نه ٿيو، پر چارسده ۾ رهي پنهنجي پارٽيءَ جي قيادت ڪندو رهيو.{{Citation needed|date=July 2024}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1949ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] krrsrd7e0qn6bdxo770wjrrigsrues7 394461 394460 2026-07-15T07:27:10Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[اسفند يار ولي]] کي [[اسفنديار ولي]] ڏانھن چوريو 394460 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني سياستدان (ڄائو 1949ع)}} {{Infobox officeholder | name = اسفنديار ولي خان<br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسفندیار ولی خان}}}}}} | image = Asfandyar Wali Khan.jpg | office = ايم ايس ايس جو صدر | term_start = 2003 | term_end = 2024 | term_start1 = 1999 | term_end1 = 2002 | predecessor1 = [[اجمل خٽڪ]] | successor1 = [[احسان وائين]] | predecessor = [[احسان وائين]] | successor = [[ايمل ولي خان]] | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1949|2|19}} | birth_place = [[چارسده]]، [[اتر-اولهه سرحدي صوبو]]، [[ڊومينين آف پاڪستان|پاڪستان]]<br/>{{small|(موجوده [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]])}} | other_party = [[عوامي نيشنل پارٽي]] (1987ع–2024ع) | spouse = | father = [[عبدالولي خان]] | mother = تاج بي بي | children = [[ايمل ولي خان]] (پٽ) | relatives = [[خان عبدالبهرام خان]] (پرداڏو)<br>[[عبدالغفار خان]] (ڏاڏو)<br>[[عبدالغني خان]] (چاچو)<br>[[عبدالعلي خان]] (چاچو)<br>[[سنگين ولي خان]] (سڳو ڀاءُ) | profession = سياستدان | footnotes = [http://senate.gov.pk/ShowMemberDetail.asp?MemberCode=105&CatCode=6&CatName=Senate+Tenure+(+2003+-+2006) پاڪستان جي پارليامينٽ] }} ''''اسفنديار ولي خان''' (ڄائو: 19 فيبروري 1949ع) پاڪستان جو سياستدان آهي، جيڪو [[عوامي نيشنل پارٽي]] (اي اين پي) جو اڳوڻو مرڪزي صدر رهيو. هو [[خيبر پختونخوا]] جي مشهور سياسي خاندان سان تعلق رکي ٿو. سندس والد [[عبدالولي خان]] پاڪستان جي قومپرست ۽ ترقي پسند سياست جي اهم اڳواڻن مان هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[عبدالغفار خان]] (باچا خان) برصغير جي آزاديءَ جي تحريڪ جو ناميارو اڳواڻ، [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو سرگرم رڪن ۽ [[خدائي خدمتگار]] تحريڪ جو باني هو، جنهن کي عدم تشدد جي فلسفي سبب ”سرحدي گانڌي“ پڻ سڏيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسفند%20يار%20ولي اسفنديار ولي]، ''سنڌيانا انسائيڪلوپيڊيا''.</ref><ref>{{Cite web |url=http://awaminationalparty.org/news/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=1 |title=Awami National Party website |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725025344/http://awaminationalparty.org/news/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=1 |archive-date=25 July 2011 |url-status=dead}}</ref> عوامي نيشنل پارٽي هڪ کاٻي ڌر، پشتون قومپرست ۽ وفاقيت جي حامي سياسي جماعت آهي. هو پارٽيءَ جي باني صدر [[عبدالولي خان]] جو پٽ آهي. اسفنديار ولي خان [[عوامي نيشنل پارٽي]] جو موجوده صدر آهي. هو [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي سينيٽ]] جو ميمبر پڻ رهي چڪو آهي. == خانداني پسمنظر == [[File:The President, Awami National Party of Pakistan Mr. Asfandyar Wali Khan calls on the Prime Minister Dr. Manmohan Singh in New Delhi on July 28, 2004.jpg|thumb|اسفنديار ولي خان 28 جولاءِ 2004ع تي نئين دهليءَ ۾ ڀارت جي وزيراعظم [[من موهن سنگهه]] سان ملاقات ڪندي.]] اسفنديار ولي خان [[چارسده]] ۾ ڄائو، جيڪو [[پشاور]] ڀرسان [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ علائقو آهي. هو [[عبدالولي خان]] ۽ سندس پهرئين گهرواري تاج بي بي جو وڏو پٽ آهي. تاج بي بي جي وفات کان پوءِ عبدالولي خان 1954ع ۾ [[نسيم ولي خان]] سان شادي ڪئي. هن شاديءَ مان [[سنگين ولي خان]] پيدا ٿيو، جيڪو اسفنديار ولي خان جو سڳو ڀاءُ هو.{{Citation needed|date=July 2024}} هو [[عبدالغفار خان]] (باچا خان) جو پوٽو آهي، جنهن برطانوي راڄ دوران [[اتر-اولهه سرحدي صوبو|اتر-اولهه سرحدي صوبي]] ۾ عدم تشدد تي ٻڌل سياسي تحريڪ [[خدائي خدمتگار]] قائم ڪئي ۽ [[مهاتما گانڌي]] جو ويجهو ساٿي هو. اسفنديار ولي خان جو وڏي ڏاڏي جو ڀاءُ [[خان عبدالجبار خان]] برطانوي راڄ جي آخري دور ۽ پاڪستان جي قيام جي شروعاتي زماني ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] طرفان [[اتر-اولهه سرحدي صوبو]] جو وزيراعليٰ رهيو.{{Citation needed|date=July 2024}} === تعليم === اسفنديار ولي خان باغ ولي، ضلعي [[چارسده]] ۾ ڄائو. هن ابتدائي تعليم [[ايچيسن ڪاليج]]، لاهور ۽ [[اسلاميه ڪاليجيئيٽ اسڪول]] مان حاصل ڪئي، جڏهن⁠تہ اعليٰ تعليم [[اسلاميه ڪاليج يونيورسٽي]]، پشاور مان بيچلر جي ڊگري حاصل ڪري مڪمل ڪئي.<ref name="Sindhiana" /><ref>{{Cite web |url=http://awaminationalparty.org/news/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=1 |title=Awami National Party website |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725025344/http://awaminationalparty.org/news/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=1 |archive-date=25 July 2011 |url-status=dead}}</ref> == سياسي زندگي == اسفنديار ولي خان پنهنجي سياسي سرگرمين جي شروعات شاگرديءَ واري دور ۾ زندگي [[پختون اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] ذريعي ڪئي، جڏهن هن [[ايوب خان]] جي حڪومت خلاف هلندڙ شاگرد تحريڪ ۾ حصو ورتو. 1975ع ۾، سندس والد جي [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت خلاف مخالفت سبب کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ جيل ۾ سخت تشدد جو نشانو بڻايو ويو. تشدد دوران سندس وار ۽ نَنهن زبردستي پٽيا ويا ۽ کيس سي ڪلاس جيل ۾ رکيو ويو.<ref>[https://fiverupees.blogspot.com/2008/03/hayat-khan-sherpao-murder.html Hayat Sherpao Khan the murder]. Finally, nothing was proved against him. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617192004/http://fiverupees.blogspot.com/2008/03/hayat-khan-sherpao-murder.html |date=17 June 2008 }} Retrieved 28 March 2008</ref> بعد ۾ [[حيدرآباد ٽربيونل]] کيس 15 سالن جي قيد جي سزا ٻڌائي.<ref>Cowasjee, Ardeshir (21 June 1997) ''The Dawn''.</ref> 1978ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ هو ڪجهه عرصو چونڊ سياست کان پري رهيو ۽ 1990ع ۾ ٻيهر سرگرم ٿيو 1990ع ۾ [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] جو ميمبر چونڊيو ويو، جڏهن⁠تہ 1993ع ۽ 1997ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر رهيو. 2003ع ۾ [[پاڪستان جي سينيٽ]] جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ 2008ع جي عام چونڊن ۾ ٻيهر قومي اسيمبليءَ جو ميمبر منتخب ٿيو. ساڳئي سال کيس قومي اسيمبليءَ جي پرڏيهي معاملن بابت قائمه ڪميٽيءَ جو چيئرمين پڻ چونڊيو ويو.<ref name="Sindhiana" /><ref>{{cite web |title=Asfandyar Wali elected Chairman Standing Committee on Foreign Affairs |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=53020&Itemid=2}}</ref> اسفنديار ولي خان پختون قومپرستي، وفاقيت ۽ جمهوريت جي حمايت ڪندڙ سياستدان طور سڃاتو وڃي ٿو. سندس قيادت هيٺ [[عوامي نيشنل پارٽي]] 2008ع کان 2013ع تائين [[خيبر پختونخوا]] ۾ حڪومت قائم ڪئي، جڏهن⁠تہ وفاق ۽ [[سنڌ]] ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان اتحادي حڪومت جو حصو پڻ رهي.<ref name="Sindhiana" /><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/302108/us-silent-on-visit-of-asfandyar |title=US silent on visit of Asfandyar |website=Dawn}}</ref> 1999ع ۾ اسفنديار ولي خان پهريون ڀيرو [[عوامي نيشنل پارٽي]] جو صدر چونڊيو ويو. 2002ع جي چونڊن ۾ مخالف ڌرين جي اتحاد سبب شڪست کاڌائين ۽ پارٽي صدارت تان استعيفيٰ ڏنائين، پر پوءِ وري بلامقابلي صدر چونڊيو ويو. 2003ع ۾ هو [[پاڪستان جي سينيٽ]] جو ميمبر چونڊيو ويو، جتي ڇهن سالن تائين خدمتون سرانجام ڏنائين. 2008ع جي عام چونڊن ۾ هو ٻيهر قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ سندس پارٽي صوبائي ۽ وفاقي سطح تي حڪومت جو حصو بڻي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20080618022701/http://www.khyber.org/articles/2005/AsfandyarFacingOppositionwithi.shtml Asfandyar facing opposition from family]}}</ref> سيپٽمبر 2008ع ۾ کيس قومي اسيمبليءَ جي پرڏيهي معاملن بابت قائمه ڪميٽيءَ جو چيئرمين چونڊيو ويو.<ref>[http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=53020&Itemid=2 Asfandyar Wali elected Chairman Standing Committee on Foreign Affairs] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928183542/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=53020&Itemid=2 |date=28 September 2011 }}</ref> 2008ع ۾ اخبار ''[[ڊان]]'' موجب هن آمريڪا جو هڪ غيراعلانيل دورو ڪيو، جتي هن [[آمريڪا جي مرڪزي ڪمانڊ]] جي اعليٰ عملدارن سان ملاقاتون ڪيون.<ref>[https://www.dawn.com/news/302108/us-silent-on-visit-of-asfandyar US silent on visit of Asfandyar]</ref> == قتل جي ڪوشش == 3 آڪٽوبر 2008ع تي عيدالفطر جي موقعي تي مهمانن سان ملاقات دوران هڪ خودڪش حملي آور اسفنديار ولي خان کي نشانو بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ هو محفوظ رهيو.<ref>[https://www.dawn.com/news/323786/asfandyar-unfazed-after-suicide-attack Asfandyar unfazed after suicide attack] ''ڊان''، 4 آڪٽوبر 2008ع.</ref><ref>[https://letusbuildpakistan.blogspot.com/2008/10/lion-of-pakhtunkhwa-asfandyar-wali-khan.html Retrieved October 4, 2008]</ref> حملي کان پوءِ به هن دهشتگرديءَ خلاف پنهنجي سياسي موقف تي قائم رهندي جدوجهد جاري رکي. بعض مخالف دعوائن جي ابتڙ، هو لنڊن منتقل نه ٿيو، پر چارسده ۾ رهي پنهنجي پارٽيءَ جي قيادت ڪندو رهيو.{{Citation needed|date=July 2024}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1949ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] krrsrd7e0qn6bdxo770wjrrigsrues7 0 23439 394555 374487 2026-07-15T11:51:06Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٽپال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 394555 wikitext text/x-wiki اولاڪ/ اولاق: آڳاٽي وقت ۾ سنڌ ۾ -ٽپال- پهچائيندڙ [[گهوڙو]] يا اُٺ اولاڪ سڏبو هو. اصل ۾ ”الاغ“ عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو -ٽپال- پهچائڻ واري خاص گهوڙي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ انهيءَ لفظ جو اچار ’اولاڪ‘ يا ’اولاق‘ ڪري ڪم آڻيندا آهن. -ترڪي- ٻوليءَ ۾ ’اُلاغ‘ جي معنيٰ آهي ”-ٽپال- جي چوڪي“. اُن زماني ۾ -ٽپال- پهچائڻ لاءِ سرڪاري گهوڙا مقرر هئا، جيڪي چئن ڪوهن تي بدلبا هئا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%88%D9%84%D8%A7%DA%AA/%20%D8%A7%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%82 اولاڪ/ اولاق : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ٽپال]] gm40txl13ndxqwigl3v95z7wstnu05w 0 29347 394393 200532 2026-07-14T22:05:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 394393 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==شڪل شبيه== هن جي پرن جي پکيڙ 57 سينٽي ميٽرن کان 64 سينٽي ميٽرن تائين هوندي آهي. جڏهن ته پڇ 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽرن تائين هوندو اٿس. هن جي بت جي ڊيگهه 28 سينٽي ميٽر ٿئي ٿي. رنگ سرمائي ناسي ٿئي ٿو. اک جي مٿان هلڪو اڇو پٽو ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ڪاريون ليڪون ٿينديون آهن. پرن جي انهيءَ پکيڙ سبب ديسي ڇاپاڪي کان ڪجهه مٿڀرو ۽ اڏامڻ ۾ تيز هوندو آهي. هي پکي سنڌ جي ٿر واري علائقي ۽ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۾ ڏٺو ويو آهي. سندس ڄنگهون گهڻيون ڪمزور هونديون آهن، جيڪي اڏامڻ مهل پوئين پاسي ڪري جسم کي اڏامڻ مهل متوازن بـه رکـنـدو آهـي. ديـسـي ڇـاپـاڪـي کان رنگ ۾ مختـلـف ٿـئي ٿو. هن جو رنگ پيلو سرمائي ٿئي. نَرَ کي اڇا چٽا ٿين ٿا. ماديءَ ۾ چٽا اڇن جي بجاءِ پيلي رنگ ڏانهن مائل هوندا آهن. هي پکي چترال ۽ گلگت واري پاسي گهڻو ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ ۾ هي پکي کيرٿر جبل سان، خاص طور تي لڪيءَ وارن جبلن ۾ ڏٺو ويو آهي. ==گذران== هن جو گذرسفر جيتن جڻين تي آهي. ڏينهن جو ٻوڙن ۽ وڻن جي اجهي ۾ رهي ٿو. رات جو شڪار لاءِ نڪري ٿو. سندس اڏام ٻن ميٽرن کان 300 ميٽرن تائين ٿئي ٿي. ان کان وڌيڪ اڏامي ڪو نه سگهندو آهي. هن کي مرگلا جي لاهاندين، باراڻ ڊئم لڳ بنون، خيبرپختونخواه خضر گنجي پارڪ لڳ ڪوئٽا ۾ به ڏٺو ويو آهي. ==سنڌ ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|left|thumb|سندس آنا]] هي پکي سنڌ ۾ قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ ۾ واريءَ تي آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. ان کان سواءِ مئي، جون جا مهينا هن جي لڳ جا مهينا آهن ۽ جولاءِ ۾ آنا لاهيندو آهي ۽ آگسٽ ۾ آنا ڦوڙيندو آهي. هيءُ 2 کان 3 آنا ڏيئي ٿو. آنن تي مادي آرو ڪندي آهي، جيڪو 17، 18 ڏينهن تائين هلندو آهي. سج لٿي مهل هن پکيءَ جو آواز ’چُوئي! چُوئي!‘ ٻڌبو آهي.<ref>ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN: 978-969-9098-80-2) سال: 2012</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] qyg9kir4pmwugmhidzwf57x063jfbe5 394394 394393 2026-07-15T05:06:30Z Intisar Ali 8681 394394 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==گذران== هن جو گذرسفر جيتن جڻين تي آهي. ڏينهن جو ٻوڙن ۽ وڻن جي اجهي ۾ رهي ٿو. رات جو شڪار لاءِ نڪري ٿو. سندس اڏام ٻن ميٽرن کان 300 ميٽرن تائين ٿئي ٿي. ان کان وڌيڪ اڏامي ڪو نه سگهندو آهي. هن کي مرگلا جي لاهاندين، باراڻ ڊئم لڳ بنون، خيبرپختونخواه خضر گنجي پارڪ لڳ ڪوئٽا ۾ به ڏٺو ويو آهي. ==سنڌ ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|left|thumb|سندس آنا]] هي پکي سنڌ ۾ قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ ۾ واريءَ تي آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. ان کان سواءِ مئي، جون جا مهينا هن جي لڳ جا مهينا آهن ۽ جولاءِ ۾ آنا لاهيندو آهي ۽ آگسٽ ۾ آنا ڦوڙيندو آهي. هيءُ 2 کان 3 آنا ڏيئي ٿو. آنن تي مادي آرو ڪندي آهي، جيڪو 17، 18 ڏينهن تائين هلندو آهي. سج لٿي مهل هن پکيءَ جو آواز ’چُوئي! چُوئي!‘ ٻڌبو آهي.<ref>ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN: 978-969-9098-80-2) سال: 2012</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] e767frlbc8pax622yb5ftez6anrkbgc 394395 394394 2026-07-15T05:06:55Z Intisar Ali 8681 394395 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==سنڌ ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|left|thumb|سندس آنا]] هي پکي سنڌ ۾ قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ ۾ واريءَ تي آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. ان کان سواءِ مئي، جون جا مهينا هن جي لڳ جا مهينا آهن ۽ جولاءِ ۾ آنا لاهيندو آهي ۽ آگسٽ ۾ آنا ڦوڙيندو آهي. هيءُ 2 کان 3 آنا ڏيئي ٿو. آنن تي مادي آرو ڪندي آهي، جيڪو 17، 18 ڏينهن تائين هلندو آهي. سج لٿي مهل هن پکيءَ جو آواز ’چُوئي! چُوئي!‘ ٻڌبو آهي.<ref>ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN: 978-969-9098-80-2) سال: 2012</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] qi8pac710cy0a5gpastj0heblnpch20 394396 394395 2026-07-15T05:07:15Z Intisar Ali 8681 394396 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] b88n0r8qzaxl4hx5knrr12zdroidfnk 394406 394396 2026-07-15T05:18:38Z Intisar Ali 8681 394406 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] (''Red-necked nightjar'') [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfnp|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي.<ref name="cocker" /> عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|cuick, cuick}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|wuk, wuk, wuk}}''، دٻيل ''oak, oak'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] 6sbexv3p6hkqbdi4qb96cjoqqh64115 394407 394406 2026-07-15T05:19:52Z Intisar Ali 8681 /* */ 394407 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[Systema Naturae]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfnp|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''Caprimulgus'' لاطيني لفظن ''capra'' (ٻڪري) ۽ ''mulgere'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfnp|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''europaeus'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfnp|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "Nightjar"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "churn owl"، "fern owl"، "dor hawk" ۽ "moth hawk".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[Caprimulgidae]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[Caprimulgus]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي (clinal) نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي (Nominate) ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfnp|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] (''Red-necked nightjar'') [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfnp|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي.<ref name="cocker" /> عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|cuick, cuick}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|wuk, wuk, wuk}}''، دٻيل ''oak, oak'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] gimv0npm2ow1odqq5nm5o31ex3vnk2a 394408 394407 2026-07-15T05:21:05Z Intisar Ali 8681 394408 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[Systema Naturae]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfnp|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''Caprimulgus'' لاطيني لفظن ''capra'' (ٻڪري) ۽ ''mulgere'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfnp|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''europaeus'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfnp|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "Nightjar"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "churn owl"، "fern owl"، "dor hawk" ۽ "moth hawk".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[Caprimulgidae]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[Caprimulgus]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي (clinal) نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي (Nominate) ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfnp|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] (''Red-necked nightjar'') [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfnp|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي.<ref name="cocker" /> عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|cuick, cuick}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|wuk, wuk, wuk}}''، دٻيل ''oak, oak'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (loop migration) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] aufln3czxv2keespzygsjlpx66rmee9 394409 394408 2026-07-15T05:22:38Z Intisar Ali 8681 394409 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[Systema Naturae]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfnp|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''Caprimulgus'' لاطيني لفظن ''capra'' (ٻڪري) ۽ ''mulgere'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfnp|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''europaeus'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfnp|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "Nightjar"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "churn owl"، "fern owl"، "dor hawk" ۽ "moth hawk".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[Caprimulgidae]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[Caprimulgus]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي (clinal) نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي (Nominate) ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfnp|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] (''Red-necked nightjar'') [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfnp|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي.<ref name="cocker" /> عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|cuick, cuick}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|wuk, wuk, wuk}}''، دٻيل ''oak, oak'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (loop migration) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (camouflage) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfnp|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (monogamous) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (pellet) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (tapetum lucidum) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (echolocation) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] m4wub08fkk1z84frr0x1cdridnarf7h 394410 394409 2026-07-15T05:23:33Z Intisar Ali 8681 394410 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[Systema Naturae]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfnp|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''Caprimulgus'' لاطيني لفظن ''capra'' (ٻڪري) ۽ ''mulgere'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfnp|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''europaeus'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfnp|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "Nightjar"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "churn owl"، "fern owl"، "dor hawk" ۽ "moth hawk".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[Caprimulgidae]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[Caprimulgus]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي (clinal) نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي (Nominate) ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfnp|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] (''Red-necked nightjar'') [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfnp|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي.<ref name="cocker" /> عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|cuick, cuick}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|wuk, wuk, wuk}}''، دٻيل ''oak, oak'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (loop migration) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (camouflage) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfnp|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (monogamous) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (pellet) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (tapetum lucidum) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (echolocation) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (biting louse) شامل آهي،<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (feather mite) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (avian malaria) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[Leucocytozoon caprimulgi]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] 4hwhklejl7e5pigt61txk7yixh8054m 394411 394410 2026-07-15T05:24:12Z Intisar Ali 8681 394411 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[Systema Naturae]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfnp|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''Caprimulgus'' لاطيني لفظن ''capra'' (ٻڪري) ۽ ''mulgere'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfnp|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''europaeus'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfnp|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "Nightjar"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "churn owl"، "fern owl"، "dor hawk" ۽ "moth hawk".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[Caprimulgidae]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[Caprimulgus]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي (clinal) نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي (Nominate) ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfnp|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] (''Red-necked nightjar'') [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfnp|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي.<ref name="cocker" /> عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|cuick, cuick}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|wuk, wuk, wuk}}''، دٻيل ''oak, oak'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (loop migration) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (camouflage) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfnp|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (monogamous) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (pellet) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (tapetum lucidum) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (echolocation) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (biting louse) شامل آهي،<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (feather mite) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (avian malaria) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[Leucocytozoon caprimulgi]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' (Least Concern) جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (Red List) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] k5lcuyl8tvft870eb4ju4m1bzsapjpt 394412 394411 2026-07-15T05:24:59Z Intisar Ali 8681 394412 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[Systema Naturae]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfnp|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''Caprimulgus'' لاطيني لفظن ''capra'' (ٻڪري) ۽ ''mulgere'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfnp|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''europaeus'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfnp|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "Nightjar"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "churn owl"، "fern owl"، "dor hawk" ۽ "moth hawk".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[Caprimulgidae]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[Caprimulgus]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي (clinal) نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي (Nominate) ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfnp|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] (''Red-necked nightjar'') [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfnp|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي.<ref name="cocker" /> عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|cuick, cuick}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|wuk, wuk, wuk}}''، دٻيل ''oak, oak'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (loop migration) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (camouflage) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfnp|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (monogamous) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (pellet) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (tapetum lucidum) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (echolocation) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (biting louse) شامل آهي،<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (feather mite) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (avian malaria) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[Leucocytozoon caprimulgi]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' (Least Concern) جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (Red List) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''Love in the Valley'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''Calm is the Fragrant Air'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''Fern Hill'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''Afterwards'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''Divers'' جي آخري گيت ''Time, As a Symptom'' ۾ "Nightjar" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''Caprimulgus'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''goatsucker''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''Ziegenmelker''، پولش ''kozodój'' ۽ اطالوي ''succiacapre''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfnp|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''puckeridge''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''Lich fowl''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''Gabble Ratchet'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[Wild Hunt]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] 9g3aaq3rpj0m31dwq5xwokblh83hrzt 394413 394412 2026-07-15T05:27:05Z Intisar Ali 8681 394413 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[Systema Naturae]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfnp|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''Caprimulgus'' لاطيني لفظن ''capra'' (ٻڪري) ۽ ''mulgere'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfnp|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''europaeus'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfnp|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "Nightjar"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "churn owl"، "fern owl"، "dor hawk" ۽ "moth hawk".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[Caprimulgidae]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[Caprimulgus]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي (clinal) نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي (Nominate) ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfnp|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] (''Red-necked nightjar'') [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfnp|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي.<ref name="cocker" /> عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|cuick, cuick}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|wuk, wuk, wuk}}''، دٻيل ''oak, oak'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (loop migration) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (camouflage) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfnp|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (monogamous) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (pellet) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (tapetum lucidum) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (echolocation) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (biting louse) شامل آهي،<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (feather mite) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (avian malaria) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[Leucocytozoon caprimulgi]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' (Least Concern) جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (Red List) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''Love in the Valley'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''Calm is the Fragrant Air'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''Fern Hill'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''Afterwards'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''Divers'' جي آخري گيت ''Time, As a Symptom'' ۾ "Nightjar" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''Caprimulgus'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''goatsucker''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''Ziegenmelker''، پولش ''kozodój'' ۽ اطالوي ''succiacapre''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfnp|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''puckeridge''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''Lich fowl''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''Gabble Ratchet'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[Wild Hunt]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] oofzdmz01tqqeeinvevvpgacd6qvt6k 394414 394413 2026-07-15T05:30:12Z Intisar Ali 8681 394414 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[Systema Naturae]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''Caprimulgus'' لاطيني لفظن ''capra'' (ٻڪري) ۽ ''mulgere'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''europaeus'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfnp|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] (''Red-necked nightjar'') [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfnp|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي.<ref name="cocker" /> عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|cuick, cuick}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|wuk, wuk, wuk}}''، دٻيل ''oak, oak'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (loop migration) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (camouflage) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfnp|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (monogamous) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (pellet) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (tapetum lucidum) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (echolocation) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (biting louse) شامل آهي،<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (feather mite) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (avian malaria) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[Leucocytozoon caprimulgi]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' (Least Concern) جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (Red List) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''Love in the Valley'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''Calm is the Fragrant Air'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''Fern Hill'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''Afterwards'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''Divers'' جي آخري گيت ''Time, As a Symptom'' ۾ "Nightjar" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''Caprimulgus'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''goatsucker''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''Ziegenmelker''، پولش ''kozodój'' ۽ اطالوي ''succiacapre''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfnp|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''puckeridge''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''Lich fowl''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''Gabble Ratchet'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[Wild Hunt]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] bsjm6rjc9a4kqdipt0ylcq1q7n8ihpv 394415 394414 2026-07-15T05:31:06Z Intisar Ali 8681 394415 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''capra'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''europaeus'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfnp|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] (''Red-necked nightjar'') [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfnp|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي.<ref name="cocker" /> عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|cuick, cuick}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|wuk, wuk, wuk}}''، دٻيل ''oak, oak'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (loop migration) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (camouflage) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfnp|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (monogamous) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (pellet) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (tapetum lucidum) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (echolocation) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (biting louse) شامل آهي،<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (feather mite) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (avian malaria) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[Leucocytozoon caprimulgi]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' (Least Concern) جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (Red List) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''Love in the Valley'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''Calm is the Fragrant Air'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''Fern Hill'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''Afterwards'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''Divers'' جي آخري گيت ''Time, As a Symptom'' ۾ "Nightjar" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''Caprimulgus'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''goatsucker''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''Ziegenmelker''، پولش ''kozodój'' ۽ اطالوي ''succiacapre''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfnp|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''puckeridge''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''Lich fowl''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''Gabble Ratchet'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[Wild Hunt]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] 9lfnyo1p7uchzkdssjqkz1hqerv7en1 394416 394415 2026-07-15T05:31:38Z Intisar Ali 8681 394416 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''capra'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfnp|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] (''Red-necked nightjar'') [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfnp|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي.<ref name="cocker" /> عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|cuick, cuick}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|wuk, wuk, wuk}}''، دٻيل ''oak, oak'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (loop migration) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (camouflage) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfnp|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (monogamous) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (pellet) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (tapetum lucidum) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (echolocation) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (biting louse) شامل آهي،<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (feather mite) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (avian malaria) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[Leucocytozoon caprimulgi]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' (Least Concern) جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (Red List) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''Love in the Valley'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''Calm is the Fragrant Air'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''Fern Hill'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''Afterwards'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''Divers'' جي آخري گيت ''Time, As a Symptom'' ۾ "Nightjar" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''Caprimulgus'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''goatsucker''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''Ziegenmelker''، پولش ''kozodój'' ۽ اطالوي ''succiacapre''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfnp|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''puckeridge''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''Lich fowl''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''Gabble Ratchet'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[Wild Hunt]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] jzgxivp6st05czac3wzhovt3cvspf9b 394417 394416 2026-07-15T05:31:59Z Intisar Ali 8681 394417 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''ڪيپرا'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfnp|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] (''Red-necked nightjar'') [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfnp|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي.<ref name="cocker" /> عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|cuick, cuick}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|wuk, wuk, wuk}}''، دٻيل ''oak, oak'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (loop migration) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (camouflage) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfnp|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (monogamous) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (pellet) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (tapetum lucidum) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (echolocation) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (biting louse) شامل آهي،<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (feather mite) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (avian malaria) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[Leucocytozoon caprimulgi]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' (Least Concern) جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (Red List) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''Love in the Valley'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''Calm is the Fragrant Air'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''Fern Hill'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''Afterwards'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''Divers'' جي آخري گيت ''Time, As a Symptom'' ۾ "Nightjar" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''Caprimulgus'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''goatsucker''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''Ziegenmelker''، پولش ''kozodój'' ۽ اطالوي ''succiacapre''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfnp|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''puckeridge''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''Lich fowl''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''Gabble Ratchet'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[Wild Hunt]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] 70ca51w7n18uj0wxqlfi9d9fscd9bt7 394418 394417 2026-07-15T05:32:38Z Intisar Ali 8681 394418 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''ڪيپرا'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfn|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] (''Red-necked nightjar'') [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfnp|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي.<ref name="cocker" /> عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|cuick, cuick}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|wuk, wuk, wuk}}''، دٻيل ''oak, oak'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (loop migration) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (camouflage) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfnp|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (monogamous) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (pellet) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (tapetum lucidum) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (echolocation) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (biting louse) شامل آهي،<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (feather mite) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (avian malaria) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[Leucocytozoon caprimulgi]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' (Least Concern) جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (Red List) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''Love in the Valley'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''Calm is the Fragrant Air'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''Fern Hill'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''Afterwards'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''Divers'' جي آخري گيت ''Time, As a Symptom'' ۾ "Nightjar" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''Caprimulgus'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''goatsucker''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''Ziegenmelker''، پولش ''kozodój'' ۽ اطالوي ''succiacapre''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfnp|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''puckeridge''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''Lich fowl''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''Gabble Ratchet'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[Wild Hunt]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] cnlijzhh4q2gutpwc2fcepek4obahqk 394419 394418 2026-07-15T05:34:05Z Intisar Ali 8681 394419 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''ڪيپرا'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfn|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfn|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي.<ref name="cocker" /> عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|cuick, cuick}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|wuk, wuk, wuk}}''، دٻيل ''oak, oak'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (loop migration) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (camouflage) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfnp|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (monogamous) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (pellet) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (tapetum lucidum) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (echolocation) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (biting louse) شامل آهي،<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (feather mite) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (avian malaria) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[Leucocytozoon caprimulgi]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' (Least Concern) جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (Red List) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''Love in the Valley'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''Calm is the Fragrant Air'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''Fern Hill'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''Afterwards'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''Divers'' جي آخري گيت ''Time, As a Symptom'' ۾ "Nightjar" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''Caprimulgus'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''goatsucker''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''Ziegenmelker''، پولش ''kozodój'' ۽ اطالوي ''succiacapre''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfnp|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''puckeridge''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''Lich fowl''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''Gabble Ratchet'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[Wild Hunt]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] 0xu64gdf2bl8nrk744ugdj7m8yxbkio 394420 394419 2026-07-15T05:35:57Z Intisar Ali 8681 394420 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''ڪيپرا'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfn|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfn|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي.<ref name="cocker" /> عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|ڪئڪ, ڪئڪ}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|وڪ, وڪ, وڪ}}''، دٻيل ''اوڪ, اوڪ'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (loop migration) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (camouflage) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfnp|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (monogamous) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (pellet) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (tapetum lucidum) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (echolocation) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (biting louse) شامل آهي،<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (feather mite) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (avian malaria) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[Leucocytozoon caprimulgi]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' (Least Concern) جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (Red List) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''Love in the Valley'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''Calm is the Fragrant Air'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''Fern Hill'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''Afterwards'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''Divers'' جي آخري گيت ''Time, As a Symptom'' ۾ "Nightjar" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''Caprimulgus'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''goatsucker''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''Ziegenmelker''، پولش ''kozodój'' ۽ اطالوي ''succiacapre''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfnp|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''puckeridge''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''Lich fowl''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''Gabble Ratchet'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[Wild Hunt]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] 44a9xrd7w57qs0zch4otb9odapmxudo 394421 394420 2026-07-15T05:37:05Z Intisar Ali 8681 394421 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''ڪيپرا'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfn|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfn|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي. عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|ڪئڪ, ڪئڪ}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|وڪ, وڪ, وڪ}}''، دٻيل ''اوڪ, اوڪ'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (loop migration) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (camouflage) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfnp|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (monogamous) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (pellet) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (tapetum lucidum) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (echolocation) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (biting louse) شامل آهي،<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (feather mite) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (avian malaria) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[Leucocytozoon caprimulgi]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' (Least Concern) جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (Red List) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''Love in the Valley'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''Calm is the Fragrant Air'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''Fern Hill'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''Afterwards'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''Divers'' جي آخري گيت ''Time, As a Symptom'' ۾ "Nightjar" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''Caprimulgus'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''goatsucker''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''Ziegenmelker''، پولش ''kozodój'' ۽ اطالوي ''succiacapre''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfnp|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''puckeridge''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''Lich fowl''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''Gabble Ratchet'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[Wild Hunt]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] 4caajolkg02i435mq714xnes1ukupfx 394422 394421 2026-07-15T05:38:37Z Intisar Ali 8681 394422 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''ڪيپرا'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfn|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfn|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي. عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|ڪئڪ, ڪئڪ}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|وڪ, وڪ, وڪ}}''، دٻيل ''اوڪ, اوڪ'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (لوپ مائيگريشن) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (camouflage) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfnp|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (monogamous) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (pellet) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (tapetum lucidum) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (echolocation) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (biting louse) شامل آهي،<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (feather mite) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (avian malaria) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[Leucocytozoon caprimulgi]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' (Least Concern) جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (Red List) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''Love in the Valley'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''Calm is the Fragrant Air'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''Fern Hill'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''Afterwards'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''Divers'' جي آخري گيت ''Time, As a Symptom'' ۾ "Nightjar" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''Caprimulgus'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''goatsucker''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''Ziegenmelker''، پولش ''kozodój'' ۽ اطالوي ''succiacapre''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfnp|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''puckeridge''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''Lich fowl''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''Gabble Ratchet'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[Wild Hunt]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] lcppeove3jqqvwd9xq99d72gi9x3ov2 394423 394422 2026-07-15T05:40:50Z Intisar Ali 8681 394423 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''ڪيپرا'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfn|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfn|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي. عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|ڪئڪ, ڪئڪ}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|وڪ, وڪ, وڪ}}''، دٻيل ''اوڪ, اوڪ'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (لوپ مائيگريشن) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (ڪيموفلاج) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfn|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (مونوگيمس) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (pellet) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (ٽيپٽم ليسيڊم) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (ايڪولوڪيشن) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (biting louse) شامل آهي،<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (feather mite) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (avian malaria) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[Leucocytozoon caprimulgi]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' (Least Concern) جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (Red List) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''Love in the Valley'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''Calm is the Fragrant Air'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''Fern Hill'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''Afterwards'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''Divers'' جي آخري گيت ''Time, As a Symptom'' ۾ "Nightjar" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''Caprimulgus'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''goatsucker''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''Ziegenmelker''، پولش ''kozodój'' ۽ اطالوي ''succiacapre''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfnp|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''puckeridge''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''Lich fowl''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''Gabble Ratchet'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[Wild Hunt]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] r2q9wf6s1q4c6javcvsm8kxwpy0tvir 394424 394423 2026-07-15T05:42:42Z Intisar Ali 8681 394424 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''ڪيپرا'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfn|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfn|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي. عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|ڪئڪ, ڪئڪ}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|وڪ, وڪ, وڪ}}''، دٻيل ''اوڪ, اوڪ'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (لوپ مائيگريشن) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (ڪيموفلاج) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfn|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (مونوگيمس) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (پيليٽ) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (ٽيپٽم ليسيڊم) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (ايڪولوڪيشن) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (biting louse) شامل آهي،<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (feather mite) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (avian malaria) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfnp|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[Leucocytozoon caprimulgi]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfnp|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' (Least Concern) جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (Red List) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''Love in the Valley'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''Calm is the Fragrant Air'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''Fern Hill'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''Afterwards'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''Divers'' جي آخري گيت ''Time, As a Symptom'' ۾ "Nightjar" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''Caprimulgus'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''goatsucker''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''Ziegenmelker''، پولش ''kozodój'' ۽ اطالوي ''succiacapre''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfnp|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''puckeridge''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''Lich fowl''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''Gabble Ratchet'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[Wild Hunt]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] 51vz76rsv3ol39kqwzv7bq97r56wtth 394425 394424 2026-07-15T05:46:38Z Intisar Ali 8681 394425 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''ڪيپرا'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfn|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfn|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي. عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|ڪئڪ, ڪئڪ}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|وڪ, وڪ, وڪ}}''، دٻيل ''اوڪ, اوڪ'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (لوپ مائيگريشن) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (ڪيموفلاج) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfn|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (مونوگيمس) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (پيليٽ) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (ٽيپٽم ليسيڊم) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (ايڪولوڪيشن) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (بائٽنگ لائوس) شامل آهي،<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (فيڌر مائيٽ) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (ايوئن مليريا) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[ليوڪوسائٽوزون ڪيپريملگي]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfn|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfn|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' (Least Concern) جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (Red List) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''Love in the Valley'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''Calm is the Fragrant Air'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''Fern Hill'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''Afterwards'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''Divers'' جي آخري گيت ''Time, As a Symptom'' ۾ "Nightjar" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''Caprimulgus'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''goatsucker''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''Ziegenmelker''، پولش ''kozodój'' ۽ اطالوي ''succiacapre''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfnp|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''puckeridge''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''Lich fowl''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''Gabble Ratchet'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[Wild Hunt]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] 9s2vn9kc3u9p13kgjdinonbvnzztqn2 394426 394425 2026-07-15T05:47:31Z Intisar Ali 8681 394426 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''ڪيپرا'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfn|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfn|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي. عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|ڪئڪ, ڪئڪ}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|وڪ, وڪ, وڪ}}''، دٻيل ''اوڪ, اوڪ'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (لوپ مائيگريشن) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (ڪيموفلاج) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfn|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (مونوگيمس) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (پيليٽ) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (ٽيپٽم ليسيڊم) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (ايڪولوڪيشن) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (بائٽنگ لائوس) شامل آهي،<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (فيڌر مائيٽ) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (ايوئن مليريا) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[ليوڪوسائٽوزون ڪيپريملگي]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfn|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfn|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (ريڊ لسٽ) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''Love in the Valley'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''Calm is the Fragrant Air'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''Fern Hill'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''Afterwards'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''Divers'' جي آخري گيت ''Time, As a Symptom'' ۾ "Nightjar" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''Caprimulgus'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''goatsucker''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''Ziegenmelker''، پولش ''kozodój'' ۽ اطالوي ''succiacapre''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfnp|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''puckeridge''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''Lich fowl''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''Gabble Ratchet'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[Wild Hunt]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] 8tmhv4e0bc0gx04l4xp7nbv82dbkpgp 394427 394426 2026-07-15T05:53:07Z Intisar Ali 8681 394427 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''ڪيپرا'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfn|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfn|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي. عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|ڪئڪ, ڪئڪ}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|وڪ, وڪ, وڪ}}''، دٻيل ''اوڪ, اوڪ'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (لوپ مائيگريشن) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (ڪيموفلاج) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfn|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (مونوگيمس) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (پيليٽ) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (ٽيپٽم ليسيڊم) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (ايڪولوڪيشن) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (بائٽنگ لائوس) شامل آهي،<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (فيڌر مائيٽ) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (ايوئن مليريا) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[ليوڪوسائٽوزون ڪيپريملگي]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfn|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfn|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (ريڊ لسٽ) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''لو ان دي ولئي'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''ڪام از دي فريگرنٽ ايئر'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''فرن ھل'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''آفٽرورڊس'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="cocker" /> جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''ڊائيورس'' جي آخري گيت ''ٽائيم, ايز آ سمپٽم'' ۾ "نائيٽ جار" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''ڪيپريملگس'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''گوٽ سڪر''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name="cocker" /><ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''زئگينميلڪر''، پولش ''ڪوزوڊو'' ۽ اطالوي ''سڪسيئڪيپر''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfn|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''پڪرج''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''لچ فوئل''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''گئبل ريڇيٽ'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[حيواني شڪار]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] c5ou78jf1wokq1nsh5sv9lia6i3i6kh 394428 394427 2026-07-15T05:54:06Z Intisar Ali 8681 394428 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''ڪيپرا'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfn|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfn|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي. عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|ڪئڪ, ڪئڪ}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|وڪ, وڪ, وڪ}}''، دٻيل ''اوڪ, اوڪ'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (لوپ مائيگريشن) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (ڪيموفلاج) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfn|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (مونوگيمس) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (پيليٽ) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (ٽيپٽم ليسيڊم) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (ايڪولوڪيشن) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (بائٽنگ لائوس) شامل آهي،<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (فيڌر مائيٽ) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (ايوئن مليريا) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[ليوڪوسائٽوزون ڪيپريملگي]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfn|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfn|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (ريڊ لسٽ) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن.<ref name="cocker" /> [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''لو ان دي ولئي'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''ڪام از دي فريگرنٽ ايئر'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''فرن ھل'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''آفٽرورڊس'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي. جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''ڊائيورس'' جي آخري گيت ''ٽائيم, ايز آ سمپٽم'' ۾ "نائيٽ جار" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''ڪيپريملگس'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''گوٽ سڪر''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''زئگينميلڪر''، پولش ''ڪوزوڊو'' ۽ اطالوي ''سڪسيئڪيپر''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfn|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''پڪرج''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''لچ فوئل''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''گئبل ريڇيٽ'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[حيواني شڪار]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] k9x86qh9e3l015lfs5s3a89aldyqtg7 394429 394428 2026-07-15T05:54:37Z Intisar Ali 8681 394429 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''ڪيپرا'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfn|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfn|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي. عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|ڪئڪ, ڪئڪ}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|وڪ, وڪ, وڪ}}''، دٻيل ''اوڪ, اوڪ'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (لوپ مائيگريشن) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (ڪيموفلاج) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfn|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (مونوگيمس) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (پيليٽ) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (ٽيپٽم ليسيڊم) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (ايڪولوڪيشن) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (بائٽنگ لائوس) شامل آهي،<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (فيڌر مائيٽ) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (ايوئن مليريا) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[ليوڪوسائٽوزون ڪيپريملگي]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfn|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfn|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (ريڊ لسٽ) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن. [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''لو ان دي ولئي'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''ڪام از دي فريگرنٽ ايئر'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''فرن ھل'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''آفٽرورڊس'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي. جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''ڊائيورس'' جي آخري گيت ''ٽائيم, ايز آ سمپٽم'' ۾ "نائيٽ جار" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''ڪيپريملگس'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''گوٽ سڪر''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''زئگينميلڪر''، پولش ''ڪوزوڊو'' ۽ اطالوي ''سڪسيئڪيپر''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfn|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''پڪرج''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfnp|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''لچ فوئل''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''گئبل ريڇيٽ'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[حيواني شڪار]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] bquau1pet6dhpnbhvvuwnl30zy0aopw 394430 394429 2026-07-15T05:55:26Z Intisar Ali 8681 394430 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''ڪيپرا'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfn|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfn|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي. عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|ڪئڪ, ڪئڪ}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|وڪ, وڪ, وڪ}}''، دٻيل ''اوڪ, اوڪ'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (لوپ مائيگريشن) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (ڪيموفلاج) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfn|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (مونوگيمس) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (پيليٽ) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (ٽيپٽم ليسيڊم) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (ايڪولوڪيشن) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (بائٽنگ لائوس) شامل آهي،<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (فيڌر مائيٽ) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (ايوئن مليريا) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[ليوڪوسائٽوزون ڪيپريملگي]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfn|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfn|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (ريڊ لسٽ) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن. [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''لو ان دي ولئي'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''ڪام از دي فريگرنٽ ايئر'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''فرن ھل'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''آفٽرورڊس'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي. جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''ڊائيورس'' جي آخري گيت ''ٽائيم, ايز آ سمپٽم'' ۾ "نائيٽ جار" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''ڪيپريملگس'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''گوٽ سڪر''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''زئگينميلڪر''، پولش ''ڪوزوڊو'' ۽ اطالوي ''سڪسيئڪيپر''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfn|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''پڪرج''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfn|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''لچ فوئل''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''گئبل ريڇيٽ'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[حيواني شڪار]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] ozfmqj495ixvwqm3wqijmhglc7y5s6t 394431 394430 2026-07-15T06:01:53Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ڇاپاڪو يوريشيائي]] کي [[يوريشيائي ڇاپاڪو]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 394430 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|يوريشيا ۽ آفريڪا ۾ ملندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکي}} {{چونڊ مضمون}} {{Speciesbox | image = Şivanxapînok.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Caprimulgus europaeus'' |author=BirdLife International |date=2016 |article-number=e.T22689887A86103675 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22689887A86103675.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Caprimulgus | species = europaeus | authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، [[Systema Naturae جو ڏهون ايڊيشن|1758ع]] | synonyms = ''C. centralasicus'' | range_map = CaprimulgusEuropaeusIUCN2019 2.png | range_map_caption = ''C. europaeus'' جي ورڇ {{leftlegend|#00FF00|آکيرو ٺاهڻ|outline=gray}} {{leftlegend|#00FFFF|لڏپلاڻ جو رستو|outline=gray}} {{leftlegend|#007FFF|غير آکيري وارو علائقو|outline=gray}} | audio = European Nightjar (Caprimulgus europaeus) (W1CDR0001526 BD23).ogg | audio_caption = نر پکيءَ جا آواز، [[سرري]]، انگلينڊ }} '''يوريشيائي ڇاپاڪو''' يا '''يورپي نائيٽ جار''' ('''''Caprimulgus europaeus''''')، جنهن کي '''عام گوٽ سڪر'''، '''يوريشيائي نائيٽ جار''' يا رڳو '''نائيٽ جار''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[نائيٽ جار]] خاندان جو هڪ [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم]] پکي آهي، جيڪو يورپ جي اڪثر حصي ۽ [[پيليئرڪٽڪ]] علائقي کان [[منگوليا]] ۽ اتر اولهه [[چين]] تائين نسل وڌائيندو آهي. هن جي سائنسي جنس جو لاطيني نالو هڪ پراڻي ڏند ڪٿا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن موجب هي رات جو سرگرم پکي ٻڪرين جو کير چوسي وٺندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ ڇڏي ڏينديون هيون. هن جا ڇهه [[ذيلي جنس|ذيلي قسم]] آهستي آهستي جاگرافيائي تبديليءَ سان مختلف ٿين ٿا، ۽ اوڀر طرف ويندي پکين جو قد ننڍو ۽ رنگ وڌيڪ هلڪو ٿيندو وڃي ٿو. هن جون سڀئي آباديون [[پکين جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن ۽ سيارو [[صحارا جي ڏکڻ وارو آفريڪا|صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۾ گذارين ٿيون. انهن جي ڀوري ۽ سرمائي رنگ جي گهڻي نمونيدار [[پر]] سبب هو ڏينهن جي وقت زمين تي يا وڻ جي ٽاريءَ تي بيحرڪ ويٺل هجڻ وقت ڏسڻ ۾ ڏکيا هوندا آهن، جڏهن ته نر پکي رات جي اڏام دوران پرن ۽ پڇ ۾ سفيد چٽا ڏيکاريندو آهي. هن پکيءَ جي پسنديده [[رهائشگاهه]] خشڪ ۽ کليل علائقا آهن، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا هجن، جهڙوڪ [[هيٿ]]، ٻيلن جا کليل حصا يا نوان پوکيل ٻيلا. بهار جي موسم ۾ نر پکي پنهنجو [[جانورن جي علائقائي حد|علائقو]] سنڀاليندو آهي ۽ ڪنهن اوچي جاءِ تان لڳاتار مخصوص "چرر" جهڙو آواز ڪڍي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. اهو V شڪل ۾ پر رکي ۽ پڇ ڦهلائي پنهنجي علائقي جو گشت ڪندو آهي، مداخلت ڪندڙن جو پيڇو ڪندي پر ٽڪرائيندو ۽ آواز ڪڍندو آهي. نر، ماديءَ جو پيڇو ڪندي به ڦرندڙ [[نمائشي اڏام]] دوران پر ٽڪرائيندو آهي. يورپي نائيٽ جار [[آکيرو]] نٿو ٺاهي، بلڪه پنهنجا ٻه سرمائي ۽ ڀورا داغدار [[پکيءَ جو آنو|آنا]] سڌو سنئون زمين تي رکي ٿو. اهي لڳ ڀڳ 17–21 ڏينهن ۾ ڦٽن ٿا، ۽ ٻچا وڌيڪ 16–17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿي وڃن ٿا. يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي [[حشرات خور|اڏامندڙ جيتن]] تي گذارو ڪري ٿو، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائي ٿو، اڪثر ڪنهن ٽاريءَ تان اڏامي شڪار ڪندو آهي. هو رات جي آسمان جي پس منظر ۾ شڪار کي ڏسي ان تي حملو ڪندو آهي. هن جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ هر اک ۾ [[روشني موٽائيندڙ پرت]] موجود هوندي آهي، جيڪا رات جي ڏسڻ جي صلاحيت وڌائي ٿي. اهو جيتن کي ڳولڻ لاءِ ٻڌڻ جي حس تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[گونج ذريعي سڃاڻپ]] ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ ۽ وهنجڻ به اڏام دوران ڪندو آهي. جيتوڻيڪ هن کي ڪجهه حد تائين شڪارين ۽ [[مفتخوري|مفتخورن]] کان خطرو هوندو آهي، پر هن لاءِ سڀ کان وڏا خطرا رهائشگاهن جي تباهي، انساني خلل، ۽ [[جراثيم ڪش دوائون|جراثيم ڪش دوائن]] جي استعمال سبب جيتن جي گهٽتائي آهن. آبادي ۾ ڪجهه گهٽتائي باوجود، وڏي تعداد ۽ وسيع نسل وڌائڻ واري حد سبب [[فطرت جي تحفظ بابت عالمي اتحاد]] هن نسل کي [[گهٽ ڳڻتي وارو]] درجو ڏنو آهي. ==درجابندي== يورپي نائيٽ جار کي [[ڪارل لينيئس]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[سسٽما نيچرئي]]'' جي [[Systema Naturae جو ڏهون ڇاپو|1758ع واري ڏهين ڇاپي]] ۾ پهريون ڀيرو ان جي موجوده سائنسي نالي سان بيان ڪيو هو.{{sfn|Linnaeus|1758|p=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/727102 193]}} جنس جو نالو ''ڪيپريملگس'' لاطيني لفظن ''ڪيپرا'' (ٻڪري) ۽ ''ملگيري'' (کير ڏهڻ) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ قديم عقيدي ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n90/mode/1up 90]}} نوعي نالو ''يوروپيئس'' لاطيني ٻوليءَ ۾ "يورپي" جي معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Jobling|2010|p=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n153/mode/1up 153]}} عام انگريزي نالو "نائیٽ جار"، جيڪو پهريون ڀيرو 1630ع ۾ درج ٿيو، هن پکيءَ جي رات جو سرگرم رهڻ واري عادت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته نالي جو ٻيو حصو سندس مخصوص ''چرر'' جهڙي آواز مان نڪتل آهي.<ref name="OEDnight">{{Cite OED |Nightjar}}</ref> مختلف علائقن ۾ هن پکيءَ لاءِ پراڻا يا مقامي نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جيڪي سندس آواز، رهائشگاهه يا خوراڪ سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ "چرن چٻرو"، "فرن چٻرو"، "ڊور عقاب" ۽ "پتنگو عقاب".<ref name="OEDdor">{{Cite OED |Dor}}</ref> نائيٽ جار خاندان ([[ڪيپريملگڊئي]]) گهڻو ڪري رات جو سرگرم رهندڙ ۽ اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندڙ پکين جو هڪ وڏو خاندان آهي. هن خاندان جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع جنس ''[[ڪيپريملگس]]'' آهي، جنهن جي خاص سڃاڻپ وات جي چوڌاري سخت برسل نما کنڀ، ڊگها نوڪدار پر، وچئين آڱر تي ڪنگهي جهڙو نهن ۽ لڪائيندڙ نمونيدار رنگت آهي. بالغ نر، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماديءَ جي به، پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان هوندا آهن، جيڪي نر جي جسامت ۽ معيار جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Schnürmacher |first1=R. |last2=Vanden Eynde |first2=R. |last3=Creemers |first3=J. |last4=Ulenaers |first4=E. |last5=Eens |first5=M. |last6=Evens |first6=R. |last7=Lathouwers |first7=M. |date=2025 |title=Achromatic Markings as Male Quality Indicators in a Crepuscular Bird |journal=Biology |volume=14 |issue=3 |page=298 |doi=10.3390/biology14030298 |doi-access=free |pmc=11940135 |pmid=40136553}}</ref> هن جنس جي اندر يورپي نائيٽ جار، [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان گڏ هڪ ''سپر اسپيشيز'' ٺاهي ٿو، جيڪي آفريڪا جون ويجهيون مائٽ نوعون آهن ۽ سندن آواز به هڪجهڙا آهن.<ref name="hbwonlinefam">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=Caprimulgidae |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2020 |url=http://www.hbw.com/family/nightjars-caprimulgidae |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.caprim2.01 |s2cid=216484216 |access-date=11 July 2015 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Cleere" /> ايشيا جي اوڀر وارن علائقن ۾ ان جي جاءِ [[جنگلي نائيٽ جار]] والاري ٿو، جيڪو ساڳئي قسم جي رهائشگاهه ۾ ملي ٿو.<ref name="hbwonline">{{cite journal |editor=Del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal |editor4=Christie, D. A. |title=European Nightjar |journal=Handbook of the Birds of the World Alive |date=2021 |url=http://www.hbw.com/species/european-nightjar-caprimulgus-europaeus |publisher=Lynx Edicions |doi=10.2173/bow.eurnig1.01.1 |s2cid=241510290 |access-date=10 September 2013 |url-access=subscription}}</ref> ===ذيلي قسم=== يورپي نائيٽ جار جا ڇهه تسليم ٿيل ذيلي قسم آهن. انهن ۾ فرق گهڻو ڪري تدريجي نوعيت جو آهي؛ اوڀر طرف ويندي پکي عام طور قد ۾ ننڍا ۽ رنگ ۾ هلڪا ٿيندا وڃن ٿا، جڏهن ته نرن جي پرن تي سفيد نشان وڌيڪ وڏا هوندا آهن. جتي ٻن ذيلي قسمن جون ورڇون هڪٻئي سان ملن ٿيون، اتي وچولي خصوصيتن وارا پکي به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Cleere" /><ref name="hbwonline" /> {| class="wikitable" ! ذيلي قسم ! بيان ڪندڙ ! نسل ڪشي وارو علائقو ! خصوصيتون |- | ''C. e. europaeus'' | [[ڪارل لينيئس]]، 1758ع | اتر ۽ وچ يورپ کان اتر [[وچ ايشيا]] تائين | بنيادي ذيلي قسم |- | ''C. e. meridionalis'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ]]، 1896ع | اتر اولهه آفريڪا ۽ ڏکڻ يورپ کان [[ڪيسپين سمنڊ]] تائين | بنيادي ذيلي قسم کان ننڍو، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ وارو، پرن تي وڏا سفيد نشان |- | ''C. e. sarudnyi'' | هارٽرٽ، 1912ع | [[قازقستان]] کان [[ڪرغيزستان]] تائين | ٻين ذيلي قسمن سان ملاپ سبب رنگ ۾ تبديلي، پر عام طور هلڪو ۽ وڏن سفيد نشانن وارو |- | ''C. e. unwini'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم]]، 1871ع | [[عراق]] ۽ [[ايران]] کان [[ازبڪستان]] تائين | "هيوم جو نائيٽ جار"؛ بنيادي ذيلي قسم کان وڌيڪ هلڪو، سرمائي ۽ سادي رنگ وارو، اڪثر ڳلي تي سفيد نشان |- | ''C. e. plumipes'' | [[نڪولائي پرژيوالسڪي]]، 1876ع | اتر اولهه [[چين]] ۽ اولهه [[منگوليا]] | هلڪي واريائي رنگت وارو، وڏن سفيد نشانن سان |- | ''C. e. dementievi'' | [[بورس ڪي. اسٽيگمين]]، 1949ع | اتر اوڀر منگوليا | گهٽ ڄاتل، وڌيڪ هلڪي ۽ سرمائي رنگ واري ذيلي قسم |} هن نوع جو فاسلي رڪارڊ تمام محدود آهي، پر امڪان آهي ته اهي ذيلي قسم گذريل لڳ ڀڳ 10,000 سالن دوران عالمي گرمي پد ۾ واڌ سان آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا. هن نوع سان لاڳاپيل فقط هڪ ممڪن فاسل ديرين [[ايوسين]] دور مان مليو آهي.{{sfn|Holyoak|Woodcock|2001|p=37}} == شڪل ۽ سڃاڻپ == يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 28 سينٽي ميٽر ٿيندي آهي، جڏهن ته پرن جي پکيڙ 57 کان 64 سينٽي ميٽر ۽ پڇ جي ڊيگهه 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽر تائين هوندي آهي. هن جو بنيادي رنگ سرمائي-ناسي هوندو آهي، جنهن تي ڪارا ۽ ڀورا نقش هوندا آهن، جيڪي کيس وڻن جي ٽارين ۽ زمين تي لڪجڻ ۾ مدد ڏين ٿا. اک جي مٿان هلڪي اڇي پٽي ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ۽ ڪاريون ليڪون نمايان هونديون آهن. نر جي پرن ۽ پڇ تي نمايان اڇا چٽا هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان هلڪي پيلسري يا مٽيالي رنگ جا ٿيندا آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite book |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |year=2012 |isbn=978-969-9098-80-2}}</ref> هن جون ڄنگهون ننڍيون ۽ نسبتاً ڪمزور هونديون آهن، تنهنڪري هو زمين تي گهڻو نه هلندو آهي. اڏام دوران ڄنگهون جسم جي پٺئين حصي ڏانهن سٽيل رهنديون آهن، جيڪي جسم جي توازن ۾ مدد ڏين ٿيون. هن جي اڏام تيز، هلڪي ۽ نهايت چست هوندي آهي، جنهن سبب هو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪري سگهندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === جسماني بناوٽ === [[فائل:Caprimulgus europaeus - Mior Rino 001.jpg|thumb|وات کولي ڦوڪ ڏيڻ واري دفاعي انداز ۾ نوجوان پکي<ref name="vanGrouw" />]] يورپي نائيٽ جار جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|24.5|–|28|cm}} ۽ پرن جي پکيڙ {{cvt|52|–|59|cm}} ٿيندي آهي. نر جو وزن {{cvt|51|–|101|g}} ۽ ماديءَ جو {{cvt|67|–|95|g}} هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /><ref name="Mullarney">{{harvp|Mullarney|Svensson|Zetterstrom|Grant|1999|p=234}}</ref> بنيادي ذيلي قسم (''C. e. europaeus'') جي بالغ پکيءَ جو مٿيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو هوندو آهي، جنهن تي گهريون ڪاريون ليڪون هونديون آهن. ڳچيءَ جي پٺئين حصي تي هلڪي ڀوري رنگ جو ڪالر ۽ اک هيٺان سفيد مُڇ جهڙي پٽي هوندي آهي. بند ٿيل پرن تي سرمائي رنگ سان هلڪا ڀورا چٽا موجود هوندا آهن، جڏهن ته هيٺيون حصو سرمائي-ناسي رنگ جو، ڀورين ليڪن ۽ هلڪن ڀورن چٽن سان ڍڪيل هوندو آهي. چونچ ڪاري مائل، اک جي پتلي گهري ناسي، ۽ ڄنگهون ۽ پير ڀوري رنگ جا هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> هن پکيءَ جي اڏام ڊگهن ۽ نوڪدار پرن سبب انتهائي نرم، خاموش ۽ هلڪي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Mullarney" /> اڏام دوران نر کي ماديءَ کان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ نر جي ٽن بنيادي پرن تي نمايان سفيد چٽا ۽ پڇ جي ٻاهرين ٻن کنڀن جي ڇيڙن تي سفيد نشان هوندا آهن، جڏهن ته ماديءَ ۾ اهي نشان موجود نه هوندا آهن.<ref name="hbwonline" /> ٻچن جو ابتدائي پوشاڪ نرم ڀوري ۽ هلڪي ڀوري رنگ جي روئن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن ته اڏام جي قابل نوجوان پکي شڪل ۾ بالغ ماديءَ سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. نسل ڪشي کان پوءِ بالغ پکي جون کان جسم جا کنڀ مٽائڻ شروع ڪندا آهن، لڏپلاڻ دوران اهو عمل عارضي طور روڪي ڇڏيندا آهن ۽ سياري واري رهائشگاهه تي پڇ ۽ اڏام وارا کنڀ مٽائيندا آهن. اهو عمل عام طور جنوري کان مارچ تائين مڪمل ٿي ويندو آهي. نوجوان پکي به ساڳي نموني کنڀ مٽائيندا آهن، پر دير سان ڄاول ٻچن ۾ اهو سمورو عمل آفريڪا ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي يا سياري واري ورڇ جي ڪجهه علائقن ۾ يورپي نائيٽ جار سان ٻين نائيٽ جار نسلن جي به موجودگي هوندي آهي. [[ڳاڙهي ڳچيءَ وارو نائيٽ جار]] [[آئبيريا]] ۽ اتر اولهه آفريڪا ۾ ملي ٿو، جيڪو يورپي نائيٽ جار کان قد ۾ وڏو، وڌيڪ سرمائي رنگ وارو ۽ ڊگهن پرن وارو هوندو آهي، جڏهن ته سندس ڳچيءَ جو هلڪو ڀورو ڪالر ۽ پرن ۽ پڇ تي سفيد نشان به وڌيڪ نمايان هوندا آهن.{{sfn|Cleere|Nurney|1998|pp=227–229}} آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ يورپي نائيٽ جار جو واسطو [[روفس-چيڪڊ نائيٽ جار]] ۽ [[سومبر نائيٽ جار]] سان به پوي ٿو، جيڪي وڌيڪ نمايان ڳچيءَ جي ڪالر ۽ پرن تي وڌيڪ چٽن سبب سڃاتا وڃن ٿا، جڏهن ته سومبر نائيٽ جار مجموعي طور گهڻو اونداهو رنگ رکي ٿو.<ref name="Cleere">{{harvp|Cleere|Nurney|1998|pp=233–238}}</ref> رات جو سرگرم رهڻ، جسم جي لڪائيندڙ رنگت ۽ مشاهدي جي ڏکيائي سبب هن پکيءَ کي ڏسڻ گهڻو ڪري قسمت، تجربي ۽ صبر تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="BWP" /> === آواز === نر يورپي نائيٽ جار جو آواز لڳاتار ''چرر'' جهڙي سُر تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو بنا رڪاوٽ جي ڏهن منٽن تائين جاري رهي سگهي ٿو ۽ ان دوران رفتار يا سُر ۾ ٿوري گهڻي تبديلي ايندي رهندي آهي. اهو آواز عام طور ڪنهن ٽاري يا اوچي هنڌ تان ڪڍيو ويندو آهي، ۽ نر پنهنجي علائقي اندر مختلف هنڌن تان ڳائي پنهنجي موجودگي ظاهر ڪندو آهي. صبح سوير ۽ سانجهيءَ جو هي آواز سڀ کان وڌيڪ ٻڌڻ ۾ ايندو آهي، جڏهن ته خراب موسم ۾ ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. ڪڏهن ڪڏهن گيت جي پڇاڙي بلبلن جهڙي آواز ۽ پرن جي ڦڙڦڙاهٽ سان ٿيندي آهي، جيڪا شايد ماديءَ جي ويجهو اچڻ جو اشارو هوندي آهي. لڏپلاڻ يا سياري دوران به ڪڏهن ڪڏهن نر ڳائيندو آهي.<ref name="Cleere" /> تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هر نر جي آواز ۾ لهرن جي رفتار ۽ ڊيگهه مختلف هوندي آهي، جنهن جي بنياد تي انفرادي پکين جي سڃاڻپ به ممڪن آهي.<ref name="Rebbeck">{{cite journal |last=Rebbeck |first=M. |author2=Corrick, R. |author3=Eaglestone, B. |author4=Stainton, C. |year=2001 |title=Recognition of individual European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' from their song |journal=Ibis |volume=143 |pages=468–475 |doi=10.1111/j.1474-919X.2001.tb04948.x |issue=4}}</ref> بهرحال، ڳائيندڙ نر کي ڳولڻ آسان ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ روشنيءَ ۾ اهو نظر نٿو اچي ۽ آواز اهڙو تاثر ڏئي ٿو ڄڻ مختلف هنڌن تان اچي رهيو هجي. عام حالتن ۾ اهو آواز لڳ ڀڳ {{cvt|200|m}} تائين چٽيءَ طرح ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن ته سازگار حالتن ۾ {{cvt|600|m}} تائين به ٻڌي سگهجي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن اهو آواز [[يورپي مول ڪرڪيٽ]] جي آواز سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="BWP" /> مادي ڳائيندي ناهي، پر اڏام دوران نر ۽ مادي ٻئي مختصر ''{{not a typo|ڪئڪ, ڪئڪ}}'' جهڙو آواز ڪڍندا آهن، جيڪو شڪارين کي ڀڄائڻ يا هڪ ٻئي جو پيڇو ڪرڻ وقت به استعمال ٿيندو آهي. خطري جي حالت ۾ تيز ''چڪ'' جهڙو آواز، هٿ ۾ جهليو وڃڻ يا ٻچن جي پريشان ٿيڻ وقت ڦوڪ جهڙو آواز، ۽ آکيري تي ''{{not a typo|وڪ, وڪ, وڪ}}''، دٻيل ''اوڪ, اوڪ'' ۽ هلڪا ٻول پڻ ٻڌڻ ۾ ايندا آهن.<ref name="Cleere" /> وڏا ٻچا خطري وقت وات پوريءَ طرح کولي زور سان ڦوڪ هڻندا آهن، جيڪو سندن دفاعي انداز آهي.<ref name="vanGrouw">{{harvp|van Grouw|2012|p=260}}</ref> ماضيءَ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته پر ڦڙڪائڻ وقت ٻنهي پرن جون چوٽيون هڪ ٻئي سان ٽڪرائينديون آهن، پر جديد تحقيق مطابق اهو آواز هر پر جي تيزيءَ سان هيٺ لهڻ وقت چابڪ جهڙي حرڪت سبب پيدا ٿيندو آهي.<ref name=BB114>{{cite journal |last1=Eddowes |first1=M. J. |last2=Lea |first2=A. J. |title=A review of 'wing-clapping' in European Nightjars |journal=British Birds |volume=114 |issue=10 |pages=629–632 |year=2021}}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == هي پکي پاڪستان جي اترين علائقن، خاص طور چترال، گلگت، مرگلا ٽڪرين، باران ڊئم (بنون)، خضر گنجي پارڪ (ڪوئيٽا) ۽ [[کيرٿر جبل]] جي حدن ۾ ڏٺو ويو آهي. سنڌ ۾ هن جا مشاهدا ٿر، ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۽ خاص طور لڪيءَ وارن جبلن ۾ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> يورپي نائيٽ جار رات جو سرگرم رهندڙ پکي آهي. ڏينهن جو وڻن، ٻوٽن يا پٿرن جي اوٽ ۾ آرام ڪندو آهي، جڏهن ته سج لهڻ کان پوءِ شڪار لاءِ نڪرندو آهي. سندس خوراڪ بنيادي طور اڏامندڙ جيتن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي هو اڏام دوران جهلي کائيندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> [[فائل:Heathland, near Bere Regis - geograph.org.uk - 587734.jpg|thumb|[[هيٿ زمين]] يورپي نائيٽ جار جي پسنديده رهائشگاهه آهي.]] يورپي نائيٽ جار جي نسل ڪشي واري ورڇ سڄي يورپ ۾ لڳ ڀڳ [[64هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|64° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين ۽ ايشيا ۾ [[60هين اتر ويڪرائي ڦاڪ|60° اتر ويڪرائي ڦاڪ]] تائين پکڙيل آهي. اوڀر طرف ان جي ورڇ [[بيڪال ڍنڍ]] ۽ اوڀر [[منگوليا]] تائين پهچي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ان جا حدون اتر اولهه آفريڪا، [[عراق]]، [[ايران]] ۽ اتر اولهه [[هماليه]] تائين آهن.<ref name="Cleere" /> ماضيءَ ۾ هي پکي [[شام]] ۽ [[لبنان]] ۾ به نسل ڪشي ڪندو هو.<ref name="BWP">{{harvp|Snow|Perrins|1998|pp=929–932}}</ref> هن نوع جون سڀئي آباديون [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ]] آهن. گهڻا پکي سيارو [[صحارا]] کان ڏکڻ آفريڪا ۾ گذارين ٿا، جڏهن ته [[پاڪستان]]، [[مراڪش]] ۽ [[اسرائيل]] مان رڳو ٿورا رڪارڊ موجود آهن. لڏپلاڻ اڪثر رات جي وقت اڪيلي سر يا ويهن پکين تائين ننڍن ٽولن ۾ ٿيندي آهي. يورپ ۾ نسل ڪشي ڪندڙ پکي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] ۽ اتر آفريڪا مان گذرندا آهن، جڏهن ته اوڀر واريون آباديون [[وچ اوڀر]] ۽ اوڀر آفريڪا رستي سفر ڪنديون آهن.<ref name="Cleere" /><ref name="BWP" /> ڪجهه ايشيائي پکي پنهنجي لڏپلاڻ دوران 100 درجا کان وڌيڪ ڊگهائي ڦاڪ به پار ڪندا آهن.<ref name="BWP" /> گهڻا پکي مڪمل چنڊ جي ڏينهن جي آس پاس لڏپلاڻ شروع ڪندا آهن.<ref name=moon>{{cite journal|last1=Norevik |first1=G. |last2=Åkesson |first2=S. |last3=Andersson |first3=A. |last4=Bäckman |first4=J. |last5=Hedenström |first5=A. |year=2019 |title=The lunar cycle drives migration of a nocturnal bird |doi=10.1371/journal.pbio.3000456 |journal=PLOS Biology |volume=17 |issue=10 |article-number=e3000456 |pmid=31613884 |pmc=6794068 |doi-access=free}}</ref> گهڻا يورپي نائيٽ جار اوڀر يا ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ سيارو گذارين ٿا،<ref name="Cleere" /> پر تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته بنيادي ذيلي قسم جا ڪجهه پکي [[جمهوريه ڪانگو]] ۾ به سيارو گذارين ٿا، جڏهن ته اولهه آفريڪا مان ملندڙ ٻيا رڪارڊ شايد هن ذيلي قسم يا ''C. e. meridionalis'' سان لاڳاپيل هجن. سرءُ واري لڏپلاڻ جو وڏو حصو آگسٽ کان سيپٽمبر دوران ٿئي ٿو ۽ پکي مئي تائين پنهنجي نسل ڪشي وارن علائقن ڏانهن موٽي اچن ٿا.<ref name="hbwonline" /> سيٽلائيٽ ذريعي ڪيل تازي نگراني مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه يورپ جا يورپي نائيٽ جار هڪ گول دائري (لوپ مائيگريشن) جي صورت ۾ خط استوا جي ڏکڻ آفريڪا تائين لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن دوران کين [[ميڊيٽرينين سمنڊ]]، [[صحارا ريگستان]] ۽ وچ آفريڪا جي استوائي برساتي ٻيلن جهڙين وڏين قدرتي رڪاوٽن کي پار ڪرڻو پوي ٿو. اهي ساڳيا آرامگاهه (stop-over sites) استعمال ڪن ٿا جيڪي ٻين يورپي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين ۾ به عام آهن.<ref name=evans>{{cite journal |author1=Evens, R. |author2=Conway, G. J. |author3=Henderson, I. G. |author4=Cresswell, B. |author5=Jiguet, F. |author6=Moussy, C. |author7=Sénécal, D. |author8=Witters, N. |author9=Beenaerts, N. |author10=Artois, T. |year=2017 |title=Migratory pathways, stopover zones and wintering destinations of Western European Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' |journal=Ibis |volume=159 |pages=680–686 |doi=10.1111/ibi.12469 |issue=3}}</ref> هي پکي ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عام ورڇ کان ٻاهر به ڏٺو ويو آهي، جن ۾ [[آئس لينڊ]]، [[فارو ٻيٽ]]، [[سيشل]]، [[آزورس]]، [[ماديئرا]] ۽ [[ڪينري ٻيٽ]] شامل آهن.<ref name=iucn/><ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار خشڪ ۽ کليل علائقن ۾ رهڻ پسند ڪري ٿو، جتي ڪجهه وڻ ۽ ننڍا ٻوٽا موجود هجن، جهڙوڪ [[هيٿ زمين]]، عام چراگاهه، [[مورلينڊ]]، ٻيلن جا کليل حصا، يا تازو وڍيل ۽ نون پوکيل ٻيلن جا علائقا. نسل ڪشي دوران اهو مڪمل بي وڻن وارن علائقن، گهڻن گهاٽن ٻيلن، شهرن، جبلن ۽ زرعي زمينن کان پاسو ڪري ٿو، پر خوراڪ جي ڳولا لاءِ آبي علائقن، پوکيل زمينن ۽ باغن ۾ به وڃي ٿو. سياري دوران اهو کليل رهائشگاهن جي وڌيڪ وسيع قسمن، جهڙوڪ [[اڪيشيا]] جي جهنگلي ميدانن، وارياسي علائقن ۽ بلندين تي به ملي ٿو. نسل ڪشي دوران ان کي {{cvt|2800|m}} جي اوچائي تائين، جڏهن ته سياري واري رهائشگاهه ۾ {{cvt|5000|m}} جي اوچائي تائين رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref name="Cleere" /> ==رويو== [[فائل:Caprimulgus europaeus 1200x855.jpg|thumb|ٽاريءَ تي ڊگهي رخ سان ويهندڙ يورپي نائيٽ جار، جيڪو پنهنجي لڪائيندڙ رنگت کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.]] يورپي نائيٽ جار [[شفقي]] ۽ [[رات جو سرگرم رهندڙ]] پکي آهي. ڏينهن جو اهو عام طور زمين تي، جزوي ڇانوَ واري هنڌ آرام ڪندو آهي يا ڪنهن کليل ٽاريءَ تي جسم جي ڊگهه سان متوازي بيحرڪ ويهندو آهي. سندس لڪائيندڙ رنگت (ڪيموفلاج) سبب ڏينهن جي وقت ان کي ڏسڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. زمين تي ويٺل پکي، جيڪڏهن اڳ ۾ ئي ڇانوَ ۾ نه هجي، ته وقت بوقت سج ڏانهن منهن ڦيرائي پنهنجي پاڇي کي گهٽ ڪندو آهي.<ref name="Cleere" />{{sfn|Barthel|Dougalis|2008|p=108}} خطرو محسوس ٿيڻ تي هي پکي پنهنجي جسم کي زمين سان لڳائي، اکيون لڳ ڀڳ بند ڪري بيحرڪ ٿي ويندو آهي ۽ صرف تڏهن اڏام ڀريندو آهي جڏهن خطرو لڳ ڀڳ {{convert|2|–|5|m|ft|0|abbr=on}} جي فاصلي تي پهچي وڃي. اڏام وقت ڪڏهن آواز ڪڍندو يا پرن سان ڦڙڪا ڪندو آهي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ {{convert|40|m|ft|abbr=on}} پري وڃي لهندو آهي. سياري جي رهائشگاهن ۾ اهو اڪثر زمين تي آرام ڪندو آهي، پر ڪڏهن {{convert|20|m|ft|abbr=on}} اوچين ٽارين تي به ويهندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ کي تڪليف نه پهچي ته اهو نسل ڪشي ۽ سياري ٻنهي موسمن ۾ ساڳيو آرامگاهه ڪيترن هفتن تائين استعمال ڪندو رهي ٿو.<ref name="Holyoak496">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=496}}</ref> ٻين نائيٽ جار پکين وانگر، هي رات جو رستن يا پيچرن تي به ويهي رهندو آهي ۽ هرڻ يا انسان جهڙن وڏن جانورن کي جاچڻ لاءِ هوا ۾ منڊلائيندو آهي. ڏينهن جي روشنيءَ ۾ ٻين پکين طرفان، جڏهن ته رات جو چمڙن، ٻين نائيٽ جار نسلن ۽ [[يوريشيائي ووڊڪاڪ]] طرفان هن کي هيسايو به ويندو آهي. [[گُگهه|گگهن]] ۽ [[ڳاڙهو لومڙ|ڳاڙهن لومڙن]] جهڙن شڪارين تي نر ۽ مادي ٻئي گڏجي حملو ڪري کين ڀڄائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.<ref name="Cleere" /> هن پکيءَ جي عادت ٻين فضائي پکين، جهڙوڪ [[سوئفٽ]] ۽ [[ابابيل]] وانگر آهي؛ اهو اڏام دوران پاڻيءَ جي سطح تي تيز جهپ هڻي غسل ۽ پاڻي پيئندو آهي.<ref name="Burton">{{harvp|Burton|1985|p=45}}</ref> وچئين آڱر جي نهن تي موجود ڪنگهي جهڙي ڏنديدار بناوت کنڀن جي صفائي ۽ شايد خارجي طفيلي جاندارن کي هٽائڻ ۾ مددگار هوندي آهي.<ref name="hbwonlinefam" /> ٿڌي يا خراب موسم ۾ نائيٽ جار جي ڪجهه نسلن وانگر يورپي نائيٽ جار به پنهنجي جسماني سرگرمي ۽ ميٽابولزم کي گهٽائي عارضي بيحسي (torpor) جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو.<ref name="Fletcher">{{cite journal |last=Fletcher |first=Quinn E |author2=Fisher, Ryan J |author3=Willis, Craig K R |author4=Brigham, R Mark |year=2004 |title=Free-ranging common nighthawks use torpor |journal=Journal of Thermal Biology |volume=29 |issue=1 |pages=9–14 |url=http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |doi=10.1016/j.jtherbio.2003.11.004 |bibcode=2004JTBio..29....9F |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141623/http://uregina.ca/~fisherry/nighthawk2.pdf |archive-date=29 November 2014}}</ref> قيد ۾ ڪيل مشاهدي موجب هي پکي گهٽ ۾ گهٽ اٺ ڏينهن تائين اهڙي حالت ۾ بغير ڪنهن نقصان جي رهي سگهي ٿو، پر جهنگلي حالتن ۾ ان جي اهميت اڃا واضح ناهي.<ref name="Holyoak496" /> ===نسل ڪشي=== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Beldibi, Mugla, Turkey -two eggs in a nest-8 (3).jpg|thumb|زمين تي رکيل ٻن آنن جو ولر]] [[فائل:Caprimulgus europaeus MWNH 1236.JPG|thumb|آنو، [[ميوزيم وِيسباڊن]] جي مجموعي مان]] نسل ڪشي عام طور مئي جي پڇاڙيءَ کان آگسٽ تائين ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اتر اولهه آفريڪا ۽ اولهه پاڪستان ۾ اهو موسم ڪجهه اڳ به شروع ٿي سگهي ٿو. نر، ماديءَ کان لڳ ڀڳ ٻه هفتا اڳ نسل ڪشي واري علائقي ۾ پهچي پنهنجو علائقو قائم ڪندو آهي. اهو V-شڪل ۾ پر ۽ کليل پڇ رکي اڏام ڪندو، مقابلي ڪندڙن جو پيڇو ڪندو ۽ پر ڦڙڪائي آواز ڪڍندو آهي. ڪڏهن مقابلا هوا ۾ ته ڪڏهن زمين تي به ٿيندا آهن. ماديءَ کي متوجهه ڪرڻ لاءِ نر سرپل شڪل ۾ مٿي اڏامندي مسلسل پر ڦڙڪائيندو آهي. جيڪڏهن مادي لهي اچي ته نر ڪنڌ لوڏي ۽ پر ڦڙڪائي پنهنجو ڏيک جاري رکندو آهي، جيستائين مادي پر ۽ پڇ کولي سنگم لاءِ تيار نه ٿئي. ڪڏهن ڪڏهن سنگم زمين بدران ڪنهن ٽاريءَ تي به ٿيندو آهي. سازگار رهائشگاهن ۾ هڪ چورس ڪلوميٽر ۾ ويهن تائين جوڙا ملي سگهن ٿا.<ref name="Cleere" /> يورپي نائيٽ جار عام طور هڪ ساٿي وارو (مونوگيمس) پکي آهي. اهو آکيرو نٿو ٺاهي، بلڪه آنا سڌو سنئون زمين تي ٻوٽن، وڻن جي پاڙن، پنن يا صنوبر جي سوڪهڙيءَ ۾ رکي ٿو. ساڳيو هنڌ ڪيترن سالن تائين استعمال ٿي سگهي ٿو. عام طور هڪ يا ٻه سفيد آنا ڏنا ويندا آهن، جن تي ڀورين ۽ سرمائين داغن جو نمونو هوندو آهي.<ref name="hbwonline" /> هر آنو لڳ ڀڳ {{convert|32|x|22|mm|in|abbr=on}} ماپ ۽ {{convert|8.4|g|oz|abbr=on}} وزن رکي ٿو، جنهن جو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو حصو کل هوندو آهي.<ref name="bto">{{cite web |title=Nightjar '' Caprimulgus europaeus'' [Linnaeus, 1758] |work=Bird Facts |date=16 July 2010 |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob7780.htm |publisher=British Trust for Ornithology |access-date=23 February 2014}}</ref> تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪيترائي نائيٽ جار مڪمل چنڊ کان اڳ وارن ٻن هفتن دوران آنا ڏيڻ کي ترجيح ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اڏامندڙ جيتن جو شڪار نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref name="mills">{{cite journal |last=Mills |first=Alexander M |year=1986 |title=The influence of moonlight on the behavior of goatsuckers (Caprimulgidae) |journal=The Auk |volume=103 |pages=370–378 |jstor=4087090 |issue=2|doi=10.1093/auk/103.2.370 }}</ref> يورپي نائيٽ جار تي ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو ته چنڊ جي مرحلي جو اثر خاص طور جون ۾ آنا ڏيندڙ پکين تي وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="crick">{{cite journal |last=Perrins |first=Christopher M |author2=Crick, H Q P |year=1996 |title=Influence of lunar cycle on laying dates of European Nightjars (''Caprimulgus europaeus'') |journal=The Auk |volume=113 |pages=705–708 |jstor=4089001 |issue=3 |doi=10.2307/4089001 }}</ref> [[فائل:Adultwithchicks.jpg|thumb|بالغ پکي پنهنجن ٻچن سان]] آنا لڳ ڀڳ 36 کان 48 ڪلاڪن جي وقفي سان ڏنا ويندا آهن. آرو گهڻو ڪري مادي ڪندي آهي، جيڪو پهرين آني کان ئي شروع ٿي ويندو آهي. نر به خاص ڪري صبح يا شام ٿوري دير لاءِ آرو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مادي پريشان ٿئي ته زخمي هجڻ جو ناٽڪ ڪندي زمين تي ڊوڙندي يا ڦڙڦڙائيندي شڪاري کي آکيري کان پري وٺي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن پنهنجي چونچ سان آنا ٿورو اڳتي به کڻي ويندي آهي. آنا لڳ ڀڳ 17 کان 21 ڏينهن ۾ ڦٽندا آهن. ٻچا ڄمڻ سان ئي هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن، پر شروعاتي ڏينهن ۾ مادي کين گرمي فراهم ڪندي آهي. اهي 16 کان 17 ڏينهن ۾ اڏامڻ جي قابل ٿيندا آهن ۽ لڳ ڀڳ 32 ڏينهن کان پوءِ مڪمل طور آزاد ٿي ويندا آهن. جلد نسل ڪشي ڪندڙ جوڙا هڪ ئي موسم ۾ ٻيو ولر به پاليندا آهن؛ اهڙي حالت ۾ مادي پهرين ولر کي نر جي حوالي ڪري ٻي ولر جي سنڀال ڪندي آهي. ٻنهي والدين پاران ٻچن کي جيتن جا ڳوٺا کارايا ويندا آهن، جيڪي يا ته وات ۾ اوڳاڇي ذريعي ڏنا ويندا آهن يا ٻچا بالغ جي چونچ مان پاڻ چونڊي کائيندا آهن.<ref name="Cleere" /> نسل ڪشي جي ناڪامي گهڻو ڪري آرو واري مرحلي ۾ ٿيندي آهي. انگلينڊ ۾ ڪيل هڪ مطالعي موجب صرف 14.5 سيڪڙو آنا ڪاميابيءَ سان ڦٽندا آهن، پر جيڪي ٻچا ڦٽي نڪرندا آهن، تن مان گهڻا ڪاميابيءَ سان اڏامڻ جي قابل ٿي ويندا آهن.<ref name="Murison">{{cite journal |last=Murison |first=Giselle |year=2002 |title=The impact of human disturbance on the breeding success of nightjar ''Caprimulgus europaeus'' on heathlands in south Dorset, England |journal=English Nature Research Reports |volume=483 |pages=1–40 }}</ref> هي پکي عام طور هڪ سال جي عمر ۾ نسل ڪشي شروع ڪندو آهي ۽ جهنگ ۾ اوسطاً چار سال جيترو جيئرو رهي ٿو. بالغ پکين جي سالياني بقا جي شرح لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهي، جڏهن ته نوجوان پکين بابت انگ اکر اڻپورا آهن. جهنگ ۾ هن پکيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڄاتل عمر ٻارهن سالن کان ڪجهه وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="bto" /> ===غذا=== يورپي نائيٽ جار مختلف قسمن جي اڏامندڙ جيتن تي گذارو ڪندو آهي، جن ۾ [[پتنگا]]، [[ڀنورا]]، [[مانٽس]]، [[ڊريگن فلائيون]]، [[ڪاڪروچ]] ۽ [[مکيون]] شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mitchell |first1=Lucy J. |last2=Horsburgh |first2=Gavin J. |last3=Dawson |first3=Deborah A. |last4=Maher |first4=Kathryn H. |last5=Arnold |first5=Kathryn E. |date=January 2022 |title=Metabarcoding reveals selective dietary responses to environmental availability in the diet of a nocturnal, aerial insectivore, the European Nightjar (Caprimulgus europaeus) |journal=Ibis |volume=164 |issue=1 |pages=60–73 |doi=10.1111/ibi.13010}}</ref> اهو ٻوٽن تان [[جڳنو]] به چونڊي کائيندو آهي. هاضمي ۾ مدد لاءِ ننڍڙا پٿر به ڳڙڪائيندو آهي، جڏهن ته ٻوٽن جا ٽڪرا يا بي مهره جانور اتفاقي طور خوراڪ سان گڏ هضم ٿيندا آهن. ٻچا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو فضلو به کائيندا ڏٺا ويا آهن.<ref name="Cleere" /> هي پکي کليل علائقن، ٻيلن جي ڪنارن ۽ صاف ٿيل هنڌن تي شڪار ڪندو آهي. مصنوعي روشنين، ڍورن جي ويجهو يا بيٺل پاڻيءَ جي تلائن تي گڏ ٿيندڙ جيتن ڏانهن به متوجهه ٿيندو آهي. عام طور رات جو خوراڪ حاصل ڪندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن ابر آلود ڏينهن ۾ به شڪار ڪندو آهي. اهو يا ته هوا ۾ جيتن جو پيڇو ڪري کين پڪڙيندو آهي يا ڪنهن ٽاريءَ تان اوچتو جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي. پاڻي پيئڻ لاءِ اڏامندي پاڻيءَ جي سطح کي ڇهندو آهي.<ref name="hbwonline" /> نسل ڪشي دوران خوراڪ جي ڳولا لاءِ سراسري طور {{convert|3.1|km|yd|abbr=on}} پري تائين ويندو آهي، جڏهن ته لڏپلاڻ دوران پنهنجي جسم ۾ ذخيرو ٿيل چرٻي تي ڀاڙيندو آهي.<ref name="alex">{{cite journal |last=Alexander |first=Ian |author2=Cresswell, Brian |year=1990 |title=Foraging by Nightjars ''Caprimulgus europaeus'' away from their nesting areas |journal=Ibis |volume=132 |pages=568–574 |doi=10.1111/j.1474-919X.1990.tb00280.x |issue=4}}</ref><ref name="Cleere" /> [[فائل:Zata.jpg|thumb|وات جي چوڌاري موجود برسل نما کنڀ خوراڪ پڪڙڻ ۾ مدد ڏين ٿا.]] يورپي نائيٽ جار پنهنجي شڪار کي رات جي آسمان جي پسمنظر ۾ ڏسي پڪڙيندو آهي. چنڊ واري رات ۾ اهو گهڻو ڪري ڪنهن ٽاريءَ تان جهپ هڻي شڪار ڪندو آهي، جڏهن ته اونداهي رات ۾ مسلسل اڏامندي جيتن جو پيڇو ڪندو آهي.<ref name="crick" /><ref name=moon /> ان جي چونچ ظاهري طور ننڍي هوندي آهي، پر وات تمام گهڻو کلي سگهي ٿو، جنهن سان اهو آسانيءَ سان اڏامندڙ جيت پڪڙي سگهي ٿو.<ref name="Holyoak59">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=59}}</ref> وات جي چوڌاري ڊگها حساس برسل نما کنڀ به شڪار کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ مددگار سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="hbwonlinefam" /> جيتن جا هضم نه ٿيندڙ حصا، جهڙوڪ ڪائٽن وارو ٻاهريون ڍانچو، پوءِ گوليءَ (پيليٽ) جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍيا ويندا آهن.<ref name="Holyoak496" /> هي پکي اڪثر [[ڍورن]]، خاص ڪري [[ٻڪري]]، [[رڍ]] ۽ [[ڳئون]] جي ڌڻن جي چوڌاري شڪار ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رت چوسيندڙ جيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندا آهن، جيڪي هن پکيءَ جي اهم خوراڪ آهن.<ref name=Mehlhorn>{{cite book |last=Mehlhorn |first=Heinz |chapter=Unsolved and Solved Myths: Chupacabras and 'Goat-Milking' Birds |title=Bats (Chiroptera) as Vectors of Diseases and Parasites: Facts and Myths |year=2013 |pages=173–177}}</ref> يورپي نائيٽ جار جون اکيون نسبتاً وڏيون هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي پويان موجود عڪاسي ڪندڙ پرت (ٽيپٽم ليسيڊم) گهٽ روشنيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائيندي آهي، جنهن سبب ٽارچ جي روشنيءَ ۾ اکيون چمڪنديون نظر اچن ٿيون.<ref name="Holyoak11">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=11}}</ref> هن جي ريٽينا ۾ رات جي نظر لاءِ مناسب راڊ خلين جو تعداد گهڻو ۽ رنگ سڃاڻيندڙ ڪون خلين جو تعداد گهٽ هوندو آهي، تنهنڪري ان جي رات جي نظر تمام سٺي هوندي آهي، پر رنگن جي سڃاڻپ نسبتاً محدود هوندي آهي. جيتوڻيڪ هن جي ٻڌڻ جي صلاحيت به سٺي آهي، پر اهو جيتن جي ڳولا لاءِ آواز تي ڀاڙيندو ناهي ۽ نه ئي [[حياتي گونج شناسي]] (ايڪولوڪيشن) استعمال ڪندو آهي.<ref name="Holyoak11" /> ==شڪاري ۽ طفيلي== زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب يورپي نائيٽ جار جا آنا ۽ ٻچا ڪيترن ئي شڪارين لاءِ آسانيءَ سان دستياب هوندا آهن. انهن ۾ [[ڳاڙهو لومڙ]]، [[پائن مارٽن]]، [[يورپي هيجهاگ]]، [[ليسٽ ويزل]]، گهريلو ڪتا، ۽ [[ڪانو]]، [[يورپي ميگپائي]]، [[يورپي جي]] ۽ [[گُگهه]] جهڙا پکي شامل آهن.<ref name="Holyoak12">{{harvp|Holyoak|Woodcock|2001|p=12}}</ref><ref name="hbwonline" /> [[عام افعي]] جهڙا نانگ پڻ آکيرن مان آنا يا ٻچا کائي ويندا آهن.<ref name="Holyoak12" /> بالغ پکين جو شڪار به مختلف شڪاري پکين طرفان ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[اترِي گاشاڪ]]، [[هين هيريئر]]، [[يورپي اسپيروهاڪ]]، [[عام بزڊ]]، [[پيريگرين شاهين]] ۽ [[سوٽي فالڪن]] شامل آهن.<ref name="Holyoak12" /><ref name="hbwonline" /> يورپي نائيٽ جار تي ڪيترن قسمن جا طفيلي جاندار پڻ رهن ٿا. انهن ۾ پرن تي رهندڙ هڪ قسم جي [[چٻاڙيندڙ جونءِ]] (بائٽنگ لائوس) شامل آهي،<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=222}}</ref> جڏهن ته هڪ خاص [[پرن جو مائيٽ]] (فيڌر مائيٽ) رڳو ان جي پرن تي موجود سفيد نشانن تي رهندو آهي.<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=225}}</ref> هن پکيءَ ۾ [[پکين جي مليريا]] (ايوئن مليريا) جا ڪيس پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{sfn|Rothschild|Clay|1957|p=150}}</ref> رت ۾ رهندڙ طفيلي ''[[ليوڪوسائٽوزون ڪيپريملگي]]'' پڻ هن نسل ۾ مليو آهي، پر اهو تمام ناياب آهي.<ref>{{sfn|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> هن طفيلي جي گهٽ موجودگي ۽ نائيٽ جار خاندان ۾ ان جو واحد نمائندو هجڻ مان اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو ارتقائي طور انهن ويجهن پکين مان منتقل ٿيو، جن ۾ هن جنس جا طفيلي عام طور موجود هوندا آهن، خاص طور [[گُگهه|گگهن]] ۾.<ref>{{sfn|Valkiunas|2004|p=809}}</ref> ==تحفظي حيثيت== سال 2020ع تائين يورپي نائيٽ جار جي عالمي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 30 لک کان 60 لک پکين تائين لڳايو ويو هو.<ref name=iucn/> يورپ ۾ هن نسل جي آبادي 290,000 کان 830,000 فردن جي وچ ۾ اندازي هيٺ آئي. جيتوڻيڪ ڪيترن علائقن ۾ ان جي تعداد ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي، پر اها ايتري تيز نه آهي جو ان کي خطري واري درجي ۾ رکيو وڃي. ان جي وسيع پکڙاءُ ۽ وڏي آبادي سبب [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] موجب هن نسل کي '''[[گهٽ ڳڻتي]]''' جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=iucn/> سال 2012ع تائين سڀ کان وڏيون افزائشي آباديون [[روس]] (اٽڪل 500,000 جوڙا)، [[اسپين]] (112,000 جوڙا) ۽ [[بيلاروس]] (60,000 جوڙا) ۾ موجود هيون. تنهن هوندي به، خاص طور اتر-اولهه يورپ ۾ هن نسل جي تعداد ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="hbwonline" /> هن نسل لاءِ اهم خطرن ۾ زرعي [[جراثيم ڪُش دوائون|جراثيم ڪُش دوائن]] جي استعمال سبب اڏامندڙ جيتن جي گهٽتائي، انساني خلل، گاڏين سان ٽڪرائجڻ ۽ مناسب رهائشگاهن جي تباهي شامل آهن.<ref name="hbwonline" /> زمين تي آکيرو ٺاهڻ سبب هي پکي انساني سرگرمين کان وڌيڪ متاثر ٿئي ٿو. خاص طور تي گهريلو ڪتن جي اچ وڃ سان آکيرا تباهه ٿي سگهن ٿا يا انهن جو هنڌ [[ڪانو|ڪانن]] ۽ ٻين شڪارين کي معلوم ٿي سگهي ٿو. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جتي عوامي رسائي محدود هجي، اتي افزائش جي ڪاميابي وڌيڪ هوندي آهي، جڏهن ته جتي ماڻهو ۽ ڪتا گهڻي اچ وڃ ڪن ٿا، اتي ڪامياب آکيرا عام طور پيچرن ۽ آباديءَ کان پري هوندا آهن.<ref name="Murison" /><ref name="ibis">{{cite journal |last=Langston |first=R. H. W. |author2=Liley, D. |author3=Murison, G. |author4=Woodfield, E. |author5=Clarke, R. T. |year=2007 |title=What effects do walkers and dogs have on the distribution and productivity of breeding European Nightjar ''Caprimulgus europaeus''? |journal=Ibis |volume=149 |pages=27–36 |doi=10.1111/j.1474-919x.2007.00643.x |issue=Suppl. 1 |doi-access=free}}</ref> [[برطانيا]] ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ۾ واپاري ٻيله ڪاري سبب عارضي طور هن نسل لاءِ نيون رهائشگاهون پيدا ٿيون، جنهن سان ان جي تعداد ۾ واڌ آئي. پر جيئن ٻيلن جي واڌ ويجهه ٿئي ٿي، اهي علائقا نائيٽ جار لاءِ گهٽ موزون بڻجي وڃن ٿا.<ref name="ibis" /> [[برطانيه]] ۾ هن نسل کي تحفظ جي حوالي سان ''ڳاڙهي فهرست'' (ريڊ لسٽ) ۾ شامل ڪيو ويو آهي،<ref name="bto" /> جڏهن ته [[آئرلينڊ]] ۾ 2012ع تائين هي نسل تقريباً ناپيد ٿيڻ جي ويجهو پهچي چڪو هو.<ref name="perry">{{cite journal |last=Perry |first=K. W. |year=2013 |title=Annual Report of the Irish Rare Breeding Birds Panel 2012 |journal=Irish Birds |volume=9 |pages=563–576 |issue=4}}</ref> ==ثقافت ۾== [[فائل:Caprimulgus europaeus -Coloured figures of the birds of the British Islands (1885-1897).jpg|thumb|"نائيٽ جار"، "گوٽ سڪر" ۽ "فرن اول" جا پراڻا نالا؛ [[جي. جي. ڪيولمينس]] جي تصوير.]] يورپي نائيٽ جار ادب، شاعري ۽ لوڪ عقيدن ۾ خاص اهميت رکي ٿو. شاعر اڪثر هن پکيءَ کي گرمين جي سانت ڀرين راتين جي علامت طور پيش ڪندا آهن. [[جارج ميريڊٿ]] پنهنجي نظم ''لو ان دي ولئي'' ۾ شام جي سناٽي ۾ ان جي هڪجهڙي سُر واري آواز جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته [[وليم ورڊسورٿ]] ''ڪام از دي فريگرنٽ ايئر'' ۾ هن کي رات جو اُڏامندڙ جيتن جو شڪار ڪندي بيان ڪيو آهي. [[ڊيلن ٿامس]] پنهنجي مشهور نظم ''فرن ھل'' ۾ پڻ نائيٽ جار جي رات واري اڏام جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته [[ٿامس هارڊي]] نظم ''آفٽرورڊس'' ۾ هن پکيءَ جي بي آواز شڪار ڪندڙ اڏام کي علامتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي. جديد موسيقيءَ ۾ پڻ هن پکي جو ذڪر ملي ٿو. آمريڪي ڳائڻي [[جوئانا نيوسم]] پنهنجي البم ''ڊائيورس'' جي آخري گيت ''ٽائيم, ايز آ سمپٽم'' ۾ "نائيٽ جار" کي بار بار علامتي انداز ۾ استعمال ڪيو آهي. سائنسي نالو ''ڪيپريملگس'' ۽ پراڻو انگريزي نالو '''گوٽ سڪر''' (ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ) هڪ قديم يوناني عقيدي مان نڪتل آهن، جنهن موجب نائيٽ جار رات جو ٻڪرين جو کير پيئندو هو، جنهن سبب اهي کير ڏيڻ بند ڪري ڇڏينديون هيون يا انڌيون ٿي وينديون هيون.<ref name=Mehlhorn/> هي عقيدو ارسطو جي دور کان به اڳ جو آهي، پر جديد سائنس ان کي مڪمل طور رد ڪري ٿي. حقيقت ۾ هي پکي رڳو انهن جيتن جو شڪار ڪندو آهي، جيڪي ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي چوڌاري گڏ ٿيندا آهن.<ref name=Mehlhorn/> انهيءَ قديم عقيدي جو اثر ڪيترين ئي يورپي ٻولين جي نالن ۾ نظر اچي ٿو، جهڙوڪ جرمن ''زئگينميلڪر''، پولش ''ڪوزوڊو'' ۽ اطالوي ''سڪسيئڪيپر''، جن جي معنيٰ پڻ "ٻڪريءَ جو کير چوسيندڙ" آهي. ان جي ابتڙ، عربي، چيني ۽ هندو روايتن ۾ اهڙو عقيدو موجود ناهي.<ref>{{sfn|Cocker|Tipling|2013|pp=285–291}}</ref> هن پکيءَ لاءِ هڪ ٻيو پراڻو نالو '''پڪرج''' پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو چوپائي مال جي هڪ بيماري لاءِ به ڪم ايندو هو. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اها بيماري اصل ۾ چمڙي هيٺ رهندڙ [[بوٽ فلائي]] (Botfly) جي لاروا سبب ٿيندي آهي، نه ڪي هن پکيءَ جي ڪري.<ref name="oedpucker">{{cite web |title=Puckeridge |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/154107?redirectedFrom=puckeridge#eid |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{sfn|Blaine|1816|p=[https://archive.org/details/b24925275/page/436/mode/1up 436]}}</ref> هڪ ٻيو پراڻو نالو '''لچ فوئل''' (لاش وارو پکي) پڻ هن سان منسوب رهيو، جيڪو ان بابت موجود وهمن ۽ توهم پرستيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="oedlich">{{cite web |title=Lich |work=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/107962?redirectedFrom=lich+fowl#eid39419136 |publisher=Oxford University Press |access-date=7 February 2014 |url-access=subscription }}</ref> يورپي لوڪ روايتن موجب، بپتسما کان سواءِ فوت ٿيل ٻارن جون روحون قيامت تائين نائيٽ جار جي صورت ۾ ڀٽڪنديون رهنديون هيون. اهڙي قسم جو عقيدو ''گئبل ريڇيٽ'' (لاش واري شڪاري ڪتي) بابت به موجود هو، جيڪو يورپي لوڪ ڏند ڪٿائن ۾ ''[[حيواني شڪار]]'' سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="OConnor">{{harvp|O'Connor|2005|pp=87–90}}</ref> == سنڌ ۾ نسل واڌ == سنڌ ۾ هي پکي قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ جي وارياسي علائقن ۾ آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. نسل واڌ جو موسم عام طور مئي کان جولاءِ تائين هوندو آهي. مادي عام طور 2 کان 3 آنا زمين تي بغير آکيري جي ڏيندي آهي ۽ لڳ ڀڳ 17 کان 18 ڏينهن تائين انهن تي آرو ڪندي آهي. ٻچا آگسٽ تائين آنن مان نڪرندا آهن. سج لهڻ وقت هن پکيءَ جو مخصوص آواز، جيڪو "چُوئي! چُوئي!" جهڙو ٻڌبو آهي، سندس موجودگيءَ جي سڃاڻپ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ==وضاحتي نوٽ ۽ حوالا== {{notelist}} ===حوالا=== {{Reflist}} ==استعمال ٿيل ماخذ== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Barthel |first1=Peter H |last2=Dougalis |first2=Paschalis |year=2008 |title=New Holland Field Guide to the Birds of Britain and Europe |publisher=New Holland |location=London |isbn=978-1-84773-110-4}} * {{cite book |last=Blaine |first=Delabere Pritchett |year=1816 |title=The Outlines of the Veterinary Art as Applied to the Horse |edition=2nd |publisher=T. Boosey |location=London |url=https://books.google.com/books?id=nkYVAAAAQAAJ&pg=PR3}} * {{cite book |last=Burton |first=Robert |title=Bird Behaviour |year=1985 |publisher=Granada Publishing |location=London |isbn=978-0-246-12440-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/birdbehaviour0000burt}} * {{cite book |last1=Cleere |first1=Nigel |last2=Nurney |first2=David |author2-link=David Nurney |title=Nightjars: A Guide to the Nightjars, Frogmouths, Potoos, Oilbird and Owlet-nightjars of the World |year=1998 |publisher=Pica / Christopher Helm |isbn=978-1-873403-48-8}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |author1-link=Mark Cocker |last2=Mabey |first2=Richard |title=Birds Britannica |year=2005 |location=London |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-6907-7}} * {{cite book |last1=Cocker |first1=Mark |last2=Tipling |first2=David |year=2013 |title=Birds and People |publisher=Jonathan Cape |location=London |isbn=978-0-224-08174-0}} * {{cite book |last=van Grouw |first=Katrina |year=2012 |title=The Unfeathered Bird |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15134-2}} * {{cite book |last1=Holyoak |first1=David |last2=Woodcock |first2=Martin |year=2001 |title=Nightjars and Their Allies: The Caprimulgiformes |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-854987-1}} * {{cite book |last=Jobling |first=James A |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4}} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae |year=1758 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542#/summary}} * {{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |author-link=William Burley Lockwood |title=Oxford Book of British Bird Names |year=1984 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-214155-2}} * {{cite book |last1=Mullarney |first1=Killian |last2=Svensson |first2=Lars |last3=Zetterstrom |first3=Dan |last4=Grant |first4=Peter |title=Collins Bird Guide |year=1999 |location=London |publisher=Collins |isbn=978-0-00-219728-1}} * {{cite book |last=O'Connor |first=Anne |year=2005 |title=The Blessed and the Damned: Sinful Women and Unbaptised Children in Irish Folklore |publisher=Peter Lang |location=Oxford |isbn=978-3-03910-541-0}} * {{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Nocturnal Animals |publisher=Greenwood Press |location=Santa Barbara, California |isbn=978-0-313-33546-4}} * {{cite book |title=Fleas, Flukes and Cuckoos: A Study of Bird Parasites |last1=Rothschild |first1=Miriam |author1-link=Miriam Rothschild |last2=Clay |first2=Theresa |year=1957 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/fleasflukescucko00roth}} * {{cite book |last=Sinclair |first=Sandra |title=How Animals See: Other Visions of Our World |year=1985 |publisher=Croom Helm |location=Beckenham, Kent |isbn=978-0-7099-3336-6}} * {{cite book |editor1-last=Snow |editor1-first=David |editor1-link=David Snow (ornithologist) |editor2-last=Perrins |editor2-first=Christopher M |editor2-link=Chris Perrins |title=The Birds of the Western Palearctic (Concise Edition) |publisher=Oxford University Press |year=1998 |location=Oxford |isbn=978-0-19-854099-1}} * {{cite book |last=Valkiunas |first=Gediminas |year=2004 |title=Avian Malaria Parasites and Other Haemosporidia |publisher=CRC Press |location=London |isbn=978-0-415-30097-1}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Caprimulgus europaeus}} ===آواز، متن ۽ تصويرون=== * [https://web.archive.org/web/20141202070319/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/275_NightjarCeuropaeus.pdf عمر ۽ جنس جي سڃاڻپ (Javier Blasco-Zumeta ۽ Gerd-Michael Heinze)] * [http://www.xeno-canto.org/species/Caprimulgus-europaeus Xeno-canto تي آواز] * [https://web.archive.org/web/20080321114134/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Caprimulgus_europaeus/ ARKive تي تصويرون ۽ وڊيوز] * [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/404.pdf ''The Atlas of Southern African Birds'' ۾ نسل بابت متن] ===شاعري=== * "[https://www.bbc.co.uk/poetryseason/poems/afterwards.shtml Afterwards]" * "[http://www.bartleby.com/145/ww792.html Calm is the Fragrant Air]" * "[https://poets.org/poem/fern-hill Fern Hill]" * "[http://www.poetryfoundation.org/poem/173966 Love in the Valley]" {{Taxonbar|from=Q26717}} {{Authority control}} [[زمرو:Caprimulgus]] [[زمرو:يوروشيا جا پکي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ سيارو گذاريندڙ پکي]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالي ڏنل جانوري اصناف]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:پکي]] ozfmqj495ixvwqm3wqijmhglc7y5s6t 0 30368 394212 170236 2026-07-14T13:02:17Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394212 wikitext text/x-wiki [[فائل:FATA_(8).jpg|thumb|سرحدي علائقو لڪي مروت]] '''لڪي مروت سب ڊويزن''' اڳ '''سرحدي علائقو لڪي مروت''' (Frontier Region Lakki Marwat) طور سڃاتو ويندڙ علائقو اڳوڻن [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا|قبائلي علائقن]] ۾ ھڪ ننڍو علائقو ھيو. ھاڻي قبائلي علائقن جي [[خيبر پختونخوا]] ۾ ضم ٿيڻ کانپوءِ ھي ان جو حصو آھي. علائقي جو نالو [[لڪي مروت ضلعو|ضلعي لڪي مروت]] جي نالي تي آھي جيڪو ان جي اتر اوڀر ۾ واقع آھي.<ref name="lakki">{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/lakki.php|title=Historical background and administrative profile of the FR Lakkir Marwat|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}</ref> ھي لڪي مروت جي ڊسٽرڪٽ ڪوآرڊينيشن آفيسر (ڊي سي او) جي زير انتظام آھي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/admnsystem.php|title=Administrative System|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا|قبائلي علائقا]] * [[لڪي مروت ضلعو|ضلعو لڪي مروت]] == خارجي ڳنڍڻا == * [http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part12.ch3.html قبائلي علائقن تي آئيني شقون] - باب 3, پاڪستان جو آئين جو حصو ٻارنھن ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لڪي مروت تعلقو]] [[زمرو:لڪي مروت ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] [[زمرو:لڪي مروت ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] edinntg5z0u0jizjrvvx9vdwnscy04z 394214 394212 2026-07-14T13:03:41Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[لڪي مروت سب ڊويزن]] کي [[لڪي مروت تعلقو]] ڏانھن چوريو 394212 wikitext text/x-wiki [[فائل:FATA_(8).jpg|thumb|سرحدي علائقو لڪي مروت]] '''لڪي مروت سب ڊويزن''' اڳ '''سرحدي علائقو لڪي مروت''' (Frontier Region Lakki Marwat) طور سڃاتو ويندڙ علائقو اڳوڻن [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا|قبائلي علائقن]] ۾ ھڪ ننڍو علائقو ھيو. ھاڻي قبائلي علائقن جي [[خيبر پختونخوا]] ۾ ضم ٿيڻ کانپوءِ ھي ان جو حصو آھي. علائقي جو نالو [[لڪي مروت ضلعو|ضلعي لڪي مروت]] جي نالي تي آھي جيڪو ان جي اتر اوڀر ۾ واقع آھي.<ref name="lakki">{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/lakki.php|title=Historical background and administrative profile of the FR Lakkir Marwat|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}</ref> ھي لڪي مروت جي ڊسٽرڪٽ ڪوآرڊينيشن آفيسر (ڊي سي او) جي زير انتظام آھي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/admnsystem.php|title=Administrative System|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا|قبائلي علائقا]] * [[لڪي مروت ضلعو|ضلعو لڪي مروت]] == خارجي ڳنڍڻا == * [http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part12.ch3.html قبائلي علائقن تي آئيني شقون] - باب 3, پاڪستان جو آئين جو حصو ٻارنھن ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لڪي مروت تعلقو]] [[زمرو:لڪي مروت ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] [[زمرو:لڪي مروت ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] edinntg5z0u0jizjrvvx9vdwnscy04z 0 30392 394186 383271 2026-07-14T12:17:52Z Ibne maryam 17680 /* */ 394186 wikitext text/x-wiki '''خيبر ضلعو''' اڳ [[پاڪستان جا قبائلي علائقا|پاڪستان جي قبائلي علائقن]] جي ھڪ ايجنسي ھئي جنھن کي '''خيبر ايجنسي''' طور سڃاتو ويندو ھو. ھاڻي قبائلي علائقا [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] ۾ ضم ٿي چڪا آھن، جنھن کانپوءِ ھي علائقو ھاڻي ھڪ [[ضلعو]] ٿي چڪو آھي. {{Short description|Pakistani administrative area}} {{Use Pakistani English|date=March 2025}} {{Use dmy dates|date=March 2025}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Khyber District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع خیبر}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|خېبر ولسوالۍ‎}}}} | other_name = Khyber Agency<Br>{{lang|ur|{{nq|خیبر ایجنسی}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|خېبر ایجنسئ}}}} | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage | size = 280 | photo1a = Khyber Pass, KPK.jpg | photo2a = Ali Masjid 2.jpg }} | image_alt = | image_caption = Top: [[Bab-e-Khyber]]<br>Bottom: [[Ali Masjid Fort]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = Khyber District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = <!-- location ------------------> | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Peshawar Division|Peshawar]] | established_title = Established | established_date = 1873 (as an [[Agencies of Pakistan|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) | seat_type = Headquarters | seat = [[Landi Kotal]] | parts_type = [[Tehsil]]s | parts_style = para | p1 = | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name = Bilal Shahid Rao [[Pakistan Administrative Service|(BPS-18 PAS)]] | leader_title1 = District Police Officer | leader_name1 = Rai Mazhar Iqbal [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = N/A <!-- area ---------------------->| area_footnotes = <ref name="1998census">{{Cite book| title = 1998 Census report of Khyber Agency| location = Islamabad| publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan| series = Census publication | volume = 138| date = 2000}}</ref> | area_total_km2 = 2576 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 1146267 | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_density_km2 = 445 <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 94707 | population_rural = 1,051,560 | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />38.45% | '''Male:'''<br />58.08% | '''Female:'''<br />17.16% }} | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language(s) | blank_info_sec1 = [[Pashto language|Pashto]] (99.6%)<ref name="1998census"/>{{rp|24}} | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 4 <!-- website, footnotes -------->| website = {{URL|http://khyber.kp.gov.pk/}} | footnotes = | official_name = }} '''Khyber District''' ({{langx|ps|خېبر ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع خیبر}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] in the [[Peshawar Division]] of the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. Until 2018, it was an [[Agency (country subdivision)|agency]] of the erstwhile [[Federally Administered Tribal Areas]]. With the merger of FATA with Khyber Pakhtunkhwa in 2018, it became a district.<ref>{{Cite web |title=KP Assembly approves landmark bill merging Fata with province |date=27 May 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1410351}}</ref> It ranges from the [[Tirah|Tirah valley]] down to [[Peshawar]]. It borders [[Nangarhar Province]] to the west, [[Orakzai District]] to the south, [[Kurram District]] to southwest, Peshawar to the east and [[Mohmand District]] to the north. The majority of the district's population are [[Afridi]], although other major clans in the District Khyber include the [[Shinwari]], [[Mulagori]] and [[Shilmani|Shalmani]]. All Afridi clans have their own areas in the Tirah Valley, and most of them extend down into the [[Khyber Pass]] over which they have always exercised the right of toll. The Malikdin Khel live in the centre of the Tirah and hold Bagh, the traditional meeting place of Afridi ''[[jirga]]s'' or assemblies. The Aka Khel are scattered in the hills south of [[Jamrud]]. All of this area is included in the Khyber Agency. The Adam Khel live in the hills between [[Peshawar]] and [[Kohat]]. Their preserve is the [[Kohat Pass]] in which several of the most important Afridi gun factories are located. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:پشاور ڊويزن]] [[زمرو:پشاور ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] io1qs61zxm49sz0rcmsch9j92qjmw69 0 31333 394463 313173 2026-07-15T07:29:37Z Intisar Ali 8681 /* */ 394463 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} } '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. pj34m0y2kf5aogf5avq4a8j0pq4lq0a 394464 394463 2026-07-15T07:29:54Z Intisar Ali 8681 394464 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. d2zto4dm4cbu2uxy3r3i7anzhas3k96 394465 394464 2026-07-15T07:34:23Z Intisar Ali 8681 /* */ 394465 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|England|Scotland|Wales}} {{فاضل مضمون|انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{مکيه|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. exhll63vv7lig1sq6c5ru9nlhspivmo 394466 394465 2026-07-15T07:35:03Z Intisar Ali 8681 394466 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{مکيه|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. jgn0dbllzvotydf0rtzdztkmw3fiq48 394467 394466 2026-07-15T07:35:49Z Intisar Ali 8681 394467 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي بر اعظم === {{ڏسو پڻ|محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر ({{lang-fr|maire}}) ۽ سندس نائب ({{lang-fr|adjoints au maire}}) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' ({{lang-no|borgermester}} / {{lang-sv|borgmästare}}) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' ({{lang-no|rådmann}}) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' ({{lang-no|ordfører}}) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' ({{lang-sv|rådhusrätt}}) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' ({{lang-sv|magistrat}}) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' ({{lang-sv|kommunalborgmästare}}) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' ({{lang-fi|kaupunginjohtaja}}) يا ''بلدياتي منتظم'' ({{lang-fi|kunnanjohtaja}}) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' ({{lang-fi|pormestari}})، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' ({{lang-fi|ylipormestari}}) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' ({{lang-ar|قاضي}}) مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. hzjnzgizgyhzmhzl6ac0ysmjzzprbrd 394468 394467 2026-07-15T07:40:50Z Intisar Ali 8681 /* يورپي بر اعظم */ 394468 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي بر اعظم === {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. l6p4sat0732z261hb0svsadk9q6r1vt 394469 394468 2026-07-15T07:41:11Z Intisar Ali 8681 394469 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. fw5udogiowrwi5perotc58rn5rq9ida 394470 394469 2026-07-15T07:43:03Z Intisar Ali 8681 394470 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر ({{lang-pt|prefeito/prefeita}}) ۽ هڪ نائب ميئر ({{lang-pt|vice-prefeito/vice-prefeita}}) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] ({{lang-pt|Câmara Municipal}}) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{ڏسو پڻ|ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (boroughs) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ {{lang-fr|maire/mairesse}} (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== ريو (Reeve) ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''ريو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ ريو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''ريو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''ريو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ريو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي {{lang-es|alcalde}} يا {{lang-es|síndico}} چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي {{lang-es|alcaide}} (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{مکيه|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر ({{lang-fr|maire}}) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' ({{lang-de|Oberbürgermeister}}) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{ڏسو پڻ|اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{مکيه|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بهار]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[هرياڻا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مدهيه پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر ({{lang-id|wali kota}}) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه ({{lang-id|bupati}}) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل ({{lang-id|Dewan Perwakilan Rakyat Daerah Kota}}) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administrasi}}) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administratif}}) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. aoomg1daeeowkn43tb29owwmd104x54 394471 394470 2026-07-15T07:45:04Z Intisar Ali 8681 394471 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر (پريفيٽو/پريفيٽا) ۽ هڪ نائب ميئر (وائس پريفيٽا/وائس پريفيٽو) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] (ڪيمرا ميونسپل) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{ڏسو پڻ|ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (boroughs) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ {{lang-fr|maire/mairesse}} (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== ريو (Reeve) ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''ريو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ ريو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''ريو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''ريو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ريو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي {{lang-es|alcalde}} يا {{lang-es|síndico}} چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي {{lang-es|alcaide}} (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{مکيه|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر ({{lang-fr|maire}}) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' ({{lang-de|Oberbürgermeister}}) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{ڏسو پڻ|اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{مکيه|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بهار]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[هرياڻا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مدهيه پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر ({{lang-id|wali kota}}) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه ({{lang-id|bupati}}) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل ({{lang-id|Dewan Perwakilan Rakyat Daerah Kota}}) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administrasi}}) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administratif}}) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. ftpmi0a2ywqepj84jjto3qo9ow539ax 394472 394471 2026-07-15T07:47:32Z Intisar Ali 8681 394472 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر (پريفيٽو/پريفيٽا) ۽ هڪ نائب ميئر (وائس پريفيٽا/وائس پريفيٽو) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] (ڪيمرا ميونسپل) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{ڏسو پڻ|ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (بورو) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ maire/mairesse (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== رِيو ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''رِيو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ رِيو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''رِيو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''رِيو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ررِيو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي {{lang-es|alcalde}} يا {{lang-es|síndico}} چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي {{lang-es|alcaide}} (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{مکيه|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر ({{lang-fr|maire}}) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' ({{lang-de|Oberbürgermeister}}) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{ڏسو پڻ|اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{مکيه|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بهار]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[هرياڻا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مدهيه پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر ({{lang-id|wali kota}}) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه ({{lang-id|bupati}}) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل ({{lang-id|Dewan Perwakilan Rakyat Daerah Kota}}) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administrasi}}) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administratif}}) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. l9xh6s7zho8zbhkc2gka4q7fde99ihu 394473 394472 2026-07-15T07:47:52Z Intisar Ali 8681 394473 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر (پريفيٽو/پريفيٽا) ۽ هڪ نائب ميئر (وائس پريفيٽا/وائس پريفيٽو) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] (ڪيمرا ميونسپل) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{پڻ ڏسو |ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (بورو) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ maire/mairesse (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== رِيو ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''رِيو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ رِيو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''رِيو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''رِيو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ررِيو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي {{lang-es|alcalde}} يا {{lang-es|síndico}} چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي {{lang-es|alcaide}} (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{مکيه|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر ({{lang-fr|maire}}) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' ({{lang-de|Oberbürgermeister}}) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{ڏسو پڻ|اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{مکيه|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بهار]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[هرياڻا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مدهيه پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر ({{lang-id|wali kota}}) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه ({{lang-id|bupati}}) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل ({{lang-id|Dewan Perwakilan Rakyat Daerah Kota}}) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administrasi}}) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administratif}}) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. 2az7pjjiefp1xkzk3y9jq04vzd1sc96 394474 394473 2026-07-15T07:48:56Z Intisar Ali 8681 394474 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر (پريفيٽو/پريفيٽا) ۽ هڪ نائب ميئر (وائس پريفيٽا/وائس پريفيٽو) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] (ڪيمرا ميونسپل) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{پڻ ڏسو |ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (بورو) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ maire/mairesse (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== رِيو ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''رِيو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ رِيو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''رِيو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''رِيو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ررِيو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي الڪليڊ يا سنڊيڪو چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي الڪليڊ (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{مکيه|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر ({{lang-fr|maire}}) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' ({{lang-de|Oberbürgermeister}}) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{ڏسو پڻ|اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{مکيه|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بهار]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[هرياڻا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مدهيه پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر ({{lang-id|wali kota}}) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه ({{lang-id|bupati}}) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل ({{lang-id|Dewan Perwakilan Rakyat Daerah Kota}}) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administrasi}}) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administratif}}) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. qw3seuv1zaooylfao3w28wq9ifuvjwn 394475 394474 2026-07-15T07:49:28Z Intisar Ali 8681 394475 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر (پريفيٽو/پريفيٽا) ۽ هڪ نائب ميئر (وائس پريفيٽا/وائس پريفيٽو) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] (ڪيمرا ميونسپل) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{پڻ ڏسو |ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (بورو) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ maire/mairesse (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== رِيو ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''رِيو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ رِيو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''رِيو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''رِيو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ررِيو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي الڪليڊ يا سنڊيڪو چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي الڪليڊ (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{Main|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر (maire) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' ({{lang-de|Oberbürgermeister}}) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{ڏسو پڻ|اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{مکيه|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بهار]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[هرياڻا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مدهيه پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر ({{lang-id|wali kota}}) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه ({{lang-id|bupati}}) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل ({{lang-id|Dewan Perwakilan Rakyat Daerah Kota}}) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administrasi}}) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administratif}}) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. iibqri3tpjradzk4vjiplk1tu26nwf1 394476 394475 2026-07-15T07:50:08Z Intisar Ali 8681 394476 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر (پريفيٽو/پريفيٽا) ۽ هڪ نائب ميئر (وائس پريفيٽا/وائس پريفيٽو) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] (ڪيمرا ميونسپل) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{پڻ ڏسو |ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (بورو) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ maire/mairesse (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== رِيو ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''رِيو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ رِيو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''رِيو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''رِيو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ررِيو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي الڪليڊ يا سنڊيڪو چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي الڪليڊ (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{Main|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر (maire) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' (Oberbürgermeister) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{ڏسو پڻ|اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{مکيه|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بهار]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[هرياڻا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مدهيه پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر ({{lang-id|wali kota}}) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه ({{lang-id|bupati}}) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل ({{lang-id|Dewan Perwakilan Rakyat Daerah Kota}}) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administrasi}}) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administratif}}) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. ce9jldq99c4kzke9a5mwsbt4jq3mnfo 394477 394476 2026-07-15T07:50:34Z Intisar Ali 8681 394477 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر (پريفيٽو/پريفيٽا) ۽ هڪ نائب ميئر (وائس پريفيٽا/وائس پريفيٽو) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] (ڪيمرا ميونسپل) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{پڻ ڏسو |ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (بورو) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ maire/mairesse (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== رِيو ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''رِيو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ رِيو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''رِيو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''رِيو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ررِيو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي الڪليڊ يا سنڊيڪو چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي الڪليڊ (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{Main|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر (maire) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' (Oberbürgermeister) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{پڻ ڏسو |اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{مکيه|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بهار]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[هرياڻا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مدهيه پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر ({{lang-id|wali kota}}) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه ({{lang-id|bupati}}) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل ({{lang-id|Dewan Perwakilan Rakyat Daerah Kota}}) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administrasi}}) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administratif}}) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. argxpuiti1qitg3bnz04wej8q5g8qgn 394478 394477 2026-07-15T07:51:36Z Intisar Ali 8681 /* ڀارت */ 394478 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر (پريفيٽو/پريفيٽا) ۽ هڪ نائب ميئر (وائس پريفيٽا/وائس پريفيٽو) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] (ڪيمرا ميونسپل) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{پڻ ڏسو |ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (بورو) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ maire/mairesse (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== رِيو ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''رِيو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ رِيو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''رِيو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''رِيو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ررِيو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي الڪليڊ يا سنڊيڪو چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي الڪليڊ (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{Main|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر (maire) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' (Oberbürgermeister) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{پڻ ڏسو |اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{Main|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بهار]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[هريانا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مڌيه پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر ({{lang-id|wali kota}}) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه ({{lang-id|bupati}}) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل ({{lang-id|Dewan Perwakilan Rakyat Daerah Kota}}) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administrasi}}) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administratif}}) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. 0qh2zyv2h9be9x1b3edgsm4aavh8op8 394479 394478 2026-07-15T07:53:23Z Intisar Ali 8681 /* ڀارت */ 394479 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر (پريفيٽو/پريفيٽا) ۽ هڪ نائب ميئر (وائس پريفيٽا/وائس پريفيٽو) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] (ڪيمرا ميونسپل) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{پڻ ڏسو |ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (بورو) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ maire/mairesse (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== رِيو ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''رِيو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ رِيو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''رِيو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''رِيو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ررِيو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي الڪليڊ يا سنڊيڪو چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي الڪليڊ (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{Main|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر (maire) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' (Oberbürgermeister) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{پڻ ڏسو |اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{Main|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بھار (رياست)|بھار]]، [[ڇتيس ڳڙھ]]، [[هريانا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر ({{lang-id|wali kota}}) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه ({{lang-id|bupati}}) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل ({{lang-id|Dewan Perwakilan Rakyat Daerah Kota}}) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administrasi}}) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' ({{lang-id|kota administratif}}) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. nv4nqpz1g6kd4qxdmq8brdcs7eafe9i 394480 394479 2026-07-15T07:56:40Z Intisar Ali 8681 394480 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر (پريفيٽو/پريفيٽا) ۽ هڪ نائب ميئر (وائس پريفيٽا/وائس پريفيٽو) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] (ڪيمرا ميونسپل) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{پڻ ڏسو |ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (بورو) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ maire/mairesse (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== رِيو ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''رِيو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ رِيو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''رِيو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''رِيو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ررِيو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي الڪليڊ يا سنڊيڪو چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي الڪليڊ (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{Main|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر (maire) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' (Oberbürgermeister) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{پڻ ڏسو |اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{Main|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بھار (رياست)|بھار]]، [[ڇتيس ڳڙھ]]، [[هريانا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر (والي ڪوٽا}}) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه (بوپاٽي) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل (ديوان پيرواڪلان راڪيت دائرا ڪوٽا) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' (ڪوٽا ايڊمنسٽريسي) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' (ڪوٽا ايڊمنسٽريٽف) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. c9loq0tc5qpap1kuvp3vh4jibkke0t8 394481 394480 2026-07-15T07:57:59Z Intisar Ali 8681 /* انڊونيشيا */ 394481 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر (پريفيٽو/پريفيٽا) ۽ هڪ نائب ميئر (وائس پريفيٽا/وائس پريفيٽو) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] (ڪيمرا ميونسپل) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{پڻ ڏسو |ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (بورو) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ maire/mairesse (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== رِيو ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''رِيو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ رِيو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''رِيو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''رِيو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ررِيو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي الڪليڊ يا سنڊيڪو چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي الڪليڊ (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{Main|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر (maire) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' (Oberbürgermeister) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{پڻ ڏسو |اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{Main|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بھار (رياست)|بھار]]، [[ڇتيس ڳڙھ]]، [[هريانا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر (والي ڪوٽا) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه (بوپاٽي) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل (ديوان پيرواڪلان راڪيت دائرا ڪوٽا) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' (ڪوٽا ايڊمنسٽريسي) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' (ڪوٽا ايڊمنسٽريٽف) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. 3gl0ie3zq51bdj5w9udnf5x4t6u4vng 394482 394481 2026-07-15T08:07:58Z Intisar Ali 8681 394482 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر (پريفيٽو/پريفيٽا) ۽ هڪ نائب ميئر (وائس پريفيٽا/وائس پريفيٽو) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] (ڪيمرا ميونسپل) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{پڻ ڏسو |ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (بورو) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ maire/mairesse (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== رِيو ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''رِيو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ رِيو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''رِيو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''رِيو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ررِيو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي الڪليڊ يا سنڊيڪو چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي الڪليڊ (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{Main|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر (maire) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' (Oberbürgermeister) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{پڻ ڏسو |اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{Main|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بھار (رياست)|بھار]]، [[ڇتيس ڳڙھ]]، [[هريانا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر (والي ڪوٽا) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه (بوپاٽي) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل (ديوان پيرواڪلان راڪيت دائرا ڪوٽا) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' (ڪوٽا ايڊمنسٽريسي) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' (ڪوٽا ايڊمنسٽريٽف) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. ===آئرلينڊ=== [[آئرلينڊ جي جمهوريه]] ۾ 1840ع جي [[آئرلينڊ جو ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ، 1840ع]] کان وٺي 2014ع جي [[مقامي حڪومت سڌارا ايڪٽ، 2014ع]] تائين بورو (Borough) ڪارپوريشن جي سربراهه کي ''ميئر'' چيو ويندو هو. شهرن جي ڪائونسلن جي صدر کي ''ميئر'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته [[ڊبلن جو لارڊ ميئر]] ۽ [[ڪارڪ جو لارڊ ميئر]] کي ''لارڊ ميئر'' سڏيو ويندو آهي. [[مقامي حڪومت ايڪٽ، 2001ع]] تحت ڪجهه [[آئرلينڊ جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] ڪائونسلن کي پڻ پنهنجي چيئرمين لاءِ ''ميئر'' جو لقب اختيار ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، ۽ ڪجهه ڪائونسلون ائين ڪن ٿيون. 2000ع کان وٺي [[ڊبلن ميٽروپوليٽن علائقي جي سڌي چونڊيل ميئر بابت تجويز]]ون پيش ٿينديون رهيون آهن. 2019ع جي [[آئرلينڊ جون مقامي چونڊون، 2019ع|مقامي چونڊن]] دوران ٽن علائقن ۾ سڌي چونڊيل ميئر بابت عوامي راءِ شماري ٿي، جنهن مان [[ليمرڪ جو ميئر]] بابت تجويز منظور ٿي، ۽ ان لاءِ پهرين سڌي چونڊ [[آئرلينڊ جون مقامي چونڊون، 2024ع|2024ع جي مقامي چونڊن]] سان گڏ ٿي.<ref>{{cite news |last1=Martyn |first1=Petula |title=Limerick prepares to vote for directly elected mayor |url=https://www.rte.ie/news/munster/2024/0206/1430705-limerick-prepares-to-vote-for-directly-elected-mayor/ |access-date=8 March 2024 |work=RTÉ News |date=6 February 2024 |language=en}}</ref> ===ايران=== [[ايران]] ۾ ميئر شهر جي انتظامي سربراهه هوندو آهي، جنهن کي اسلامي شهر ڪائونسل چونڊيندي آهي. ميئر جو مدو چار سال هوندو آهي. ===اٽلي=== {{مکيه|ميٽروپوليٽن ميئر}} [[اٽلي]] ۾ ميئر کي ''سنڊاڪو'' (''Sindaco'') يا غير رسمي طور ''پهريون شهري'' (''پرائمو سٽاڊنو'') چيو ويندو آهي. هر [[ڪوميوني]] (ميونسپلٽي) جو هڪ ميئر هوندو آهي، جيڪو مقامي حڪومت جي نمائندگي ڪندو آهي. ميئر کي ميونسپلٽي جا رهواسي هر پنجن سالن لاءِ سڌي ووٽ ذريعي چونڊيندا آهن. عام طور تي ڪو به ميئر ٻن لڳاتار مدتن کان وڌيڪ عهدو نٿو سنڀالي سگهي، سواءِ انهن ميونسپلٽين جي جن جي آبادي 5,000 کان گهٽ هجي، جتي ٽن لڳاتار مدتن جي اجازت هوندي آهي.<ref>{{in lang|it}} [https://www.academia.edu/11358245/Del_terzo_mandato_dei_sindaci {{lang|it|No ai tre mandati dei sindaci. Principio di legalità batte disobbedienti}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190204222029/http://www.academia.edu/11358245/Del_terzo_mandato_dei_sindaci |date=4 February 2019 }}.</ref> ميئر شهر جي ڪائونسل جو پڻ ميمبر هوندو آهي، جيڪا قانونساز اداري طور سندس پاليسين جي نگراني ڪندي آهي ۽ بي اعتماديءَ جي رٿ وسيلي کيس هٽائي به سگهي ٿي. ميئر کي انتظامي اداري (''گيئونٽا'') جي ميمبرن کي مقرر ڪرڻ ۽ هٽائڻ جو اختيار پڻ حاصل هوندو آهي. ===جاپان=== [[جاپان]] جي [[جاپان جو مقامي خودمختياري قانون|مقامي خودمختياري قانون]] (1947ع) ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مقامي حڪومتن جي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏنو ۽ ميئر کي مضبوط انتظامي اختيار ڏنا. ''ميئر'' جو لقب شهرن (''Shichō'')، قصبن (''Chōchō'')، ڳوٺن (''Sonchō'') ۽ [[ٽوڪيو]] جي خاص ضلعن (''Kuchō'') جي سربراهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ٽوڪيو صوبي جو سربراهه ''گورنر'' (''Chiji'') هوندو آهي. ميئر هر چار سالن لاءِ سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي. عوامي شروعات ذريعي کيس واپس به گهرايو وڃي سگهي ٿو، پر قومي يا صوبائي حڪومت کيس سڌو سنئون عهدي تان نٿي هٽائي سگهي. ميئر بجيٽ پيش ڪندو آهي، مقامي قانون تجويز ڪندو آهي، ڪائونسل طرفان منظور ڪيل قانونن تي ويٽو ڪري سگهي ٿو، جيڪو ٻه ٽهائي اڪثريت سان ختم ڪري سگهجي ٿو، ۽ بي اعتماديءَ جي رٿ يا اعتماد جي کوٽ جي صورت ۾ ڪائونسل ٽوڙي به سگهي ٿو. ===قازقستان=== {{مکيه|اڪيم}} [[قازقستان]] ۾ ميئر کي ''اڪيم'' چيو ويندو آهي، جيڪو ''اڪيمات'' (ميونسپل، ضلعي يا صوبي جي حڪومت) جو سربراهه ۽ صدر جو مقامي نمائندو هوندو آهي. صوبن ۽ وڏن شهرن جا اڪيم صدر، وزيراعظم جي صلاح سان مقرر ڪندو آهي، جڏهن ته ٻين انتظامي علائقن جا اڪيم صدر جي مقرر ڪيل طريقي موجب مقرر يا چونڊيا ويندا آهن. صدر کين عهدي تان هٽائڻ جو اختيار پڻ رکي ٿو. نئين صدر جي حلف کڻڻ سان موجوده اڪيمن جا اختيار ختم ٿي وڃن ٿا، پر نئون اڪيم مقرر ٿيڻ تائين اهي پنهنجون ذميواريون جاري رکندا آهن. ===ملائيشيا=== {{ڏسو پڻ|ڪوالالمپور جو ميئر|پينانگ ٻيٽ جو ميئر}} [[ملائيشيا]] ۾ ميئر شهر جي مقامي حڪومت جو سربراهه هوندو آهي. هن وقت ملڪ ۾ 14 سرڪاري طور تسليم ٿيل شهر آهن. 13 رياستن جي دائري ۾ ايندڙ شهرن جا ميئر لاڳاپيل رياستي حڪومتون مقرر ڪنديون آهن.<ref name="el">{{Cite web |title=Elect local leaders |url=http://www.thesundaily.my/news/2017/10/24/elect-local-leaders |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617165044/http://www.thesundaily.my/news/2017/10/24/elect-local-leaders |archive-date=17 June 2018 |access-date=17 June 2018 |website=www.thesundaily.my |language=en}}</ref> [[ڪوالالمپور]]، جيڪو وفاقي علائقو آهي، ان جو ميئر وفاقي حڪومت جي [[وفاقي علائقن واري وزارت (ملائيشيا)|وفاقي علائقن واري وزارت]] مقرر ڪندي آهي ۽ اهو ان وزارت جي ماتحت هوندو آهي.<ref>{{Cite news |date=13 June 2018 |title=Teresa Kok: Federal Territories Ministry should be abolished |work=The Edge Markets |url=https://www.theedgemarkets.com/article/teresa-kok-federal-territories-ministry-should-be-abolished}}</ref> 2018ع جي عام چونڊن کان پوءِ مقامي حڪومتن جون چونڊون ٻيهر بحال ڪرڻ بابت مطالبا وڌيا، جيڪي 1965ع تائين [[ڪوالالمپور]]، [[جارج ٽائون (پينانگ)|جارج ٽائون]]، [[ايپو]] ۽ [[ملاڪا شهر]] جهڙن شهرن ۾ ٿينديون هيون. جيڪڏهن اهي چونڊون ٻيهر بحال ٿين، ته ميئر مقرر ٿيڻ بدران سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيو ويندو.<ref name="el"/> ===مالٽا=== [[مالٽا]] ۾ ميئر (''Sindku'') مقامي ڪائونسل ۾ اڪثريت واري پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي. مقامي ڪائونسل جا ميمبر سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيا ويندا آهن ۽ گڏيل طور تي مقامي حڪومت هلائيندا آهن. ===مالدووا=== [[مالدووا]] ۾ ميونسپلٽي جو ميئر چار سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-REF(2016)031-e |title=Electoral Code of the Republic of Moldova |publisher=Central Electoral Commission |year=2015 |location=Chisinau}}</ref> [[ڪيشيناو]] ۾ گهٽ ووٽنگ سبب ميئر جون چونڊون ٽي ڀيرا ورجايون ويون هيون. ===نيپال=== {{ڏسو وڌيڪ|نيپال جي ميونسپلٽين جا ميئر}} [[نيپال]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اهي ميونسپل حڪومت جا اعليٰ ترين انتظامي عملدار هوندا آهن ۽ کين وسيع انتظامي اختيار حاصل هوندا آهن. ===نيدرلينڊ=== {{مکيه|برگر ماسٽر}} [[نيدرلينڊ]] ۾ ميئر (''برگماسٽر'') ميئر ۽ ايلڊرمينن جي انتظامي ڪاليج جو سربراهه هوندو آهي. قانوني طور ميئر کي بادشاهه مقرر ڪندو آهي، جڏهن ته عملي طور قومي ڪابينا طرفان مقرري ٿيندي آهي. مقرري کان اڳ ميونسپل ڪائونسل ۽ صوبي جي بادشاهه جي ڪمشنر جي سفارش ورتي ويندي آهي. ميئر انتظامي اداري ۽ ميونسپل ڪائونسل ٻنهي جي صدارت ڪندو آهي، پر ووٽ ڏيڻ جو حق رڳو انتظامي اداري ۾ هوندو آهي. ميئر جي مقرري واري طريقي تي 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ڪافي بحث ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه سياسي پارٽين ان کي غير جمهوري سمجهيو. 2018ع کان پوءِ غير جماعتي ميئرن جو تعداد پڻ وڌيو آهي.<ref>{{Cite news|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2021/04/16/partijloze-burgemeester-in-opmars-korpschef-schouten-voorgedragen-in-alkmaar-a4040113|title=Partijloze burgemeester in opmars: Korpschef Schouten voorgedragen in Alkmaar|newspaper=NRC |date=16 April 2021}}</ref> ===نيوزيلينڊ=== {{مکيه|نيوزيلينڊ جا ميئر}} [[نيوزيلينڊ]] ۾ ميئر مقامي حڪومتن جا سڌي چونڊيل سربراهه هوندا آهن. هو ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪندا آهن، نائب ميئر مقرر ڪري سگهندا آهن، ڪميٽيون قائم ڪندا آهن ۽ انهن جا چيئرمين چونڊيندا آهن. [[نيوزيلينڊ جو مقامي حڪومت ايڪٽ، 2002ع]] موجب ميئر جو بنيادي ڪردار مقامي نمائندن ۽ رهواسين جي اڳواڻي ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي پاليسين جي رهنمائي ڪرڻ آهي. ميئر ''فرسٽ پاسٽ دي پوسٽ'' يا ''سنگل ٽرانسفريبل ووٽ'' نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. ===پاڪستان=== {{ڏسو وڌيڪ|ناظم}} [[پاڪستان]] ۾ مقامي حڪومت جي اڳوڻي نظام تحت شهر يا ضلعي جو سربراهه ''ناظم'' سڏبو هو، جنهن جي مدد ''نائب ناظم'' ڪندو هو، جيڪو ضلعي ڪائونسل جو اسپيڪر پڻ هوندو هو. ضلعي ناظم کي يونين ڪائونسلن جي ناظمن، يونين ڪائونسلرن ۽ تحصيل ناظمن طرفان چونڊيو ويندو هو، جڏهن ته اهي سڀئي نمائندا سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيا ويندا هئا. مقامي چونڊون هر چار سالن کان پوءِ ٿينديون هيون. ===فلپائن=== [[فلپائن]] ۾ ميئر (''پنانگ باين''، ''پنانگ لنگسوڊ'' يا ''الڪليڊ'') شهر يا ميونسپلٽي جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن ته نائب ميئر ٻئي نمبر جو عهديدار هوندو آهي. ميئر هر ٽن سالن کان پوءِ ٿيندڙ قومي ۽ وچ مدتي چونڊن ۾ چونڊيو ويندو آهي ۽ وڌ ۾ وڌ ٽي لڳاتار مدتون سنڀالي سگهي ٿو. عورت ميئر کي ''مايورا'' (Mayora) چيو ويندو آهي. 2012ع تائين فلپائن ۾ 1,635 ميئر هئا.<ref>{{cite web | last1=Jazul | first1=Leanne | url=https://www.rappler.com/nation/elections/city-mayor-vice-councilor-philippines-powers-duties/ | title=Powers and Duties: City Mayor, Vice Mayor, Councilor in the Philippines | work=RAPPLER | date=May 2021 | access-date=8 August 2022 | archive-date=8 August 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220808010418/https://www.rappler.com/nation/elections/city-mayor-vice-councilor-philippines-powers-duties/ | url-status=dead }}</ref> pkhq9hpoo8iqjubedgilma7rtowz4kf 394483 394482 2026-07-15T08:25:17Z Intisar Ali 8681 394483 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر (پريفيٽو/پريفيٽا) ۽ هڪ نائب ميئر (وائس پريفيٽا/وائس پريفيٽو) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] (ڪيمرا ميونسپل) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{پڻ ڏسو |ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (بورو) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ maire/mairesse (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== رِيو ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''رِيو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ رِيو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''رِيو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''رِيو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ررِيو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي الڪليڊ يا سنڊيڪو چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي الڪليڊ (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{Main|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر (maire) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' (Oberbürgermeister) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{پڻ ڏسو |اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{Main|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بھار (رياست)|بھار]]، [[ڇتيس ڳڙھ]]، [[هريانا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر (والي ڪوٽا) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه (بوپاٽي) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل (ديوان پيرواڪلان راڪيت دائرا ڪوٽا) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' (ڪوٽا ايڊمنسٽريسي) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' (ڪوٽا ايڊمنسٽريٽف) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. ===آئرلينڊ=== [[آئرلينڊ جي جمهوريه]] ۾ 1840ع جي [[آئرلينڊ جو ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ، 1840ع]] کان وٺي 2014ع جي [[مقامي حڪومت سڌارا ايڪٽ، 2014ع]] تائين بورو (Borough) ڪارپوريشن جي سربراهه کي ''ميئر'' چيو ويندو هو. شهرن جي ڪائونسلن جي صدر کي ''ميئر'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته [[ڊبلن جو لارڊ ميئر]] ۽ [[ڪارڪ جو لارڊ ميئر]] کي ''لارڊ ميئر'' سڏيو ويندو آهي. [[مقامي حڪومت ايڪٽ، 2001ع]] تحت ڪجهه [[آئرلينڊ جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] ڪائونسلن کي پڻ پنهنجي چيئرمين لاءِ ''ميئر'' جو لقب اختيار ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، ۽ ڪجهه ڪائونسلون ائين ڪن ٿيون. 2000ع کان وٺي [[ڊبلن ميٽروپوليٽن علائقي جي سڌي چونڊيل ميئر بابت تجويز]]ون پيش ٿينديون رهيون آهن. 2019ع جي [[آئرلينڊ جون مقامي چونڊون، 2019ع|مقامي چونڊن]] دوران ٽن علائقن ۾ سڌي چونڊيل ميئر بابت عوامي راءِ شماري ٿي، جنهن مان [[ليمرڪ جو ميئر]] بابت تجويز منظور ٿي، ۽ ان لاءِ پهرين سڌي چونڊ [[آئرلينڊ جون مقامي چونڊون، 2024ع|2024ع جي مقامي چونڊن]] سان گڏ ٿي.<ref>{{cite news |last1=Martyn |first1=Petula |title=Limerick prepares to vote for directly elected mayor |url=https://www.rte.ie/news/munster/2024/0206/1430705-limerick-prepares-to-vote-for-directly-elected-mayor/ |access-date=8 March 2024 |work=RTÉ News |date=6 February 2024 |language=en}}</ref> ===ايران=== [[ايران]] ۾ ميئر شهر جي انتظامي سربراهه هوندو آهي، جنهن کي اسلامي شهر ڪائونسل چونڊيندي آهي. ميئر جو مدو چار سال هوندو آهي. ===اٽلي=== {{مکيه|ميٽروپوليٽن ميئر}} [[اٽلي]] ۾ ميئر کي ''سنڊاڪو'' (''Sindaco'') يا غير رسمي طور ''پهريون شهري'' (''پرائمو سٽاڊنو'') چيو ويندو آهي. هر [[ڪوميوني]] (ميونسپلٽي) جو هڪ ميئر هوندو آهي، جيڪو مقامي حڪومت جي نمائندگي ڪندو آهي. ميئر کي ميونسپلٽي جا رهواسي هر پنجن سالن لاءِ سڌي ووٽ ذريعي چونڊيندا آهن. عام طور تي ڪو به ميئر ٻن لڳاتار مدتن کان وڌيڪ عهدو نٿو سنڀالي سگهي، سواءِ انهن ميونسپلٽين جي جن جي آبادي 5,000 کان گهٽ هجي، جتي ٽن لڳاتار مدتن جي اجازت هوندي آهي.<ref>{{in lang|it}} [https://www.academia.edu/11358245/Del_terzo_mandato_dei_sindaci {{lang|it|No ai tre mandati dei sindaci. Principio di legalità batte disobbedienti}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190204222029/http://www.academia.edu/11358245/Del_terzo_mandato_dei_sindaci |date=4 February 2019 }}.</ref> ميئر شهر جي ڪائونسل جو پڻ ميمبر هوندو آهي، جيڪا قانونساز اداري طور سندس پاليسين جي نگراني ڪندي آهي ۽ بي اعتماديءَ جي رٿ وسيلي کيس هٽائي به سگهي ٿي. ميئر کي انتظامي اداري (''گيئونٽا'') جي ميمبرن کي مقرر ڪرڻ ۽ هٽائڻ جو اختيار پڻ حاصل هوندو آهي. ===جاپان=== [[جاپان]] جي [[جاپان جو مقامي خودمختياري قانون|مقامي خودمختياري قانون]] (1947ع) ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مقامي حڪومتن جي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏنو ۽ ميئر کي مضبوط انتظامي اختيار ڏنا. ''ميئر'' جو لقب شهرن (''Shichō'')، قصبن (''Chōchō'')، ڳوٺن (''Sonchō'') ۽ [[ٽوڪيو]] جي خاص ضلعن (''Kuchō'') جي سربراهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ٽوڪيو صوبي جو سربراهه ''گورنر'' (''Chiji'') هوندو آهي. ميئر هر چار سالن لاءِ سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي. عوامي شروعات ذريعي کيس واپس به گهرايو وڃي سگهي ٿو، پر قومي يا صوبائي حڪومت کيس سڌو سنئون عهدي تان نٿي هٽائي سگهي. ميئر بجيٽ پيش ڪندو آهي، مقامي قانون تجويز ڪندو آهي، ڪائونسل طرفان منظور ڪيل قانونن تي ويٽو ڪري سگهي ٿو، جيڪو ٻه ٽهائي اڪثريت سان ختم ڪري سگهجي ٿو، ۽ بي اعتماديءَ جي رٿ يا اعتماد جي کوٽ جي صورت ۾ ڪائونسل ٽوڙي به سگهي ٿو. ===قازقستان=== {{مکيه|اڪيم}} [[قازقستان]] ۾ ميئر کي ''اڪيم'' چيو ويندو آهي، جيڪو ''اڪيمات'' (ميونسپل، ضلعي يا صوبي جي حڪومت) جو سربراهه ۽ صدر جو مقامي نمائندو هوندو آهي. صوبن ۽ وڏن شهرن جا اڪيم صدر، وزيراعظم جي صلاح سان مقرر ڪندو آهي، جڏهن ته ٻين انتظامي علائقن جا اڪيم صدر جي مقرر ڪيل طريقي موجب مقرر يا چونڊيا ويندا آهن. صدر کين عهدي تان هٽائڻ جو اختيار پڻ رکي ٿو. نئين صدر جي حلف کڻڻ سان موجوده اڪيمن جا اختيار ختم ٿي وڃن ٿا، پر نئون اڪيم مقرر ٿيڻ تائين اهي پنهنجون ذميواريون جاري رکندا آهن. ===ملائيشيا=== {{ڏسو پڻ|ڪوالالمپور جو ميئر|پينانگ ٻيٽ جو ميئر}} [[ملائيشيا]] ۾ ميئر شهر جي مقامي حڪومت جو سربراهه هوندو آهي. هن وقت ملڪ ۾ 14 سرڪاري طور تسليم ٿيل شهر آهن. 13 رياستن جي دائري ۾ ايندڙ شهرن جا ميئر لاڳاپيل رياستي حڪومتون مقرر ڪنديون آهن.<ref name="el">{{Cite web |title=Elect local leaders |url=http://www.thesundaily.my/news/2017/10/24/elect-local-leaders |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617165044/http://www.thesundaily.my/news/2017/10/24/elect-local-leaders |archive-date=17 June 2018 |access-date=17 June 2018 |website=www.thesundaily.my |language=en}}</ref> [[ڪوالالمپور]]، جيڪو وفاقي علائقو آهي، ان جو ميئر وفاقي حڪومت جي [[وفاقي علائقن واري وزارت (ملائيشيا)|وفاقي علائقن واري وزارت]] مقرر ڪندي آهي ۽ اهو ان وزارت جي ماتحت هوندو آهي.<ref>{{Cite news |date=13 June 2018 |title=Teresa Kok: Federal Territories Ministry should be abolished |work=The Edge Markets |url=https://www.theedgemarkets.com/article/teresa-kok-federal-territories-ministry-should-be-abolished}}</ref> 2018ع جي عام چونڊن کان پوءِ مقامي حڪومتن جون چونڊون ٻيهر بحال ڪرڻ بابت مطالبا وڌيا، جيڪي 1965ع تائين [[ڪوالالمپور]]، [[جارج ٽائون (پينانگ)|جارج ٽائون]]، [[ايپو]] ۽ [[ملاڪا شهر]] جهڙن شهرن ۾ ٿينديون هيون. جيڪڏهن اهي چونڊون ٻيهر بحال ٿين، ته ميئر مقرر ٿيڻ بدران سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيو ويندو.<ref name="el"/> ===مالٽا=== [[مالٽا]] ۾ ميئر (''Sindku'') مقامي ڪائونسل ۾ اڪثريت واري پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي. مقامي ڪائونسل جا ميمبر سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيا ويندا آهن ۽ گڏيل طور تي مقامي حڪومت هلائيندا آهن. ===مالدووا=== [[مالدووا]] ۾ ميونسپلٽي جو ميئر چار سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-REF(2016)031-e |title=Electoral Code of the Republic of Moldova |publisher=Central Electoral Commission |year=2015 |location=Chisinau}}</ref> [[ڪيشيناو]] ۾ گهٽ ووٽنگ سبب ميئر جون چونڊون ٽي ڀيرا ورجايون ويون هيون. ===نيپال=== {{ڏسو وڌيڪ|نيپال جي ميونسپلٽين جا ميئر}} [[نيپال]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اهي ميونسپل حڪومت جا اعليٰ ترين انتظامي عملدار هوندا آهن ۽ کين وسيع انتظامي اختيار حاصل هوندا آهن. ===نيدرلينڊ=== {{مکيه|برگر ماسٽر}} [[نيدرلينڊ]] ۾ ميئر (''برگماسٽر'') ميئر ۽ ايلڊرمينن جي انتظامي ڪاليج جو سربراهه هوندو آهي. قانوني طور ميئر کي بادشاهه مقرر ڪندو آهي، جڏهن ته عملي طور قومي ڪابينا طرفان مقرري ٿيندي آهي. مقرري کان اڳ ميونسپل ڪائونسل ۽ صوبي جي بادشاهه جي ڪمشنر جي سفارش ورتي ويندي آهي. ميئر انتظامي اداري ۽ ميونسپل ڪائونسل ٻنهي جي صدارت ڪندو آهي، پر ووٽ ڏيڻ جو حق رڳو انتظامي اداري ۾ هوندو آهي. ميئر جي مقرري واري طريقي تي 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ڪافي بحث ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه سياسي پارٽين ان کي غير جمهوري سمجهيو. 2018ع کان پوءِ غير جماعتي ميئرن جو تعداد پڻ وڌيو آهي.<ref>{{Cite news|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2021/04/16/partijloze-burgemeester-in-opmars-korpschef-schouten-voorgedragen-in-alkmaar-a4040113|title=Partijloze burgemeester in opmars: Korpschef Schouten voorgedragen in Alkmaar|newspaper=NRC |date=16 April 2021}}</ref> ===نيوزيلينڊ=== {{مکيه|نيوزيلينڊ جا ميئر}} [[نيوزيلينڊ]] ۾ ميئر مقامي حڪومتن جا سڌي چونڊيل سربراهه هوندا آهن. هو ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪندا آهن، نائب ميئر مقرر ڪري سگهندا آهن، ڪميٽيون قائم ڪندا آهن ۽ انهن جا چيئرمين چونڊيندا آهن. [[نيوزيلينڊ جو مقامي حڪومت ايڪٽ، 2002ع]] موجب ميئر جو بنيادي ڪردار مقامي نمائندن ۽ رهواسين جي اڳواڻي ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي پاليسين جي رهنمائي ڪرڻ آهي. ميئر ''فرسٽ پاسٽ دي پوسٽ'' يا ''سنگل ٽرانسفريبل ووٽ'' نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. ===پاڪستان=== {{ڏسو وڌيڪ|ناظم}} [[پاڪستان]] ۾ مقامي حڪومت جي اڳوڻي نظام تحت شهر يا ضلعي جو سربراهه ''ناظم'' سڏبو هو، جنهن جي مدد ''نائب ناظم'' ڪندو هو، جيڪو ضلعي ڪائونسل جو اسپيڪر پڻ هوندو هو. ضلعي ناظم کي يونين ڪائونسلن جي ناظمن، يونين ڪائونسلرن ۽ تحصيل ناظمن طرفان چونڊيو ويندو هو، جڏهن ته اهي سڀئي نمائندا سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيا ويندا هئا. مقامي چونڊون هر چار سالن کان پوءِ ٿينديون هيون. ===فلپائن=== [[فلپائن]] ۾ ميئر (''پنانگ باين''، ''پنانگ لنگسوڊ'' يا ''الڪليڊ'') شهر يا ميونسپلٽي جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن ته نائب ميئر ٻئي نمبر جو عهديدار هوندو آهي. ميئر هر ٽن سالن کان پوءِ ٿيندڙ قومي ۽ وچ مدتي چونڊن ۾ چونڊيو ويندو آهي ۽ وڌ ۾ وڌ ٽي لڳاتار مدتون سنڀالي سگهي ٿو. عورت ميئر کي ''مايورا'' (Mayora) چيو ويندو آهي. 2012ع تائين فلپائن ۾ 1,635 ميئر هئا.<ref>{{cite web | last1=Jazul | first1=Leanne | url=https://www.rappler.com/nation/elections/city-mayor-vice-councilor-philippines-powers-duties/ | title=Powers and Duties: City Mayor, Vice Mayor, Councilor in the Philippines | work=RAPPLER | date=May 2021 | access-date=8 August 2022 | archive-date=8 August 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220808010418/https://www.rappler.com/nation/elections/city-mayor-vice-councilor-philippines-powers-duties/ | url-status=dead }}</ref> ===پولينڊ=== {{پڻ ڏسو |پولينڊ جا شهر ۽ قصبا}} 30 اپريل 2022ع تائين [[پولينڊ]] ۾ ڪل 2,477 ميونسپلٽيون (''گمينا'') هيون، جن مان 1,513 ٻهراڙيءَ واريون گمينا هيون، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر يا قصبا شامل هئا. انهن مان 666 شهر شهري-ٻهراڙي گمينا جو حصو هئا، جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا آزاد شهري گمينا طور منظم هئا. انهن مان 107 شهر ''پريزيڊينٽ مياستا'' (شهر جو صدر) جي انتظام هيٺ آهن، جن مان 66 کي [[پوويات حقن وارو شهر]] جو درجو حاصل آهي. انهن مان 37 شهرن جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ آهي، جڏهن ته 18 شهر [[وويووڊ]] يا [[وويووڊشپ سيمڪ]] جا مرڪز آهن، جن کي غير رسمي طور وويووڊشپ شهر چيو ويندو آهي. پولينڊ جون سڀئي ميونسپلٽيون، شهر ۽ قصبا لازمي طور [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] جي نظام تحت هلن ٿا. انتظامي اختيار هيٺين عهدن مان ڪنهن هڪ وٽ هوندو آهي: * شهر جو ميئر (''Prezydent miasta'') * قصبي جو ميئر (''Burmistrz'') * ''[[ووجٽ]]'' (''Wójt'')، جيڪو ٻهراڙيءَ واري ميونسپلٽي (''گمينا ويئسڪا'') جو سربراهه هوندو آهي. اهي عهديدار پنجن سالن لاءِ [[ٻن مرحلن واري چونڊ]] ذريعي سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيا ويندا آهن. اهي ساڳئي وقت ميونسپل ڪائونسل، [[ڪائونٽي]] ڪائونسل، [[وويووڊشپ سيمڪ]]، [[پولينڊ جي پارليامينٽ]] يا [[يورپي پارليامينٽ]] جا ميمبر نٿا ٿي سگهن. ميئر پنهنجي نائب کي مقرر ڪرڻ جو پابند هوندو آهي. ميونسپل ڪائونسل قانونساز، بجيٽ ٺاهيندڙ ۽ نگراني ڪندڙ ادارو هوندي آهي. ڪائونسل ميئر جي منصوبن جي جاچ ڪري سگهي ٿي يا مالي سهائتا روڪي سگهي ٿي، پر ميئر کي ڪائونسل جي اعتماد جي قانوني ضرورت نه هوندي آهي. مناسب شرطن هيٺ عوامي راءِ شماري ذريعي ميئر کي عهدي تان هٽائڻ پڻ ممڪن آهي، جڏهن ته قانون جي مسلسل ڀڃڪڙيءَ جي صورت ۾ [[پولينڊ جو وزيراعظم]] به ميئر کي برطرف ڪري سگهي ٿو. ميئر ميونسپل ملڪيت جو انتظام، انتظامي حڪمن ۽ ضابطن جو اجرا، بجيٽ جي تياري ۽ ان تي عملدرآمد، ۽ ميونسپل آفيسن جي نگراني ڪندو آهي. هو [[ڪنڊرگارٽن]]، [[ابتدائي اسڪول]]ن، [[هنگامي انتظام]]، [[شهري دفاع]]، [[عوامي ٽرانسپورٽ]]، [[پاڻي جي فراهمي]]، [[پاڻي جي صفائي]] ۽ [[فضلي جي انتظام]] سميت ڪيترين ئي ميونسپل خدمتن جو ذميوار هوندو آهي. ميئر شهر يا قصبي جي عملي جي مقرري ۽ انتظام جا وسيع اختيار رکي ٿو، سواءِ [[شهري خزانچي]] جي، جنهن کي ميونسپل ڪائونسل مقرر ڪندي آهي. [[پوويات حقن وارو شهر|پوويات حقن وارن شهرن]] ۾ ميئر کي پوويات جي انتظامي اداري ۽ [[اسٽاروسٽا]] جا اختيار پڻ حاصل هوندا آهن. [[وارسا]] جي انتظامي ضلعن ۾ ''ضلعي ميئر'' (''بُرمِشٽش جِيلنيتسي'') جو عهدو پڻ موجود آهي. جيتوڻيڪ اهي ضلعا وارسا شهر جو حصو آهن، پر کين قانوني طور ڪجهه مقامي خودمختياري حاصل آهي. هر ضلعي جي پنهنجي ڪائونسل ۽ انتظامي بورڊ هوندو آهي، جنهن جي سربراهي ضلعي ميئر ڪندو آهي. ضلعي ميئر کي شهر جي ميئر طرفان نامزد ڪيل اميدوارن مان ضلعي ڪائونسل چونڊيندي آهي. ===پرتگال=== [[پرتگال]] ۽ ٻين ڪيترن پرتگالي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾ ميونسپلٽي جي ميئر کي ''ميونسپل چيمبر جو صدر'' (''پريزيڊنٽي ڊا ڪئمرا ميونسيپل'') چيو ويندو آهي. ===رومانيا=== [[رومانيا]] ۾ ڪميون، قصبي يا شهر جي ميئر کي ''پرائيمار'' (''Primar'') چيو ويندو آهي. ميئر جو مدو چار سال هوندو آهي ۽ کيس هڪ چونڊيل مقامي ڪائونسل (''ڪائونسليو لوڪل'') جي مدد حاصل هوندي آهي. [[بخاريسٽ]] ۾ هڪ ''جنرل ميئر'' ۽ ڇهن انتظامي ضلعن مان هر هڪ لاءِ الڳ ''ضلعي ميئر'' هوندو آهي. ميئر ۽ مقامي ڪائونسل جون ذميواريون رومانيا جي پارليامينٽ جي قانون نمبر 215/2001ع تحت مقرر ٿيل آهن.<ref>{{Cite web |last=APD-Timișoara |title=Legea nr. 215/2001 |url=http://legislatie.resurse-pentru-democratie.org/legea/215-2001.php}}</ref> ===روس=== [[روس]] ۾ ''مير'' (''Мэр'') شهر يا ميونسپلٽي جي انتظامي سربراهه لاءِ استعمال ٿيندڙ لقبن مان هڪ آهي. [[ماسڪو]]، [[سينٽ پيٽرسبرگ]] ۽ [[سيواسٽوپول]] جا ميئر روس جي ٻين وفاقي رياستن جي گورنرن جي برابر حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٽيئي شهر وفاقي رياستون آهن. انهن ٽن شهرن کان سواءِ ٻين ميونسپلٽين ۾ مقامي حڪومت نمائندي ڪائونسل جي ماتحت هوندي آهي. ميئر يا ته سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي يا وري ميونسپل ڪائونسل جا ميمبر کيس چونڊيندا آهن. ميئر جو عام مدو چار سال هوندو آهي ۽ هو ميونسپل خدمتن، سرڪاري ملڪيت، باهه وسائڻ، پوليس ۽ ٻين سرڪاري ادارن جي نگراني ڪندو آهي، گڏوگڏ مقامي ۽ رياستي قانونن تي عمل ڪرائيندو آهي. ===سربيا=== [[سربيا]] ۾ ميئر شهر يا قصبي جو انتظامي سربراهه هوندو آهي ۽ شهر جي نمائندگي ڪندي انتظامي اختيار استعمال ڪندو آهي. [[بلغراد]] جو ميئر ملڪ جي اهم ترين عهدن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بلغراد سربيا جو سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ علمي مرڪز آهي. 2007ع جي ''مقامي انتظامي قانون'' موجب شهرن ۾ ميئر-ڪائونسل نظام لاڳو ڪيو ويو. شهرن جا ميئر (''گراڊوناچيلنڪ'') ۽ ميونسپلٽين جا سربراهه (''پريڊسيڊنڪ اوپشٽيني'') اڻ سڌيءَ طرح شهر يا ميونسپل ڪائونسل طرفان چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن، ۽ انهن لاءِ مدتن جي ڪا حد مقرر نه آهي. ===اسپين ۽ هسپانوي آمريڪا=== {{Main|الڪالدي}} ''الڪالدي'' (''Alcalde'') اسپيني ٻوليءَ ۾ شهر يا قصبي جي ميئر لاءِ سڀ کان عام اصطلاح آهي. هي لفظ عربي ''القاضي'' (''al-qāḍī'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''قاضي'' يا ''جج'' آهي. اسلامي اندلس ۾ قاضي عدالتي ۽ انتظامي ٻئي ذميواريون نڀائيندو هو، ۽ ان جو اثر عيسائي اسپين جي شروعاتي انتظامي نظام تي به پيو. اڄڪلهه اسپين ۽ گهڻن هسپانوي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾ ''الڪالدي'' مقامي حڪومت جي انتظامي سربراهه لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن وٽ عام طور عدالتي اختيار نه هوندا آهن. [[ارجنٽائن]] ۽ [[پيراگوئي]] ۾ ساڳئي منصب لاءِ ''انٽيندينتي'' (''Intendente'') جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ميڪسيڪو]] ۾ شهر يا ميونسپلٽي جي انتظامي سربراهه کي ''الڪالدي'' يا وڌيڪ عام طور ''ميونسپل صدر'' (''Presidente Municipal'') چيو ويندو آهي. ===سوئيڊن=== [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگميستاري'' (''Borgmästare'') جو لقب 1971ع جي عدالتي سڌارن دوران ختم ڪيو ويو، جڏهن سوئيڊن جا شهر به سرڪاري طور ختم ڪيا ويا. ===سوئٽزرلينڊ=== [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ميئر جا اختيار ۽ لقب هر [[سوئٽزرلينڊ جا ڪينٽن|ڪينٽن]] ۾ مختلف هوندا آهن. عام طور ميئر ڪيترن ئي ميمبرن تي ٻڌل انتظامي ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي، جيڪا ميونسپلٽي هلائيندي آهي. استعمال ٿيندڙ لقب هي آهن: * اطالوي: ''سنڊاڪو'' ([[ٽچينو]])، ''ہوڊيسٽا'' ([[گريزونس]]) * فرينچ: ''Maire'' ([[جنيوا]]، [[جورا]]، [[برن]])، ''Syndic'' ([[واڊ]]، [[فريبورگ]])، ''پريزيڊنٽ ڊيو ڪنسيئل ميونسپل'' ([[واليه]])، ''پريزيڊنٽ ڊيو ڪنسيئل ڪميونل'' ([[نيوشاٽيل]]) * جرمن: ''اسٽيڊپرہزيڊنٽ''، ''اسٽيڊٽامان''، ''جيمي'' يا ''گيمائنڊي آمان'' ===تائيوان=== [[تائيوان]] (رسمي نالو: [[چين جي جمهوريه]]) ۾ ميئر شهر جي حڪومت جو سربراهه هوندو آهي، جڏهن ته شهر جي ڪائونسل قانونسازيءَ جي ذميوار هوندي آهي. ميئر ۽ شهر ڪائونسل جا ميمبر الڳ الڳ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ===ترڪي=== [[ترڪي]] ۾ ميئر (''بيلديئي باشڪاني'') ميونسپل ڪائونسل سان گڏ هر پنجن سالن لاءِ سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي. هر صوبي ۽ ضلعي جي مرڪز ۾ ميونسپلٽي هوندي آهي، جڏهن ته 2,000 کان وڌيڪ آبادي وارن ڪيترن ئي قصبن (''Belde'') ۾ پڻ ميونسپلٽيون قائم آهن. 1983ع کان وڏن شهرن لاءِ ''ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي'' جو نظام رائج ڪيو ويو، جتي هڪ ئي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ ڪيترائي ضلعي ميئر پڻ هوندا آهن. ===يوڪرين=== [[يوڪرين]] ۾ ''شهر جو سربراهه'' (''مسڪي ھولووا'') جو عهدو 1999ع ۾ متعارف ٿيو. ان کان پوءِ ميئر کي شهر جا رهواسي سڌي ووٽ سان چونڊين ٿا. ان کان اڳ شهر جي ڪائونسل جا ميمبر کيس چونڊيندا هئا. خاص حيثيت رکندڙ شهرن، جهڙوڪ [[ڪيف]] ۽ [[سيواسٽوپول]]، بابت قانون الڳ آهن. 2015ع کان هيٺين انتظامي سطح تي ''اسٽاروسٽا'' (''Starosta'') جو عهدو پڻ قائم ڪيو ويو، جنهن جا اميدوار مقامي برادري (''ھروماڊا.'') جي ميمبرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ===آمريڪا گڏيل رياستون=== {{مکيه|آمريڪا ۾ ميئر جو عهدو}} [[آمريڪا گڏيل رياستون]] ۾ ميئر شهر يا ٻي ميونسپلٽي جو اعليٰ ترين سول انتظامي سربراهه هوندو آهي. مقامي حڪومت جي نظام موجب ميئر جا اختيار مختلف هوندا آهن. ٻه بنيادي نظام رائج آهن: [[ڪائونسل-مينيجر حڪومت]] ۽ [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]]. ڪائونسل-مينيجر نظام ۾ ميئر شهر ڪائونسل جو ''برابرن ۾ پهريون'' هوندو آهي. ڪائونسل قانونساز اداري طور ڪم ڪندي آهي، جڏهن ته روزمره جو انتظام مقرر ڪيل سٽي مينيجر سنڀاليندو آهي. هن نظام ۾ ميئر جا اختيار گهڻو ڪري رسمي هوندا آهن. ميئر-ڪائونسل نظام ۾ ميئر ۽ شهر ڪائونسل الڳ ادارا هوندا آهن. ''مضبوط ميئر'' واري نظام ۾ ميئر مڪمل انتظامي سربراهه هوندو آهي ۽ مختلف کاتن جي نگراني لاءِ اعليٰ عملدار مقرر ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته ڪائونسل قانونسازي ڪندي آهي. ''ڪمزور يا رسمي ميئر'' واري نظام ۾ ميئر جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ هو ڪائونسل سان گڏيل طور انتظامي ڪم سرانجام ڏيندو آهي. وڏن شهرن ۾ مضبوط ميئر وارو نظام وڌيڪ عام آهي. آمريڪا ۾ ڪيترن ئي ميئرن کي عهدي دوران ''هز آنر'' يا ''هر آنر' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ===يوراگوئي=== [[يوراگوئي]] ۾ پهرين درجي جي انتظامي ورهاست 19 [[يوراگوئي جا کاتا|کاتن]] تي ٻڌل آهي، جن جي سربراهي 1908ع کان ''انٽيندينتي ميونسپل'' ڪندو هو، جيڪو کاتي ۽ ميونسپل حڪومت ٻنهي جون ذميواريون نڀائيندو هو. 13 سيپٽمبر 2009ع تي قانون نمبر 18567 تحت ٻئي درجي جي انتظامي ورهاست، يعني ''ميونسپيو''، قائم ڪئي وئي، جنهن جي سربراهي ''الڪالدي'' ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Ley N° 18567 |url=https://www.impo.com.uy/bases/leyes-originales/18567-2009}}</ref> بعد ۾ قانون نمبر 19272 (2014ع) موجب 2,000 کان وڌيڪ آبادي وارن آبادين ۾، مخصوص شرطن هيٺ، ميونسپلٽي قائم ڪرڻ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Ley N° 19272 |url=https://www.impo.com.uy/bases/leyes/19272-2014}}</ref> ان سان گڏ پهرين درجي جي انتظامي سربراهه جو لقب ''انٽيندينتي ڊپارٽامينٽل'' رکيو ويو. موجوده ميونسپل نظام بابت يوراگوئي ۾ بحث جاري آهي، جتي ڪجهه ناقدن موجب هن نظام سبب خرچ وڌيو، خدمتن جي معيار ۾ گهٽتائي آئي، شهري شرڪت جا اختيار غير واضح رهيا ۽ بيوروڪريسي وڌيڪ پيچيده ٿي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Freigedo |first1=Martín |last2=Milanesi |first2=Alejandro |last3=Rodríguez |first3=José Raúl |title=Decentralizing Under Uncertainty: Informal Relations and Results-Based Management in the Municipalization Process in Uruguay |journal=Public Organiz Rev |volume=23 |year=2023 |pages=927–944}}</ref> ``` 4hjnxuyw39wrokpxnbht0n5q3elwsmd 394484 394483 2026-07-15T08:26:34Z Intisar Ali 8681 394484 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر (پريفيٽو/پريفيٽا) ۽ هڪ نائب ميئر (وائس پريفيٽا/وائس پريفيٽو) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] (ڪيمرا ميونسپل) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{پڻ ڏسو |ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (بورو) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ maire/mairesse (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== رِيو ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''رِيو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ رِيو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''رِيو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''رِيو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ررِيو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي الڪليڊ يا سنڊيڪو چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي الڪليڊ (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{Main|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر (maire) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' (Oberbürgermeister) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{پڻ ڏسو |اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{Main|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بھار (رياست)|بھار]]، [[ڇتيس ڳڙھ]]، [[هريانا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر (والي ڪوٽا) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه (بوپاٽي) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل (ديوان پيرواڪلان راڪيت دائرا ڪوٽا) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' (ڪوٽا ايڊمنسٽريسي) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' (ڪوٽا ايڊمنسٽريٽف) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. ===آئرلينڊ=== [[آئرلينڊ جي جمهوريه]] ۾ 1840ع جي [[آئرلينڊ جو ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ، 1840ع]] کان وٺي 2014ع جي [[مقامي حڪومت سڌارا ايڪٽ، 2014ع]] تائين بورو (Borough) ڪارپوريشن جي سربراهه کي ''ميئر'' چيو ويندو هو. شهرن جي ڪائونسلن جي صدر کي ''ميئر'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته [[ڊبلن جو لارڊ ميئر]] ۽ [[ڪارڪ جو لارڊ ميئر]] کي ''لارڊ ميئر'' سڏيو ويندو آهي. [[مقامي حڪومت ايڪٽ، 2001ع]] تحت ڪجهه [[آئرلينڊ جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] ڪائونسلن کي پڻ پنهنجي چيئرمين لاءِ ''ميئر'' جو لقب اختيار ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، ۽ ڪجهه ڪائونسلون ائين ڪن ٿيون. 2000ع کان وٺي [[ڊبلن ميٽروپوليٽن علائقي جي سڌي چونڊيل ميئر بابت تجويز]]ون پيش ٿينديون رهيون آهن. 2019ع جي [[آئرلينڊ جون مقامي چونڊون، 2019ع|مقامي چونڊن]] دوران ٽن علائقن ۾ سڌي چونڊيل ميئر بابت عوامي راءِ شماري ٿي، جنهن مان [[ليمرڪ جو ميئر]] بابت تجويز منظور ٿي، ۽ ان لاءِ پهرين سڌي چونڊ [[آئرلينڊ جون مقامي چونڊون، 2024ع|2024ع جي مقامي چونڊن]] سان گڏ ٿي.<ref>{{cite news |last1=Martyn |first1=Petula |title=Limerick prepares to vote for directly elected mayor |url=https://www.rte.ie/news/munster/2024/0206/1430705-limerick-prepares-to-vote-for-directly-elected-mayor/ |access-date=8 March 2024 |work=RTÉ News |date=6 February 2024 |language=en}}</ref> ===ايران=== [[ايران]] ۾ ميئر شهر جي انتظامي سربراهه هوندو آهي، جنهن کي اسلامي شهر ڪائونسل چونڊيندي آهي. ميئر جو مدو چار سال هوندو آهي. ===اٽلي=== {{مکيه|ميٽروپوليٽن ميئر}} [[اٽلي]] ۾ ميئر کي ''سنڊاڪو'' (''Sindaco'') يا غير رسمي طور ''پهريون شهري'' (''پرائمو سٽاڊنو'') چيو ويندو آهي. هر [[ڪوميوني]] (ميونسپلٽي) جو هڪ ميئر هوندو آهي، جيڪو مقامي حڪومت جي نمائندگي ڪندو آهي. ميئر کي ميونسپلٽي جا رهواسي هر پنجن سالن لاءِ سڌي ووٽ ذريعي چونڊيندا آهن. عام طور تي ڪو به ميئر ٻن لڳاتار مدتن کان وڌيڪ عهدو نٿو سنڀالي سگهي، سواءِ انهن ميونسپلٽين جي جن جي آبادي 5,000 کان گهٽ هجي، جتي ٽن لڳاتار مدتن جي اجازت هوندي آهي.<ref>{{in lang|it}} [https://www.academia.edu/11358245/Del_terzo_mandato_dei_sindaci {{lang|it|No ai tre mandati dei sindaci. Principio di legalità batte disobbedienti}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190204222029/http://www.academia.edu/11358245/Del_terzo_mandato_dei_sindaci |date=4 February 2019 }}.</ref> ميئر شهر جي ڪائونسل جو پڻ ميمبر هوندو آهي، جيڪا قانونساز اداري طور سندس پاليسين جي نگراني ڪندي آهي ۽ بي اعتماديءَ جي رٿ وسيلي کيس هٽائي به سگهي ٿي. ميئر کي انتظامي اداري (''گيئونٽا'') جي ميمبرن کي مقرر ڪرڻ ۽ هٽائڻ جو اختيار پڻ حاصل هوندو آهي. ===جاپان=== [[جاپان]] جي [[جاپان جو مقامي خودمختياري قانون|مقامي خودمختياري قانون]] (1947ع) ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مقامي حڪومتن جي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏنو ۽ ميئر کي مضبوط انتظامي اختيار ڏنا. ''ميئر'' جو لقب شهرن (''Shichō'')، قصبن (''Chōchō'')، ڳوٺن (''Sonchō'') ۽ [[ٽوڪيو]] جي خاص ضلعن (''Kuchō'') جي سربراهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ٽوڪيو صوبي جو سربراهه ''گورنر'' (''Chiji'') هوندو آهي. ميئر هر چار سالن لاءِ سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي. عوامي شروعات ذريعي کيس واپس به گهرايو وڃي سگهي ٿو، پر قومي يا صوبائي حڪومت کيس سڌو سنئون عهدي تان نٿي هٽائي سگهي. ميئر بجيٽ پيش ڪندو آهي، مقامي قانون تجويز ڪندو آهي، ڪائونسل طرفان منظور ڪيل قانونن تي ويٽو ڪري سگهي ٿو، جيڪو ٻه ٽهائي اڪثريت سان ختم ڪري سگهجي ٿو، ۽ بي اعتماديءَ جي رٿ يا اعتماد جي کوٽ جي صورت ۾ ڪائونسل ٽوڙي به سگهي ٿو. ===قازقستان=== {{مکيه|اڪيم}} [[قازقستان]] ۾ ميئر کي ''اڪيم'' چيو ويندو آهي، جيڪو ''اڪيمات'' (ميونسپل، ضلعي يا صوبي جي حڪومت) جو سربراهه ۽ صدر جو مقامي نمائندو هوندو آهي. صوبن ۽ وڏن شهرن جا اڪيم صدر، وزيراعظم جي صلاح سان مقرر ڪندو آهي، جڏهن ته ٻين انتظامي علائقن جا اڪيم صدر جي مقرر ڪيل طريقي موجب مقرر يا چونڊيا ويندا آهن. صدر کين عهدي تان هٽائڻ جو اختيار پڻ رکي ٿو. نئين صدر جي حلف کڻڻ سان موجوده اڪيمن جا اختيار ختم ٿي وڃن ٿا، پر نئون اڪيم مقرر ٿيڻ تائين اهي پنهنجون ذميواريون جاري رکندا آهن. ===ملائيشيا=== {{ڏسو پڻ|ڪوالالمپور جو ميئر|پينانگ ٻيٽ جو ميئر}} [[ملائيشيا]] ۾ ميئر شهر جي مقامي حڪومت جو سربراهه هوندو آهي. هن وقت ملڪ ۾ 14 سرڪاري طور تسليم ٿيل شهر آهن. 13 رياستن جي دائري ۾ ايندڙ شهرن جا ميئر لاڳاپيل رياستي حڪومتون مقرر ڪنديون آهن.<ref name="el">{{Cite web |title=Elect local leaders |url=http://www.thesundaily.my/news/2017/10/24/elect-local-leaders |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617165044/http://www.thesundaily.my/news/2017/10/24/elect-local-leaders |archive-date=17 June 2018 |access-date=17 June 2018 |website=www.thesundaily.my |language=en}}</ref> [[ڪوالالمپور]]، جيڪو وفاقي علائقو آهي، ان جو ميئر وفاقي حڪومت جي [[وفاقي علائقن واري وزارت (ملائيشيا)|وفاقي علائقن واري وزارت]] مقرر ڪندي آهي ۽ اهو ان وزارت جي ماتحت هوندو آهي.<ref>{{Cite news |date=13 June 2018 |title=Teresa Kok: Federal Territories Ministry should be abolished |work=The Edge Markets |url=https://www.theedgemarkets.com/article/teresa-kok-federal-territories-ministry-should-be-abolished}}</ref> 2018ع جي عام چونڊن کان پوءِ مقامي حڪومتن جون چونڊون ٻيهر بحال ڪرڻ بابت مطالبا وڌيا، جيڪي 1965ع تائين [[ڪوالالمپور]]، [[جارج ٽائون (پينانگ)|جارج ٽائون]]، [[ايپو]] ۽ [[ملاڪا شهر]] جهڙن شهرن ۾ ٿينديون هيون. جيڪڏهن اهي چونڊون ٻيهر بحال ٿين، ته ميئر مقرر ٿيڻ بدران سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيو ويندو.<ref name="el"/> ===مالٽا=== [[مالٽا]] ۾ ميئر (''Sindku'') مقامي ڪائونسل ۾ اڪثريت واري پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي. مقامي ڪائونسل جا ميمبر سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيا ويندا آهن ۽ گڏيل طور تي مقامي حڪومت هلائيندا آهن. ===مالدووا=== [[مالدووا]] ۾ ميونسپلٽي جو ميئر چار سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-REF(2016)031-e |title=Electoral Code of the Republic of Moldova |publisher=Central Electoral Commission |year=2015 |location=Chisinau}}</ref> [[ڪيشيناو]] ۾ گهٽ ووٽنگ سبب ميئر جون چونڊون ٽي ڀيرا ورجايون ويون هيون. ===نيپال=== {{ڏسو وڌيڪ|نيپال جي ميونسپلٽين جا ميئر}} [[نيپال]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اهي ميونسپل حڪومت جا اعليٰ ترين انتظامي عملدار هوندا آهن ۽ کين وسيع انتظامي اختيار حاصل هوندا آهن. ===نيدرلينڊ=== {{مکيه|برگر ماسٽر}} [[نيدرلينڊ]] ۾ ميئر (''برگماسٽر'') ميئر ۽ ايلڊرمينن جي انتظامي ڪاليج جو سربراهه هوندو آهي. قانوني طور ميئر کي بادشاهه مقرر ڪندو آهي، جڏهن ته عملي طور قومي ڪابينا طرفان مقرري ٿيندي آهي. مقرري کان اڳ ميونسپل ڪائونسل ۽ صوبي جي بادشاهه جي ڪمشنر جي سفارش ورتي ويندي آهي. ميئر انتظامي اداري ۽ ميونسپل ڪائونسل ٻنهي جي صدارت ڪندو آهي، پر ووٽ ڏيڻ جو حق رڳو انتظامي اداري ۾ هوندو آهي. ميئر جي مقرري واري طريقي تي 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ڪافي بحث ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه سياسي پارٽين ان کي غير جمهوري سمجهيو. 2018ع کان پوءِ غير جماعتي ميئرن جو تعداد پڻ وڌيو آهي.<ref>{{Cite news|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2021/04/16/partijloze-burgemeester-in-opmars-korpschef-schouten-voorgedragen-in-alkmaar-a4040113|title=Partijloze burgemeester in opmars: Korpschef Schouten voorgedragen in Alkmaar|newspaper=NRC |date=16 April 2021}}</ref> ===نيوزيلينڊ=== {{مکيه|نيوزيلينڊ جا ميئر}} [[نيوزيلينڊ]] ۾ ميئر مقامي حڪومتن جا سڌي چونڊيل سربراهه هوندا آهن. هو ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪندا آهن، نائب ميئر مقرر ڪري سگهندا آهن، ڪميٽيون قائم ڪندا آهن ۽ انهن جا چيئرمين چونڊيندا آهن. [[نيوزيلينڊ جو مقامي حڪومت ايڪٽ، 2002ع]] موجب ميئر جو بنيادي ڪردار مقامي نمائندن ۽ رهواسين جي اڳواڻي ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي پاليسين جي رهنمائي ڪرڻ آهي. ميئر ''فرسٽ پاسٽ دي پوسٽ'' يا ''سنگل ٽرانسفريبل ووٽ'' نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. ===پاڪستان=== {{ڏسو وڌيڪ|ناظم}} [[پاڪستان]] ۾ مقامي حڪومت جي اڳوڻي نظام تحت شهر يا ضلعي جو سربراهه ''ناظم'' سڏبو هو، جنهن جي مدد ''نائب ناظم'' ڪندو هو، جيڪو ضلعي ڪائونسل جو اسپيڪر پڻ هوندو هو. ضلعي ناظم کي يونين ڪائونسلن جي ناظمن، يونين ڪائونسلرن ۽ تحصيل ناظمن طرفان چونڊيو ويندو هو، جڏهن ته اهي سڀئي نمائندا سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيا ويندا هئا. مقامي چونڊون هر چار سالن کان پوءِ ٿينديون هيون. ===فلپائن=== [[فلپائن]] ۾ ميئر (''پنانگ باين''، ''پنانگ لنگسوڊ'' يا ''الڪليڊ'') شهر يا ميونسپلٽي جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن ته نائب ميئر ٻئي نمبر جو عهديدار هوندو آهي. ميئر هر ٽن سالن کان پوءِ ٿيندڙ قومي ۽ وچ مدتي چونڊن ۾ چونڊيو ويندو آهي ۽ وڌ ۾ وڌ ٽي لڳاتار مدتون سنڀالي سگهي ٿو. عورت ميئر کي ''مايورا'' (Mayora) چيو ويندو آهي. 2012ع تائين فلپائن ۾ 1,635 ميئر هئا.<ref>{{cite web | last1=Jazul | first1=Leanne | url=https://www.rappler.com/nation/elections/city-mayor-vice-councilor-philippines-powers-duties/ | title=Powers and Duties: City Mayor, Vice Mayor, Councilor in the Philippines | work=RAPPLER | date=May 2021 | access-date=8 August 2022 | archive-date=8 August 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220808010418/https://www.rappler.com/nation/elections/city-mayor-vice-councilor-philippines-powers-duties/ | url-status=dead }}</ref> ===پولينڊ=== {{پڻ ڏسو |پولينڊ جا شهر ۽ قصبا}} 30 اپريل 2022ع تائين [[پولينڊ]] ۾ ڪل 2,477 ميونسپلٽيون (''گمينا'') هيون، جن مان 1,513 ٻهراڙيءَ واريون گمينا هيون، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر يا قصبا شامل هئا. انهن مان 666 شهر شهري-ٻهراڙي گمينا جو حصو هئا، جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا آزاد شهري گمينا طور منظم هئا. انهن مان 107 شهر ''پريزيڊينٽ مياستا'' (شهر جو صدر) جي انتظام هيٺ آهن، جن مان 66 کي [[پوويات حقن وارو شهر]] جو درجو حاصل آهي. انهن مان 37 شهرن جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ آهي، جڏهن ته 18 شهر [[وويووڊ]] يا [[وويووڊشپ سيمڪ]] جا مرڪز آهن، جن کي غير رسمي طور وويووڊشپ شهر چيو ويندو آهي. پولينڊ جون سڀئي ميونسپلٽيون، شهر ۽ قصبا لازمي طور [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] جي نظام تحت هلن ٿا. انتظامي اختيار هيٺين عهدن مان ڪنهن هڪ وٽ هوندو آهي: * شهر جو ميئر (''Prezydent miasta'') * قصبي جو ميئر (''Burmistrz'') * ''[[ووجٽ]]'' (''Wójt'')، جيڪو ٻهراڙيءَ واري ميونسپلٽي (''گمينا ويئسڪا'') جو سربراهه هوندو آهي. اهي عهديدار پنجن سالن لاءِ [[ٻن مرحلن واري چونڊ]] ذريعي سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيا ويندا آهن. اهي ساڳئي وقت ميونسپل ڪائونسل، [[ڪائونٽي]] ڪائونسل، [[وويووڊشپ سيمڪ]]، [[پولينڊ جي پارليامينٽ]] يا [[يورپي پارليامينٽ]] جا ميمبر نٿا ٿي سگهن. ميئر پنهنجي نائب کي مقرر ڪرڻ جو پابند هوندو آهي. ميونسپل ڪائونسل قانونساز، بجيٽ ٺاهيندڙ ۽ نگراني ڪندڙ ادارو هوندي آهي. ڪائونسل ميئر جي منصوبن جي جاچ ڪري سگهي ٿي يا مالي سهائتا روڪي سگهي ٿي، پر ميئر کي ڪائونسل جي اعتماد جي قانوني ضرورت نه هوندي آهي. مناسب شرطن هيٺ عوامي راءِ شماري ذريعي ميئر کي عهدي تان هٽائڻ پڻ ممڪن آهي، جڏهن ته قانون جي مسلسل ڀڃڪڙيءَ جي صورت ۾ [[پولينڊ جو وزيراعظم]] به ميئر کي برطرف ڪري سگهي ٿو. ميئر ميونسپل ملڪيت جو انتظام، انتظامي حڪمن ۽ ضابطن جو اجرا، بجيٽ جي تياري ۽ ان تي عملدرآمد، ۽ ميونسپل آفيسن جي نگراني ڪندو آهي. هو [[ڪنڊرگارٽن]]، [[ابتدائي اسڪول]]ن، [[هنگامي انتظام]]، [[شهري دفاع]]، [[عوامي ٽرانسپورٽ]]، [[پاڻي جي فراهمي]]، [[پاڻي جي صفائي]] ۽ [[فضلي جي انتظام]] سميت ڪيترين ئي ميونسپل خدمتن جو ذميوار هوندو آهي. ميئر شهر يا قصبي جي عملي جي مقرري ۽ انتظام جا وسيع اختيار رکي ٿو، سواءِ [[شهري خزانچي]] جي، جنهن کي ميونسپل ڪائونسل مقرر ڪندي آهي. [[پوويات حقن وارو شهر|پوويات حقن وارن شهرن]] ۾ ميئر کي پوويات جي انتظامي اداري ۽ [[اسٽاروسٽا]] جا اختيار پڻ حاصل هوندا آهن. [[وارسا]] جي انتظامي ضلعن ۾ ''ضلعي ميئر'' (''بُرمِشٽش جِيلنيتسي'') جو عهدو پڻ موجود آهي. جيتوڻيڪ اهي ضلعا وارسا شهر جو حصو آهن، پر کين قانوني طور ڪجهه مقامي خودمختياري حاصل آهي. هر ضلعي جي پنهنجي ڪائونسل ۽ انتظامي بورڊ هوندو آهي، جنهن جي سربراهي ضلعي ميئر ڪندو آهي. ضلعي ميئر کي شهر جي ميئر طرفان نامزد ڪيل اميدوارن مان ضلعي ڪائونسل چونڊيندي آهي. ===پرتگال=== [[پرتگال]] ۽ ٻين ڪيترن پرتگالي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾ ميونسپلٽي جي ميئر کي ''ميونسپل چيمبر جو صدر'' (''پريزيڊنٽي ڊا ڪئمرا ميونسيپل'') چيو ويندو آهي. ===رومانيا=== [[رومانيا]] ۾ ڪميون، قصبي يا شهر جي ميئر کي ''پرائيمار'' (''Primar'') چيو ويندو آهي. ميئر جو مدو چار سال هوندو آهي ۽ کيس هڪ چونڊيل مقامي ڪائونسل (''ڪائونسليو لوڪل'') جي مدد حاصل هوندي آهي. [[بخاريسٽ]] ۾ هڪ ''جنرل ميئر'' ۽ ڇهن انتظامي ضلعن مان هر هڪ لاءِ الڳ ''ضلعي ميئر'' هوندو آهي. ميئر ۽ مقامي ڪائونسل جون ذميواريون رومانيا جي پارليامينٽ جي قانون نمبر 215/2001ع تحت مقرر ٿيل آهن.<ref>{{Cite web |last=APD-Timișoara |title=Legea nr. 215/2001 |url=http://legislatie.resurse-pentru-democratie.org/legea/215-2001.php}}</ref> ===روس=== [[روس]] ۾ ''مير'' (''Мэр'') شهر يا ميونسپلٽي جي انتظامي سربراهه لاءِ استعمال ٿيندڙ لقبن مان هڪ آهي. [[ماسڪو]]، [[سينٽ پيٽرسبرگ]] ۽ [[سيواسٽوپول]] جا ميئر روس جي ٻين وفاقي رياستن جي گورنرن جي برابر حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٽيئي شهر وفاقي رياستون آهن. انهن ٽن شهرن کان سواءِ ٻين ميونسپلٽين ۾ مقامي حڪومت نمائندي ڪائونسل جي ماتحت هوندي آهي. ميئر يا ته سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي يا وري ميونسپل ڪائونسل جا ميمبر کيس چونڊيندا آهن. ميئر جو عام مدو چار سال هوندو آهي ۽ هو ميونسپل خدمتن، سرڪاري ملڪيت، باهه وسائڻ، پوليس ۽ ٻين سرڪاري ادارن جي نگراني ڪندو آهي، گڏوگڏ مقامي ۽ رياستي قانونن تي عمل ڪرائيندو آهي. ===سربيا=== [[سربيا]] ۾ ميئر شهر يا قصبي جو انتظامي سربراهه هوندو آهي ۽ شهر جي نمائندگي ڪندي انتظامي اختيار استعمال ڪندو آهي. [[بلغراد]] جو ميئر ملڪ جي اهم ترين عهدن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بلغراد سربيا جو سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ علمي مرڪز آهي. 2007ع جي ''مقامي انتظامي قانون'' موجب شهرن ۾ ميئر-ڪائونسل نظام لاڳو ڪيو ويو. شهرن جا ميئر (''گراڊوناچيلنڪ'') ۽ ميونسپلٽين جا سربراهه (''پريڊسيڊنڪ اوپشٽيني'') اڻ سڌيءَ طرح شهر يا ميونسپل ڪائونسل طرفان چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن، ۽ انهن لاءِ مدتن جي ڪا حد مقرر نه آهي. ===اسپين ۽ هسپانوي آمريڪا=== {{Main|الڪالدي}} ''الڪالدي'' (''Alcalde'') اسپيني ٻوليءَ ۾ شهر يا قصبي جي ميئر لاءِ سڀ کان عام اصطلاح آهي. هي لفظ عربي ''القاضي'' (''al-qāḍī'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''قاضي'' يا ''جج'' آهي. اسلامي اندلس ۾ قاضي عدالتي ۽ انتظامي ٻئي ذميواريون نڀائيندو هو، ۽ ان جو اثر عيسائي اسپين جي شروعاتي انتظامي نظام تي به پيو. اڄڪلهه اسپين ۽ گهڻن هسپانوي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾ ''الڪالدي'' مقامي حڪومت جي انتظامي سربراهه لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن وٽ عام طور عدالتي اختيار نه هوندا آهن. [[ارجنٽائن]] ۽ [[پيراگوئي]] ۾ ساڳئي منصب لاءِ ''انٽيندينتي'' (''Intendente'') جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ميڪسيڪو]] ۾ شهر يا ميونسپلٽي جي انتظامي سربراهه کي ''الڪالدي'' يا وڌيڪ عام طور ''ميونسپل صدر'' (''Presidente Municipal'') چيو ويندو آهي. ===سوئيڊن=== [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگميستاري'' (''Borgmästare'') جو لقب 1971ع جي عدالتي سڌارن دوران ختم ڪيو ويو، جڏهن سوئيڊن جا شهر به سرڪاري طور ختم ڪيا ويا. ===سوئٽزرلينڊ=== [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ميئر جا اختيار ۽ لقب هر [[سوئٽزرلينڊ جا ڪينٽن|ڪينٽن]] ۾ مختلف هوندا آهن. عام طور ميئر ڪيترن ئي ميمبرن تي ٻڌل انتظامي ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي، جيڪا ميونسپلٽي هلائيندي آهي. استعمال ٿيندڙ لقب هي آهن: * اطالوي: ''سنڊاڪو'' ([[ٽچينو]])، ''ہوڊيسٽا'' ([[گريزونس]]) * فرينچ: ''Maire'' ([[جنيوا]]، [[جورا]]، [[برن]])، ''Syndic'' ([[واڊ]]، [[فريبورگ]])، ''پريزيڊنٽ ڊيو ڪنسيئل ميونسپل'' ([[واليه]])، ''پريزيڊنٽ ڊيو ڪنسيئل ڪميونل'' ([[نيوشاٽيل]]) * جرمن: ''اسٽيڊپرہزيڊنٽ''، ''اسٽيڊٽامان''، ''جيمي'' يا ''گيمائنڊي آمان'' ===تائيوان=== [[تائيوان]] (رسمي نالو: [[چين جي جمهوريه]]) ۾ ميئر شهر جي حڪومت جو سربراهه هوندو آهي، جڏهن ته شهر جي ڪائونسل قانونسازيءَ جي ذميوار هوندي آهي. ميئر ۽ شهر ڪائونسل جا ميمبر الڳ الڳ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ===ترڪي=== [[ترڪي]] ۾ ميئر (''بيلديئي باشڪاني'') ميونسپل ڪائونسل سان گڏ هر پنجن سالن لاءِ سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي. هر صوبي ۽ ضلعي جي مرڪز ۾ ميونسپلٽي هوندي آهي، جڏهن ته 2,000 کان وڌيڪ آبادي وارن ڪيترن ئي قصبن (''Belde'') ۾ پڻ ميونسپلٽيون قائم آهن. 1983ع کان وڏن شهرن لاءِ ''ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي'' جو نظام رائج ڪيو ويو، جتي هڪ ئي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ ڪيترائي ضلعي ميئر پڻ هوندا آهن. ===يوڪرين=== [[يوڪرين]] ۾ ''شهر جو سربراهه'' (''مسڪي ھولووا'') جو عهدو 1999ع ۾ متعارف ٿيو. ان کان پوءِ ميئر کي شهر جا رهواسي سڌي ووٽ سان چونڊين ٿا. ان کان اڳ شهر جي ڪائونسل جا ميمبر کيس چونڊيندا هئا. خاص حيثيت رکندڙ شهرن، جهڙوڪ [[ڪيف]] ۽ [[سيواسٽوپول]]، بابت قانون الڳ آهن. 2015ع کان هيٺين انتظامي سطح تي ''اسٽاروسٽا'' (''Starosta'') جو عهدو پڻ قائم ڪيو ويو، جنهن جا اميدوار مقامي برادري (''ھروماڊا.'') جي ميمبرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ===آمريڪا گڏيل رياستون=== {{مکيه|آمريڪا ۾ ميئر جو عهدو}} [[آمريڪا گڏيل رياستون]] ۾ ميئر شهر يا ٻي ميونسپلٽي جو اعليٰ ترين سول انتظامي سربراهه هوندو آهي. مقامي حڪومت جي نظام موجب ميئر جا اختيار مختلف هوندا آهن. ٻه بنيادي نظام رائج آهن: [[ڪائونسل-مينيجر حڪومت]] ۽ [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]]. ڪائونسل-مينيجر نظام ۾ ميئر شهر ڪائونسل جو ''برابرن ۾ پهريون'' هوندو آهي. ڪائونسل قانونساز اداري طور ڪم ڪندي آهي، جڏهن ته روزمره جو انتظام مقرر ڪيل سٽي مينيجر سنڀاليندو آهي. هن نظام ۾ ميئر جا اختيار گهڻو ڪري رسمي هوندا آهن. ميئر-ڪائونسل نظام ۾ ميئر ۽ شهر ڪائونسل الڳ ادارا هوندا آهن. ''مضبوط ميئر'' واري نظام ۾ ميئر مڪمل انتظامي سربراهه هوندو آهي ۽ مختلف کاتن جي نگراني لاءِ اعليٰ عملدار مقرر ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته ڪائونسل قانونسازي ڪندي آهي. ''ڪمزور يا رسمي ميئر'' واري نظام ۾ ميئر جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ هو ڪائونسل سان گڏيل طور انتظامي ڪم سرانجام ڏيندو آهي. وڏن شهرن ۾ مضبوط ميئر وارو نظام وڌيڪ عام آهي. آمريڪا ۾ ڪيترن ئي ميئرن کي عهدي دوران ''هز آنر'' يا ''هر آنر' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ===يوراگوئي=== [[يوراگوئي]] ۾ پهرين درجي جي انتظامي ورهاست 19 [[يوراگوئي جا کاتا|کاتن]] تي ٻڌل آهي، جن جي سربراهي 1908ع کان ''انٽيندينتي ميونسپل'' ڪندو هو، جيڪو کاتي ۽ ميونسپل حڪومت ٻنهي جون ذميواريون نڀائيندو هو. 13 سيپٽمبر 2009ع تي قانون نمبر 18567 تحت ٻئي درجي جي انتظامي ورهاست، يعني ''ميونسپيو''، قائم ڪئي وئي، جنهن جي سربراهي ''الڪالدي'' ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Ley N° 18567 |url=https://www.impo.com.uy/bases/leyes-originales/18567-2009}}</ref> بعد ۾ قانون نمبر 19272 (2014ع) موجب 2,000 کان وڌيڪ آبادي وارن آبادين ۾، مخصوص شرطن هيٺ، ميونسپلٽي قائم ڪرڻ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Ley N° 19272 |url=https://www.impo.com.uy/bases/leyes/19272-2014}}</ref> ان سان گڏ پهرين درجي جي انتظامي سربراهه جو لقب ''انٽيندينتي ڊپارٽامينٽل'' رکيو ويو. موجوده ميونسپل نظام بابت يوراگوئي ۾ بحث جاري آهي، جتي ڪجهه ناقدن موجب هن نظام سبب خرچ وڌيو، خدمتن جي معيار ۾ گهٽتائي آئي، شهري شرڪت جا اختيار غير واضح رهيا ۽ بيوروڪريسي وڌيڪ پيچيده ٿي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Freigedo |first1=Martín |last2=Milanesi |first2=Alejandro |last3=Rodríguez |first3=José Raúl |title=Decentralizing Under Uncertainty: Informal Relations and Results-Based Management in the Municipalization Process in Uruguay |journal=Public Organiz Rev |volume=23 |year=2023 |pages=927–944}}</ref> ==گهڻ سطحي مقامي حڪومت== ڪيترن ئي ملڪن ۾، جتي مقامي [[خودمختياري]] موجود نه هوندي آهي، اتي ميئرن کي قومي يا علائقائي حڪومت جي ڪنهن اداري طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي. ڪجهه شهرن ۾ انتظامي ذيلي ورهاستون، جهڙوڪ [[برو]]، پنهنجا الڳ ميئر پڻ رکنديون آهن. اهڙو نظام [[پيرس]] جي [[ارونڊسمان]]ن، [[مونٽريل]] ۽ [[ميڪسيڪو سٽي]] ۾ موجود آهي. [[بيلجيم]] ۾ [[برسلز]] وفاق جي ٽن علائقن مان هڪ آهي ۽ ٻين علائقن جي ابتڙ ان ۾ صوبائي سطح موجود نه آهي، پر اهو 19 ننڍين ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهي. انهن مان هڪ [[برسلز جو شهر]]، جيڪو ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي، پنهنجي چونڊيل (رسمي طور مقرر ٿيل) ''[[برگوماسٽر]]'' (ميئر) جي سربراهي هيٺ هوندو آهي، جيڪو پنهنجي چونڊيل ميونسپل ڪائونسل آڏو جوابده هوندو آهي. ساڳئي وقت [[انٽورپ]]، جيڪو ٻيو وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، هڪ وڏي شهر تي مشتمل آهي، جنهن ۾ شامل اڳوڻيون ميونسپلٽيون هاڻي برو بڻيل آهن ۽ محدود اختيارن سان پنهنجا مقامي نمائندا چونڊين ٿيون، جڏهن ته ڀرپاسي جون ننڍيون ميونسپلٽيون برسلز وانگر پنهنجي پنهنجي برگوماسٽر جي سربراهي هيٺ هونديون آهن. [[چين جي عوامي جمهوريه]] ۾ ميئر ({{Lang|zh|市长}}) ڪنهن به ميونسپلٽي، صوبي جي سطح واري شهر، پريفيڪچر سطح واري شهر يا ڪائونٽي سطح واري شهر جو انتظامي سربراهه ٿي سگهي ٿو. ميئر عام طور شهر جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل سرڪاري عملدار هوندو آهي، پر مقامي [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي سيڪريٽري کان پوءِ سندس عهدو ٻئي نمبر تي هوندو آهي. اصولي طور ميئر، جيڪو شهر جي ڪميونسٽ پارٽي جو ڊپٽي سيڪريٽري پڻ هوندو آهي، شهر جي انتظامي معاملن جو ذميوار هوندو آهي، جڏهن ته ڪميونسٽ پارٽي جو سيڪريٽري عام پاليسين ۽ پارٽي جي بيوروڪريسي جي نگراني ڪندو آهي. عملي طور ٻنهي جي اختيارن ۾ گهڻو تداخل هوندو آهي، جنهن سبب ڪڏهن ڪڏهن تڪرار به پيدا ٿيندا آهن. ``` nvxzq2f7z4ymk9w969nfrkpibr9li35 394485 394484 2026-07-15T08:30:17Z Intisar Ali 8681 394485 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهر يا ڳوٺ جي بلدياتي حڪومت جو سربراهه}} '''ميئر''' ({{lang-en|Mayor}}) ڪيترن ئي ملڪن ۾ [[شهر]]، [[ڳوٺ]] يا ٻين [[بلدياتي حڪومت|بلدياتي حڪومتن]] جو اعليٰ ترين چونڊيل يا مقرر ڪيل عملدار هوندو آهي. دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ميئر جا اختيار، ذميواريون ۽ چونڊ جو طريقو مقامي قانونن ۽ انتظامي نظام موجب مختلف هوندو آهي. ڪن ملڪن ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جو مکيه انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻين هنڌن تي هو صرف بلدياتي ڪائونسل جي اجلاس جي صدارت ڪندو آهي يا رڳو رسمي ۽ نمائشي حيثيت رکندو آهي. ميئر جون ذميواريون عام طور تي بلدياتي انتظاميه جي نگراني ڪرڻ، عملدارن ۽ ملازمن جي مقرري يا نگراني، شهرين کي بنيادي بلدياتي خدمتون فراهم ڪرڻ، ۽ بلدياتي ڪائونسل يا لاڳاپيل صوبائي يا قومي حڪومت طرفان منظور ڪيل قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ شامل هونديون آهن. ميئر جي چونڊ سڌيءَ ريت عوام جي ووٽن سان يا بلدياتي ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪو هر ملڪ جي انتظامي نظام تي دارومدار رکي ٿو. لفظ '''ميئر''' جي لسانياتي اصل فوجي عهدي [[ميجر]] (''Major'') سان ساڳي آهي. اهي ٻئي لفظ فرانسيسي ''majeur'' مان نڪتل آهن، جيڪو وري لاطيني لفظ ''maior'' (وڏي يا اعليٰ) مان ورتل آهي، جيڪو ''magnus'' (وڏو) جو تقابلي روپ آهي. == تاريخ == === برطانيا === {{anchor|انگلينڊ|اسڪاٽلينڊ|ويلز}} {{Main |انگلينڊ ۾ ميئر|ويلز ۾ ميئر}} جديد [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ ميئر جو عهدو جاگيرداري دور جي [[بيليف]] يا [[ريو]] جي عهدي مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو. [[لنڊن]] جي اعليٰ بلدياتي عملدار کي [[نارمن فتح]] کان پوءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تائين ''پورٽ ريو'' (Portreeve) سڏيو ويندو هو. هي عملدار عوام جي ووٽن سان چونڊيو ويندو هو، جيڪو حق [[بادشاهه جان]] طرفان عطا ڪيو ويو هو. ٻارهين صديءَ جي شروعات تائين لنڊن جي مکيه عملدار لاءِ ''پورٽ ريو'' جي بدران ''ميئر'' جو لقب رائج ٿي ويو، ۽ لڳ ڀڳ 1190ع ڌاري [[ونچيسٽر]] پڻ اهو لقب اختيار ڪيو. بعد ۾ ٻين شهرن پڻ ساڳيو لقب اختيار ڪيو.{{citation needed|date=June 2025}} اوڻيهين صديءَ ۾ [[ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1882ع]] جي شق 15 تحت ميئر جي چونڊ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو. ان موجب هر سال 9 نومبر تي بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن يا اهڙن اهل ماڻهن مان هڪ سال لاءِ ميئر چونڊيندي هئي. ساڳيو شخص ٻيهر به چونڊيو وڃي سگهندو هو. بيماري يا غيرحاضريءَ جي صورت ۾ ميئر ڪنهن ڪائونسلر يا آلڊرمين کي پنهنجو نائب مقرر ڪري سگهندو هو. جيڪڏهن ميئر ٻن مهينن کان وڌيڪ پنهنجي حد کان ٻاهر رهندو هو ته سندس عهدو ختم ٿي ويندو هو. پنهنجي عهدي دوران ۽ ان کان پوءِ هڪ سال تائين ميئر خودبخود [[امن جو جج]] پڻ هوندو هو. کيس اهڙو معاوضو ملندو هو، جيڪو ڪائونسل مناسب سمجهندي هئي. اهي قانون هاڻي منسوخ ٿي چڪا آهن. وچئين دور جي [[ويلز]] ۾ [[هائويل ڏا]] جي قانونن هيٺ ميئر (لاطيني: ''maior''؛ ويلش: ''maer'') شاهي عدالت جو عملدار هوندو هو، جنهن جي ذميواري بادشاهه جي زمينن تي ڪم ڪندڙ ماڻهن جي نگراني ڪرڻ هئي. شاهي اقتدار سان وفاداري برقرار رکڻ لاءِ قبيلائي سردارن کي اهو عهدو سنڀالڻ جي اجازت نه هئي.<ref name="HyDda">[[Wade-Evans, Arthur]]. ''[[Page:Welsh Medieval Law.djvu/447|Welsh Medieval Law]]''. Oxford Univ., 1909.</ref> ان کان علاوه ''ماير بسوائل'' (''Maer Biswail'') نالي هڪ ٻيو ميئر به هوندو هو، جيڪو شاهي ڍورن جي سنڀال جو ذميوار هوندو هو.<ref name="HyDda"/> اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ ۾ به اهڙي نوعيت جا عهدا موجود هئا.{{citation needed|date=February 2013}} ويهين صديءَ تائين انگلينڊ ۽ ويلز جي گهڻن شهرن ۾ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري اعزازي حيثيت رکندڙ هو ۽ ان سان اهم انتظامي اختيار وابسته نه هوندا هئا. هي عهدو عام طور مقامي خدمتن، ڊگهي عرصي تائين ڪائونسل ۾ ڪم ڪرڻ يا شهر لاءِ نمايان خدمتون سرانجام ڏيڻ جي اعتراف طور ڏنو ويندو هو. ميئر جون اهم ذميواريون شهري تقريبن ۾ نمائندگي ڪرڻ، عوامي ڀلائيءَ لاءِ گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ، پارلياماني چونڊن ۾ ريٽرننگ آفيسر طور ڪم ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪرڻ هونديون هيون. ڪنهن [[ڳوٺ ڪائونسل]] جي ميئر کي سرڪاري طور ''ٽائون ميئر'' چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عام ڳالهه ٻولهه ۾ ''ٽائون'' جو لفظ اڪثر حذف ڪيو ويندو آهي. ميئر جو لقب مرد ۽ عورت ٻنهي لاءِ ساڳيو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ مرد ميئر جي زال کي روايتي طور ''ميئرس'' (Mayoress) چيو ويندو آهي. [[1972ع جو مقامي حڪومت ايڪٽ]] لاڳو ٿيڻ کان پوءِ انگلينڊ جي انهن ضلعن ۾ پڻ ميئر مقرر ٿيڻ لڳا، جن کي ''برو'' (Borough) جو درجو حاصل آهي. اهڙين حالتن ۾ هڪ ئي علائقي ۾ ضلعي ميئر ۽ ڪنهن شهر جو الڳ ميئر موجود ٿي سگهي ٿو. جن ضلعن کي برو جو درجو حاصل نه آهي، اتي ڪائونسل جو چيئرمين ساڳيون تقريباً سڀئي ذميواريون نڀائيندو آهي، جيڪي برو وارن ضلعن ۾ ميئر جون هونديون آهن. برطانيا ۽ [[دولتِ مشترڪه]] جي ڪيترن ئي وڏن شهرن ۾ ''لارڊ ميئر'' جو اعزازي لقب پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو [[برطانوي بادشاهت]] طرفان عطا ڪيو ويندو آهي. گهڻن شهرن ۾ هي عهدو تقريبن رسمي هوندو آهي، پر [[بيلفاسٽ]]، [[ڪارڊف]]، [[برسبين]] ۽ [[ڊبلن]] جهڙن شهرن ۾ لارڊ ميئر وٽ انتظامي اختيار پڻ هوندا آهن. ڪجهه شهرن، جهڙوڪ [[سڊني]] ۾ لارڊ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lord Mayor and councillors |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/lord-mayor-and-councillors |access-date=2024-07-30 |website=City of Sydney |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ هن عهدي لاءِ مقامي حڪومت جي نوعيت موجب ''ڪنوينر'' (Convenor)، ''پرووسٽ'' (Provost) يا ''لارڊ پرووسٽ'' (Lord Provost) جا لقب استعمال ٿيندا آهن. ==== سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر ==== {{Main|انگلينڊ ۾ سڌيءَ ريت چونڊيل ميئر}} 2000ع جي مقامي حڪومت واري سڌارن کان پوءِ انگلينڊ جي ڪيترين ئي مقامي حڪومتن ۾ سڌي عوامي ووٽن سان ميئر چونڊڻ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. اهڙا ميئر روايتي تقريبن واري ميئر جي حيثيت سان گڏ ڪائونسل جي اڳواڻ جا اختيار پڻ استعمال ڪن ٿا، تنهنڪري انهن وٽ اڳوڻن ميئرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ انتظامي اختيار هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/sn05000/|title=Directly-elected mayors|website=www.commonslibrary.parliament.uk|access-date=14 December 2020}}</ref> هن نظام جو اطلاق شهرن، ضلعي ڪائونسلن ۽ اهڙن علائقن تي ٿيو آهي، جيڪي ڪيترن ئي شهرن ۽ ٻهراڙيءَ تي مشتمل آهن. 2014ع ۾ [[گڏيل انتظامي اختيارين]] (Combined Authorities) جو قيام عمل ۾ آيو، جيڪي [[گريٽر لنڊن اٿارٽي]] وانگر ڪيترن ئي مقامي ضلعن تي مشتمل هوندا آهن. انهن جا ميئر، جيڪي ''ميٽرو ميئر'' يا ''علائقائي ميئر'' پڻ سڏجن ٿا، عام مقامي ميئرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وسيع اختيار رکن ٿا. اهي ڪيترن ئي شهرن ۽ ضلعن تي مشتمل علائقن جي اقتصادي ترقي، آمدرفت، رٿابندي ۽ ٻين منتقل ڪيل اختيارن جا ذميوار هوندا آهن. اهي [[انگلينڊ جي ميئرن واري ڪائونسل]] ۽ [[قومن ۽ علائقن واري ڪائونسل]] جا پڻ ميمبر هوندا آهن، جتي هو برطانيا، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جي حڪومتن جي اڳواڻن سان گڏ ويهندا آهن. === يورپي کنڊ=== {{پڻ ڏسو |محلات جو ميئر|پوڊيستا}} فرينڪن جي دور ۾ اصل ''ميئر'' يا ''ميجرڊومو''، ويلز جي ''ماير'' وانگر، اهڙا عملدار هوندا هئا جيڪي [[ميرووينجي خاندان]] جي دور ۾ [[آسٽريشيا]]، [[برگنڊي جي بادشاھت]] ۽ [[نيوسٽريا]] ۾ بادشاهه جي جاگيرن ۽ شاهي درٻار جي انتظام جا ذميوار هوندا هئا. پيرس جي ميئر جو عهدو بعد ۾ [[پيپنيڊ خاندان]] ۾ موروثي بڻجي ويو، جنهن خاندان پوءِ [[ڪيرولينجي خاندان]] جي حڪومت قائم ڪئي. جديد [[فرانس]] ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ ميئر (maire) ۽ سندس نائب (adjoints au maire) بلدياتي ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندي آهي. انتظامي اختيارن جو وڏو حصو ميئر ۽ سندس نائبن وٽ هوندو آهي، جڏهن⁠تہ مڪمل ڪائونسل نسبتاً گهٽ گڏجاڻيون ڪندي آهي. هي نظام بعد ۾ يورپ جي ٻين ملڪن ۾ به اختيار ڪيو ويو، جهڙوڪ برطانيا جا ميئر، اٽلي جا [[سنڊاڪو]]، جرمني جي گهڻن رياستن جا [[برگرماسٽر]] ۽ پرتگال جي [[بلدياتي چيمبر جو صدر|بلدياتي چيمبرن جا صدر]]. وچئين دور جي [[اٽلي]] ۾ اهي [[اطالوي شهر-رياستون]] جيڪي پاڻ کي خودمختيار رياستون يا ڊچي نه سمجهنديون هيون، خاص طور تي شهنشاهيت جي حامي [[گھبلين]] ڌر سان لاڳاپيل شهر، انهن تي [[پوڊيستا]] حڪمراني ڪندا هئا. [[يونان]] ۾ ميئر جي هم منصب عهدي کي [[ديمارخوس]] (δήμαρχος) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ''ديم (بلدياتي علائقي) جو سربراهه'' آهي. ==== اسڪينڊي نيويا ==== [[ڊينمارڪ]] ۾ سڀني [[ڊينمارڪ جون بلديات|بلديات]] جو سربراهه ''بورگ ماسٽر'' (''borgmester'') سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ ميئر آهي. البت [[ڪوپن هيگن]] جي ميئر کي ''اووربورگ ماسٽر'' (''overborgmester'') يا ''لارڊ ميئر'' چيو ويندو آهي. ڪوپن هيگن ۾ ٻيا ميئر پڻ هوندا آهن، جيڪي مختلف شعبن جا ذميوار هوندا آهن ۽ لارڊ ميئر جي ماتحت ڪم ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جي ٻين بلديات ۾ صرف هڪ ئي ميئر هوندو آهي. [[File:1389-09-04, brev Iserlohn.jpg|thumb|1389ع ۾ [[اسٽاڪ هوم جي ميئر]] جي چونڊ بابت دستاويز]] [[ناروي]] ۽ [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگر ماسٽر'' (borgermester / borgmästare) جو لقب هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. ناروي ۾ 1937ع کان پوءِ هي لقب ختم ڪري ان جي جاءِ تي ''رودمان'' (rådmann) جو لقب اختيار ڪيو ويو، جيڪو شهرن جي اعليٰ غيرسياسي انتظامي عملدار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ مقامي حڪومت جو چونڊيل سربراهه ''اوردفورر'' (ordfører) سڏبو آهي، جنهن جي معنيٰ چيئرمين يا صدر جي برابر آهي. سوئيڊن ۾ ''بورگ ماسٽاري'' شروعاتي طور شهرن جي عدالتن جي اعليٰ جج جو لقب هو. اهي عدالتون ''رادهوس ريت'' (rådhusrätt) سڏبيون هيون، جيڪي 1971ع ۾ ختم ڪيون ويون. 1965ع تائين اهي جج ''مئجسٽراٽ'' (magistrat) جي انتظامي ذميوارين ۾ پڻ حصو وٺندا هئا. ان کان علاوه ننڍن شهرن ۾ ''ڪومونال بورگ ماسٽاري'' (kommunalborgmästare) نالي ميئر پڻ هوندا هئا، جيڪي غيرسياسي انتظامي ذميواريون نڀائيندا هئا. اهو عهدو ويهين صديءَ ۾ ان وقت متعارف ٿيو، جڏهن ڪيترن ئي ننڍن شهرن جون پنهنجون عدالتون ۽ مئجسٽراٽ ختم ٿي ويون. [[File:Arthur-Castren.jpg|thumb|upright|[[آرٿر ڪاسٽرين]] (1866–1946ع)، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[هيلسنڪي جي ميئر]]]] سورهين صديءَ ۾ سوئيڊن جي بادشاهه [[گستاو واسا]] حڪومت کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو ۽ ميئرن جي سڌي مقرري شروع ڪئي. 1693ع ۾ بادشاهه [[چارلس يارهون]] شهرين جي نمائندن جي مسلسل درخواستن کان پوءِ اهو طئي ڪيو ته شهر جا رهواسي مقامي گورنر جي نگرانيءَ هيٺ ميئر لاءِ اميدوار نامزد ڪندا، جنهن مان بادشاهه هڪ کي مقرر ڪندو، جيتوڻيڪ خاص حالتن ۾ بادشاهه پاڻ به سڌي مقرري ڪري سگهندو هو. اهو اصول 1720ع جي [[حڪومتي دستور]] ۾ شامل ڪيو ويو. 8 جولاءِ 1720ع تي [[ريڪسراد]] (سلطنت جي ڪائونسل) فيصلو ڪيو ته ميئر لاءِ رڳو شهر ئي اميدوار پيش ڪري سگهي ٿو، نه بادشاهه يا ٻيو ڪو ادارو. 16 آڪٽوبر 1723ع کان پوءِ اهو قاعدو مقرر ٿيو ته شهر ٽي اميدوار پيش ڪندو، جن مان بادشاهه يا سلطنت جي ڪائونسل هڪ کي چونڊيندي.<ref name="NF">[https://runeberg.org/nfbc/0637.html The article ''Borgmästare'' (in Swedish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605184600/http://runeberg.org/nfbc/0637.html |date=5 June 2013 }} in [[Nordisk Familjebok]].</ref> اهو رواج 1965ع تائين برقرار رهيو. [[فنلينڊ]] ۾ رڳو [[ٽيمپيري]] ۽ [[پرڪالا]] ۾ ميئر جو عهدو موجود آهي. عام طور تي بلدياتي انتظام جو اعليٰ عملدار چونڊيل نه هوندو آهي، پر شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ''شهر جو منتظم'' (kaupunginjohtaja) يا ''بلدياتي منتظم'' (kunnanjohtaja) چيو ويندو آهي. فنش ٻوليءَ جو لفظ ''پورميسٽاري'' (pormestari)، جيڪو سوئيڊش ''بورگ ماسٽاري'' مان ورتل آهي، تاريخي طور رجسٽري آفيس ۽ شهر جي عدالتن جي اعليٰ عملدار لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي شهر جي منتظم لاءِ. ان کان سواءِ ''پورميسٽاري'' هڪ اعزازي لقب به آهي، جيڪو شهر جي منتظم کي نمايان خدمتن عيوض ڏنو وڃي ٿو. [[هيلسنڪي]] جي شهر جي منتظم کي تاريخي سببن جي ڪري ''يلي پورميسٽاري'' (ylipormestari) يا ''چيف ميئر'' چيو ويندو آهي. ==== اسپين ==== اسپين ۾ ''[[الڪالدي]]'' (Alcalde) جو عهدو [[ريڪونڪيسٽا]] جي دور ۾ وجود ۾ آيو، جڏهن [[ليون جي بادشاھت]] ۽ [[ڪاسٽيل جي بادشاھت]] نون علائقن تي قبضو ڪري اتي نيون بستيون آباد ڪيون. [[ڊورو]] ۽ [[ٽيگس]] ندين جي وچ واري علائقي ۾ جڏهن اهي بستيون شهرن ۾ تبديل ٿيون، تڏهن انهن کي جاگيردارن يا بادشاهن طرفان بلدياتي ڪائونسلون قائم ڪرڻ جو حق مليو. انهن ڪائونسلن جي اختيارن ۾ هڪ بلدياتي جج چونڊڻ پڻ شامل هو، جنهن کي لاطيني ۾ ''iudex'' ۽ هسپانوي ۾ ''juez'' چيو ويندو هو. انهن ججن جي مدد لاءِ ڪيترائي نائب جج مقرر ڪيا ويندا هئا، جن کي ''الڪالدي'' سڏيو ويندو هو، ۽ انهن جو تعداد شهر جي پاڙن جي تعداد موجب هوندو هو.<ref>O'Callaghan, ''A History of Medieval Spain'', 269–271.</ref> ''الڪالدي'' جو لفظ عربي لفظ ''[[قاضي]]'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''فيصلو ڪندڙ جج'' آهي.<ref>The second L in ''alcalde'' evolved from the [[Spanish language|Castilian]] and [[Portuguese language|Portuguese]] attempts at pronouncing the [[emphatic consonant]] [[ḍād]]. The old Portuguese [[cognate]] ''alcalde'' was never applied to the presiding municipal officer and retained its original meaning of "judge". "Alcalde" in Corominas, ''Diccionario crítico'', Vol. A-CA (1), 127.</ref> شروعاتي دور ۾ ''الڪالدي'' جو لفظ صرف ججن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيئن [[اندلسي عربي]] ۾ پڻ رائج هو. بعد ۾ اهو بلدياتي ڪائونسل جي سربراهه لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref>Corominas, "Alcalde", 127.</ref> ان جي اصل عدالتي معنيٰ ٻين عهدن ۾ به برقرار رهي، جهڙوڪ ''الڪالديز ڊيل ڪريمين'' (عدالتن جا جج)، ''الڪالديز ڊي لا ڪاسا يي ڪورتي ڊي سو ماخيستاد'' (شاهي درٻار جا اعليٰ جج)، ''الڪالدي ميئور'' (جنهن کي [[ڪوريخيدور]] پڻ چيو ويندو هو) ۽ ''الڪالدي ڊي باريو''، جيڪو تقريباً برطانوي ''پيرش ڪانسٽيبل'' جي برابر هو. انهيءَ ڪري بلدياتي ميئر کي اڪثر ''الڪالدي اورديناريو'' (عام ميئر) به سڏيو ويندو هو. == ملڪن موجب ميئر == === آرمينيا === {{ڏسو پڻ|يريون جو ميئر}} [[آرمينيا]] ۾ ميئر بلدياتي حڪومت جي انتظامي شاخ جو سربراهه هوندو آهي. ميئر اڪثر لاڳاپيل شهر يا بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي ۽ پنجن سالن جي مدي لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو آهي. ميئر بلدياتي انتظاميا جي سربراهي ڪندو آهي، مختلف عهدن لاءِ انتظاميا جي ميمبرن کي نامزد ڪندو آهي ۽ بلدياتي بجيٽ جي نگراني ڪندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Eastern Partnership Country|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|language=en|access-date=5 May 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620034036/https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Armenia.aspx|url-status=live}}</ref> === آسٽريليا === آسٽريليا جي مقامي ڪائونسلن ۾ ميئر عام طور ڪائونسل جو اهو ميمبر هوندو آهي، جيڪو سرڪاري تقريبن ۾ علامتي ۽ نمائندي حيثيت سان ذميواريون نڀائيندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪائونسل جي گڏجاڻين جي وچ واري عرصي ۾ ڪائونسل جا اختيار پڻ استعمال ڪندو آهي. گڏجاڻين جي وچ ۾ ميئر جا ڪيل فيصلا ڪائونسل جي منظوريءَ جا پابند هوندا آهن، ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي توثيق يا منسوخي ٿي سگهي ٿي. آسٽريليا ۾ ميئر يا ته مقامي حڪومت جي چونڊن دوران سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن يا وري چونڊيل ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان ميئر چونڊيندي آهي. مقامي حڪومتن جون رسمي نشانيون ۽ اعزاز صدين کان تقريباً ساڳيون برقرار آهن. رسمي موقعن تي ميئر مخصوص پوشاڪ، [[ميئر جي زنجير]] ۽ [[رسمي گُرز]] کڻي سگهي ٿو. پنهنجي عهدي دوران ميئر لاءِ ''هز/هر ورشپ'' (His/Her Worship) جو اعزازي لقب استعمال ڪيو ويندو آهي. جن ڪائونسلن ۾ [[ڪائونسلر]] سياسي پارٽين جي بنياد تي چونڊيا ويندا آهن، اتي عام طور تي ميئر اُن پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي، جنهن ڪائونسل ۾ سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون هجن. [[ڪوئينزلينڊ]] ۾ لارڊ ميئر ۽ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === بنگلاديش === {{ڏسو پڻ|بنگلاديش جون شهري ڪارپوريشنون}} [[بنگلاديش]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي بلدياتي حڪومت ۾ انتهائي اهم اختيار رکن ٿا ۽ ميئر بلدياتي حڪومت جو اعليٰ ترين عملدار هوندو آهي. === برازيل === [[برازيل]] جي هر بلديي ۾ هڪ ميئر (پريفيٽو/پريفيٽا) ۽ هڪ نائب ميئر (وائس پريفيٽا/وائس پريفيٽو) چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا ويندا آهن. اهي شهر جي انتظامي شاخ جا سربراهه هوندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بلدياتي ڪائونسل]] (ڪيمرا ميونسپل) قانونسازي جا اختيار استعمال ڪندي آهي. ميئر لڳاتار ٻه مدتون به چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="fb">{{Cite web|title=Constituição da República Federativa do Brasil|url=https://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/con1988_05.10.1988/art_29_.asp|access-date=2021-10-03|website=www.senado.leg.br|language=pt-br|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805092446/http://www.senado.leg.br/atividade/const/con1988/CON1988_05.10.1988/art_29_.asp|url-status=live}}</ref> برازيل ۾ ميئر جون چونڊون آباديءَ جي بنياد تي ٻن مختلف طريقن سان ٿينديون آهن. جن بلديات جي آبادي 200,000 کان وڌيڪ هوندي آهي، اتي [[ٻن مرحلن وارو چونڊ نظام]] لاڳو هوندو آهي، جيئن صدارتي ۽ گورنري چونڊن ۾ ٿيندو آهي. جڏهن⁠تہ 200,000 کان گهٽ آبادي وارن شهرن ۾ [[اڪثريتي ووٽ]] واري هڪ مرحلي جي چونڊ ٿيندي آهي.<ref name="fb"/><ref>{{Cite web|title=Eleições 2020: 95 municípios com mais de 200 mil eleitores poderão ter 2º turno em novembro|url=https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro|access-date=2021-10-03|website=www.tse.jus.br|language=pt-br|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003003910/https://www.tse.jus.br/imprensa/noticias-tse/2020/Setembro/eleicoes-2020-95-municipios-com-mais-de-200-mil-eleitores-poderao-ter-2o-turno-em-novembro}}</ref> برازيل جو بلدياتي نظام گهڻي حد تائين آمريڪا جي [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام سان مشابهت رکي ٿو. === ڪينيڊا === {{پڻ ڏسو |ڪينيڊا ۾ مقامي حڪومت|ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊون}} [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[اروڊسمان]] (بورو) جي انتظامي سربراهن کي فرينچ ۾ maire/mairesse (ميئر) چيو ويندو آهي. بورو جو ميئر هڪ ئي وقت بورو ڪائونسل جو سربراهه ۽ مرڪزي شهر ڪائونسل جو باقاعده ميمبر به هوندو آهي. ڪينيڊا ۾ بلدياتي چونڊن جو شيڊيول هر صوبي ۽ علائقي جي قانونن مطابق مختلف هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر صوبي ۽ علائقي جا مقامي حڪومت بابت پنهنجا قانون آهن. ٻين ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه جي ملڪن وانگر، ڪينيڊا ۾ به عهدي دوران ميئر کي ''هز/هر ورشپ'' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ==== رِيو ==== [[اونٽاريو]] جي ڪجهه بلديات ۽ [[ٽائون شپ]]ن ۾ ''رِيو'' چونڊيل سربراهه هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر جي چونڊيل عملدار کي ''ڊپٽي ريو'' چيو ويندو آهي. تاريخي طور ڪجهه ننڍين ٽائون شپ ۾ ''ميئر'' بدران ''ريو'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، ۽ ڪي هنڌن تي ميئر ۽ رِيو الڳ الڳ عهدا هوندا هئا. اڄ به اونٽاريو جي ڪجهه بلديات ۾ ''رِيو'' جو عهدو برقرار آهي. [[البرٽا]] جي اڪثر [[ميونسپل ضلعا|ميونسپل ضلعن]] ۾ پڻ ''رِيو'' ئي چونڊيل سربراهه هوندو آهي. [[مانيٽوبا]] ۽ [[ساسڪاچوان]] جي ٻهراڙيءَ وارن ميونسپل ضلعن (RM) جي چونڊيل سربراهن کي پڻ عام طور ''ررِيو'' چيو ويندو آهي. === ڪُڪ ٻيٽ === {{مکيه|ڪُڪ ٻيٽن جا ميئر}} هن وقت [[ڪُڪ ٻيٽ]] ۾ ڏهه ميئر آهن. ملڪ جي سڀ کان وڏي آباديءَ واري ٻيٽ [[راروٽونگا]] ۾ مقامي حڪومت موجود نه آهي، تنهنڪري اتي ڪو ميئر به ناهي. ملڪ جي غيرآباد ٻيٽن ۾ پڻ ميئر مقرر نه هوندا آهن. === ڊومينيڪن جمهوريت === [[ڊومينيڪن جمهوريت]] ۾ ڪنهن بلديي جي ميئر کي الڪليڊ يا سنڊيڪو چيو ويندو آهي. ''سنڊيڪو'' جو لفظ ان ڪري به استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ان کي الڪليڊ (جيل جي نگران) کان الڳ سڃاتو وڃي. ميئر کي سڌي عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. ميئر جون ذميواريون مقامي انتظام تائين محدود هونديون آهن، جن ۾ ڪچري جي نيڪال، پارڪن ۽ عام هنڌن جي سنڀال، گهٽين جي سار سنڀال، ٽريفڪ سگنلن جو انتظام، نيڪال جو نظام ۽ ٻين بلدياتي خدمتن جي نگراني شامل آهي. وڏا رستا، پلون ۽ ٻيا اهم ترقياتي منصوبا مرڪزي حڪومت جي وزارتِ تعميرات جي نگراني هيٺ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پاڻي، بجلي ۽ عوامي ٽرانسپورٽ جا معاملا پڻ مرڪزي سرڪاري ادارن جي ذمي هوندا آهن. === فرانس === {{Main|فرانس ۾ ميئر}} [[فرانس]] ۾ ميئر (maire) ڇهن سالن جي مدي لاءِ بلدياتي ڪائونسل طرفان چونڊيو ويندو آهي. بلدياتي ڪائونسل جا ميمبر هر ڇهن سالن کان پوءِ ٿيندڙ مقامي چونڊن ۾ سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. === جرمني === [[جرمني]] ۾ مقامي حڪومت جا قانون هر [[جرمني جون رياستون|رياست]] پاڻ طئي ڪري ٿي. اڄڪلهه رڳو ٽن شهر-رياستن ([[برلن]]، [[هامبرگ]] ۽ [[بريمن]]) جا ميئر لاڳاپيل رياستي پارليامينٽ چونڊيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين سڀني رياستن ۾ ميئر سڌو سنئون ووٽر چونڊيندا آهن. ميئر مقامي حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، ۽ هي عهدو پيشاور نوعيت جو سمجهيو ويندو آهي. وڏن شهرن ۾ ميئر جو سرڪاري لقب ''اوبر برگرماسٽر'' (Oberbürgermeister) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ عام ميئر ان جو نائب هوندو آهي ۽ مختلف شعبن جو ذميوار هوندو آهي. === يونان === {{پڻ ڏسو |اٿينس جو ميئر|ٿيسالونيڪي جو ميئر}} [[يونان]] ۾ ميئر ({{lang-el|δήμαρχος}}) مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ بلدياتي حڪومت جا سربراهه هوندا آهن. 2014ع کان اڳ ميئرن جو مدو چار سال هو، پر هاڻي پنج سال آهي. يونان جي بلدياتي نظام ۾ 1997ع ۾ ''[[ڪاپوديسترياس رٿا]]'' ۽ 2010ع ۾ ''[[ڪاليڪراتس رٿا]]'' تحت وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن جي نتيجي ۾ بلديات جو تعداد گھٽايو ويو ۽ انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏني وئي. === ڀارت === {{Main|ڀارت ۾ ميئر}} [[ڀارت]] ۾ ميئر شهر جو پهريون شهري ۽ [[بلدياتي ڪارپوريشن]] جو سربراهه هوندو آهي. هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ بلدياتي ڪارپوريشن مقامي حڪومت جي حيثيت رکي ٿي. ميئر جون ذميواريون رسمي ۽ انتظامي ٻنهي نوعيت جون هونديون آهن. گهڻين رياستن ۾ ميئر کي بلدياتي ڪارپوريشن جا چونڊيل [[ڪائونسلر]] پنهنجي ميمبرن مان چونڊيندا آهن، جڏهن⁠تہ [[بھار (رياست)|بھار]]، [[ڇتيس ڳڙھ]]، [[هريانا]]، [[جهارکنڊ]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڙيسا]]، [[اتر پرديش]]، [[تلنگانا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ ميئر سڌي عوامي ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. === انڊونيشيا === [[انڊونيشيا]] ۾ ميئر (والي ڪوٽا) ڪنهن شهر جو علائقائي سربراهه هوندو آهي. ميئر جو درجو ضلعي جي سربراهه (بوپاٽي) جي برابر هوندو آهي. ميئر شهر جي ڪائونسل (ديوان پيرواڪلان راڪيت دائرا ڪوٽا) سان گڏجي علائقي جي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر سڌي عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ سياسي عهديدار هوندا آهن. ان کان استثنا [[جڪارتا]] آهي، جتي ميئر سول سروس جو عهديدار هوندو آهي، جنهن جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ کيس [[جڪارتا جو گورنر]] مقرر ڪندو آهي. جڪارتا جي اهڙن علائقن کي ''انتظامي شهر'' (ڪوٽا ايڊمنسٽريسي) چيو ويندو آهي. 1999ع کان اڳ انڊونيشيا ۾ ''انتظامي شهر'' (ڪوٽا ايڊمنسٽريٽف) پڻ موجود هئا، جن جا سربراهه انتظامي ميئر هوندا هئا. ===آئرلينڊ=== [[آئرلينڊ جي جمهوريه]] ۾ 1840ع جي [[آئرلينڊ جو ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ، 1840ع]] کان وٺي 2014ع جي [[مقامي حڪومت سڌارا ايڪٽ، 2014ع]] تائين بورو (Borough) ڪارپوريشن جي سربراهه کي ''ميئر'' چيو ويندو هو. شهرن جي ڪائونسلن جي صدر کي ''ميئر'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته [[ڊبلن جو لارڊ ميئر]] ۽ [[ڪارڪ جو لارڊ ميئر]] کي ''لارڊ ميئر'' سڏيو ويندو آهي. [[مقامي حڪومت ايڪٽ، 2001ع]] تحت ڪجهه [[آئرلينڊ جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] ڪائونسلن کي پڻ پنهنجي چيئرمين لاءِ ''ميئر'' جو لقب اختيار ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، ۽ ڪجهه ڪائونسلون ائين ڪن ٿيون. 2000ع کان وٺي [[ڊبلن ميٽروپوليٽن علائقي جي سڌي چونڊيل ميئر بابت تجويز]]ون پيش ٿينديون رهيون آهن. 2019ع جي [[آئرلينڊ جون مقامي چونڊون، 2019ع|مقامي چونڊن]] دوران ٽن علائقن ۾ سڌي چونڊيل ميئر بابت عوامي راءِ شماري ٿي، جنهن مان [[ليمرڪ جو ميئر]] بابت تجويز منظور ٿي، ۽ ان لاءِ پهرين سڌي چونڊ [[آئرلينڊ جون مقامي چونڊون، 2024ع|2024ع جي مقامي چونڊن]] سان گڏ ٿي.<ref>{{cite news |last1=Martyn |first1=Petula |title=Limerick prepares to vote for directly elected mayor |url=https://www.rte.ie/news/munster/2024/0206/1430705-limerick-prepares-to-vote-for-directly-elected-mayor/ |access-date=8 March 2024 |work=RTÉ News |date=6 February 2024 |language=en}}</ref> ===ايران=== [[ايران]] ۾ ميئر شهر جي انتظامي سربراهه هوندو آهي، جنهن کي اسلامي شهر ڪائونسل چونڊيندي آهي. ميئر جو مدو چار سال هوندو آهي. ===اٽلي=== {{مکيه|ميٽروپوليٽن ميئر}} [[اٽلي]] ۾ ميئر کي ''سنڊاڪو'' (''Sindaco'') يا غير رسمي طور ''پهريون شهري'' (''پرائمو سٽاڊنو'') چيو ويندو آهي. هر [[ڪوميوني]] (ميونسپلٽي) جو هڪ ميئر هوندو آهي، جيڪو مقامي حڪومت جي نمائندگي ڪندو آهي. ميئر کي ميونسپلٽي جا رهواسي هر پنجن سالن لاءِ سڌي ووٽ ذريعي چونڊيندا آهن. عام طور تي ڪو به ميئر ٻن لڳاتار مدتن کان وڌيڪ عهدو نٿو سنڀالي سگهي، سواءِ انهن ميونسپلٽين جي جن جي آبادي 5,000 کان گهٽ هجي، جتي ٽن لڳاتار مدتن جي اجازت هوندي آهي.<ref>{{in lang|it}} [https://www.academia.edu/11358245/Del_terzo_mandato_dei_sindaci {{lang|it|No ai tre mandati dei sindaci. Principio di legalità batte disobbedienti}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190204222029/http://www.academia.edu/11358245/Del_terzo_mandato_dei_sindaci |date=4 February 2019 }}.</ref> ميئر شهر جي ڪائونسل جو پڻ ميمبر هوندو آهي، جيڪا قانونساز اداري طور سندس پاليسين جي نگراني ڪندي آهي ۽ بي اعتماديءَ جي رٿ وسيلي کيس هٽائي به سگهي ٿي. ميئر کي انتظامي اداري (''گيئونٽا'') جي ميمبرن کي مقرر ڪرڻ ۽ هٽائڻ جو اختيار پڻ حاصل هوندو آهي. ===جاپان=== [[جاپان]] جي [[جاپان جو مقامي خودمختياري قانون|مقامي خودمختياري قانون]] (1947ع) ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مقامي حڪومتن جي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏنو ۽ ميئر کي مضبوط انتظامي اختيار ڏنا. ''ميئر'' جو لقب شهرن (''Shichō'')، قصبن (''Chōchō'')، ڳوٺن (''Sonchō'') ۽ [[ٽوڪيو]] جي خاص ضلعن (''Kuchō'') جي سربراهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ٽوڪيو صوبي جو سربراهه ''گورنر'' (''Chiji'') هوندو آهي. ميئر هر چار سالن لاءِ سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي. عوامي شروعات ذريعي کيس واپس به گهرايو وڃي سگهي ٿو، پر قومي يا صوبائي حڪومت کيس سڌو سنئون عهدي تان نٿي هٽائي سگهي. ميئر بجيٽ پيش ڪندو آهي، مقامي قانون تجويز ڪندو آهي، ڪائونسل طرفان منظور ڪيل قانونن تي ويٽو ڪري سگهي ٿو، جيڪو ٻه ٽهائي اڪثريت سان ختم ڪري سگهجي ٿو، ۽ بي اعتماديءَ جي رٿ يا اعتماد جي کوٽ جي صورت ۾ ڪائونسل ٽوڙي به سگهي ٿو. ===قازقستان=== {{مکيه|اڪيم}} [[قازقستان]] ۾ ميئر کي ''اڪيم'' چيو ويندو آهي، جيڪو ''اڪيمات'' (ميونسپل، ضلعي يا صوبي جي حڪومت) جو سربراهه ۽ صدر جو مقامي نمائندو هوندو آهي. صوبن ۽ وڏن شهرن جا اڪيم صدر، وزيراعظم جي صلاح سان مقرر ڪندو آهي، جڏهن ته ٻين انتظامي علائقن جا اڪيم صدر جي مقرر ڪيل طريقي موجب مقرر يا چونڊيا ويندا آهن. صدر کين عهدي تان هٽائڻ جو اختيار پڻ رکي ٿو. نئين صدر جي حلف کڻڻ سان موجوده اڪيمن جا اختيار ختم ٿي وڃن ٿا، پر نئون اڪيم مقرر ٿيڻ تائين اهي پنهنجون ذميواريون جاري رکندا آهن. ===ملائيشيا=== {{ڏسو پڻ|ڪوالالمپور جو ميئر|پينانگ ٻيٽ جو ميئر}} [[ملائيشيا]] ۾ ميئر شهر جي مقامي حڪومت جو سربراهه هوندو آهي. هن وقت ملڪ ۾ 14 سرڪاري طور تسليم ٿيل شهر آهن. 13 رياستن جي دائري ۾ ايندڙ شهرن جا ميئر لاڳاپيل رياستي حڪومتون مقرر ڪنديون آهن.<ref name="el">{{Cite web |title=Elect local leaders |url=http://www.thesundaily.my/news/2017/10/24/elect-local-leaders |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617165044/http://www.thesundaily.my/news/2017/10/24/elect-local-leaders |archive-date=17 June 2018 |access-date=17 June 2018 |website=www.thesundaily.my |language=en}}</ref> [[ڪوالالمپور]]، جيڪو وفاقي علائقو آهي، ان جو ميئر وفاقي حڪومت جي [[وفاقي علائقن واري وزارت (ملائيشيا)|وفاقي علائقن واري وزارت]] مقرر ڪندي آهي ۽ اهو ان وزارت جي ماتحت هوندو آهي.<ref>{{Cite news |date=13 June 2018 |title=Teresa Kok: Federal Territories Ministry should be abolished |work=The Edge Markets |url=https://www.theedgemarkets.com/article/teresa-kok-federal-territories-ministry-should-be-abolished}}</ref> 2018ع جي عام چونڊن کان پوءِ مقامي حڪومتن جون چونڊون ٻيهر بحال ڪرڻ بابت مطالبا وڌيا، جيڪي 1965ع تائين [[ڪوالالمپور]]، [[جارج ٽائون (پينانگ)|جارج ٽائون]]، [[ايپو]] ۽ [[ملاڪا شهر]] جهڙن شهرن ۾ ٿينديون هيون. جيڪڏهن اهي چونڊون ٻيهر بحال ٿين، ته ميئر مقرر ٿيڻ بدران سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيو ويندو.<ref name="el"/> ===مالٽا=== [[مالٽا]] ۾ ميئر (''Sindku'') مقامي ڪائونسل ۾ اڪثريت واري پارٽيءَ جو اڳواڻ هوندو آهي. مقامي ڪائونسل جا ميمبر سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيا ويندا آهن ۽ گڏيل طور تي مقامي حڪومت هلائيندا آهن. ===مالدووا=== [[مالدووا]] ۾ ميونسپلٽي جو ميئر چار سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-REF(2016)031-e |title=Electoral Code of the Republic of Moldova |publisher=Central Electoral Commission |year=2015 |location=Chisinau}}</ref> [[ڪيشيناو]] ۾ گهٽ ووٽنگ سبب ميئر جون چونڊون ٽي ڀيرا ورجايون ويون هيون. ===نيپال=== {{ڏسو وڌيڪ|نيپال جي ميونسپلٽين جا ميئر}} [[نيپال]] ۾ ميئر هر پنجن سالن کان پوءِ مقامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. اهي ميونسپل حڪومت جا اعليٰ ترين انتظامي عملدار هوندا آهن ۽ کين وسيع انتظامي اختيار حاصل هوندا آهن. ===نيدرلينڊ=== {{مکيه|برگر ماسٽر}} [[نيدرلينڊ]] ۾ ميئر (''برگماسٽر'') ميئر ۽ ايلڊرمينن جي انتظامي ڪاليج جو سربراهه هوندو آهي. قانوني طور ميئر کي بادشاهه مقرر ڪندو آهي، جڏهن ته عملي طور قومي ڪابينا طرفان مقرري ٿيندي آهي. مقرري کان اڳ ميونسپل ڪائونسل ۽ صوبي جي بادشاهه جي ڪمشنر جي سفارش ورتي ويندي آهي. ميئر انتظامي اداري ۽ ميونسپل ڪائونسل ٻنهي جي صدارت ڪندو آهي، پر ووٽ ڏيڻ جو حق رڳو انتظامي اداري ۾ هوندو آهي. ميئر جي مقرري واري طريقي تي 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ڪافي بحث ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه سياسي پارٽين ان کي غير جمهوري سمجهيو. 2018ع کان پوءِ غير جماعتي ميئرن جو تعداد پڻ وڌيو آهي.<ref>{{Cite news|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2021/04/16/partijloze-burgemeester-in-opmars-korpschef-schouten-voorgedragen-in-alkmaar-a4040113|title=Partijloze burgemeester in opmars: Korpschef Schouten voorgedragen in Alkmaar|newspaper=NRC |date=16 April 2021}}</ref> ===نيوزيلينڊ=== {{مکيه|نيوزيلينڊ جا ميئر}} [[نيوزيلينڊ]] ۾ ميئر مقامي حڪومتن جا سڌي چونڊيل سربراهه هوندا آهن. هو ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت ڪندا آهن، نائب ميئر مقرر ڪري سگهندا آهن، ڪميٽيون قائم ڪندا آهن ۽ انهن جا چيئرمين چونڊيندا آهن. [[نيوزيلينڊ جو مقامي حڪومت ايڪٽ، 2002ع]] موجب ميئر جو بنيادي ڪردار مقامي نمائندن ۽ رهواسين جي اڳواڻي ڪرڻ ۽ ڪائونسل جي پاليسين جي رهنمائي ڪرڻ آهي. ميئر ''فرسٽ پاسٽ دي پوسٽ'' يا ''سنگل ٽرانسفريبل ووٽ'' نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. ===پاڪستان=== {{ڏسو وڌيڪ|ناظم}} [[پاڪستان]] ۾ مقامي حڪومت جي اڳوڻي نظام تحت شهر يا ضلعي جو سربراهه ''ناظم'' سڏبو هو، جنهن جي مدد ''نائب ناظم'' ڪندو هو، جيڪو ضلعي ڪائونسل جو اسپيڪر پڻ هوندو هو. ضلعي ناظم کي يونين ڪائونسلن جي ناظمن، يونين ڪائونسلرن ۽ تحصيل ناظمن طرفان چونڊيو ويندو هو، جڏهن ته اهي سڀئي نمائندا سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيا ويندا هئا. مقامي چونڊون هر چار سالن کان پوءِ ٿينديون هيون. ===فلپائن=== [[فلپائن]] ۾ ميئر (''پنانگ باين''، ''پنانگ لنگسوڊ'' يا ''الڪليڊ'') شهر يا ميونسپلٽي جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، جڏهن ته نائب ميئر ٻئي نمبر جو عهديدار هوندو آهي. ميئر هر ٽن سالن کان پوءِ ٿيندڙ قومي ۽ وچ مدتي چونڊن ۾ چونڊيو ويندو آهي ۽ وڌ ۾ وڌ ٽي لڳاتار مدتون سنڀالي سگهي ٿو. عورت ميئر کي ''مايورا'' (Mayora) چيو ويندو آهي. 2012ع تائين فلپائن ۾ 1,635 ميئر هئا.<ref>{{cite web | last1=Jazul | first1=Leanne | url=https://www.rappler.com/nation/elections/city-mayor-vice-councilor-philippines-powers-duties/ | title=Powers and Duties: City Mayor, Vice Mayor, Councilor in the Philippines | work=RAPPLER | date=May 2021 | access-date=8 August 2022 | archive-date=8 August 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220808010418/https://www.rappler.com/nation/elections/city-mayor-vice-councilor-philippines-powers-duties/ | url-status=dead }}</ref> ===پولينڊ=== {{پڻ ڏسو |پولينڊ جا شهر ۽ قصبا}} 30 اپريل 2022ع تائين [[پولينڊ]] ۾ ڪل 2,477 ميونسپلٽيون (''گمينا'') هيون، جن مان 1,513 ٻهراڙيءَ واريون گمينا هيون، جڏهن ته باقي 968 ۾ شهر يا قصبا شامل هئا. انهن مان 666 شهر شهري-ٻهراڙي گمينا جو حصو هئا، جڏهن ته 302 شهر ۽ قصبا آزاد شهري گمينا طور منظم هئا. انهن مان 107 شهر ''پريزيڊينٽ مياستا'' (شهر جو صدر) جي انتظام هيٺ آهن، جن مان 66 کي [[پوويات حقن وارو شهر]] جو درجو حاصل آهي. انهن مان 37 شهرن جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ آهي، جڏهن ته 18 شهر [[وويووڊ]] يا [[وويووڊشپ سيمڪ]] جا مرڪز آهن، جن کي غير رسمي طور وويووڊشپ شهر چيو ويندو آهي. پولينڊ جون سڀئي ميونسپلٽيون، شهر ۽ قصبا لازمي طور [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] جي نظام تحت هلن ٿا. انتظامي اختيار هيٺين عهدن مان ڪنهن هڪ وٽ هوندو آهي: * شهر جو ميئر (''Prezydent miasta'') * قصبي جو ميئر (''Burmistrz'') * ''[[ووجٽ]]'' (''Wójt'')، جيڪو ٻهراڙيءَ واري ميونسپلٽي (''گمينا ويئسڪا'') جو سربراهه هوندو آهي. اهي عهديدار پنجن سالن لاءِ [[ٻن مرحلن واري چونڊ]] ذريعي سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيا ويندا آهن. اهي ساڳئي وقت ميونسپل ڪائونسل، [[ڪائونٽي]] ڪائونسل، [[وويووڊشپ سيمڪ]]، [[پولينڊ جي پارليامينٽ]] يا [[يورپي پارليامينٽ]] جا ميمبر نٿا ٿي سگهن. ميئر پنهنجي نائب کي مقرر ڪرڻ جو پابند هوندو آهي. ميونسپل ڪائونسل قانونساز، بجيٽ ٺاهيندڙ ۽ نگراني ڪندڙ ادارو هوندي آهي. ڪائونسل ميئر جي منصوبن جي جاچ ڪري سگهي ٿي يا مالي سهائتا روڪي سگهي ٿي، پر ميئر کي ڪائونسل جي اعتماد جي قانوني ضرورت نه هوندي آهي. مناسب شرطن هيٺ عوامي راءِ شماري ذريعي ميئر کي عهدي تان هٽائڻ پڻ ممڪن آهي، جڏهن ته قانون جي مسلسل ڀڃڪڙيءَ جي صورت ۾ [[پولينڊ جو وزيراعظم]] به ميئر کي برطرف ڪري سگهي ٿو. ميئر ميونسپل ملڪيت جو انتظام، انتظامي حڪمن ۽ ضابطن جو اجرا، بجيٽ جي تياري ۽ ان تي عملدرآمد، ۽ ميونسپل آفيسن جي نگراني ڪندو آهي. هو [[ڪنڊرگارٽن]]، [[ابتدائي اسڪول]]ن، [[هنگامي انتظام]]، [[شهري دفاع]]، [[عوامي ٽرانسپورٽ]]، [[پاڻي جي فراهمي]]، [[پاڻي جي صفائي]] ۽ [[فضلي جي انتظام]] سميت ڪيترين ئي ميونسپل خدمتن جو ذميوار هوندو آهي. ميئر شهر يا قصبي جي عملي جي مقرري ۽ انتظام جا وسيع اختيار رکي ٿو، سواءِ [[شهري خزانچي]] جي، جنهن کي ميونسپل ڪائونسل مقرر ڪندي آهي. [[پوويات حقن وارو شهر|پوويات حقن وارن شهرن]] ۾ ميئر کي پوويات جي انتظامي اداري ۽ [[اسٽاروسٽا]] جا اختيار پڻ حاصل هوندا آهن. [[وارسا]] جي انتظامي ضلعن ۾ ''ضلعي ميئر'' (''بُرمِشٽش جِيلنيتسي'') جو عهدو پڻ موجود آهي. جيتوڻيڪ اهي ضلعا وارسا شهر جو حصو آهن، پر کين قانوني طور ڪجهه مقامي خودمختياري حاصل آهي. هر ضلعي جي پنهنجي ڪائونسل ۽ انتظامي بورڊ هوندو آهي، جنهن جي سربراهي ضلعي ميئر ڪندو آهي. ضلعي ميئر کي شهر جي ميئر طرفان نامزد ڪيل اميدوارن مان ضلعي ڪائونسل چونڊيندي آهي. ===پرتگال=== [[پرتگال]] ۽ ٻين ڪيترن پرتگالي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾ ميونسپلٽي جي ميئر کي ''ميونسپل چيمبر جو صدر'' (''پريزيڊنٽي ڊا ڪئمرا ميونسيپل'') چيو ويندو آهي. ===رومانيا=== [[رومانيا]] ۾ ڪميون، قصبي يا شهر جي ميئر کي ''پرائيمار'' (''Primar'') چيو ويندو آهي. ميئر جو مدو چار سال هوندو آهي ۽ کيس هڪ چونڊيل مقامي ڪائونسل (''ڪائونسليو لوڪل'') جي مدد حاصل هوندي آهي. [[بخاريسٽ]] ۾ هڪ ''جنرل ميئر'' ۽ ڇهن انتظامي ضلعن مان هر هڪ لاءِ الڳ ''ضلعي ميئر'' هوندو آهي. ميئر ۽ مقامي ڪائونسل جون ذميواريون رومانيا جي پارليامينٽ جي قانون نمبر 215/2001ع تحت مقرر ٿيل آهن.<ref>{{Cite web |last=APD-Timișoara |title=Legea nr. 215/2001 |url=http://legislatie.resurse-pentru-democratie.org/legea/215-2001.php}}</ref> ===روس=== [[روس]] ۾ ''مير'' (''Мэр'') شهر يا ميونسپلٽي جي انتظامي سربراهه لاءِ استعمال ٿيندڙ لقبن مان هڪ آهي. [[ماسڪو]]، [[سينٽ پيٽرسبرگ]] ۽ [[سيواسٽوپول]] جا ميئر روس جي ٻين وفاقي رياستن جي گورنرن جي برابر حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٽيئي شهر وفاقي رياستون آهن. انهن ٽن شهرن کان سواءِ ٻين ميونسپلٽين ۾ مقامي حڪومت نمائندي ڪائونسل جي ماتحت هوندي آهي. ميئر يا ته سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي يا وري ميونسپل ڪائونسل جا ميمبر کيس چونڊيندا آهن. ميئر جو عام مدو چار سال هوندو آهي ۽ هو ميونسپل خدمتن، سرڪاري ملڪيت، باهه وسائڻ، پوليس ۽ ٻين سرڪاري ادارن جي نگراني ڪندو آهي، گڏوگڏ مقامي ۽ رياستي قانونن تي عمل ڪرائيندو آهي. ===سربيا=== [[سربيا]] ۾ ميئر شهر يا قصبي جو انتظامي سربراهه هوندو آهي ۽ شهر جي نمائندگي ڪندي انتظامي اختيار استعمال ڪندو آهي. [[بلغراد]] جو ميئر ملڪ جي اهم ترين عهدن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بلغراد سربيا جو سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ علمي مرڪز آهي. 2007ع جي ''مقامي انتظامي قانون'' موجب شهرن ۾ ميئر-ڪائونسل نظام لاڳو ڪيو ويو. شهرن جا ميئر (''گراڊوناچيلنڪ'') ۽ ميونسپلٽين جا سربراهه (''پريڊسيڊنڪ اوپشٽيني'') اڻ سڌيءَ طرح شهر يا ميونسپل ڪائونسل طرفان چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن، ۽ انهن لاءِ مدتن جي ڪا حد مقرر نه آهي. ===اسپين ۽ هسپانوي آمريڪا=== {{Main|الڪالدي}} ''الڪالدي'' (''Alcalde'') اسپيني ٻوليءَ ۾ شهر يا قصبي جي ميئر لاءِ سڀ کان عام اصطلاح آهي. هي لفظ عربي ''القاضي'' (''al-qāḍī'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''قاضي'' يا ''جج'' آهي. اسلامي اندلس ۾ قاضي عدالتي ۽ انتظامي ٻئي ذميواريون نڀائيندو هو، ۽ ان جو اثر عيسائي اسپين جي شروعاتي انتظامي نظام تي به پيو. اڄڪلهه اسپين ۽ گهڻن هسپانوي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾ ''الڪالدي'' مقامي حڪومت جي انتظامي سربراهه لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن وٽ عام طور عدالتي اختيار نه هوندا آهن. [[ارجنٽائن]] ۽ [[پيراگوئي]] ۾ ساڳئي منصب لاءِ ''انٽيندينتي'' (''Intendente'') جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ميڪسيڪو]] ۾ شهر يا ميونسپلٽي جي انتظامي سربراهه کي ''الڪالدي'' يا وڌيڪ عام طور ''ميونسپل صدر'' (''Presidente Municipal'') چيو ويندو آهي. ===سوئيڊن=== [[سوئيڊن]] ۾ ''بورگميستاري'' (''Borgmästare'') جو لقب 1971ع جي عدالتي سڌارن دوران ختم ڪيو ويو، جڏهن سوئيڊن جا شهر به سرڪاري طور ختم ڪيا ويا. ===سوئٽزرلينڊ=== [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ ميئر جا اختيار ۽ لقب هر [[سوئٽزرلينڊ جا ڪينٽن|ڪينٽن]] ۾ مختلف هوندا آهن. عام طور ميئر ڪيترن ئي ميمبرن تي ٻڌل انتظامي ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي، جيڪا ميونسپلٽي هلائيندي آهي. استعمال ٿيندڙ لقب هي آهن: * اطالوي: ''سنڊاڪو'' ([[ٽچينو]])، ''ہوڊيسٽا'' ([[گريزونس]]) * فرينچ: ''Maire'' ([[جنيوا]]، [[جورا]]، [[برن]])، ''Syndic'' ([[واڊ]]، [[فريبورگ]])، ''پريزيڊنٽ ڊيو ڪنسيئل ميونسپل'' ([[واليه]])، ''پريزيڊنٽ ڊيو ڪنسيئل ڪميونل'' ([[نيوشاٽيل]]) * جرمن: ''اسٽيڊپرہزيڊنٽ''، ''اسٽيڊٽامان''، ''جيمي'' يا ''گيمائنڊي آمان'' ===تائيوان=== [[تائيوان]] (رسمي نالو: [[چين جي جمهوريه]]) ۾ ميئر شهر جي حڪومت جو سربراهه هوندو آهي، جڏهن ته شهر جي ڪائونسل قانونسازيءَ جي ذميوار هوندي آهي. ميئر ۽ شهر ڪائونسل جا ميمبر الڳ الڳ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ===ترڪي=== [[ترڪي]] ۾ ميئر (''بيلديئي باشڪاني'') ميونسپل ڪائونسل سان گڏ هر پنجن سالن لاءِ سڌي عوامي ووٽ سان چونڊيو ويندو آهي. هر صوبي ۽ ضلعي جي مرڪز ۾ ميونسپلٽي هوندي آهي، جڏهن ته 2,000 کان وڌيڪ آبادي وارن ڪيترن ئي قصبن (''Belde'') ۾ پڻ ميونسپلٽيون قائم آهن. 1983ع کان وڏن شهرن لاءِ ''ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي'' جو نظام رائج ڪيو ويو، جتي هڪ ئي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ ڪيترائي ضلعي ميئر پڻ هوندا آهن. ===يوڪرين=== [[يوڪرين]] ۾ ''شهر جو سربراهه'' (''مسڪي ھولووا'') جو عهدو 1999ع ۾ متعارف ٿيو. ان کان پوءِ ميئر کي شهر جا رهواسي سڌي ووٽ سان چونڊين ٿا. ان کان اڳ شهر جي ڪائونسل جا ميمبر کيس چونڊيندا هئا. خاص حيثيت رکندڙ شهرن، جهڙوڪ [[ڪيف]] ۽ [[سيواسٽوپول]]، بابت قانون الڳ آهن. 2015ع کان هيٺين انتظامي سطح تي ''اسٽاروسٽا'' (''Starosta'') جو عهدو پڻ قائم ڪيو ويو، جنهن جا اميدوار مقامي برادري (''ھروماڊا.'') جي ميمبرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ===آمريڪا گڏيل رياستون=== {{مکيه|آمريڪا ۾ ميئر جو عهدو}} [[آمريڪا گڏيل رياستون]] ۾ ميئر شهر يا ٻي ميونسپلٽي جو اعليٰ ترين سول انتظامي سربراهه هوندو آهي. مقامي حڪومت جي نظام موجب ميئر جا اختيار مختلف هوندا آهن. ٻه بنيادي نظام رائج آهن: [[ڪائونسل-مينيجر حڪومت]] ۽ [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]]. ڪائونسل-مينيجر نظام ۾ ميئر شهر ڪائونسل جو ''برابرن ۾ پهريون'' هوندو آهي. ڪائونسل قانونساز اداري طور ڪم ڪندي آهي، جڏهن ته روزمره جو انتظام مقرر ڪيل سٽي مينيجر سنڀاليندو آهي. هن نظام ۾ ميئر جا اختيار گهڻو ڪري رسمي هوندا آهن. ميئر-ڪائونسل نظام ۾ ميئر ۽ شهر ڪائونسل الڳ ادارا هوندا آهن. ''مضبوط ميئر'' واري نظام ۾ ميئر مڪمل انتظامي سربراهه هوندو آهي ۽ مختلف کاتن جي نگراني لاءِ اعليٰ عملدار مقرر ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته ڪائونسل قانونسازي ڪندي آهي. ''ڪمزور يا رسمي ميئر'' واري نظام ۾ ميئر جا اختيار محدود هوندا آهن ۽ هو ڪائونسل سان گڏيل طور انتظامي ڪم سرانجام ڏيندو آهي. وڏن شهرن ۾ مضبوط ميئر وارو نظام وڌيڪ عام آهي. آمريڪا ۾ ڪيترن ئي ميئرن کي عهدي دوران ''هز آنر'' يا ''هر آنر' جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي. ===يوراگوئي=== [[يوراگوئي]] ۾ پهرين درجي جي انتظامي ورهاست 19 [[يوراگوئي جا کاتا|کاتن]] تي ٻڌل آهي، جن جي سربراهي 1908ع کان ''انٽيندينتي ميونسپل'' ڪندو هو، جيڪو کاتي ۽ ميونسپل حڪومت ٻنهي جون ذميواريون نڀائيندو هو. 13 سيپٽمبر 2009ع تي قانون نمبر 18567 تحت ٻئي درجي جي انتظامي ورهاست، يعني ''ميونسپيو''، قائم ڪئي وئي، جنهن جي سربراهي ''الڪالدي'' ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Ley N° 18567 |url=https://www.impo.com.uy/bases/leyes-originales/18567-2009}}</ref> بعد ۾ قانون نمبر 19272 (2014ع) موجب 2,000 کان وڌيڪ آبادي وارن آبادين ۾، مخصوص شرطن هيٺ، ميونسپلٽي قائم ڪرڻ جو قانوني طريقو مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Ley N° 19272 |url=https://www.impo.com.uy/bases/leyes/19272-2014}}</ref> ان سان گڏ پهرين درجي جي انتظامي سربراهه جو لقب ''انٽيندينتي ڊپارٽامينٽل'' رکيو ويو. موجوده ميونسپل نظام بابت يوراگوئي ۾ بحث جاري آهي، جتي ڪجهه ناقدن موجب هن نظام سبب خرچ وڌيو، خدمتن جي معيار ۾ گهٽتائي آئي، شهري شرڪت جا اختيار غير واضح رهيا ۽ بيوروڪريسي وڌيڪ پيچيده ٿي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Freigedo |first1=Martín |last2=Milanesi |first2=Alejandro |last3=Rodríguez |first3=José Raúl |title=Decentralizing Under Uncertainty: Informal Relations and Results-Based Management in the Municipalization Process in Uruguay |journal=Public Organiz Rev |volume=23 |year=2023 |pages=927–944}}</ref> ==گهڻ سطحي مقامي حڪومت== ڪيترن ئي ملڪن ۾، جتي مقامي [[خودمختياري]] موجود نه هوندي آهي، اتي ميئرن کي قومي يا علائقائي حڪومت جي ڪنهن اداري طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي. ڪجهه شهرن ۾ انتظامي ذيلي ورهاستون، جهڙوڪ [[برو]]، پنهنجا الڳ ميئر پڻ رکنديون آهن. اهڙو نظام [[پيرس]] جي [[ارونڊسمان]]ن، [[مونٽريل]] ۽ [[ميڪسيڪو سٽي]] ۾ موجود آهي. [[بيلجيم]] ۾ [[برسلز]] وفاق جي ٽن علائقن مان هڪ آهي ۽ ٻين علائقن جي ابتڙ ان ۾ صوبائي سطح موجود نه آهي، پر اهو 19 ننڍين ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهي. انهن مان هڪ [[برسلز جو شهر]]، جيڪو ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي، پنهنجي چونڊيل (رسمي طور مقرر ٿيل) ''[[برگوماسٽر]]'' (ميئر) جي سربراهي هيٺ هوندو آهي، جيڪو پنهنجي چونڊيل ميونسپل ڪائونسل آڏو جوابده هوندو آهي. ساڳئي وقت [[انٽورپ]]، جيڪو ٻيو وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، هڪ وڏي شهر تي مشتمل آهي، جنهن ۾ شامل اڳوڻيون ميونسپلٽيون هاڻي برو بڻيل آهن ۽ محدود اختيارن سان پنهنجا مقامي نمائندا چونڊين ٿيون، جڏهن ته ڀرپاسي جون ننڍيون ميونسپلٽيون برسلز وانگر پنهنجي پنهنجي برگوماسٽر جي سربراهي هيٺ هونديون آهن. [[چين جي عوامي جمهوريه]] ۾ ميئر ({{Lang|zh|市长}}) ڪنهن به ميونسپلٽي، صوبي جي سطح واري شهر، پريفيڪچر سطح واري شهر يا ڪائونٽي سطح واري شهر جو انتظامي سربراهه ٿي سگهي ٿو. ميئر عام طور شهر جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل سرڪاري عملدار هوندو آهي، پر مقامي [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي سيڪريٽري کان پوءِ سندس عهدو ٻئي نمبر تي هوندو آهي. اصولي طور ميئر، جيڪو شهر جي ڪميونسٽ پارٽي جو ڊپٽي سيڪريٽري پڻ هوندو آهي، شهر جي انتظامي معاملن جو ذميوار هوندو آهي، جڏهن ته ڪميونسٽ پارٽي جو سيڪريٽري عام پاليسين ۽ پارٽي جي بيوروڪريسي جي نگراني ڪندو آهي. عملي طور ٻنهي جي اختيارن ۾ گهڻو تداخل هوندو آهي، جنهن سبب ڪڏهن ڪڏهن تڪرار به پيدا ٿيندا آهن. ==قائم مقام ميئر== '''قائم مقام ميئر''' (''Acting mayor'') ڪجهه [[ميونسپلٽي|ميونسپل]] حڪومتن جي بنيادي قانون يا چارٽر تحت قائم ڪيل هڪ عارضي عهدو هوندو آهي. گهڻن شهرن ۽ قصبن ۾ جيڪڏهن موجوده ميئر وفات ڪري وڃي، بيمار ٿي پوي، استعيفا ڏئي، يا عهدي تان هٽايو وڃي، ته چارٽر يا ان جهڙي بنيادي قانون موجب ٻيو ڪو سرڪاري عملدار عارضي طور ميونسپلٽي جي سربراهي سنڀاليندو آهي. مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ اهو مدو مختلف ٿي سگهي ٿو؛ ڪٿي اهو ڪجهه ڏينهن يا مهينن لاءِ هوندو آهي، ته ڪٿي [[خصوصي چونڊ]] ٿيڻ تائين يا اڳوڻي ميئر جي مدو پورو ٿيڻ تائين جاري رهندو آهي. ڪجهه شهرن ۾ جيڪڏهن موجوده ميئر عارضي طور پنهنجي ذميوارين کان محروم هجي، جهڙوڪ بيماري يا شهر کان ٻاهر هجڻ سبب، پر اڃا تائين عهدي تي برقرار هجي، ته [[ڊپٽي ميئر]] کي عارضي طور ''قائم مقام ميئر'' مقرر ڪيو ويندو آهي. اهڙي حالت ۾ قائم مقام ميئر جو بنيادي ڪم شهر جي حڪومت جا روزمره انتظام جاري رکڻ هوندو آهي، ۽ هن کي قانوني طور مستقل ميئر نه سمجهيو ويندو آهي. بهرحال، ڪجهه ملڪن يا علائقن ۾ جيڪڏهن ميئر استعيفا ڏئي يا عهدي دوران وفات ڪري وڃي، ته سندس جانشين کي قائم مقام نه، پر مڪمل اختيارن وارو نئون ميئر تصور ڪيو ويندو آهي. [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] واري نظام ۾ قائم مقام ميئر جو عهدو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي نظام ۾ ميئر شهر جي روزاني انتظامي قيادت ڪندو آهي. ان جي ابتڙ [[ڪائونسل-مينيجر حڪومت]] يا [[ڪميٽي نظام]] ۾، جتي روزاني انتظام [[شهر جو منتظم]] يا مقامي ڪائونسل جون ڪميٽيون هلائينديون آهن ۽ ميئر جو عهدو گهڻو ڪري رسمي هوندو آهي، اتي قائم مقام ميئر جي عملي اهميت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. == پڻ ڏسو == * [[ملڪن موجب ميئرن جون فهرستون]] * [[ڊپٽي ميئر]] * [[گورنر]] === لاڳاپيل تصور === * [[قانون ۾ قائم مقام]] * [[برگوماسٽر]] * [[سرپنچ]] * [[ورلڊ ميئر]] === مقامي حڪومت === * [[حڪومت جو مرڪز]] * [[ڪائونسل-مينيجر حڪومت]] * [[ميئر-ڪائونسل حڪومت]] === تاريخي عهدا === * ''[[شولٿائيس]]'' * ''[[پريفيڪٽس اُربي]]'' == حوالا == {{Reflist}} * {{cite book |last1=Fairlie |first1=John Archibald |author-link=John Archibald Fairlie |title=Municipal Administration |date=1910 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://archive.org/details/cu31924014071116}} * {{cite book |last1=Lowell |first1=A. Lawrence |author-link=A. Lawrence Lowell |title=The government of England |date=1908 |publisher=Macmillan |location=New York |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/000349002}} * {{cite book |last1=Redlich |first1=Josef |last2=Hirst |first2=Francis Wrigley |author1-link=:de:Josef Redlich |author2-link=Francis Wrigley Hirst |title=Local government in England |date=1903 |publisher=Macmillan |location=London }} [https://archive.org/details/localgovernmenti01redluoft/page/n7 جلد پهريون]؛ [https://archive.org/details/localgovernmenti02redluoft/page/n7 جلد ٻيون] * {{cite book |last1=Shaw |first1=Albert |author-link=Albert Shaw (journalist) |title=Municipal Government in Continental Europe |date=1895 |publisher=Century |location=New York |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.205105 |language=en}} * {{cite book |last1=Webb |first1=Sidney |last2=Webb |first2=Beatrice |author1-link=Sidney Webb |author2-link=Beatrice Webb |title=English Local Government from the Revolution to the Municipal Corporations Act: The Manor and the Borough |date=1908 |publisher=Longmans, Green |location=London |url=https://catalog.hathitrust.org/api/volumes/oclc/510257.html }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wiktionary}} {{commons category|Mayors}} * [http://www.citymayors.com/government/europe_mayors.html يورپي ميئرن جو تقابلي ڊيٽابيس] {{Authority control}} [[زمرو:ميئر]] [[زمرو:سرڪاري عهدا]] [[زمرو:آمريڪا ۾ مقامي حڪومت]] [[زمرو:انتظامي پيشا]] [[زمرو:اختيار وارا عهدا]] [[زمرو:لقب]] [[زمرو:مقامي حڪومت جا سربراهه]] 1t68c0dy0o6v97l8liv1mwcqw4m93j5 0 37588 394487 313127 2026-07-15T08:39:56Z Intisar Ali 8681 /* */ 394487 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} {{ٻين استعمالن لاءِ}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ يا (Imagination).“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref>”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] 0ckv2w0p0zynohzofjzyufu30xjz0m4 394488 394487 2026-07-15T08:41:13Z Intisar Ali 8681 /* */ 394488 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ يا (Imagination).“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref>”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] 7afzlxurhdyp6xgyaubwzq6ggv8kzen 394489 394488 2026-07-15T08:44:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 394489 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] f1hof6728c0r33oki2ql16wk3305kut 394490 394489 2026-07-15T08:45:41Z Intisar Ali 8681 /* اشتقاق */ 394490 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''mental imagery'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''imagery'' يا ''imaging'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''reproductive imagination'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''constructive imagination'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''voluntary imagination'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''involuntary imagination'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''visual imagery'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] fjmit1jfkp9oy20cxu7k5yw4e142jtk 394491 394490 2026-07-15T08:46:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 394491 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''mental imagery'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''imagery'' يا ''imaging'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''reproductive imagination'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''constructive imagination'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''voluntary imagination'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''involuntary imagination'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''visual imagery'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] 87p59hkg603s7lta2q3l5rr2a0mwgsq 394492 394491 2026-07-15T08:47:14Z Intisar Ali 8681 394492 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''mental imagery'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''imagery'' يا ''imaging'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''reproductive imagination'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''constructive imagination'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''voluntary imagination'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''involuntary imagination'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''visual imagery'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] 3jxlaw9scvbncl9swp5rpv3x3ojui2u 394493 394492 2026-07-15T08:49:25Z Intisar Ali 8681 394493 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] ain50wi6mlkjlwqa9u7e3hxuw7x65za 394494 394493 2026-07-15T08:51:39Z Intisar Ali 8681 394494 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==تصوري تاريخ== ===قديم دور=== قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو ''فانتاسيا'' (''phantasia'') چوندا هئا، کي [[ذهني تصوير]]ن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Pätzold |first=Deltev |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=153–159, 172–173 |chapter=Imagination in Descartes' Meditations |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڊي اينيما]]'' ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ [[تصوير]] پيدا ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} On the Soul by Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.3.iii.html |access-date=2024-07-04 |website=classics.mit.edu}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/suppl4.html |access-date=2024-06-10 |website=plato.stanford.edu |language=en}}</ref> هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، [[خواب]]ن ۽ [[يادگيري]] سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.<ref name=":5" /> [[افلاطون]] پنهنجي ڪتاب ''[[فائليبس]]'' ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.<ref>{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Philebus by Plato |url=http://classics.mit.edu/Plato/philebus.html |access-date=2024-07-30 |website=classics.mit.edu}}</ref> پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Cocking |first=John |editor-first1=Penelope |editor-last1=Murray |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203980811/imagination-john-cocking-penelope-murray-penelope-murray |title=Imagination: A Study in the History of Ideas |date=1991-12-12 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-98081-1 |location=London |pages=1, 8, 105–106 |doi=10.4324/9780203980811}}</ref> يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي [[ادراڪ]] ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل [[حواس]] ۽ [[عقل]] جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.<ref name=":5" /> سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> ===وچون دور=== [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ تخيل جو تصور [[مذهب]]، [[ادب]]، [[فن]] ۽ خاص طور [[شاعري]] سان ويجهڙائي رکندڙ هو.<ref name=":2">{{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=The medieval imagination |date=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47084-9 |location=Chicago}}</ref> ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.<ref name=":6">{{Cite journal |last=Sumillera |first=Rocío G. |date=2016 |title=From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity |journal=Parergon |volume=33 |issue=3 |pages=17–42 |doi=10.1353/pgn.2016.0129 |issn=1832-8334}}</ref> اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.<ref name=":4" /><ref name=":9">Castor, G. (1964). ''Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology''.</ref> هن تصور جو هڪ مشهور مثال [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' جي ڪهاڻي ''[[دي مين آف لاز ٽيل]]'' ۾ ملي ٿو، جتي هو ”[[ذهن جي اک]]“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.<ref name=":10">{{Cite web |title=Man of Lawes Tale |url=http://metaphors.lib.virginia.edu/metaphors/8723 |access-date=2024-07-28 |website=metaphors.lib.virginia.edu}}</ref><ref name=":11">{{cite book |last=Chaucer |first=Geoffrey |title=The Canterbury Tales |publisher=University Correspondence College Press |editor-last=Wyatt |editor-first=A.J. |location=London |at=Lines 550–553 |chapter=The Man of Laws Tale |orig-date={{circa|1387}}}}</ref> وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا [[يادگيري]] ۽ [[عام احساس]] سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا [[ادراڪ]] مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-renaissance-philosophy/56DCEA40CA07B949448B608C47B2B670 |title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy |date=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-25104-4}}</ref><ref name=":27">{{Cite book |last=Kooij |first=Suzanne |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |chapter=Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France}}</ref> اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن [[خواب]]ن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.<ref name=":6" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Orobitg |first=Christine |title=Cervantes and the early modern mind |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-78547-1 |pages=98–105 |chapter=Wit, Imagination, and the Goat}}</ref> [[File:13th-century unknown painters - Legendary Creatures - WGA19736.jpg|thumb|وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.]] جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.<ref name=":27" /> مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.<ref name=":12">{{Cite book |last=Harvey |first=E. Ruth |title=The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance |date=1975 |publisher=Warburg Institute |isbn=978-0-85481-051-2}}</ref> {{see also|Category: Medieval European legendary creatures|فرشتن جي فن ۾ عڪاسي}} وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=":13">{{Cite book |last=Bovey |first=Alixe |title=Monsters and grotesques in medieval manuscripts |date=2002 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8512-2}}</ref> اهڙي عڪاسي [[فرشتو|فرشتن]]، [[شيطان]]ن، [[دوزخ]]، [[قيامت]] ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] ikswbr3t6yj1lmbj7g2szqb2844uh2c 394496 394494 2026-07-15T08:56:52Z Intisar Ali 8681 394496 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==تصوري تاريخ== ===قديم دور=== قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو ''فانتاسيا'' (''phantasia'') چوندا هئا، کي [[ذهني تصوير]]ن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Pätzold |first=Deltev |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=153–159, 172–173 |chapter=Imagination in Descartes' Meditations |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڊي اينيما]]'' ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ [[تصوير]] پيدا ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} On the Soul by Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.3.iii.html |access-date=2024-07-04 |website=classics.mit.edu}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/suppl4.html |access-date=2024-06-10 |website=plato.stanford.edu |language=en}}</ref> هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، [[خواب]]ن ۽ [[يادگيري]] سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.<ref name=":5" /> [[افلاطون]] پنهنجي ڪتاب ''[[فائليبس]]'' ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.<ref>{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Philebus by Plato |url=http://classics.mit.edu/Plato/philebus.html |access-date=2024-07-30 |website=classics.mit.edu}}</ref> پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Cocking |first=John |editor-first1=Penelope |editor-last1=Murray |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203980811/imagination-john-cocking-penelope-murray-penelope-murray |title=Imagination: A Study in the History of Ideas |date=1991-12-12 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-98081-1 |location=London |pages=1, 8, 105–106 |doi=10.4324/9780203980811}}</ref> يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي [[ادراڪ]] ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل [[حواس]] ۽ [[عقل]] جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.<ref name=":5" /> سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> ===وچون دور=== [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ تخيل جو تصور [[مذهب]]، [[ادب]]، [[فن]] ۽ خاص طور [[شاعري]] سان ويجهڙائي رکندڙ هو.<ref name=":2">{{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=The medieval imagination |date=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47084-9 |location=Chicago}}</ref> ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.<ref name=":6">{{Cite journal |last=Sumillera |first=Rocío G. |date=2016 |title=From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity |journal=Parergon |volume=33 |issue=3 |pages=17–42 |doi=10.1353/pgn.2016.0129 |issn=1832-8334}}</ref> اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.<ref name=":4" /><ref name=":9">Castor, G. (1964). ''Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology''.</ref> هن تصور جو هڪ مشهور مثال [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' جي ڪهاڻي ''[[دي مين آف لاز ٽيل]]'' ۾ ملي ٿو، جتي هو ”[[ذهن جي اک]]“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.<ref name=":10">{{Cite web |title=Man of Lawes Tale |url=http://metaphors.lib.virginia.edu/metaphors/8723 |access-date=2024-07-28 |website=metaphors.lib.virginia.edu}}</ref><ref name=":11">{{cite book |last=Chaucer |first=Geoffrey |title=The Canterbury Tales |publisher=University Correspondence College Press |editor-last=Wyatt |editor-first=A.J. |location=London |at=Lines 550–553 |chapter=The Man of Laws Tale |orig-date={{circa|1387}}}}</ref> وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا [[يادگيري]] ۽ [[عام احساس]] سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا [[ادراڪ]] مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-renaissance-philosophy/56DCEA40CA07B949448B608C47B2B670 |title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy |date=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-25104-4}}</ref><ref name=":27">{{Cite book |last=Kooij |first=Suzanne |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |chapter=Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France}}</ref> اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن [[خواب]]ن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.<ref name=":6" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Orobitg |first=Christine |title=Cervantes and the early modern mind |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-78547-1 |pages=98–105 |chapter=Wit, Imagination, and the Goat}}</ref> [[File:13th-century unknown painters - Legendary Creatures - WGA19736.jpg|thumb|وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.]] جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.<ref name=":27" /> مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.<ref name=":12">{{Cite book |last=Harvey |first=E. Ruth |title=The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance |date=1975 |publisher=Warburg Institute |isbn=978-0-85481-051-2}}</ref> {{see also|Category: Medieval European legendary creatures|فرشتن جي فن ۾ عڪاسي}} وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=":13">{{Cite book |last=Bovey |first=Alixe |title=Monsters and grotesques in medieval manuscripts |date=2002 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8512-2}}</ref> اهڙي عڪاسي [[فرشتو|فرشتن]]، [[شيطان]]ن، [[دوزخ]]، [[قيامت]] ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> ===روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ=== [[روشن خياليءَ جو دور]] دوران فلسفيانه بحثن ۾ تخيل جي قوت کي گهڻو ڪري [[تخليقيت]]، خاص طور [[جماليات]] سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Kristeller |first1=Paul Oskar |last2=Tatarkiewicz |first2=Wladyslaw |last3=Kasparek |first3=Christopher |date=January 1981 |title=A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics. |journal=The Journal of Philosophy |volume=78 |issue=1 |page=56 |doi=10.2307/2025397 |jstor=2025397 |issn=0022-362X}}</ref> [[وليم ڊف]] انهن پهرين مفڪرن مان هو، جنهن تخيل کي نابغائپ جي هڪ خاص خوبي قرار ڏنو. هن قابليت ۽ نابغائپ ۾ فرق ڪندي دليل ڏنو ته رڳو نابغائپ ئي حقيقي تخليقي جدت پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref name="Dacey">{{cite book |last=Dacey |first=John |title=Encyclopedia of Creativity |publisher=[[Elsevier]] |year=1999 |isbn=978-0-12-227076-5 |editor-last1=Runco |editor-first1=Mark A. |volume=1 |chapter=Concepts of Creativity: A history |editor-last2=Pritzer |editor-first2=Steven R.}}</ref> [[سيميوئل ٽيلر ڪولرج]] تخيل (''imagination'') ۽ خيالي آرائش (''fancy'') ۾ فرق ڪيو. سندس خيال ۾ تخيل اهڙي حقيقت جو اظهار ڪري ٿو، جيڪا انسان جي روزمره وجود کان مٿانهين خيالي دنيا سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته ''fancy'' يا تصوراتي آرائش رڳو فني روح جي تخليقي اظهار جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>Gregory, A. P. R. (2003). Coleridge and the conservative imagination. Mercer University Press. p. 59</ref> [[ديدرو جي انسائيڪلوپيڊيا]] جي ''[[Preliminary Discourse to the Encyclopedia of Diderot|مقدمي]]'' ({{langx|fr|Discours Préliminaire des Éditeurs}}) ۾ [[ژان لوران دالامبير]] تخيل کي [[لطيف فنون]] جي تخليقي قوت قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last1=Alembert |first1=Jean Le Rond d' |url=http://archive.org/details/preliminarydisco00jean |title=Preliminary discourse to the Encyclopedia of Diderot |last2=Schwab |first2=Richard N. |last3=Rex |first3=Walter E. |date=1995 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |via=Internet Archive |isbn=978-0-226-13476-5}}</ref> [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[خالص عقل تي تنقيد]]'' ({{langx|de|Kritik der reinen Vernunft}}) ۾ تخيل ({{langx|de|Einbildungskraft}}) کي [[وجدان]] جي هڪ صلاحيت قرار ڏنو، جيڪا اهڙيون ذهني پيشڪشون (presentations) پيدا ڪري سگهي ٿي، يعني انهن شين جون حسي نمائندگيون جيڪي سڌيءَ طرح موجود نه هجن.<ref name=":26">{{Cite book |last=Matherne |first=Samantha |title=The Routledge handbook of philosophy of skill and expertise |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-74477-6 |editor-last=Fridland |editor-first=Ellen |series=Routledge handbooks in philosophy |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |chapter=Kant's theory of the imagination |editor-last2=Pavese |editor-first2=Carlotta}}</ref> ڪانٽ تخيل جون ٻه صورتون بيان ڪيون: '''تخليقي تخيل''' (productive imagination) ۽ '''ورجائيندڙ تخيل''' (reproductive imagination). تخليقي تخيل ڪنهن شيءِ جي ذهني پيشڪش جو بنيادي سرچشمو هوندو آهي، تنهنڪري اهو [[تجربو]] کان به اڳ عمل ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن ته ورجائيندڙ تخيل اڳوڻن [[تجربو|تجربن]] مان حاصل ٿيل پيشڪشن کي ٻيهر ذهن ۾ آڻي، اڳ ۾ حاصل ڪيل حسي ادراڪن کي ياد ڏياريندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kuehn |first=Manfred |url=https://www.cambridge.org/core/books/kant-anthropology-from-a-pragmatic-point-of-view/69EBBC53F8C020D0F28735E62FB62817 |title=Immanuel Kant: Anthropology from a Pragmatic Point of View |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-80956-9 |editor-last=Louden |editor-first=Robert B. |location=Cambridge |pages=Anthro 7:167 |doi=10.1017/cbo9780511809569}}</ref> ڪانٽ جي نظريي تخيل کي [[ادراڪ]]، [[ادراڪ (حسي)|حسي ادراڪ]]، [[جمالياتي]] فيصلي، فني تخليق ۽ [[اخلاق]] سان ڳنڍيو.<ref name=":26" /><ref>{{Cite book |last=Kneller |first=Jane |title=Kant and the Power of Imagination |date=2007-02-08 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511487248 |isbn=978-0-521-85143-5}}</ref> ڪانٽ جي هن تصور [[يوهان گاٽليب فشتي|فشتي]]، [[فريڊرش ولهيلم يوزف شيلنگ|شيلنگ]] ۽ [[رومانويت]] جي مفڪرن لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن تخيل کي هڪ حقيقي تخليقي قوت ۾ تبديل ڪري پيش ڪيو، جيڪا [[نابغائپ]]، ايجاد، تخليقي سرگرمي ۽ [[آزادي]] سان وابسته هئي.<ref>{{Cite journal |last=López-Domínguez |first=Virginia |date=2018-12-22 |title=The Imagination in Kant and Fichte |url=https://journals.openedition.org/ref/952 |journal=Revista de Estud(i)os sobre Fichte |volume=17 |language=en |issue=17 |doi=10.4000/ref.952 |issn=2258-014X}}</ref> [[گيورگ ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي فلسفي ۾، جيتوڻيڪ تخيل کي سندس اڳوڻن جيتري اهميت نه ڏني وئي، پر اهو [[هيگلي مظاهريت]] (Phenomenology) جي دفاع لاءِ شروعاتي نقطو بڻيو. هيگل تخيل بابت ٻن مختلف طريقن ۾ فرق ڪيو: هڪ '''مظاهرياتي''' تشريح، جيڪا انسان جي جيئري [[تجربو|تجربي]] ۽ [[شعور]] تي ڌيان ڏئي ٿي؛ ۽ ٻي '''سائنسي-قياسي''' تشريح، جيڪا تخيل جي [[فطرت]] ۽ ڪردار کي منظم ۽ نظرياتي انداز ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last=Bates |first=Jennifer |title=Hegel's Theory of Imagination |date=2004 |publisher=State University of New York Press |doi=10.1353/book4857 |isbn=978-0-7914-8445-6}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] b5yh4hgvwj0mx4a3ga1awsm258vvox4 394498 394496 2026-07-15T09:05:13Z Intisar Ali 8681 394498 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==تصوري تاريخ== ===قديم دور=== قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو ''فانتاسيا'' (''phantasia'') چوندا هئا، کي [[ذهني تصوير]]ن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Pätzold |first=Deltev |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=153–159, 172–173 |chapter=Imagination in Descartes' Meditations |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڊي اينيما]]'' ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ [[تصوير]] پيدا ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} On the Soul by Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.3.iii.html |access-date=2024-07-04 |website=classics.mit.edu}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/suppl4.html |access-date=2024-06-10 |website=plato.stanford.edu |language=en}}</ref> هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، [[خواب]]ن ۽ [[يادگيري]] سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.<ref name=":5" /> [[افلاطون]] پنهنجي ڪتاب ''[[فائليبس]]'' ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.<ref>{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Philebus by Plato |url=http://classics.mit.edu/Plato/philebus.html |access-date=2024-07-30 |website=classics.mit.edu}}</ref> پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Cocking |first=John |editor-first1=Penelope |editor-last1=Murray |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203980811/imagination-john-cocking-penelope-murray-penelope-murray |title=Imagination: A Study in the History of Ideas |date=1991-12-12 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-98081-1 |location=London |pages=1, 8, 105–106 |doi=10.4324/9780203980811}}</ref> يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي [[ادراڪ]] ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل [[حواس]] ۽ [[عقل]] جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.<ref name=":5" /> سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> ===وچون دور=== [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ تخيل جو تصور [[مذهب]]، [[ادب]]، [[فن]] ۽ خاص طور [[شاعري]] سان ويجهڙائي رکندڙ هو.<ref name=":2">{{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=The medieval imagination |date=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47084-9 |location=Chicago}}</ref> ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.<ref name=":6">{{Cite journal |last=Sumillera |first=Rocío G. |date=2016 |title=From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity |journal=Parergon |volume=33 |issue=3 |pages=17–42 |doi=10.1353/pgn.2016.0129 |issn=1832-8334}}</ref> اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.<ref name=":4" /><ref name=":9">Castor, G. (1964). ''Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology''.</ref> هن تصور جو هڪ مشهور مثال [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' جي ڪهاڻي ''[[دي مين آف لاز ٽيل]]'' ۾ ملي ٿو، جتي هو ”[[ذهن جي اک]]“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.<ref name=":10">{{Cite web |title=Man of Lawes Tale |url=http://metaphors.lib.virginia.edu/metaphors/8723 |access-date=2024-07-28 |website=metaphors.lib.virginia.edu}}</ref><ref name=":11">{{cite book |last=Chaucer |first=Geoffrey |title=The Canterbury Tales |publisher=University Correspondence College Press |editor-last=Wyatt |editor-first=A.J. |location=London |at=Lines 550–553 |chapter=The Man of Laws Tale |orig-date={{circa|1387}}}}</ref> وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا [[يادگيري]] ۽ [[عام احساس]] سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا [[ادراڪ]] مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-renaissance-philosophy/56DCEA40CA07B949448B608C47B2B670 |title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy |date=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-25104-4}}</ref><ref name=":27">{{Cite book |last=Kooij |first=Suzanne |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |chapter=Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France}}</ref> اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن [[خواب]]ن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.<ref name=":6" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Orobitg |first=Christine |title=Cervantes and the early modern mind |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-78547-1 |pages=98–105 |chapter=Wit, Imagination, and the Goat}}</ref> [[File:13th-century unknown painters - Legendary Creatures - WGA19736.jpg|thumb|وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.]] جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.<ref name=":27" /> مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.<ref name=":12">{{Cite book |last=Harvey |first=E. Ruth |title=The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance |date=1975 |publisher=Warburg Institute |isbn=978-0-85481-051-2}}</ref> {{see also|Category: Medieval European legendary creatures|فرشتن جي فن ۾ عڪاسي}} وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=":13">{{Cite book |last=Bovey |first=Alixe |title=Monsters and grotesques in medieval manuscripts |date=2002 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8512-2}}</ref> اهڙي عڪاسي [[فرشتو|فرشتن]]، [[شيطان]]ن، [[دوزخ]]، [[قيامت]] ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === نشاةِ ثانيہ ۽ شروعاتي جديد دور === [[نشاةِ ثانيہ]] جي دور ۾ قديم يوناني ۽ رومي متنن جي ٻيهر دريافت ۽ انساني عظمت جي واکاڻ تي زور ڏنو ويو، پر ان دور جي عالمن "تخيل" جي نظرياتي سمجهاڻيءَ ۾ نمايان اضافو نه ڪيو.<ref name=":4" /><ref name=":7" /> مثال طور [[مارسيليو فيچينو]] [[چترڪاري]]، [[مجسمه سازي]] ۽ [[شاعري]] جهڙين فني تخليقن کي انساني [[تخليقيت]] جون خاص يا امتيازي صورتون نه سمجهندو هو، ۽ نه ئي هن تخليقيت کي تخيل جي قوت سان منسوب ڪيو. ان جي بدران، [[مارسيليو فيچينو|فيچينو]] جو خيال هو ته تخيل اهو ذريعو آهي، جنهن وسيلي [[الاهي مداخلت]] [[تصوير]]ن جي صورت ۾ بصيرت منتقل ڪري ٿي، جيڪا آخرڪار [[فن]] جي تخليق کي ممڪن بڻائي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":14">{{Cite thesis |last=Frisvold |first=Nicholaj de Mattos |date=2013-01-01 |title=Marsilio Ficino and His Platonic Psychology |type=Dissertation |publisher=Norwegian University of Science and Technology |url=https://www.academia.edu/43906757}}</ref> [[File:Gustave Doré - Miguel de Cervantes - Don Quixote - Part 1 - Chapter 1 - Plate 1 "A world of disorderly notions, picked out of his books, crowded into his imagination".jpg|thumb|[[ڊان ڪئخوتي]]، سورمن جي داستانن جي ڪتابن ۾ محو.]] تنهن هوندي به، [[انسانيت پسندي|انسانيت پسند]] مفڪرن جو وڌو ويو بنياد پوءِ ايندڙ فلسفين لاءِ تخيل ۽ [[تخليقيت]] جي وچ ۾ لاڳاپي کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.<ref name=":0" /> [[شروعاتي جديد دور]] جي فلسفين تخيل کي اهڙي صلاحيت يا وصف طور ڏسڻ شروع ڪيو، جيڪا ڪنهن فرد ۾ موجود ٿي سگهي ٿي. [[ميگوئل ڊي سروانتس]]، جيڪو هسپانوي طبيب ۽ فلسفي [[خوان هورتي ڊي سان خوان]] کان متاثر هو، پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊان ڪئخوتي]] کي تخليق ڪيو، جيڪو [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] جي "ايجاد سان ڀرپور ذهن" واري تصور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=de Iriarte |first=Mauricio |title=El Ingenioso hidalgo y el Examen de ingenios: (qué debe Cervantes al Dr. Huarte de San Juan) |journal=Revista internacional de los estudios vascos |language=Spanish |volume=24 |issue=4 |pages=499–522}}</ref><ref>{{Cite book |last=Green |first=Otis H. |title=The literary mind of medieval & Renaissance Spain: essays |date=1970 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-1204-6 |series=Studies in Romance languages |location=Lexington}}</ref> ان دور ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙي ذهانت عام طور انهن ماڻهن ۾ هوندي آهي، جن وٽ تخيل سندن ''ingenium'' ({{langx|es|ingenio}}؛ [[عقل]] يا ذهني صلاحيت جي ويجهو مفهوم) جو سڀ کان نمايان جزو هوندو آهي.<ref name=":8">{{Cite book |last=Huarte de San Juan |first=Juan |title=The examination of mens wits. |year=1594 |location=London |pages=69–70, 103 |translator-last=Carew |translator-first=Richard}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":17">{{Cite journal |last=Orobitg |first=Christine |date=2014-07-01 |title=Del Examen de ingenios de Huarte a la ficción cervantina, o cómo se forja una revolución literaria |url=https://journals.openedition.org/criticon/700 |journal=Criticón |language=es |issue=120–121 |pages=23–39 |doi=10.4000/criticon.700 |issn=0247-381X}}</ref><ref name=":18">{{Cite journal |last=Mestre Zaragozá |first=Marina |date=2018-08-29 |title=Les métiers de l'imagination dans l'Examen de ingenios para las ciencias de Huarte de San Juan |url=https://journals.openedition.org/crmh/15497 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes. Journal of medieval and humanistic studies |language=fr |issue=35 |pages=339–364 |doi=10.4000/crm.15497 |issn=2115-6360|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي جديد دور جي فلسفين تخيل کي هڪ فعال ۽ [[ادراڪ]]ي صلاحيت طور به تسليم ڪرڻ شروع ڪيو، جيتوڻيڪ ان کي بنيادي طور [[حسي ادراڪ]] ({{langx|la|sensus}}) ۽ خالص فهم ({{langx|la|intellectio pura}}) جي وچ ۾ واسطي طور ڏٺو ويندو هو.<ref name=":4" /> [[ريني ڊيڪارٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[پهرين فلسفي بابت تأملات]]'' (1641ع) ۾ تخيل کي اهڙي قوت طور بيان ڪيو، جيڪا جسماني شين تي فعال ڌيان ڏئي ٿي، پر ساڳئي وقت مختلف حواسن مان ايندڙ اثرن تي غيرفعال نموني ڀاڙي ٿي.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Clarke |first=Desmond M. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm52878350 |title=Descartes's theory of mind |date=2003 |publisher=Clarendon Press; Oxford University Press |isbn=978-0-19-926123-9 |location=Oxford : Oxford; New York |oclc=ocm52878350}}</ref><ref name=":20">{{Citation |last=Newman |first=Lex |title=Descartes' Epistemology |date=2023 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/descartes-epistemology/ |access-date=2024-07-29 |edition=Winter 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> [[ٿامس هابز]] جي تحريرن ۾ تخيل انساني [[ادراڪ]] جو هڪ بنيادي عنصر بڻجي ويو.<ref name="RuncoAlbert">{{cite book |author-last1=Runco |author-first1=Mark A. |title=The Cambridge Handbook of Creativity |author-last2=Albert |author-first2=Robert S. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-73025-9 |editor-last1=Kaufman |editor-first1=James C. |editor-link1=James C. Kaufman |chapter=Creativity Research |editor-last2=Sternberg |editor-first2=Robert J. |chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_x7r7 |chapter-url-access=registration}}</ref> سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران "تخيل" جو مفهوم [[شروعاتي جديد دور]] جي شهري زندگيءَ جي ڪيترن ئي شعبن تائين ڦهلجي ويو.<ref name=":21">{{Cite book |last=Crane |first=William G. |title=Wit and Rhetoric in the Renaissance |date=1937-12-31 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/cran94640}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last1=Marr |first1=Alexander |title=Logodaedalus |last2=Garrod |first2=Raphaële |last3=Marcaida |first3=José Ramón |last4=Oosterhoff |first4=Richard J. |date=2018-10-02 |publisher=University of Pittsburgh Press |doi=10.2307/j.ctvcb5c95 |isbn=978-0-8229-8630-0}}</ref> [[خوان لوئيس ويويس]] تخيل ۽ [[خطابت]] جي مهارتن جي وچ ۾ لاڳاپي ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref>{{Cite book |last=Mack |first=Peter |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=59–60 |chapter=Early Modern Ideas of Imagination: The Rhetoric Tradition |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] هن خيال کي وڌيڪ وسيع ڪندي تخيل کي انهن سڀني علمن سان وابسته ڪيو، جن ۾ "شڪلون، مناسبت، هم آهنگي ۽ تناسب" ضروري هجن، جهڙوڪ [[طب]] ۽ جنگي فن.<ref name=":8" /><ref name=":23">{{Cite journal |last=Arrizabalaga |first=Jon |date=2018-08-29 |title=La medicina en Huarte de San Juan. Práctica clínica versus filosofía natural1 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes |issue=35 |pages=405–426 |doi=10.4000/crm.15521 |issn=2115-6360}}</ref><ref name=":24">{{Cite journal |last1=Arrizabalaga |first1=Jon |last2=Giordano |first2=Maria Laura |date=2020-12-30 |title=Cristianismo paulino en Huarte de San Juan: meritocracia y linaje en el Examen de ingenios para las ciencias (Baeza 1575, 1594) |journal=Hispania Sacra |volume=72 |issue=146 |pages=363–375 |doi=10.3989/hs.2020.025 |issn=1988-4265|hdl=10261/235630 |hdl-access=free }}</ref> ان کان سواءِ [[گليليو گليلي]] تخيل کي [[ذهني تجربو|ذهني تجربن]] (thought experiments) ۾ استعمال ڪيو، جهڙوڪ پڙهندڙن کان اهو تصور ڪرائڻ ته گُليل مان ڇڏايل پٿر ڪهڙي رخ ۾ اڏامندو.<ref name=":25">{{cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |title=1543 and All That: Image and Word, Change and Continuity in the Proto-Scientific Revolution |publisher=Kluwer |year=2000 |isbn=978-0-7923-5913-5 |editor1-last=Freeland |editor1-first=Guy |location=Dordrecht |pages=53–115 |chapter=Diagrammatic reasoning and modelling in the imagination: the secret weapons of the Scientific Revolution |editor2-last=Corones |editor2-first=Anthony |chapter-url=https://web.maths.unsw.edu.au/~jim/imagin.pdf}}</ref> ===روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ=== [[روشن خياليءَ جو دور]] دوران فلسفيانه بحثن ۾ تخيل جي قوت کي گهڻو ڪري [[تخليقيت]]، خاص طور [[جماليات]] سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Kristeller |first1=Paul Oskar |last2=Tatarkiewicz |first2=Wladyslaw |last3=Kasparek |first3=Christopher |date=January 1981 |title=A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics. |journal=The Journal of Philosophy |volume=78 |issue=1 |page=56 |doi=10.2307/2025397 |jstor=2025397 |issn=0022-362X}}</ref> [[وليم ڊف]] انهن پهرين مفڪرن مان هو، جنهن تخيل کي نابغائپ جي هڪ خاص خوبي قرار ڏنو. هن قابليت ۽ نابغائپ ۾ فرق ڪندي دليل ڏنو ته رڳو نابغائپ ئي حقيقي تخليقي جدت پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref name="Dacey">{{cite book |last=Dacey |first=John |title=Encyclopedia of Creativity |publisher=[[Elsevier]] |year=1999 |isbn=978-0-12-227076-5 |editor-last1=Runco |editor-first1=Mark A. |volume=1 |chapter=Concepts of Creativity: A history |editor-last2=Pritzer |editor-first2=Steven R.}}</ref> [[سيميوئل ٽيلر ڪولرج]] تخيل (''اميجينيشن'') ۽ خيالي آرائش (''فينسي'') ۾ فرق ڪيو. سندس خيال ۾ تخيل اهڙي حقيقت جو اظهار ڪري ٿو، جيڪا انسان جي روزمره وجود کان مٿانهين خيالي دنيا سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته ''فينسي'' يا تصوراتي آرائش رڳو فني روح جي تخليقي اظهار جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>Gregory, A. P. R. (2003). Coleridge and the conservative imagination. Mercer University Press. p. 59</ref> [[ديدرو جي انسائيڪلوپيڊيا]] جي ''[[Preliminary Discourse to the Encyclopedia of Diderot|مقدمي]]'' ({{langx|fr|Discours Préliminaire des Éditeurs}}) ۾ [[ژان لوران دالامبير]] تخيل کي [[لطيف فن]] جي تخليقي قوت قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last1=Alembert |first1=Jean Le Rond d' |url=http://archive.org/details/preliminarydisco00jean |title=Preliminary discourse to the Encyclopedia of Diderot |last2=Schwab |first2=Richard N. |last3=Rex |first3=Walter E. |date=1995 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |via=Internet Archive |isbn=978-0-226-13476-5}}</ref> [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[خالص عقل تي تنقيد]]'' ({{langx|de|Kritik der reinen Vernunft}}) ۾ تخيل '''آئن بِلڊُنگس ڪرافٽ''' کي [[وجدان]] جي هڪ صلاحيت قرار ڏنو، جيڪا اهڙيون ذهني پيشڪشون (پريزنٽيشن) پيدا ڪري سگهي ٿي، يعني انهن شين جون حسي نمائندگيون جيڪي سڌيءَ طرح موجود نه هجن.<ref name=":26">{{Cite book |last=Matherne |first=Samantha |title=The Routledge handbook of philosophy of skill and expertise |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-74477-6 |editor-last=Fridland |editor-first=Ellen |series=Routledge handbooks in philosophy |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |chapter=Kant's theory of the imagination |editor-last2=Pavese |editor-first2=Carlotta}}</ref> ڪانٽ تخيل جون ٻه صورتون بيان ڪيون: '''تخليقي تخيل''' (پراڊڪٽو اميجينيشن) ۽ '''ورجائيندڙ تخيل''' (ريپراڊڪٽو اميجينيشن). تخليقي تخيل ڪنهن شيءِ جي ذهني پيشڪش جو بنيادي سرچشمو هوندو آهي، تنهنڪري اهو [[تجربو]] کان به اڳ عمل ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن ته ورجائيندڙ تخيل اڳوڻن [[تجربو|تجربن]] مان حاصل ٿيل پيشڪشن کي ٻيهر ذهن ۾ آڻي، اڳ ۾ حاصل ڪيل حسي ادراڪن کي ياد ڏياريندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kuehn |first=Manfred |url=https://www.cambridge.org/core/books/kant-anthropology-from-a-pragmatic-point-of-view/69EBBC53F8C020D0F28735E62FB62817 |title=Immanuel Kant: Anthropology from a Pragmatic Point of View |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-80956-9 |editor-last=Louden |editor-first=Robert B. |location=Cambridge |pages=Anthro 7:167 |doi=10.1017/cbo9780511809569}}</ref> ڪانٽ جي نظريي تخيل کي [[ادراڪ]]، [[ادراڪ (حسي)|حسي ادراڪ]]، [[جمالياتي]] فيصلي، فني تخليق ۽ [[اخلاق]] سان ڳنڍيو.<ref name=":26" /><ref>{{Cite book |last=Kneller |first=Jane |title=Kant and the Power of Imagination |date=2007-02-08 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511487248 |isbn=978-0-521-85143-5}}</ref> ڪانٽ جي هن تصور [[يوهان گاٽليب فشتي|فشتي]]، [[فريڊرش ولهيلم يوزف شيلنگ|شيلنگ]] ۽ [[رومانويت]] جي مفڪرن لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن تخيل کي هڪ حقيقي تخليقي قوت ۾ تبديل ڪري پيش ڪيو، جيڪا [[نابغائپ]]، ايجاد، تخليقي سرگرمي ۽ [[آزادي]] سان وابسته هئي.<ref>{{Cite journal |last=López-Domínguez |first=Virginia |date=2018-12-22 |title=The Imagination in Kant and Fichte |url=https://journals.openedition.org/ref/952 |journal=Revista de Estud(i)os sobre Fichte |volume=17 |language=en |issue=17 |doi=10.4000/ref.952 |issn=2258-014X}}</ref> [[گيورگ ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي فلسفي ۾، جيتوڻيڪ تخيل کي سندس اڳوڻن جيتري اهميت نه ڏني وئي، پر اهو [[هيگلي مظاهريت]] (فنامنالاجي) جي دفاع لاءِ شروعاتي نقطو بڻيو. هيگل تخيل بابت ٻن مختلف طريقن ۾ فرق ڪيو: هڪ '''مظاهرياتي''' تشريح، جيڪا انسان جي جيئري [[تجربو|تجربي]] ۽ [[شعور]] تي ڌيان ڏئي ٿي؛ ۽ ٻي '''سائنسي-قياسي''' تشريح، جيڪا تخيل جي [[فطرت]] ۽ ڪردار کي منظم ۽ نظرياتي انداز ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last=Bates |first=Jennifer |title=Hegel's Theory of Imagination |date=2004 |publisher=State University of New York Press |doi=10.1353/book4857 |isbn=978-0-7914-8445-6}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] pca149ynjt1l4gkv3bcwpvpvl3sa1un 394500 394498 2026-07-15T09:06:47Z Intisar Ali 8681 394500 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==تصوري تاريخ== ===قديم دور=== قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو ''فانتاسيا'' (''phantasia'') چوندا هئا، کي [[ذهني تصوير]]ن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Pätzold |first=Deltev |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=153–159, 172–173 |chapter=Imagination in Descartes' Meditations |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڊي اينيما]]'' ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ [[تصوير]] پيدا ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} On the Soul by Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.3.iii.html |access-date=2024-07-04 |website=classics.mit.edu}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/suppl4.html |access-date=2024-06-10 |website=plato.stanford.edu |language=en}}</ref> هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، [[خواب]]ن ۽ [[يادگيري]] سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.<ref name=":5" /> [[افلاطون]] پنهنجي ڪتاب ''[[فائليبس]]'' ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.<ref>{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Philebus by Plato |url=http://classics.mit.edu/Plato/philebus.html |access-date=2024-07-30 |website=classics.mit.edu}}</ref> پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Cocking |first=John |editor-first1=Penelope |editor-last1=Murray |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203980811/imagination-john-cocking-penelope-murray-penelope-murray |title=Imagination: A Study in the History of Ideas |date=1991-12-12 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-98081-1 |location=London |pages=1, 8, 105–106 |doi=10.4324/9780203980811}}</ref> يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي [[ادراڪ]] ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل [[حواس]] ۽ [[عقل]] جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.<ref name=":5" /> سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> ===وچون دور=== [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ تخيل جو تصور [[مذهب]]، [[ادب]]، [[فن]] ۽ خاص طور [[شاعري]] سان ويجهڙائي رکندڙ هو.<ref name=":2">{{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=The medieval imagination |date=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47084-9 |location=Chicago}}</ref> ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.<ref name=":6">{{Cite journal |last=Sumillera |first=Rocío G. |date=2016 |title=From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity |journal=Parergon |volume=33 |issue=3 |pages=17–42 |doi=10.1353/pgn.2016.0129 |issn=1832-8334}}</ref> اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.<ref name=":4" /><ref name=":9">Castor, G. (1964). ''Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology''.</ref> هن تصور جو هڪ مشهور مثال [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' جي ڪهاڻي ''[[دي مين آف لاز ٽيل]]'' ۾ ملي ٿو، جتي هو ”[[ذهن جي اک]]“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.<ref name=":10">{{Cite web |title=Man of Lawes Tale |url=http://metaphors.lib.virginia.edu/metaphors/8723 |access-date=2024-07-28 |website=metaphors.lib.virginia.edu}}</ref><ref name=":11">{{cite book |last=Chaucer |first=Geoffrey |title=The Canterbury Tales |publisher=University Correspondence College Press |editor-last=Wyatt |editor-first=A.J. |location=London |at=Lines 550–553 |chapter=The Man of Laws Tale |orig-date={{circa|1387}}}}</ref> وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا [[يادگيري]] ۽ [[عام احساس]] سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا [[ادراڪ]] مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-renaissance-philosophy/56DCEA40CA07B949448B608C47B2B670 |title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy |date=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-25104-4}}</ref><ref name=":27">{{Cite book |last=Kooij |first=Suzanne |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |chapter=Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France}}</ref> اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن [[خواب]]ن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.<ref name=":6" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Orobitg |first=Christine |title=Cervantes and the early modern mind |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-78547-1 |pages=98–105 |chapter=Wit, Imagination, and the Goat}}</ref> [[File:13th-century unknown painters - Legendary Creatures - WGA19736.jpg|thumb|وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.]] جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.<ref name=":27" /> مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.<ref name=":12">{{Cite book |last=Harvey |first=E. Ruth |title=The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance |date=1975 |publisher=Warburg Institute |isbn=978-0-85481-051-2}}</ref> {{see also|فرشتن جي فن ۾ عڪاسي}} وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=":13">{{Cite book |last=Bovey |first=Alixe |title=Monsters and grotesques in medieval manuscripts |date=2002 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8512-2}}</ref> اهڙي عڪاسي [[فرشتو|فرشتن]]، [[شيطان|شيطانن]]، [[دوزخ]]، [[قيامت]] ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === نشاةِ ثانيہ ۽ شروعاتي جديد دور === [[نشاةِ ثانيہ]] جي دور ۾ قديم يوناني ۽ رومي متنن جي ٻيهر دريافت ۽ انساني عظمت جي واکاڻ تي زور ڏنو ويو، پر ان دور جي عالمن "تخيل" جي نظرياتي سمجهاڻيءَ ۾ نمايان اضافو نه ڪيو.<ref name=":4" /><ref name=":7" /> مثال طور [[مارسيليو فيچينو]] [[چترڪاري]]، [[مجسمه سازي]] ۽ [[شاعري]] جهڙين فني تخليقن کي انساني [[تخليقيت]] جون خاص يا امتيازي صورتون نه سمجهندو هو، ۽ نه ئي هن تخليقيت کي تخيل جي قوت سان منسوب ڪيو. ان جي بدران، [[مارسيليو فيچينو|فيچينو]] جو خيال هو ته تخيل اهو ذريعو آهي، جنهن وسيلي [[الاهي مداخلت]] [[تصوير]]ن جي صورت ۾ بصيرت منتقل ڪري ٿي، جيڪا آخرڪار [[فن]] جي تخليق کي ممڪن بڻائي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":14">{{Cite thesis |last=Frisvold |first=Nicholaj de Mattos |date=2013-01-01 |title=Marsilio Ficino and His Platonic Psychology |type=Dissertation |publisher=Norwegian University of Science and Technology |url=https://www.academia.edu/43906757}}</ref> [[File:Gustave Doré - Miguel de Cervantes - Don Quixote - Part 1 - Chapter 1 - Plate 1 "A world of disorderly notions, picked out of his books, crowded into his imagination".jpg|thumb|[[ڊان ڪئخوتي]]، سورمن جي داستانن جي ڪتابن ۾ محو.]] تنهن هوندي به، [[انسانيت پسندي|انسانيت پسند]] مفڪرن جو وڌو ويو بنياد پوءِ ايندڙ فلسفين لاءِ تخيل ۽ [[تخليقيت]] جي وچ ۾ لاڳاپي کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.<ref name=":0" /> [[شروعاتي جديد دور]] جي فلسفين تخيل کي اهڙي صلاحيت يا وصف طور ڏسڻ شروع ڪيو، جيڪا ڪنهن فرد ۾ موجود ٿي سگهي ٿي. [[ميگوئل ڊي سروانتس]]، جيڪو هسپانوي طبيب ۽ فلسفي [[خوان هورتي ڊي سان خوان]] کان متاثر هو، پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊان ڪئخوتي]] کي تخليق ڪيو، جيڪو [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] جي "ايجاد سان ڀرپور ذهن" واري تصور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=de Iriarte |first=Mauricio |title=El Ingenioso hidalgo y el Examen de ingenios: (qué debe Cervantes al Dr. Huarte de San Juan) |journal=Revista internacional de los estudios vascos |language=Spanish |volume=24 |issue=4 |pages=499–522}}</ref><ref>{{Cite book |last=Green |first=Otis H. |title=The literary mind of medieval & Renaissance Spain: essays |date=1970 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-1204-6 |series=Studies in Romance languages |location=Lexington}}</ref> ان دور ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙي ذهانت عام طور انهن ماڻهن ۾ هوندي آهي، جن وٽ تخيل سندن ''ingenium'' ({{langx|es|ingenio}}؛ [[عقل]] يا ذهني صلاحيت جي ويجهو مفهوم) جو سڀ کان نمايان جزو هوندو آهي.<ref name=":8">{{Cite book |last=Huarte de San Juan |first=Juan |title=The examination of mens wits. |year=1594 |location=London |pages=69–70, 103 |translator-last=Carew |translator-first=Richard}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":17">{{Cite journal |last=Orobitg |first=Christine |date=2014-07-01 |title=Del Examen de ingenios de Huarte a la ficción cervantina, o cómo se forja una revolución literaria |url=https://journals.openedition.org/criticon/700 |journal=Criticón |language=es |issue=120–121 |pages=23–39 |doi=10.4000/criticon.700 |issn=0247-381X}}</ref><ref name=":18">{{Cite journal |last=Mestre Zaragozá |first=Marina |date=2018-08-29 |title=Les métiers de l'imagination dans l'Examen de ingenios para las ciencias de Huarte de San Juan |url=https://journals.openedition.org/crmh/15497 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes. Journal of medieval and humanistic studies |language=fr |issue=35 |pages=339–364 |doi=10.4000/crm.15497 |issn=2115-6360|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي جديد دور جي فلسفين تخيل کي هڪ فعال ۽ [[ادراڪ]]ي صلاحيت طور به تسليم ڪرڻ شروع ڪيو، جيتوڻيڪ ان کي بنيادي طور [[حسي ادراڪ]] ({{langx|la|sensus}}) ۽ خالص فهم ({{langx|la|intellectio pura}}) جي وچ ۾ واسطي طور ڏٺو ويندو هو.<ref name=":4" /> [[ريني ڊيڪارٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[پهرين فلسفي بابت تأملات]]'' (1641ع) ۾ تخيل کي اهڙي قوت طور بيان ڪيو، جيڪا جسماني شين تي فعال ڌيان ڏئي ٿي، پر ساڳئي وقت مختلف حواسن مان ايندڙ اثرن تي غيرفعال نموني ڀاڙي ٿي.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Clarke |first=Desmond M. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm52878350 |title=Descartes's theory of mind |date=2003 |publisher=Clarendon Press; Oxford University Press |isbn=978-0-19-926123-9 |location=Oxford : Oxford; New York |oclc=ocm52878350}}</ref><ref name=":20">{{Citation |last=Newman |first=Lex |title=Descartes' Epistemology |date=2023 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/descartes-epistemology/ |access-date=2024-07-29 |edition=Winter 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> [[ٿامس هابز]] جي تحريرن ۾ تخيل انساني [[ادراڪ]] جو هڪ بنيادي عنصر بڻجي ويو.<ref name="RuncoAlbert">{{cite book |author-last1=Runco |author-first1=Mark A. |title=The Cambridge Handbook of Creativity |author-last2=Albert |author-first2=Robert S. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-73025-9 |editor-last1=Kaufman |editor-first1=James C. |editor-link1=James C. Kaufman |chapter=Creativity Research |editor-last2=Sternberg |editor-first2=Robert J. |chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_x7r7 |chapter-url-access=registration}}</ref> سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران "تخيل" جو مفهوم [[شروعاتي جديد دور]] جي شهري زندگيءَ جي ڪيترن ئي شعبن تائين ڦهلجي ويو.<ref name=":21">{{Cite book |last=Crane |first=William G. |title=Wit and Rhetoric in the Renaissance |date=1937-12-31 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/cran94640}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last1=Marr |first1=Alexander |title=Logodaedalus |last2=Garrod |first2=Raphaële |last3=Marcaida |first3=José Ramón |last4=Oosterhoff |first4=Richard J. |date=2018-10-02 |publisher=University of Pittsburgh Press |doi=10.2307/j.ctvcb5c95 |isbn=978-0-8229-8630-0}}</ref> [[خوان لوئيس ويويس]] تخيل ۽ [[خطابت]] جي مهارتن جي وچ ۾ لاڳاپي ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref>{{Cite book |last=Mack |first=Peter |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=59–60 |chapter=Early Modern Ideas of Imagination: The Rhetoric Tradition |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] هن خيال کي وڌيڪ وسيع ڪندي تخيل کي انهن سڀني علمن سان وابسته ڪيو، جن ۾ "شڪلون، مناسبت، هم آهنگي ۽ تناسب" ضروري هجن، جهڙوڪ [[طب]] ۽ جنگي فن.<ref name=":8" /><ref name=":23">{{Cite journal |last=Arrizabalaga |first=Jon |date=2018-08-29 |title=La medicina en Huarte de San Juan. Práctica clínica versus filosofía natural1 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes |issue=35 |pages=405–426 |doi=10.4000/crm.15521 |issn=2115-6360}}</ref><ref name=":24">{{Cite journal |last1=Arrizabalaga |first1=Jon |last2=Giordano |first2=Maria Laura |date=2020-12-30 |title=Cristianismo paulino en Huarte de San Juan: meritocracia y linaje en el Examen de ingenios para las ciencias (Baeza 1575, 1594) |journal=Hispania Sacra |volume=72 |issue=146 |pages=363–375 |doi=10.3989/hs.2020.025 |issn=1988-4265|hdl=10261/235630 |hdl-access=free }}</ref> ان کان سواءِ [[گليليو گليلي]] تخيل کي [[ذهني تجربو|ذهني تجربن]] (thought experiments) ۾ استعمال ڪيو، جهڙوڪ پڙهندڙن کان اهو تصور ڪرائڻ ته گُليل مان ڇڏايل پٿر ڪهڙي رخ ۾ اڏامندو.<ref name=":25">{{cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |title=1543 and All That: Image and Word, Change and Continuity in the Proto-Scientific Revolution |publisher=Kluwer |year=2000 |isbn=978-0-7923-5913-5 |editor1-last=Freeland |editor1-first=Guy |location=Dordrecht |pages=53–115 |chapter=Diagrammatic reasoning and modelling in the imagination: the secret weapons of the Scientific Revolution |editor2-last=Corones |editor2-first=Anthony |chapter-url=https://web.maths.unsw.edu.au/~jim/imagin.pdf}}</ref> ===روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ=== [[روشن خياليءَ جو دور]] دوران فلسفيانه بحثن ۾ تخيل جي قوت کي گهڻو ڪري [[تخليقيت]]، خاص طور [[جماليات]] سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Kristeller |first1=Paul Oskar |last2=Tatarkiewicz |first2=Wladyslaw |last3=Kasparek |first3=Christopher |date=January 1981 |title=A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics. |journal=The Journal of Philosophy |volume=78 |issue=1 |page=56 |doi=10.2307/2025397 |jstor=2025397 |issn=0022-362X}}</ref> [[وليم ڊف]] انهن پهرين مفڪرن مان هو، جنهن تخيل کي نابغائپ جي هڪ خاص خوبي قرار ڏنو. هن قابليت ۽ نابغائپ ۾ فرق ڪندي دليل ڏنو ته رڳو نابغائپ ئي حقيقي تخليقي جدت پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref name="Dacey">{{cite book |last=Dacey |first=John |title=Encyclopedia of Creativity |publisher=[[Elsevier]] |year=1999 |isbn=978-0-12-227076-5 |editor-last1=Runco |editor-first1=Mark A. |volume=1 |chapter=Concepts of Creativity: A history |editor-last2=Pritzer |editor-first2=Steven R.}}</ref> [[سيميوئل ٽيلر ڪولرج]] تخيل (''اميجينيشن'') ۽ خيالي آرائش (''فينسي'') ۾ فرق ڪيو. سندس خيال ۾ تخيل اهڙي حقيقت جو اظهار ڪري ٿو، جيڪا انسان جي روزمره وجود کان مٿانهين خيالي دنيا سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته ''فينسي'' يا تصوراتي آرائش رڳو فني روح جي تخليقي اظهار جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>Gregory, A. P. R. (2003). Coleridge and the conservative imagination. Mercer University Press. p. 59</ref> [[ديدرو جي انسائيڪلوپيڊيا]] جي ''[[Preliminary Discourse to the Encyclopedia of Diderot|مقدمي]]'' ({{langx|fr|Discours Préliminaire des Éditeurs}}) ۾ [[ژان لوران دالامبير]] تخيل کي [[لطيف فن]] جي تخليقي قوت قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last1=Alembert |first1=Jean Le Rond d' |url=http://archive.org/details/preliminarydisco00jean |title=Preliminary discourse to the Encyclopedia of Diderot |last2=Schwab |first2=Richard N. |last3=Rex |first3=Walter E. |date=1995 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |via=Internet Archive |isbn=978-0-226-13476-5}}</ref> [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[خالص عقل تي تنقيد]]'' ({{langx|de|Kritik der reinen Vernunft}}) ۾ تخيل '''آئن بِلڊُنگس ڪرافٽ''' کي [[وجدان]] جي هڪ صلاحيت قرار ڏنو، جيڪا اهڙيون ذهني پيشڪشون (پريزنٽيشن) پيدا ڪري سگهي ٿي، يعني انهن شين جون حسي نمائندگيون جيڪي سڌيءَ طرح موجود نه هجن.<ref name=":26">{{Cite book |last=Matherne |first=Samantha |title=The Routledge handbook of philosophy of skill and expertise |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-74477-6 |editor-last=Fridland |editor-first=Ellen |series=Routledge handbooks in philosophy |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |chapter=Kant's theory of the imagination |editor-last2=Pavese |editor-first2=Carlotta}}</ref> ڪانٽ تخيل جون ٻه صورتون بيان ڪيون: '''تخليقي تخيل''' (پراڊڪٽو اميجينيشن) ۽ '''ورجائيندڙ تخيل''' (ريپراڊڪٽو اميجينيشن). تخليقي تخيل ڪنهن شيءِ جي ذهني پيشڪش جو بنيادي سرچشمو هوندو آهي، تنهنڪري اهو [[تجربو]] کان به اڳ عمل ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن ته ورجائيندڙ تخيل اڳوڻن [[تجربو|تجربن]] مان حاصل ٿيل پيشڪشن کي ٻيهر ذهن ۾ آڻي، اڳ ۾ حاصل ڪيل حسي ادراڪن کي ياد ڏياريندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kuehn |first=Manfred |url=https://www.cambridge.org/core/books/kant-anthropology-from-a-pragmatic-point-of-view/69EBBC53F8C020D0F28735E62FB62817 |title=Immanuel Kant: Anthropology from a Pragmatic Point of View |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-80956-9 |editor-last=Louden |editor-first=Robert B. |location=Cambridge |pages=Anthro 7:167 |doi=10.1017/cbo9780511809569}}</ref> ڪانٽ جي نظريي تخيل کي [[ادراڪ]]، [[ادراڪ (حسي)|حسي ادراڪ]]، [[جمالياتي]] فيصلي، فني تخليق ۽ [[اخلاق]] سان ڳنڍيو.<ref name=":26" /><ref>{{Cite book |last=Kneller |first=Jane |title=Kant and the Power of Imagination |date=2007-02-08 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511487248 |isbn=978-0-521-85143-5}}</ref> ڪانٽ جي هن تصور [[يوهان گاٽليب فشتي|فشتي]]، [[فريڊرش ولهيلم يوزف شيلنگ|شيلنگ]] ۽ [[رومانويت]] جي مفڪرن لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن تخيل کي هڪ حقيقي تخليقي قوت ۾ تبديل ڪري پيش ڪيو، جيڪا [[نابغائپ]]، ايجاد، تخليقي سرگرمي ۽ [[آزادي]] سان وابسته هئي.<ref>{{Cite journal |last=López-Domínguez |first=Virginia |date=2018-12-22 |title=The Imagination in Kant and Fichte |url=https://journals.openedition.org/ref/952 |journal=Revista de Estud(i)os sobre Fichte |volume=17 |language=en |issue=17 |doi=10.4000/ref.952 |issn=2258-014X}}</ref> [[گيورگ ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي فلسفي ۾، جيتوڻيڪ تخيل کي سندس اڳوڻن جيتري اهميت نه ڏني وئي، پر اهو [[هيگلي مظاهريت]] (فنامنالاجي) جي دفاع لاءِ شروعاتي نقطو بڻيو. هيگل تخيل بابت ٻن مختلف طريقن ۾ فرق ڪيو: هڪ '''مظاهرياتي''' تشريح، جيڪا انسان جي جيئري [[تجربو|تجربي]] ۽ [[شعور]] تي ڌيان ڏئي ٿي؛ ۽ ٻي '''سائنسي-قياسي''' تشريح، جيڪا تخيل جي [[فطرت]] ۽ ڪردار کي منظم ۽ نظرياتي انداز ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last=Bates |first=Jennifer |title=Hegel's Theory of Imagination |date=2004 |publisher=State University of New York Press |doi=10.1353/book4857 |isbn=978-0-7914-8445-6}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] m9n575ytietannor1bcbgsf1e7t5ppd 394503 394500 2026-07-15T09:13:24Z Intisar Ali 8681 /* روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ */ 394503 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==تصوري تاريخ== ===قديم دور=== قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو ''فانتاسيا'' (''phantasia'') چوندا هئا، کي [[ذهني تصوير]]ن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Pätzold |first=Deltev |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=153–159, 172–173 |chapter=Imagination in Descartes' Meditations |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڊي اينيما]]'' ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ [[تصوير]] پيدا ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} On the Soul by Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.3.iii.html |access-date=2024-07-04 |website=classics.mit.edu}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/suppl4.html |access-date=2024-06-10 |website=plato.stanford.edu |language=en}}</ref> هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، [[خواب]]ن ۽ [[يادگيري]] سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.<ref name=":5" /> [[افلاطون]] پنهنجي ڪتاب ''[[فائليبس]]'' ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.<ref>{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Philebus by Plato |url=http://classics.mit.edu/Plato/philebus.html |access-date=2024-07-30 |website=classics.mit.edu}}</ref> پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Cocking |first=John |editor-first1=Penelope |editor-last1=Murray |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203980811/imagination-john-cocking-penelope-murray-penelope-murray |title=Imagination: A Study in the History of Ideas |date=1991-12-12 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-98081-1 |location=London |pages=1, 8, 105–106 |doi=10.4324/9780203980811}}</ref> يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي [[ادراڪ]] ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل [[حواس]] ۽ [[عقل]] جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.<ref name=":5" /> سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> ===وچون دور=== [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ تخيل جو تصور [[مذهب]]، [[ادب]]، [[فن]] ۽ خاص طور [[شاعري]] سان ويجهڙائي رکندڙ هو.<ref name=":2">{{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=The medieval imagination |date=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47084-9 |location=Chicago}}</ref> ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.<ref name=":6">{{Cite journal |last=Sumillera |first=Rocío G. |date=2016 |title=From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity |journal=Parergon |volume=33 |issue=3 |pages=17–42 |doi=10.1353/pgn.2016.0129 |issn=1832-8334}}</ref> اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.<ref name=":4" /><ref name=":9">Castor, G. (1964). ''Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology''.</ref> هن تصور جو هڪ مشهور مثال [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' جي ڪهاڻي ''[[دي مين آف لاز ٽيل]]'' ۾ ملي ٿو، جتي هو ”[[ذهن جي اک]]“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.<ref name=":10">{{Cite web |title=Man of Lawes Tale |url=http://metaphors.lib.virginia.edu/metaphors/8723 |access-date=2024-07-28 |website=metaphors.lib.virginia.edu}}</ref><ref name=":11">{{cite book |last=Chaucer |first=Geoffrey |title=The Canterbury Tales |publisher=University Correspondence College Press |editor-last=Wyatt |editor-first=A.J. |location=London |at=Lines 550–553 |chapter=The Man of Laws Tale |orig-date={{circa|1387}}}}</ref> وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا [[يادگيري]] ۽ [[عام احساس]] سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا [[ادراڪ]] مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-renaissance-philosophy/56DCEA40CA07B949448B608C47B2B670 |title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy |date=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-25104-4}}</ref><ref name=":27">{{Cite book |last=Kooij |first=Suzanne |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |chapter=Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France}}</ref> اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن [[خواب]]ن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.<ref name=":6" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Orobitg |first=Christine |title=Cervantes and the early modern mind |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-78547-1 |pages=98–105 |chapter=Wit, Imagination, and the Goat}}</ref> [[File:13th-century unknown painters - Legendary Creatures - WGA19736.jpg|thumb|وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.]] جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.<ref name=":27" /> مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.<ref name=":12">{{Cite book |last=Harvey |first=E. Ruth |title=The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance |date=1975 |publisher=Warburg Institute |isbn=978-0-85481-051-2}}</ref> {{see also|فرشتن جي فن ۾ عڪاسي}} وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=":13">{{Cite book |last=Bovey |first=Alixe |title=Monsters and grotesques in medieval manuscripts |date=2002 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8512-2}}</ref> اهڙي عڪاسي [[فرشتو|فرشتن]]، [[شيطان|شيطانن]]، [[دوزخ]]، [[قيامت]] ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === نشاةِ ثانيہ ۽ شروعاتي جديد دور === [[نشاةِ ثانيہ]] جي دور ۾ قديم يوناني ۽ رومي متنن جي ٻيهر دريافت ۽ انساني عظمت جي واکاڻ تي زور ڏنو ويو، پر ان دور جي عالمن "تخيل" جي نظرياتي سمجهاڻيءَ ۾ نمايان اضافو نه ڪيو.<ref name=":4" /><ref name=":7" /> مثال طور [[مارسيليو فيچينو]] [[چترڪاري]]، [[مجسمه سازي]] ۽ [[شاعري]] جهڙين فني تخليقن کي انساني [[تخليقيت]] جون خاص يا امتيازي صورتون نه سمجهندو هو، ۽ نه ئي هن تخليقيت کي تخيل جي قوت سان منسوب ڪيو. ان جي بدران، [[مارسيليو فيچينو|فيچينو]] جو خيال هو ته تخيل اهو ذريعو آهي، جنهن وسيلي [[الاهي مداخلت]] [[تصوير]]ن جي صورت ۾ بصيرت منتقل ڪري ٿي، جيڪا آخرڪار [[فن]] جي تخليق کي ممڪن بڻائي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":14">{{Cite thesis |last=Frisvold |first=Nicholaj de Mattos |date=2013-01-01 |title=Marsilio Ficino and His Platonic Psychology |type=Dissertation |publisher=Norwegian University of Science and Technology |url=https://www.academia.edu/43906757}}</ref> [[File:Gustave Doré - Miguel de Cervantes - Don Quixote - Part 1 - Chapter 1 - Plate 1 "A world of disorderly notions, picked out of his books, crowded into his imagination".jpg|thumb|[[ڊان ڪئخوتي]]، سورمن جي داستانن جي ڪتابن ۾ محو.]] تنهن هوندي به، [[انسانيت پسندي|انسانيت پسند]] مفڪرن جو وڌو ويو بنياد پوءِ ايندڙ فلسفين لاءِ تخيل ۽ [[تخليقيت]] جي وچ ۾ لاڳاپي کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.<ref name=":0" /> [[شروعاتي جديد دور]] جي فلسفين تخيل کي اهڙي صلاحيت يا وصف طور ڏسڻ شروع ڪيو، جيڪا ڪنهن فرد ۾ موجود ٿي سگهي ٿي. [[ميگوئل ڊي سروانتس]]، جيڪو هسپانوي طبيب ۽ فلسفي [[خوان هورتي ڊي سان خوان]] کان متاثر هو، پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊان ڪئخوتي]] کي تخليق ڪيو، جيڪو [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] جي "ايجاد سان ڀرپور ذهن" واري تصور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=de Iriarte |first=Mauricio |title=El Ingenioso hidalgo y el Examen de ingenios: (qué debe Cervantes al Dr. Huarte de San Juan) |journal=Revista internacional de los estudios vascos |language=Spanish |volume=24 |issue=4 |pages=499–522}}</ref><ref>{{Cite book |last=Green |first=Otis H. |title=The literary mind of medieval & Renaissance Spain: essays |date=1970 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-1204-6 |series=Studies in Romance languages |location=Lexington}}</ref> ان دور ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙي ذهانت عام طور انهن ماڻهن ۾ هوندي آهي، جن وٽ تخيل سندن ''ingenium'' ({{langx|es|ingenio}}؛ [[عقل]] يا ذهني صلاحيت جي ويجهو مفهوم) جو سڀ کان نمايان جزو هوندو آهي.<ref name=":8">{{Cite book |last=Huarte de San Juan |first=Juan |title=The examination of mens wits. |year=1594 |location=London |pages=69–70, 103 |translator-last=Carew |translator-first=Richard}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":17">{{Cite journal |last=Orobitg |first=Christine |date=2014-07-01 |title=Del Examen de ingenios de Huarte a la ficción cervantina, o cómo se forja una revolución literaria |url=https://journals.openedition.org/criticon/700 |journal=Criticón |language=es |issue=120–121 |pages=23–39 |doi=10.4000/criticon.700 |issn=0247-381X}}</ref><ref name=":18">{{Cite journal |last=Mestre Zaragozá |first=Marina |date=2018-08-29 |title=Les métiers de l'imagination dans l'Examen de ingenios para las ciencias de Huarte de San Juan |url=https://journals.openedition.org/crmh/15497 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes. Journal of medieval and humanistic studies |language=fr |issue=35 |pages=339–364 |doi=10.4000/crm.15497 |issn=2115-6360|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي جديد دور جي فلسفين تخيل کي هڪ فعال ۽ [[ادراڪ]]ي صلاحيت طور به تسليم ڪرڻ شروع ڪيو، جيتوڻيڪ ان کي بنيادي طور [[حسي ادراڪ]] ({{langx|la|sensus}}) ۽ خالص فهم ({{langx|la|intellectio pura}}) جي وچ ۾ واسطي طور ڏٺو ويندو هو.<ref name=":4" /> [[ريني ڊيڪارٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[پهرين فلسفي بابت تأملات]]'' (1641ع) ۾ تخيل کي اهڙي قوت طور بيان ڪيو، جيڪا جسماني شين تي فعال ڌيان ڏئي ٿي، پر ساڳئي وقت مختلف حواسن مان ايندڙ اثرن تي غيرفعال نموني ڀاڙي ٿي.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Clarke |first=Desmond M. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm52878350 |title=Descartes's theory of mind |date=2003 |publisher=Clarendon Press; Oxford University Press |isbn=978-0-19-926123-9 |location=Oxford : Oxford; New York |oclc=ocm52878350}}</ref><ref name=":20">{{Citation |last=Newman |first=Lex |title=Descartes' Epistemology |date=2023 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/descartes-epistemology/ |access-date=2024-07-29 |edition=Winter 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> [[ٿامس هابز]] جي تحريرن ۾ تخيل انساني [[ادراڪ]] جو هڪ بنيادي عنصر بڻجي ويو.<ref name="RuncoAlbert">{{cite book |author-last1=Runco |author-first1=Mark A. |title=The Cambridge Handbook of Creativity |author-last2=Albert |author-first2=Robert S. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-73025-9 |editor-last1=Kaufman |editor-first1=James C. |editor-link1=James C. Kaufman |chapter=Creativity Research |editor-last2=Sternberg |editor-first2=Robert J. |chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_x7r7 |chapter-url-access=registration}}</ref> سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران "تخيل" جو مفهوم [[شروعاتي جديد دور]] جي شهري زندگيءَ جي ڪيترن ئي شعبن تائين ڦهلجي ويو.<ref name=":21">{{Cite book |last=Crane |first=William G. |title=Wit and Rhetoric in the Renaissance |date=1937-12-31 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/cran94640}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last1=Marr |first1=Alexander |title=Logodaedalus |last2=Garrod |first2=Raphaële |last3=Marcaida |first3=José Ramón |last4=Oosterhoff |first4=Richard J. |date=2018-10-02 |publisher=University of Pittsburgh Press |doi=10.2307/j.ctvcb5c95 |isbn=978-0-8229-8630-0}}</ref> [[خوان لوئيس ويويس]] تخيل ۽ [[خطابت]] جي مهارتن جي وچ ۾ لاڳاپي ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref>{{Cite book |last=Mack |first=Peter |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=59–60 |chapter=Early Modern Ideas of Imagination: The Rhetoric Tradition |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] هن خيال کي وڌيڪ وسيع ڪندي تخيل کي انهن سڀني علمن سان وابسته ڪيو، جن ۾ "شڪلون، مناسبت، هم آهنگي ۽ تناسب" ضروري هجن، جهڙوڪ [[طب]] ۽ جنگي فن.<ref name=":8" /><ref name=":23">{{Cite journal |last=Arrizabalaga |first=Jon |date=2018-08-29 |title=La medicina en Huarte de San Juan. Práctica clínica versus filosofía natural1 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes |issue=35 |pages=405–426 |doi=10.4000/crm.15521 |issn=2115-6360}}</ref><ref name=":24">{{Cite journal |last1=Arrizabalaga |first1=Jon |last2=Giordano |first2=Maria Laura |date=2020-12-30 |title=Cristianismo paulino en Huarte de San Juan: meritocracia y linaje en el Examen de ingenios para las ciencias (Baeza 1575, 1594) |journal=Hispania Sacra |volume=72 |issue=146 |pages=363–375 |doi=10.3989/hs.2020.025 |issn=1988-4265|hdl=10261/235630 |hdl-access=free }}</ref> ان کان سواءِ [[گليليو گليلي]] تخيل کي [[ذهني تجربو|ذهني تجربن]] (thought experiments) ۾ استعمال ڪيو، جهڙوڪ پڙهندڙن کان اهو تصور ڪرائڻ ته گُليل مان ڇڏايل پٿر ڪهڙي رخ ۾ اڏامندو.<ref name=":25">{{cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |title=1543 and All That: Image and Word, Change and Continuity in the Proto-Scientific Revolution |publisher=Kluwer |year=2000 |isbn=978-0-7923-5913-5 |editor1-last=Freeland |editor1-first=Guy |location=Dordrecht |pages=53–115 |chapter=Diagrammatic reasoning and modelling in the imagination: the secret weapons of the Scientific Revolution |editor2-last=Corones |editor2-first=Anthony |chapter-url=https://web.maths.unsw.edu.au/~jim/imagin.pdf}}</ref> ===روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ=== [[روشن خياليءَ جو دور]] دوران فلسفيانه بحثن ۾ تخيل جي قوت کي گهڻو ڪري [[تخليقيت]]، خاص طور [[جماليات]] سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Kristeller |first1=Paul Oskar |last2=Tatarkiewicz |first2=Wladyslaw |last3=Kasparek |first3=Christopher |date=January 1981 |title=A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics. |journal=The Journal of Philosophy |volume=78 |issue=1 |page=56 |doi=10.2307/2025397 |jstor=2025397 |issn=0022-362X}}</ref> [[وليم ڊف]] انهن پهرين مفڪرن مان هو، جنهن تخيل کي نابغائپ جي هڪ خاص خوبي قرار ڏنو. هن قابليت ۽ نابغائپ ۾ فرق ڪندي دليل ڏنو ته رڳو نابغائپ ئي حقيقي تخليقي جدت پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref name="Dacey">{{cite book |last=Dacey |first=John |title=Encyclopedia of Creativity |publisher=[[Elsevier]] |year=1999 |isbn=978-0-12-227076-5 |editor-last1=Runco |editor-first1=Mark A. |volume=1 |chapter=Concepts of Creativity: A history |editor-last2=Pritzer |editor-first2=Steven R.}}</ref> [[سيميوئل ٽيلر ڪولرج]] تخيل (''اميجينيشن'') ۽ خيالي آرائش (''فينسي'') ۾ فرق ڪيو. سندس خيال ۾ تخيل اهڙي حقيقت جو اظهار ڪري ٿو، جيڪا انسان جي روزمره وجود کان مٿانهين خيالي دنيا سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته ''فينسي'' يا تصوراتي آرائش رڳو فني روح جي تخليقي اظهار جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>Gregory, A. P. R. (2003). Coleridge and the conservative imagination. Mercer University Press. p. 59</ref> [[ديدرو جي انسائيڪلوپيڊيا]] جي ''[[Preliminary Discourse to the Encyclopedia of Diderot|مقدمي]]'' ({{langx|fr|Discours Préliminaire des Éditeurs}}) ۾ [[ژان لوران دالامبير]] تخيل کي [[لطيف فن]] جي تخليقي قوت قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last1=Alembert |first1=Jean Le Rond d' |url=http://archive.org/details/preliminarydisco00jean |title=Preliminary discourse to the Encyclopedia of Diderot |last2=Schwab |first2=Richard N. |last3=Rex |first3=Walter E. |date=1995 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |via=Internet Archive |isbn=978-0-226-13476-5}}</ref> [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[خالص عقل تي تنقيد]]'' ({{langx|de|Kritik der reinen Vernunft}}) ۾ تخيل '''آئن بِلڊُنگس ڪرافٽ''' کي [[وجدان]] جي هڪ صلاحيت قرار ڏنو، جيڪا اهڙيون ذهني پيشڪشون (پريزنٽيشن) پيدا ڪري سگهي ٿي، يعني انهن شين جون حسي نمائندگيون جيڪي سڌيءَ طرح موجود نه هجن.<ref name=":26">{{Cite book |last=Matherne |first=Samantha |title=The Routledge handbook of philosophy of skill and expertise |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-74477-6 |editor-last=Fridland |editor-first=Ellen |series=Routledge handbooks in philosophy |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |chapter=Kant's theory of the imagination |editor-last2=Pavese |editor-first2=Carlotta}}</ref> ڪانٽ تخيل جون ٻه صورتون بيان ڪيون: '''تخليقي تخيل''' (پراڊڪٽو اميجينيشن) ۽ '''ورجائيندڙ تخيل''' (ريپراڊڪٽو اميجينيشن). تخليقي تخيل ڪنهن شيءِ جي ذهني پيشڪش جو بنيادي سرچشمو هوندو آهي، تنهنڪري اهو [[تجربو]] کان به اڳ عمل ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن ته ورجائيندڙ تخيل اڳوڻن [[تجربو|تجربن]] مان حاصل ٿيل پيشڪشن کي ٻيهر ذهن ۾ آڻي، اڳ ۾ حاصل ڪيل حسي ادراڪن کي ياد ڏياريندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kuehn |first=Manfred |url=https://www.cambridge.org/core/books/kant-anthropology-from-a-pragmatic-point-of-view/69EBBC53F8C020D0F28735E62FB62817 |title=Immanuel Kant: Anthropology from a Pragmatic Point of View |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-80956-9 |editor-last=Louden |editor-first=Robert B. |location=Cambridge |pages=Anthro 7:167 |doi=10.1017/cbo9780511809569}}</ref> ڪانٽ جي نظريي تخيل کي [[ادراڪ]]، [[ادراڪ (حسي)|حسي ادراڪ]]، [[جمالياتي]] فيصلي، فني تخليق ۽ [[اخلاق]] سان ڳنڍيو.<ref name=":26" /><ref>{{Cite book |last=Kneller |first=Jane |title=Kant and the Power of Imagination |date=2007-02-08 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511487248 |isbn=978-0-521-85143-5}}</ref> ڪانٽ جي هن تصور [[يوهان گاٽليب فشتي|فشتي]]، [[فريڊرش ولهيلم يوزف شيلنگ|شيلنگ]] ۽ [[رومانويت]] جي مفڪرن لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن تخيل کي هڪ حقيقي تخليقي قوت ۾ تبديل ڪري پيش ڪيو، جيڪا [[نابغائپ]]، ايجاد، تخليقي سرگرمي ۽ [[آزادي]] سان وابسته هئي.<ref>{{Cite journal |last=López-Domínguez |first=Virginia |date=2018-12-22 |title=The Imagination in Kant and Fichte |url=https://journals.openedition.org/ref/952 |journal=Revista de Estud(i)os sobre Fichte |volume=17 |language=en |issue=17 |doi=10.4000/ref.952 |issn=2258-014X}}</ref> [[گيورگ ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي فلسفي ۾، جيتوڻيڪ تخيل کي سندس اڳوڻن جيتري اهميت نه ڏني وئي، پر اهو [[هيگلي مظاهريت]] (فنامنالاجي) جي دفاع لاءِ شروعاتي نقطو بڻيو. هيگل تخيل بابت ٻن مختلف طريقن ۾ فرق ڪيو: هڪ '''مظاهرياتي''' تشريح، جيڪا انسان جي جيئري [[تجربو|تجربي]] ۽ [[شعور]] تي ڌيان ڏئي ٿي؛ ۽ ٻي '''سائنسي-قياسي''' تشريح، جيڪا تخيل جي [[فطرت]] ۽ ڪردار کي منظم ۽ نظرياتي انداز ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last=Bates |first=Jennifer |title=Hegel's Theory of Imagination |date=2004 |publisher=State University of New York Press |doi=10.1353/book4857 |isbn=978-0-7914-8445-6}}</ref> === جديد دور === 1913ع کان 1916ع جي وچ ۾ [[ڪارل يونگ]] "[[فعال تخيل]]" (''ايڪٽو اميجينيشن'') جو تصور پيش ڪيو ۽ ان کي نفسياتي علاج (سائيڪوٿراپي) ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book |title=The Art of C.G. Jung |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |year=2019 |isbn=978-0-393-25487-7 |editor1-last=Hoerni |editor1-first=Ulrich |page=260 |editor2-last=Fischer |editor2-first=Thomas |editor3-last=Kaufmann |editor3-first=Bettina}}</ref> [[ڪارل يونگ|يونگ]] جي نظر ۾، [[فعال تخيل]] اڪثر [[خواب]]ن ۽ تخيل يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) وسيلي انسان جي تخليقي ذات سان ڪم ڪرڻ تي مشتمل هوندو آهي. هي [[مراقبو]] جي هڪ اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ انسان جي [[لاشعور]] جا مواد [[تصوير]]ن، [[بيانيي]]ن يا جدا وجودن جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، ۽ اهڙيءَ طرح [[شعور|شعوري]] "انا" (ايگو) ۽ لاشعور جي وچ ۾ هڪ پل جو ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jung |first=C. G.Hg |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781400866854/html |title=Jung on Active Imagination |date=1997-12-31 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-6685-4 |doi=10.1515/9781400866854}}</ref> {{see also|فعال تخيل}} [[البرٽ آئنسٽائن]] جو مشهور قول آهي: "تخيل... [[علم]] کان وڌيڪ اهم آهي. علم محدود آهي، جڏهن ته تخيل سڄي دنيا کي پنهنجي گهيري ۾ آڻي ٿو."<ref>{{Cite book |last=The Saturday Evening Post |url=http://archive.org/details/WhatLifeMeansToEinstein |title=What Life Means to Einstein An Interview by George Sylvester Viereck |date=1929-10-26}}</ref> [[نيڪولا ٽيسلا]] تخيل بابت لکيو: {{Quotation|جڏهن مون کي ڪو خيال ايندو آهي ته مان فوري طور ان کي پنهنجي تخيل ۾ تعمير ڪرڻ شروع ڪندو آهيان. مان ان جي بناوت ۾ تبديليون آڻيندو آهيان، بهتريون ڪندو آهيان ۽ ان اوزار کي پنهنجي ذهن ۾ هلائيندو آهيان. مون لاءِ ڪو فرق ناهي ته مان پنهنجي ٽربائن کي ذهن ۾ هلائيندس يا پنهنجي ورڪشاپ ۾ آزمائيندس. مان اهو به محسوس ڪري سگهندو آهيان ته اها توازن کان ٻاهر آهي يا نه. ٻنهي حالتن ۾ نتيجا ساڳيا هوندا آهن. اهڙيءَ ريت مان ڪنهن شيءِ کي هٿ لائڻ کان سواءِ ئي ڪنهن تصور کي تيزيءَ سان ترقي ڏئي مڪمل بڻائي سگهندو آهيان.<ref>{{Cite book |last=Tesla |first=Nikola |url=http://archive.org/details/myinventionsauto0000tesl |title=My inventions: the autobiography of Nikola Tesla |date=1982 |publisher=Williston, Vt. : Hart Bros. |others=Internet Archive |isbn=978-0-910077-00-2}}</ref>}} تخيل جي [[مظاهريت (فلسفو)|مظاهرياتي]] (فنامنالاجيڪل) تشريح [[ژان پال سارتر]] جي 1940ع واري ڪتاب ''[[دي اميجنري (طنز)|تخيلي: تخيل جي مظاهرياتي نفسيات]]'' (ليماجينئير: سائيڪالوجي فينومينالوجيڪ دي لِماجيناسيون) ۾ ملي ٿي، جيڪو ''دي سائيڪولاجي آف دي اميجينيشن'' جي نالي سان پڻ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ [[ژان پال سارتر|سارتر]] تخيل بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب تخيلي شيون ماضي جي تاثرن ۽ نئين ڄاڻ جي ميلاپ مان وجود ۾ اچن ٿيون. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته تخيل جو وجود انساني [[شعور]] جي ماهيت بابت ڇا ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |title=The Psychology of the Imagination |publisher=Psychology Press |year=1972 |isbn=978-0-415-11954-2 |location=London |oclc=34102867 |orig-date=1940}}</ref> سارتر جي خيالن جي بنياد تي پوءِ ايندڙ مفڪرن هن تصور کي [[سماجيات]] تائين وڌايو ۽ [[سماجي تخيل]] (اميجنري) ۽ تخيل جي [[وجوديات]] (آنٽولاجي) جهڙا نظريا پيش ڪيا.<ref>John B. Thompson, ''Studies in the Theory of Ideology'' (1984) p. 6</ref><ref name="auto1">John R. Searle, ''The Construction of Social Reality'' (Penguin 1996) p. 4</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] freueck4rhnfvc9ecd4c33wri7thumv 394504 394503 2026-07-15T09:16:09Z Intisar Ali 8681 394504 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==تصوري تاريخ== ===قديم دور=== قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو ''فانتاسيا'' (''phantasia'') چوندا هئا، کي [[ذهني تصوير]]ن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Pätzold |first=Deltev |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=153–159, 172–173 |chapter=Imagination in Descartes' Meditations |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڊي اينيما]]'' ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ [[تصوير]] پيدا ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} On the Soul by Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.3.iii.html |access-date=2024-07-04 |website=classics.mit.edu}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/suppl4.html |access-date=2024-06-10 |website=plato.stanford.edu |language=en}}</ref> هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، [[خواب]]ن ۽ [[يادگيري]] سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.<ref name=":5" /> [[افلاطون]] پنهنجي ڪتاب ''[[فائليبس]]'' ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.<ref>{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Philebus by Plato |url=http://classics.mit.edu/Plato/philebus.html |access-date=2024-07-30 |website=classics.mit.edu}}</ref> پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Cocking |first=John |editor-first1=Penelope |editor-last1=Murray |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203980811/imagination-john-cocking-penelope-murray-penelope-murray |title=Imagination: A Study in the History of Ideas |date=1991-12-12 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-98081-1 |location=London |pages=1, 8, 105–106 |doi=10.4324/9780203980811}}</ref> يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي [[ادراڪ]] ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل [[حواس]] ۽ [[عقل]] جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.<ref name=":5" /> سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> ===وچون دور=== [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ تخيل جو تصور [[مذهب]]، [[ادب]]، [[فن]] ۽ خاص طور [[شاعري]] سان ويجهڙائي رکندڙ هو.<ref name=":2">{{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=The medieval imagination |date=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47084-9 |location=Chicago}}</ref> ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.<ref name=":6">{{Cite journal |last=Sumillera |first=Rocío G. |date=2016 |title=From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity |journal=Parergon |volume=33 |issue=3 |pages=17–42 |doi=10.1353/pgn.2016.0129 |issn=1832-8334}}</ref> اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.<ref name=":4" /><ref name=":9">Castor, G. (1964). ''Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology''.</ref> هن تصور جو هڪ مشهور مثال [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' جي ڪهاڻي ''[[دي مين آف لاز ٽيل]]'' ۾ ملي ٿو، جتي هو ”[[ذهن جي اک]]“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.<ref name=":10">{{Cite web |title=Man of Lawes Tale |url=http://metaphors.lib.virginia.edu/metaphors/8723 |access-date=2024-07-28 |website=metaphors.lib.virginia.edu}}</ref><ref name=":11">{{cite book |last=Chaucer |first=Geoffrey |title=The Canterbury Tales |publisher=University Correspondence College Press |editor-last=Wyatt |editor-first=A.J. |location=London |at=Lines 550–553 |chapter=The Man of Laws Tale |orig-date={{circa|1387}}}}</ref> وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا [[يادگيري]] ۽ [[عام احساس]] سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا [[ادراڪ]] مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-renaissance-philosophy/56DCEA40CA07B949448B608C47B2B670 |title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy |date=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-25104-4}}</ref><ref name=":27">{{Cite book |last=Kooij |first=Suzanne |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |chapter=Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France}}</ref> اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن [[خواب]]ن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.<ref name=":6" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Orobitg |first=Christine |title=Cervantes and the early modern mind |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-78547-1 |pages=98–105 |chapter=Wit, Imagination, and the Goat}}</ref> [[File:13th-century unknown painters - Legendary Creatures - WGA19736.jpg|thumb|وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.]] جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.<ref name=":27" /> مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.<ref name=":12">{{Cite book |last=Harvey |first=E. Ruth |title=The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance |date=1975 |publisher=Warburg Institute |isbn=978-0-85481-051-2}}</ref> {{see also|فرشتن جي فن ۾ عڪاسي}} وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=":13">{{Cite book |last=Bovey |first=Alixe |title=Monsters and grotesques in medieval manuscripts |date=2002 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8512-2}}</ref> اهڙي عڪاسي [[فرشتو|فرشتن]]، [[شيطان|شيطانن]]، [[دوزخ]]، [[قيامت]] ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === نشاةِ ثانيہ ۽ شروعاتي جديد دور === [[نشاةِ ثانيہ]] جي دور ۾ قديم يوناني ۽ رومي متنن جي ٻيهر دريافت ۽ انساني عظمت جي واکاڻ تي زور ڏنو ويو، پر ان دور جي عالمن "تخيل" جي نظرياتي سمجهاڻيءَ ۾ نمايان اضافو نه ڪيو.<ref name=":4" /><ref name=":7" /> مثال طور [[مارسيليو فيچينو]] [[چترڪاري]]، [[مجسمه سازي]] ۽ [[شاعري]] جهڙين فني تخليقن کي انساني [[تخليقيت]] جون خاص يا امتيازي صورتون نه سمجهندو هو، ۽ نه ئي هن تخليقيت کي تخيل جي قوت سان منسوب ڪيو. ان جي بدران، [[مارسيليو فيچينو|فيچينو]] جو خيال هو ته تخيل اهو ذريعو آهي، جنهن وسيلي [[الاهي مداخلت]] [[تصوير]]ن جي صورت ۾ بصيرت منتقل ڪري ٿي، جيڪا آخرڪار [[فن]] جي تخليق کي ممڪن بڻائي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":14">{{Cite thesis |last=Frisvold |first=Nicholaj de Mattos |date=2013-01-01 |title=Marsilio Ficino and His Platonic Psychology |type=Dissertation |publisher=Norwegian University of Science and Technology |url=https://www.academia.edu/43906757}}</ref> [[File:Gustave Doré - Miguel de Cervantes - Don Quixote - Part 1 - Chapter 1 - Plate 1 "A world of disorderly notions, picked out of his books, crowded into his imagination".jpg|thumb|[[ڊان ڪئخوتي]]، سورمن جي داستانن جي ڪتابن ۾ محو.]] تنهن هوندي به، [[انسانيت پسندي|انسانيت پسند]] مفڪرن جو وڌو ويو بنياد پوءِ ايندڙ فلسفين لاءِ تخيل ۽ [[تخليقيت]] جي وچ ۾ لاڳاپي کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.<ref name=":0" /> [[شروعاتي جديد دور]] جي فلسفين تخيل کي اهڙي صلاحيت يا وصف طور ڏسڻ شروع ڪيو، جيڪا ڪنهن فرد ۾ موجود ٿي سگهي ٿي. [[ميگوئل ڊي سروانتس]]، جيڪو هسپانوي طبيب ۽ فلسفي [[خوان هورتي ڊي سان خوان]] کان متاثر هو، پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊان ڪئخوتي]] کي تخليق ڪيو، جيڪو [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] جي "ايجاد سان ڀرپور ذهن" واري تصور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=de Iriarte |first=Mauricio |title=El Ingenioso hidalgo y el Examen de ingenios: (qué debe Cervantes al Dr. Huarte de San Juan) |journal=Revista internacional de los estudios vascos |language=Spanish |volume=24 |issue=4 |pages=499–522}}</ref><ref>{{Cite book |last=Green |first=Otis H. |title=The literary mind of medieval & Renaissance Spain: essays |date=1970 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-1204-6 |series=Studies in Romance languages |location=Lexington}}</ref> ان دور ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙي ذهانت عام طور انهن ماڻهن ۾ هوندي آهي، جن وٽ تخيل سندن ''ingenium'' ({{langx|es|ingenio}}؛ [[عقل]] يا ذهني صلاحيت جي ويجهو مفهوم) جو سڀ کان نمايان جزو هوندو آهي.<ref name=":8">{{Cite book |last=Huarte de San Juan |first=Juan |title=The examination of mens wits. |year=1594 |location=London |pages=69–70, 103 |translator-last=Carew |translator-first=Richard}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":17">{{Cite journal |last=Orobitg |first=Christine |date=2014-07-01 |title=Del Examen de ingenios de Huarte a la ficción cervantina, o cómo se forja una revolución literaria |url=https://journals.openedition.org/criticon/700 |journal=Criticón |language=es |issue=120–121 |pages=23–39 |doi=10.4000/criticon.700 |issn=0247-381X}}</ref><ref name=":18">{{Cite journal |last=Mestre Zaragozá |first=Marina |date=2018-08-29 |title=Les métiers de l'imagination dans l'Examen de ingenios para las ciencias de Huarte de San Juan |url=https://journals.openedition.org/crmh/15497 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes. Journal of medieval and humanistic studies |language=fr |issue=35 |pages=339–364 |doi=10.4000/crm.15497 |issn=2115-6360|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي جديد دور جي فلسفين تخيل کي هڪ فعال ۽ [[ادراڪ]]ي صلاحيت طور به تسليم ڪرڻ شروع ڪيو، جيتوڻيڪ ان کي بنيادي طور [[حسي ادراڪ]] ({{langx|la|sensus}}) ۽ خالص فهم ({{langx|la|intellectio pura}}) جي وچ ۾ واسطي طور ڏٺو ويندو هو.<ref name=":4" /> [[ريني ڊيڪارٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[پهرين فلسفي بابت تأملات]]'' (1641ع) ۾ تخيل کي اهڙي قوت طور بيان ڪيو، جيڪا جسماني شين تي فعال ڌيان ڏئي ٿي، پر ساڳئي وقت مختلف حواسن مان ايندڙ اثرن تي غيرفعال نموني ڀاڙي ٿي.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Clarke |first=Desmond M. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm52878350 |title=Descartes's theory of mind |date=2003 |publisher=Clarendon Press; Oxford University Press |isbn=978-0-19-926123-9 |location=Oxford : Oxford; New York |oclc=ocm52878350}}</ref><ref name=":20">{{Citation |last=Newman |first=Lex |title=Descartes' Epistemology |date=2023 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/descartes-epistemology/ |access-date=2024-07-29 |edition=Winter 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> [[ٿامس هابز]] جي تحريرن ۾ تخيل انساني [[ادراڪ]] جو هڪ بنيادي عنصر بڻجي ويو.<ref name="RuncoAlbert">{{cite book |author-last1=Runco |author-first1=Mark A. |title=The Cambridge Handbook of Creativity |author-last2=Albert |author-first2=Robert S. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-73025-9 |editor-last1=Kaufman |editor-first1=James C. |editor-link1=James C. Kaufman |chapter=Creativity Research |editor-last2=Sternberg |editor-first2=Robert J. |chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_x7r7 |chapter-url-access=registration}}</ref> سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران "تخيل" جو مفهوم [[شروعاتي جديد دور]] جي شهري زندگيءَ جي ڪيترن ئي شعبن تائين ڦهلجي ويو.<ref name=":21">{{Cite book |last=Crane |first=William G. |title=Wit and Rhetoric in the Renaissance |date=1937-12-31 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/cran94640}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last1=Marr |first1=Alexander |title=Logodaedalus |last2=Garrod |first2=Raphaële |last3=Marcaida |first3=José Ramón |last4=Oosterhoff |first4=Richard J. |date=2018-10-02 |publisher=University of Pittsburgh Press |doi=10.2307/j.ctvcb5c95 |isbn=978-0-8229-8630-0}}</ref> [[خوان لوئيس ويويس]] تخيل ۽ [[خطابت]] جي مهارتن جي وچ ۾ لاڳاپي ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref>{{Cite book |last=Mack |first=Peter |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=59–60 |chapter=Early Modern Ideas of Imagination: The Rhetoric Tradition |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] هن خيال کي وڌيڪ وسيع ڪندي تخيل کي انهن سڀني علمن سان وابسته ڪيو، جن ۾ "شڪلون، مناسبت، هم آهنگي ۽ تناسب" ضروري هجن، جهڙوڪ [[طب]] ۽ جنگي فن.<ref name=":8" /><ref name=":23">{{Cite journal |last=Arrizabalaga |first=Jon |date=2018-08-29 |title=La medicina en Huarte de San Juan. Práctica clínica versus filosofía natural1 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes |issue=35 |pages=405–426 |doi=10.4000/crm.15521 |issn=2115-6360}}</ref><ref name=":24">{{Cite journal |last1=Arrizabalaga |first1=Jon |last2=Giordano |first2=Maria Laura |date=2020-12-30 |title=Cristianismo paulino en Huarte de San Juan: meritocracia y linaje en el Examen de ingenios para las ciencias (Baeza 1575, 1594) |journal=Hispania Sacra |volume=72 |issue=146 |pages=363–375 |doi=10.3989/hs.2020.025 |issn=1988-4265|hdl=10261/235630 |hdl-access=free }}</ref> ان کان سواءِ [[گليليو گليلي]] تخيل کي [[ذهني تجربو|ذهني تجربن]] (thought experiments) ۾ استعمال ڪيو، جهڙوڪ پڙهندڙن کان اهو تصور ڪرائڻ ته گُليل مان ڇڏايل پٿر ڪهڙي رخ ۾ اڏامندو.<ref name=":25">{{cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |title=1543 and All That: Image and Word, Change and Continuity in the Proto-Scientific Revolution |publisher=Kluwer |year=2000 |isbn=978-0-7923-5913-5 |editor1-last=Freeland |editor1-first=Guy |location=Dordrecht |pages=53–115 |chapter=Diagrammatic reasoning and modelling in the imagination: the secret weapons of the Scientific Revolution |editor2-last=Corones |editor2-first=Anthony |chapter-url=https://web.maths.unsw.edu.au/~jim/imagin.pdf}}</ref> ===روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ=== [[روشن خياليءَ جو دور]] دوران فلسفيانه بحثن ۾ تخيل جي قوت کي گهڻو ڪري [[تخليقيت]]، خاص طور [[جماليات]] سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Kristeller |first1=Paul Oskar |last2=Tatarkiewicz |first2=Wladyslaw |last3=Kasparek |first3=Christopher |date=January 1981 |title=A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics. |journal=The Journal of Philosophy |volume=78 |issue=1 |page=56 |doi=10.2307/2025397 |jstor=2025397 |issn=0022-362X}}</ref> [[وليم ڊف]] انهن پهرين مفڪرن مان هو، جنهن تخيل کي نابغائپ جي هڪ خاص خوبي قرار ڏنو. هن قابليت ۽ نابغائپ ۾ فرق ڪندي دليل ڏنو ته رڳو نابغائپ ئي حقيقي تخليقي جدت پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref name="Dacey">{{cite book |last=Dacey |first=John |title=Encyclopedia of Creativity |publisher=[[Elsevier]] |year=1999 |isbn=978-0-12-227076-5 |editor-last1=Runco |editor-first1=Mark A. |volume=1 |chapter=Concepts of Creativity: A history |editor-last2=Pritzer |editor-first2=Steven R.}}</ref> [[سيميوئل ٽيلر ڪولرج]] تخيل (''اميجينيشن'') ۽ خيالي آرائش (''فينسي'') ۾ فرق ڪيو. سندس خيال ۾ تخيل اهڙي حقيقت جو اظهار ڪري ٿو، جيڪا انسان جي روزمره وجود کان مٿانهين خيالي دنيا سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته ''فينسي'' يا تصوراتي آرائش رڳو فني روح جي تخليقي اظهار جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>Gregory, A. P. R. (2003). Coleridge and the conservative imagination. Mercer University Press. p. 59</ref> [[ديدرو جي انسائيڪلوپيڊيا]] جي ''[[Preliminary Discourse to the Encyclopedia of Diderot|مقدمي]]'' ({{langx|fr|Discours Préliminaire des Éditeurs}}) ۾ [[ژان لوران دالامبير]] تخيل کي [[لطيف فن]] جي تخليقي قوت قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last1=Alembert |first1=Jean Le Rond d' |url=http://archive.org/details/preliminarydisco00jean |title=Preliminary discourse to the Encyclopedia of Diderot |last2=Schwab |first2=Richard N. |last3=Rex |first3=Walter E. |date=1995 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |via=Internet Archive |isbn=978-0-226-13476-5}}</ref> [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[خالص عقل تي تنقيد]]'' (جرمن:ڪريٽيڪ ڊير رائنن فَرنُنفت) ۾ تخيل '''آئن بِلڊُنگس ڪرافٽ''' کي [[وجدان]] جي هڪ صلاحيت قرار ڏنو، جيڪا اهڙيون ذهني پيشڪشون (پريزنٽيشن) پيدا ڪري سگهي ٿي، يعني انهن شين جون حسي نمائندگيون جيڪي سڌيءَ طرح موجود نه هجن.<ref name=":26">{{Cite book |last=Matherne |first=Samantha |title=The Routledge handbook of philosophy of skill and expertise |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-74477-6 |editor-last=Fridland |editor-first=Ellen |series=Routledge handbooks in philosophy |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |chapter=Kant's theory of the imagination |editor-last2=Pavese |editor-first2=Carlotta}}</ref> ڪانٽ تخيل جون ٻه صورتون بيان ڪيون: '''تخليقي تخيل''' (پراڊڪٽو اميجينيشن) ۽ '''ورجائيندڙ تخيل''' (ريپراڊڪٽو اميجينيشن). تخليقي تخيل ڪنهن شيءِ جي ذهني پيشڪش جو بنيادي سرچشمو هوندو آهي، تنهنڪري اهو [[تجربو]] کان به اڳ عمل ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن ته ورجائيندڙ تخيل اڳوڻن [[تجربو|تجربن]] مان حاصل ٿيل پيشڪشن کي ٻيهر ذهن ۾ آڻي، اڳ ۾ حاصل ڪيل حسي ادراڪن کي ياد ڏياريندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kuehn |first=Manfred |url=https://www.cambridge.org/core/books/kant-anthropology-from-a-pragmatic-point-of-view/69EBBC53F8C020D0F28735E62FB62817 |title=Immanuel Kant: Anthropology from a Pragmatic Point of View |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-80956-9 |editor-last=Louden |editor-first=Robert B. |location=Cambridge |pages=Anthro 7:167 |doi=10.1017/cbo9780511809569}}</ref> ڪانٽ جي نظريي تخيل کي [[ادراڪ]]، [[ادراڪ (حسي)|حسي ادراڪ]]، [[جمالياتي]] فيصلي، فني تخليق ۽ [[اخلاق]] سان ڳنڍيو.<ref name=":26" /><ref>{{Cite book |last=Kneller |first=Jane |title=Kant and the Power of Imagination |date=2007-02-08 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511487248 |isbn=978-0-521-85143-5}}</ref> ڪانٽ جي هن تصور [[يوهان گاٽليب فشتي|فشتي]]، [[فريڊرش ولهيلم يوزف شيلنگ|شيلنگ]] ۽ [[رومانويت]] جي مفڪرن لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن تخيل کي هڪ حقيقي تخليقي قوت ۾ تبديل ڪري پيش ڪيو، جيڪا [[نابغائپ]]، ايجاد، تخليقي سرگرمي ۽ [[آزادي]] سان وابسته هئي.<ref>{{Cite journal |last=López-Domínguez |first=Virginia |date=2018-12-22 |title=The Imagination in Kant and Fichte |url=https://journals.openedition.org/ref/952 |journal=Revista de Estud(i)os sobre Fichte |volume=17 |language=en |issue=17 |doi=10.4000/ref.952 |issn=2258-014X}}</ref> [[گيورگ ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي فلسفي ۾، جيتوڻيڪ تخيل کي سندس اڳوڻن جيتري اهميت نه ڏني وئي، پر اهو [[هيگلي مظاهريت]] (فنامنالاجي) جي دفاع لاءِ شروعاتي نقطو بڻيو. هيگل تخيل بابت ٻن مختلف طريقن ۾ فرق ڪيو: هڪ '''مظاهرياتي''' تشريح، جيڪا انسان جي جيئري [[تجربو|تجربي]] ۽ [[شعور]] تي ڌيان ڏئي ٿي؛ ۽ ٻي '''سائنسي-قياسي''' تشريح، جيڪا تخيل جي [[فطرت]] ۽ ڪردار کي منظم ۽ نظرياتي انداز ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last=Bates |first=Jennifer |title=Hegel's Theory of Imagination |date=2004 |publisher=State University of New York Press |doi=10.1353/book4857 |isbn=978-0-7914-8445-6}}</ref> === جديد دور === 1913ع کان 1916ع جي وچ ۾ [[ڪارل يونگ]] "[[فعال تخيل]]" (''ايڪٽو اميجينيشن'') جو تصور پيش ڪيو ۽ ان کي نفسياتي علاج (سائيڪوٿراپي) ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book |title=The Art of C.G. Jung |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |year=2019 |isbn=978-0-393-25487-7 |editor1-last=Hoerni |editor1-first=Ulrich |page=260 |editor2-last=Fischer |editor2-first=Thomas |editor3-last=Kaufmann |editor3-first=Bettina}}</ref> [[ڪارل يونگ|يونگ]] جي نظر ۾، [[فعال تخيل]] اڪثر [[خواب]]ن ۽ تخيل يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) وسيلي انسان جي تخليقي ذات سان ڪم ڪرڻ تي مشتمل هوندو آهي. هي [[مراقبو]] جي هڪ اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ انسان جي [[لاشعور]] جا مواد [[تصوير]]ن، [[بيانيي]]ن يا جدا وجودن جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، ۽ اهڙيءَ طرح [[شعور|شعوري]] "انا" (ايگو) ۽ لاشعور جي وچ ۾ هڪ پل جو ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jung |first=C. G.Hg |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781400866854/html |title=Jung on Active Imagination |date=1997-12-31 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-6685-4 |doi=10.1515/9781400866854}}</ref> {{see also|فعال تخيل}} [[البرٽ آئنسٽائن]] جو مشهور قول آهي: "تخيل... [[علم]] کان وڌيڪ اهم آهي. علم محدود آهي، جڏهن ته تخيل سڄي دنيا کي پنهنجي گهيري ۾ آڻي ٿو."<ref>{{Cite book |last=The Saturday Evening Post |url=http://archive.org/details/WhatLifeMeansToEinstein |title=What Life Means to Einstein An Interview by George Sylvester Viereck |date=1929-10-26}}</ref> [[نيڪولا ٽيسلا]] تخيل بابت لکيو: {{Quotation|جڏهن مون کي ڪو خيال ايندو آهي ته مان فوري طور ان کي پنهنجي تخيل ۾ تعمير ڪرڻ شروع ڪندو آهيان. مان ان جي بناوت ۾ تبديليون آڻيندو آهيان، بهتريون ڪندو آهيان ۽ ان اوزار کي پنهنجي ذهن ۾ هلائيندو آهيان. مون لاءِ ڪو فرق ناهي ته مان پنهنجي ٽربائن کي ذهن ۾ هلائيندس يا پنهنجي ورڪشاپ ۾ آزمائيندس. مان اهو به محسوس ڪري سگهندو آهيان ته اها توازن کان ٻاهر آهي يا نه. ٻنهي حالتن ۾ نتيجا ساڳيا هوندا آهن. اهڙيءَ ريت مان ڪنهن شيءِ کي هٿ لائڻ کان سواءِ ئي ڪنهن تصور کي تيزيءَ سان ترقي ڏئي مڪمل بڻائي سگهندو آهيان.<ref>{{Cite book |last=Tesla |first=Nikola |url=http://archive.org/details/myinventionsauto0000tesl |title=My inventions: the autobiography of Nikola Tesla |date=1982 |publisher=Williston, Vt. : Hart Bros. |others=Internet Archive |isbn=978-0-910077-00-2}}</ref>}} تخيل جي [[مظاهريت (فلسفو)|مظاهرياتي]] (فنامنالاجيڪل) تشريح [[ژان پال سارتر]] جي 1940ع واري ڪتاب ''[[دي اميجنري (طنز)|تخيلي: تخيل جي مظاهرياتي نفسيات]]'' (ليماجينئير: سائيڪالوجي فينومينالوجيڪ دي لِماجيناسيون) ۾ ملي ٿي، جيڪو ''دي سائيڪولاجي آف دي اميجينيشن'' جي نالي سان پڻ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ [[ژان پال سارتر|سارتر]] تخيل بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب تخيلي شيون ماضي جي تاثرن ۽ نئين ڄاڻ جي ميلاپ مان وجود ۾ اچن ٿيون. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته تخيل جو وجود انساني [[شعور]] جي ماهيت بابت ڇا ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |title=The Psychology of the Imagination |publisher=Psychology Press |year=1972 |isbn=978-0-415-11954-2 |location=London |oclc=34102867 |orig-date=1940}}</ref> سارتر جي خيالن جي بنياد تي پوءِ ايندڙ مفڪرن هن تصور کي [[سماجيات]] تائين وڌايو ۽ [[سماجي تخيل]] (اميجنري) ۽ تخيل جي [[وجوديات]] (آنٽولاجي) جهڙا نظريا پيش ڪيا.<ref>John B. Thompson, ''Studies in the Theory of Ideology'' (1984) p. 6</ref><ref name="auto1">John R. Searle, ''The Construction of Social Reality'' (Penguin 1996) p. 4</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] p22kvs8h1aiyrmytejyv831likojlkn 394505 394504 2026-07-15T09:19:08Z Intisar Ali 8681 /* روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ */ 394505 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==تصوري تاريخ== ===قديم دور=== قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو ''فانتاسيا'' (''phantasia'') چوندا هئا، کي [[ذهني تصوير]]ن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Pätzold |first=Deltev |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=153–159, 172–173 |chapter=Imagination in Descartes' Meditations |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڊي اينيما]]'' ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ [[تصوير]] پيدا ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} On the Soul by Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.3.iii.html |access-date=2024-07-04 |website=classics.mit.edu}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/suppl4.html |access-date=2024-06-10 |website=plato.stanford.edu |language=en}}</ref> هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، [[خواب]]ن ۽ [[يادگيري]] سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.<ref name=":5" /> [[افلاطون]] پنهنجي ڪتاب ''[[فائليبس]]'' ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.<ref>{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Philebus by Plato |url=http://classics.mit.edu/Plato/philebus.html |access-date=2024-07-30 |website=classics.mit.edu}}</ref> پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Cocking |first=John |editor-first1=Penelope |editor-last1=Murray |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203980811/imagination-john-cocking-penelope-murray-penelope-murray |title=Imagination: A Study in the History of Ideas |date=1991-12-12 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-98081-1 |location=London |pages=1, 8, 105–106 |doi=10.4324/9780203980811}}</ref> يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي [[ادراڪ]] ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل [[حواس]] ۽ [[عقل]] جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.<ref name=":5" /> سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> ===وچون دور=== [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ تخيل جو تصور [[مذهب]]، [[ادب]]، [[فن]] ۽ خاص طور [[شاعري]] سان ويجهڙائي رکندڙ هو.<ref name=":2">{{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=The medieval imagination |date=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47084-9 |location=Chicago}}</ref> ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.<ref name=":6">{{Cite journal |last=Sumillera |first=Rocío G. |date=2016 |title=From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity |journal=Parergon |volume=33 |issue=3 |pages=17–42 |doi=10.1353/pgn.2016.0129 |issn=1832-8334}}</ref> اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.<ref name=":4" /><ref name=":9">Castor, G. (1964). ''Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology''.</ref> هن تصور جو هڪ مشهور مثال [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' جي ڪهاڻي ''[[دي مين آف لاز ٽيل]]'' ۾ ملي ٿو، جتي هو ”[[ذهن جي اک]]“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.<ref name=":10">{{Cite web |title=Man of Lawes Tale |url=http://metaphors.lib.virginia.edu/metaphors/8723 |access-date=2024-07-28 |website=metaphors.lib.virginia.edu}}</ref><ref name=":11">{{cite book |last=Chaucer |first=Geoffrey |title=The Canterbury Tales |publisher=University Correspondence College Press |editor-last=Wyatt |editor-first=A.J. |location=London |at=Lines 550–553 |chapter=The Man of Laws Tale |orig-date={{circa|1387}}}}</ref> وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا [[يادگيري]] ۽ [[عام احساس]] سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا [[ادراڪ]] مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-renaissance-philosophy/56DCEA40CA07B949448B608C47B2B670 |title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy |date=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-25104-4}}</ref><ref name=":27">{{Cite book |last=Kooij |first=Suzanne |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |chapter=Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France}}</ref> اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن [[خواب]]ن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.<ref name=":6" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Orobitg |first=Christine |title=Cervantes and the early modern mind |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-78547-1 |pages=98–105 |chapter=Wit, Imagination, and the Goat}}</ref> [[File:13th-century unknown painters - Legendary Creatures - WGA19736.jpg|thumb|وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.]] جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.<ref name=":27" /> مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.<ref name=":12">{{Cite book |last=Harvey |first=E. Ruth |title=The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance |date=1975 |publisher=Warburg Institute |isbn=978-0-85481-051-2}}</ref> {{see also|فرشتن جي فن ۾ عڪاسي}} وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=":13">{{Cite book |last=Bovey |first=Alixe |title=Monsters and grotesques in medieval manuscripts |date=2002 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8512-2}}</ref> اهڙي عڪاسي [[فرشتو|فرشتن]]، [[شيطان|شيطانن]]، [[دوزخ]]، [[قيامت]] ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === نشاةِ ثانيہ ۽ شروعاتي جديد دور === [[نشاةِ ثانيہ]] جي دور ۾ قديم يوناني ۽ رومي متنن جي ٻيهر دريافت ۽ انساني عظمت جي واکاڻ تي زور ڏنو ويو، پر ان دور جي عالمن "تخيل" جي نظرياتي سمجهاڻيءَ ۾ نمايان اضافو نه ڪيو.<ref name=":4" /><ref name=":7" /> مثال طور [[مارسيليو فيچينو]] [[چترڪاري]]، [[مجسمه سازي]] ۽ [[شاعري]] جهڙين فني تخليقن کي انساني [[تخليقيت]] جون خاص يا امتيازي صورتون نه سمجهندو هو، ۽ نه ئي هن تخليقيت کي تخيل جي قوت سان منسوب ڪيو. ان جي بدران، [[مارسيليو فيچينو|فيچينو]] جو خيال هو ته تخيل اهو ذريعو آهي، جنهن وسيلي [[الاهي مداخلت]] [[تصوير]]ن جي صورت ۾ بصيرت منتقل ڪري ٿي، جيڪا آخرڪار [[فن]] جي تخليق کي ممڪن بڻائي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":14">{{Cite thesis |last=Frisvold |first=Nicholaj de Mattos |date=2013-01-01 |title=Marsilio Ficino and His Platonic Psychology |type=Dissertation |publisher=Norwegian University of Science and Technology |url=https://www.academia.edu/43906757}}</ref> [[File:Gustave Doré - Miguel de Cervantes - Don Quixote - Part 1 - Chapter 1 - Plate 1 "A world of disorderly notions, picked out of his books, crowded into his imagination".jpg|thumb|[[ڊان ڪئخوتي]]، سورمن جي داستانن جي ڪتابن ۾ محو.]] تنهن هوندي به، [[انسانيت پسندي|انسانيت پسند]] مفڪرن جو وڌو ويو بنياد پوءِ ايندڙ فلسفين لاءِ تخيل ۽ [[تخليقيت]] جي وچ ۾ لاڳاپي کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.<ref name=":0" /> [[شروعاتي جديد دور]] جي فلسفين تخيل کي اهڙي صلاحيت يا وصف طور ڏسڻ شروع ڪيو، جيڪا ڪنهن فرد ۾ موجود ٿي سگهي ٿي. [[ميگوئل ڊي سروانتس]]، جيڪو هسپانوي طبيب ۽ فلسفي [[خوان هورتي ڊي سان خوان]] کان متاثر هو، پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊان ڪئخوتي]] کي تخليق ڪيو، جيڪو [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] جي "ايجاد سان ڀرپور ذهن" واري تصور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=de Iriarte |first=Mauricio |title=El Ingenioso hidalgo y el Examen de ingenios: (qué debe Cervantes al Dr. Huarte de San Juan) |journal=Revista internacional de los estudios vascos |language=Spanish |volume=24 |issue=4 |pages=499–522}}</ref><ref>{{Cite book |last=Green |first=Otis H. |title=The literary mind of medieval & Renaissance Spain: essays |date=1970 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-1204-6 |series=Studies in Romance languages |location=Lexington}}</ref> ان دور ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙي ذهانت عام طور انهن ماڻهن ۾ هوندي آهي، جن وٽ تخيل سندن ''ingenium'' ({{langx|es|ingenio}}؛ [[عقل]] يا ذهني صلاحيت جي ويجهو مفهوم) جو سڀ کان نمايان جزو هوندو آهي.<ref name=":8">{{Cite book |last=Huarte de San Juan |first=Juan |title=The examination of mens wits. |year=1594 |location=London |pages=69–70, 103 |translator-last=Carew |translator-first=Richard}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":17">{{Cite journal |last=Orobitg |first=Christine |date=2014-07-01 |title=Del Examen de ingenios de Huarte a la ficción cervantina, o cómo se forja una revolución literaria |url=https://journals.openedition.org/criticon/700 |journal=Criticón |language=es |issue=120–121 |pages=23–39 |doi=10.4000/criticon.700 |issn=0247-381X}}</ref><ref name=":18">{{Cite journal |last=Mestre Zaragozá |first=Marina |date=2018-08-29 |title=Les métiers de l'imagination dans l'Examen de ingenios para las ciencias de Huarte de San Juan |url=https://journals.openedition.org/crmh/15497 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes. Journal of medieval and humanistic studies |language=fr |issue=35 |pages=339–364 |doi=10.4000/crm.15497 |issn=2115-6360|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي جديد دور جي فلسفين تخيل کي هڪ فعال ۽ [[ادراڪ]]ي صلاحيت طور به تسليم ڪرڻ شروع ڪيو، جيتوڻيڪ ان کي بنيادي طور [[حسي ادراڪ]] ({{langx|la|sensus}}) ۽ خالص فهم ({{langx|la|intellectio pura}}) جي وچ ۾ واسطي طور ڏٺو ويندو هو.<ref name=":4" /> [[ريني ڊيڪارٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[پهرين فلسفي بابت تأملات]]'' (1641ع) ۾ تخيل کي اهڙي قوت طور بيان ڪيو، جيڪا جسماني شين تي فعال ڌيان ڏئي ٿي، پر ساڳئي وقت مختلف حواسن مان ايندڙ اثرن تي غيرفعال نموني ڀاڙي ٿي.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Clarke |first=Desmond M. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm52878350 |title=Descartes's theory of mind |date=2003 |publisher=Clarendon Press; Oxford University Press |isbn=978-0-19-926123-9 |location=Oxford : Oxford; New York |oclc=ocm52878350}}</ref><ref name=":20">{{Citation |last=Newman |first=Lex |title=Descartes' Epistemology |date=2023 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/descartes-epistemology/ |access-date=2024-07-29 |edition=Winter 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> [[ٿامس هابز]] جي تحريرن ۾ تخيل انساني [[ادراڪ]] جو هڪ بنيادي عنصر بڻجي ويو.<ref name="RuncoAlbert">{{cite book |author-last1=Runco |author-first1=Mark A. |title=The Cambridge Handbook of Creativity |author-last2=Albert |author-first2=Robert S. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-73025-9 |editor-last1=Kaufman |editor-first1=James C. |editor-link1=James C. Kaufman |chapter=Creativity Research |editor-last2=Sternberg |editor-first2=Robert J. |chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_x7r7 |chapter-url-access=registration}}</ref> سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران "تخيل" جو مفهوم [[شروعاتي جديد دور]] جي شهري زندگيءَ جي ڪيترن ئي شعبن تائين ڦهلجي ويو.<ref name=":21">{{Cite book |last=Crane |first=William G. |title=Wit and Rhetoric in the Renaissance |date=1937-12-31 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/cran94640}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last1=Marr |first1=Alexander |title=Logodaedalus |last2=Garrod |first2=Raphaële |last3=Marcaida |first3=José Ramón |last4=Oosterhoff |first4=Richard J. |date=2018-10-02 |publisher=University of Pittsburgh Press |doi=10.2307/j.ctvcb5c95 |isbn=978-0-8229-8630-0}}</ref> [[خوان لوئيس ويويس]] تخيل ۽ [[خطابت]] جي مهارتن جي وچ ۾ لاڳاپي ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref>{{Cite book |last=Mack |first=Peter |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=59–60 |chapter=Early Modern Ideas of Imagination: The Rhetoric Tradition |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] هن خيال کي وڌيڪ وسيع ڪندي تخيل کي انهن سڀني علمن سان وابسته ڪيو، جن ۾ "شڪلون، مناسبت، هم آهنگي ۽ تناسب" ضروري هجن، جهڙوڪ [[طب]] ۽ جنگي فن.<ref name=":8" /><ref name=":23">{{Cite journal |last=Arrizabalaga |first=Jon |date=2018-08-29 |title=La medicina en Huarte de San Juan. Práctica clínica versus filosofía natural1 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes |issue=35 |pages=405–426 |doi=10.4000/crm.15521 |issn=2115-6360}}</ref><ref name=":24">{{Cite journal |last1=Arrizabalaga |first1=Jon |last2=Giordano |first2=Maria Laura |date=2020-12-30 |title=Cristianismo paulino en Huarte de San Juan: meritocracia y linaje en el Examen de ingenios para las ciencias (Baeza 1575, 1594) |journal=Hispania Sacra |volume=72 |issue=146 |pages=363–375 |doi=10.3989/hs.2020.025 |issn=1988-4265|hdl=10261/235630 |hdl-access=free }}</ref> ان کان سواءِ [[گليليو گليلي]] تخيل کي [[ذهني تجربو|ذهني تجربن]] (thought experiments) ۾ استعمال ڪيو، جهڙوڪ پڙهندڙن کان اهو تصور ڪرائڻ ته گُليل مان ڇڏايل پٿر ڪهڙي رخ ۾ اڏامندو.<ref name=":25">{{cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |title=1543 and All That: Image and Word, Change and Continuity in the Proto-Scientific Revolution |publisher=Kluwer |year=2000 |isbn=978-0-7923-5913-5 |editor1-last=Freeland |editor1-first=Guy |location=Dordrecht |pages=53–115 |chapter=Diagrammatic reasoning and modelling in the imagination: the secret weapons of the Scientific Revolution |editor2-last=Corones |editor2-first=Anthony |chapter-url=https://web.maths.unsw.edu.au/~jim/imagin.pdf}}</ref> ===روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ=== [[روشن خياليءَ جو دور]] دوران فلسفيانه بحثن ۾ تخيل جي قوت کي گهڻو ڪري [[تخليقيت]]، خاص طور [[جماليات]] سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Kristeller |first1=Paul Oskar |last2=Tatarkiewicz |first2=Wladyslaw |last3=Kasparek |first3=Christopher |date=January 1981 |title=A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics. |journal=The Journal of Philosophy |volume=78 |issue=1 |page=56 |doi=10.2307/2025397 |jstor=2025397 |issn=0022-362X}}</ref> [[وليم ڊف]] انهن پهرين مفڪرن مان هو، جنهن تخيل کي نابغائپ جي هڪ خاص خوبي قرار ڏنو. هن قابليت ۽ نابغائپ ۾ فرق ڪندي دليل ڏنو ته رڳو نابغائپ ئي حقيقي تخليقي جدت پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref name="Dacey">{{cite book |last=Dacey |first=John |title=Encyclopedia of Creativity |publisher=[[Elsevier]] |year=1999 |isbn=978-0-12-227076-5 |editor-last1=Runco |editor-first1=Mark A. |volume=1 |chapter=Concepts of Creativity: A history |editor-last2=Pritzer |editor-first2=Steven R.}}</ref> [[سيميوئل ٽيلر ڪولرج]] تخيل (''اميجينيشن'') ۽ خيالي آرائش (''فينسي'') ۾ فرق ڪيو. سندس خيال ۾ تخيل اهڙي حقيقت جو اظهار ڪري ٿو، جيڪا انسان جي روزمره وجود کان مٿانهين خيالي دنيا سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته ''فينسي'' يا تصوراتي آرائش رڳو فني روح جي تخليقي اظهار جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>Gregory, A. P. R. (2003). Coleridge and the conservative imagination. Mercer University Press. p. 59</ref> [[ديدرو جي انسائيڪلوپيڊيا]] جي ''[[پريليمينري ڊسڪورس ٽُو دي انسائيڪلوپيڊيا آف ديدرو|مقدمي]]'' ({{langx|fr|ڊسڪورس پريليمينري ڊيس ايڊيٽورس}}) ۾ [[ژان لوران دالامبير]] تخيل کي [[لطيف فن]] جي تخليقي قوت قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last1=Alembert |first1=Jean Le Rond d' |url=http://archive.org/details/preliminarydisco00jean |title=Preliminary discourse to the Encyclopedia of Diderot |last2=Schwab |first2=Richard N. |last3=Rex |first3=Walter E. |date=1995 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |via=Internet Archive |isbn=978-0-226-13476-5}}</ref> [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[خالص عقل تي تنقيد]]'' (جرمن:ڪريٽيڪ ڊير رائنن فَرنُنفت) ۾ تخيل '''آئن بِلڊُنگس ڪرافٽ''' کي [[وجدان]] جي هڪ صلاحيت قرار ڏنو، جيڪا اهڙيون ذهني پيشڪشون (پريزنٽيشن) پيدا ڪري سگهي ٿي، يعني انهن شين جون حسي نمائندگيون جيڪي سڌيءَ طرح موجود نه هجن.<ref name=":26">{{Cite book |last=Matherne |first=Samantha |title=The Routledge handbook of philosophy of skill and expertise |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-74477-6 |editor-last=Fridland |editor-first=Ellen |series=Routledge handbooks in philosophy |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |chapter=Kant's theory of the imagination |editor-last2=Pavese |editor-first2=Carlotta}}</ref> ڪانٽ تخيل جون ٻه صورتون بيان ڪيون: '''تخليقي تخيل''' (پراڊڪٽو اميجينيشن) ۽ '''ورجائيندڙ تخيل''' (ريپراڊڪٽو اميجينيشن). تخليقي تخيل ڪنهن شيءِ جي ذهني پيشڪش جو بنيادي سرچشمو هوندو آهي، تنهنڪري اهو [[تجربو]] کان به اڳ عمل ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن ته ورجائيندڙ تخيل اڳوڻن [[تجربو|تجربن]] مان حاصل ٿيل پيشڪشن کي ٻيهر ذهن ۾ آڻي، اڳ ۾ حاصل ڪيل حسي ادراڪن کي ياد ڏياريندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kuehn |first=Manfred |url=https://www.cambridge.org/core/books/kant-anthropology-from-a-pragmatic-point-of-view/69EBBC53F8C020D0F28735E62FB62817 |title=Immanuel Kant: Anthropology from a Pragmatic Point of View |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-80956-9 |editor-last=Louden |editor-first=Robert B. |location=Cambridge |pages=Anthro 7:167 |doi=10.1017/cbo9780511809569}}</ref> ڪانٽ جي نظريي تخيل کي [[ادراڪ]]، [[ادراڪ (حسي)|حسي ادراڪ]]، [[جمالياتي]] فيصلي، فني تخليق ۽ [[اخلاق]] سان ڳنڍيو.<ref name=":26" /><ref>{{Cite book |last=Kneller |first=Jane |title=Kant and the Power of Imagination |date=2007-02-08 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511487248 |isbn=978-0-521-85143-5}}</ref> ڪانٽ جي هن تصور [[يوهان گاٽليب فشتي|فشتي]]، [[فريڊرش ولهيلم يوزف شيلنگ|شيلنگ]] ۽ [[رومانويت]] جي مفڪرن لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن تخيل کي هڪ حقيقي تخليقي قوت ۾ تبديل ڪري پيش ڪيو، جيڪا [[نابغائپ]]، ايجاد، تخليقي سرگرمي ۽ [[آزادي]] سان وابسته هئي.<ref>{{Cite journal |last=López-Domínguez |first=Virginia |date=2018-12-22 |title=The Imagination in Kant and Fichte |url=https://journals.openedition.org/ref/952 |journal=Revista de Estud(i)os sobre Fichte |volume=17 |language=en |issue=17 |doi=10.4000/ref.952 |issn=2258-014X}}</ref> [[گيورگ ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي فلسفي ۾، جيتوڻيڪ تخيل کي سندس اڳوڻن جيتري اهميت نه ڏني وئي، پر اهو [[هيگلي مظاهريت]] (فنامنالاجي) جي دفاع لاءِ شروعاتي نقطو بڻيو. هيگل تخيل بابت ٻن مختلف طريقن ۾ فرق ڪيو: هڪ '''مظاهرياتي''' تشريح، جيڪا انسان جي جيئري [[تجربو|تجربي]] ۽ [[شعور]] تي ڌيان ڏئي ٿي؛ ۽ ٻي '''سائنسي-قياسي''' تشريح، جيڪا تخيل جي [[فطرت]] ۽ ڪردار کي منظم ۽ نظرياتي انداز ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last=Bates |first=Jennifer |title=Hegel's Theory of Imagination |date=2004 |publisher=State University of New York Press |doi=10.1353/book4857 |isbn=978-0-7914-8445-6}}</ref> === جديد دور === 1913ع کان 1916ع جي وچ ۾ [[ڪارل يونگ]] "[[فعال تخيل]]" (''ايڪٽو اميجينيشن'') جو تصور پيش ڪيو ۽ ان کي نفسياتي علاج (سائيڪوٿراپي) ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book |title=The Art of C.G. Jung |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |year=2019 |isbn=978-0-393-25487-7 |editor1-last=Hoerni |editor1-first=Ulrich |page=260 |editor2-last=Fischer |editor2-first=Thomas |editor3-last=Kaufmann |editor3-first=Bettina}}</ref> [[ڪارل يونگ|يونگ]] جي نظر ۾، [[فعال تخيل]] اڪثر [[خواب]]ن ۽ تخيل يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) وسيلي انسان جي تخليقي ذات سان ڪم ڪرڻ تي مشتمل هوندو آهي. هي [[مراقبو]] جي هڪ اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ انسان جي [[لاشعور]] جا مواد [[تصوير]]ن، [[بيانيي]]ن يا جدا وجودن جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، ۽ اهڙيءَ طرح [[شعور|شعوري]] "انا" (ايگو) ۽ لاشعور جي وچ ۾ هڪ پل جو ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jung |first=C. G.Hg |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781400866854/html |title=Jung on Active Imagination |date=1997-12-31 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-6685-4 |doi=10.1515/9781400866854}}</ref> {{see also|فعال تخيل}} [[البرٽ آئنسٽائن]] جو مشهور قول آهي: "تخيل... [[علم]] کان وڌيڪ اهم آهي. علم محدود آهي، جڏهن ته تخيل سڄي دنيا کي پنهنجي گهيري ۾ آڻي ٿو."<ref>{{Cite book |last=The Saturday Evening Post |url=http://archive.org/details/WhatLifeMeansToEinstein |title=What Life Means to Einstein An Interview by George Sylvester Viereck |date=1929-10-26}}</ref> [[نيڪولا ٽيسلا]] تخيل بابت لکيو: {{Quotation|جڏهن مون کي ڪو خيال ايندو آهي ته مان فوري طور ان کي پنهنجي تخيل ۾ تعمير ڪرڻ شروع ڪندو آهيان. مان ان جي بناوت ۾ تبديليون آڻيندو آهيان، بهتريون ڪندو آهيان ۽ ان اوزار کي پنهنجي ذهن ۾ هلائيندو آهيان. مون لاءِ ڪو فرق ناهي ته مان پنهنجي ٽربائن کي ذهن ۾ هلائيندس يا پنهنجي ورڪشاپ ۾ آزمائيندس. مان اهو به محسوس ڪري سگهندو آهيان ته اها توازن کان ٻاهر آهي يا نه. ٻنهي حالتن ۾ نتيجا ساڳيا هوندا آهن. اهڙيءَ ريت مان ڪنهن شيءِ کي هٿ لائڻ کان سواءِ ئي ڪنهن تصور کي تيزيءَ سان ترقي ڏئي مڪمل بڻائي سگهندو آهيان.<ref>{{Cite book |last=Tesla |first=Nikola |url=http://archive.org/details/myinventionsauto0000tesl |title=My inventions: the autobiography of Nikola Tesla |date=1982 |publisher=Williston, Vt. : Hart Bros. |others=Internet Archive |isbn=978-0-910077-00-2}}</ref>}} تخيل جي [[مظاهريت (فلسفو)|مظاهرياتي]] (فنامنالاجيڪل) تشريح [[ژان پال سارتر]] جي 1940ع واري ڪتاب ''[[دي اميجنري (طنز)|تخيلي: تخيل جي مظاهرياتي نفسيات]]'' (ليماجينئير: سائيڪالوجي فينومينالوجيڪ دي لِماجيناسيون) ۾ ملي ٿي، جيڪو ''دي سائيڪولاجي آف دي اميجينيشن'' جي نالي سان پڻ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ [[ژان پال سارتر|سارتر]] تخيل بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب تخيلي شيون ماضي جي تاثرن ۽ نئين ڄاڻ جي ميلاپ مان وجود ۾ اچن ٿيون. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته تخيل جو وجود انساني [[شعور]] جي ماهيت بابت ڇا ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |title=The Psychology of the Imagination |publisher=Psychology Press |year=1972 |isbn=978-0-415-11954-2 |location=London |oclc=34102867 |orig-date=1940}}</ref> سارتر جي خيالن جي بنياد تي پوءِ ايندڙ مفڪرن هن تصور کي [[سماجيات]] تائين وڌايو ۽ [[سماجي تخيل]] (اميجنري) ۽ تخيل جي [[وجوديات]] (آنٽولاجي) جهڙا نظريا پيش ڪيا.<ref>John B. Thompson, ''Studies in the Theory of Ideology'' (1984) p. 6</ref><ref name="auto1">John R. Searle, ''The Construction of Social Reality'' (Penguin 1996) p. 4</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] t8c47impqjr190voz051nxy31xmz9zb 394507 394505 2026-07-15T09:25:03Z Intisar Ali 8681 394507 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==تصوري تاريخ== ===قديم دور=== قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو ''فانتاسيا'' (''phantasia'') چوندا هئا، کي [[ذهني تصوير]]ن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Pätzold |first=Deltev |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=153–159, 172–173 |chapter=Imagination in Descartes' Meditations |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڊي اينيما]]'' ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ [[تصوير]] پيدا ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} On the Soul by Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.3.iii.html |access-date=2024-07-04 |website=classics.mit.edu}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/suppl4.html |access-date=2024-06-10 |website=plato.stanford.edu |language=en}}</ref> هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، [[خواب]]ن ۽ [[يادگيري]] سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.<ref name=":5" /> [[افلاطون]] پنهنجي ڪتاب ''[[فائليبس]]'' ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.<ref>{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Philebus by Plato |url=http://classics.mit.edu/Plato/philebus.html |access-date=2024-07-30 |website=classics.mit.edu}}</ref> پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Cocking |first=John |editor-first1=Penelope |editor-last1=Murray |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203980811/imagination-john-cocking-penelope-murray-penelope-murray |title=Imagination: A Study in the History of Ideas |date=1991-12-12 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-98081-1 |location=London |pages=1, 8, 105–106 |doi=10.4324/9780203980811}}</ref> يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي [[ادراڪ]] ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل [[حواس]] ۽ [[عقل]] جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.<ref name=":5" /> سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> ===وچون دور=== [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ تخيل جو تصور [[مذهب]]، [[ادب]]، [[فن]] ۽ خاص طور [[شاعري]] سان ويجهڙائي رکندڙ هو.<ref name=":2">{{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=The medieval imagination |date=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47084-9 |location=Chicago}}</ref> ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.<ref name=":6">{{Cite journal |last=Sumillera |first=Rocío G. |date=2016 |title=From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity |journal=Parergon |volume=33 |issue=3 |pages=17–42 |doi=10.1353/pgn.2016.0129 |issn=1832-8334}}</ref> اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.<ref name=":4" /><ref name=":9">Castor, G. (1964). ''Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology''.</ref> هن تصور جو هڪ مشهور مثال [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' جي ڪهاڻي ''[[دي مين آف لاز ٽيل]]'' ۾ ملي ٿو، جتي هو ”[[ذهن جي اک]]“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.<ref name=":10">{{Cite web |title=Man of Lawes Tale |url=http://metaphors.lib.virginia.edu/metaphors/8723 |access-date=2024-07-28 |website=metaphors.lib.virginia.edu}}</ref><ref name=":11">{{cite book |last=Chaucer |first=Geoffrey |title=The Canterbury Tales |publisher=University Correspondence College Press |editor-last=Wyatt |editor-first=A.J. |location=London |at=Lines 550–553 |chapter=The Man of Laws Tale |orig-date={{circa|1387}}}}</ref> وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا [[يادگيري]] ۽ [[عام احساس]] سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا [[ادراڪ]] مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-renaissance-philosophy/56DCEA40CA07B949448B608C47B2B670 |title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy |date=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-25104-4}}</ref><ref name=":27">{{Cite book |last=Kooij |first=Suzanne |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |chapter=Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France}}</ref> اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن [[خواب]]ن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.<ref name=":6" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Orobitg |first=Christine |title=Cervantes and the early modern mind |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-78547-1 |pages=98–105 |chapter=Wit, Imagination, and the Goat}}</ref> [[File:13th-century unknown painters - Legendary Creatures - WGA19736.jpg|thumb|وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.]] جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.<ref name=":27" /> مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.<ref name=":12">{{Cite book |last=Harvey |first=E. Ruth |title=The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance |date=1975 |publisher=Warburg Institute |isbn=978-0-85481-051-2}}</ref> {{see also|فرشتن جي فن ۾ عڪاسي}} وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=":13">{{Cite book |last=Bovey |first=Alixe |title=Monsters and grotesques in medieval manuscripts |date=2002 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8512-2}}</ref> اهڙي عڪاسي [[فرشتو|فرشتن]]، [[شيطان|شيطانن]]، [[دوزخ]]، [[قيامت]] ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === نشاةِ ثانيہ ۽ شروعاتي جديد دور === [[نشاةِ ثانيہ]] جي دور ۾ قديم يوناني ۽ رومي متنن جي ٻيهر دريافت ۽ انساني عظمت جي واکاڻ تي زور ڏنو ويو، پر ان دور جي عالمن "تخيل" جي نظرياتي سمجهاڻيءَ ۾ نمايان اضافو نه ڪيو.<ref name=":4" /><ref name=":7" /> مثال طور [[مارسيليو فيچينو]] [[چترڪاري]]، [[مجسمه سازي]] ۽ [[شاعري]] جهڙين فني تخليقن کي انساني [[تخليقيت]] جون خاص يا امتيازي صورتون نه سمجهندو هو، ۽ نه ئي هن تخليقيت کي تخيل جي قوت سان منسوب ڪيو. ان جي بدران، [[مارسيليو فيچينو|فيچينو]] جو خيال هو ته تخيل اهو ذريعو آهي، جنهن وسيلي [[الاهي مداخلت]] [[تصوير]]ن جي صورت ۾ بصيرت منتقل ڪري ٿي، جيڪا آخرڪار [[فن]] جي تخليق کي ممڪن بڻائي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":14">{{Cite thesis |last=Frisvold |first=Nicholaj de Mattos |date=2013-01-01 |title=Marsilio Ficino and His Platonic Psychology |type=Dissertation |publisher=Norwegian University of Science and Technology |url=https://www.academia.edu/43906757}}</ref> [[File:Gustave Doré - Miguel de Cervantes - Don Quixote - Part 1 - Chapter 1 - Plate 1 "A world of disorderly notions, picked out of his books, crowded into his imagination".jpg|thumb|[[ڊان ڪئخوتي]]، سورمن جي داستانن جي ڪتابن ۾ محو.]] تنهن هوندي به، [[انسانيت پسندي|انسانيت پسند]] مفڪرن جو وڌو ويو بنياد پوءِ ايندڙ فلسفين لاءِ تخيل ۽ [[تخليقيت]] جي وچ ۾ لاڳاپي کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.<ref name=":0" /> [[شروعاتي جديد دور]] جي فلسفين تخيل کي اهڙي صلاحيت يا وصف طور ڏسڻ شروع ڪيو، جيڪا ڪنهن فرد ۾ موجود ٿي سگهي ٿي. [[ميگوئل ڊي سروانتس]]، جيڪو هسپانوي طبيب ۽ فلسفي [[خوان هورتي ڊي سان خوان]] کان متاثر هو، پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊان ڪئخوتي]] کي تخليق ڪيو، جيڪو [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] جي "ايجاد سان ڀرپور ذهن" واري تصور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=de Iriarte |first=Mauricio |title=El Ingenioso hidalgo y el Examen de ingenios: (qué debe Cervantes al Dr. Huarte de San Juan) |journal=Revista internacional de los estudios vascos |language=Spanish |volume=24 |issue=4 |pages=499–522}}</ref><ref>{{Cite book |last=Green |first=Otis H. |title=The literary mind of medieval & Renaissance Spain: essays |date=1970 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-1204-6 |series=Studies in Romance languages |location=Lexington}}</ref> ان دور ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙي ذهانت عام طور انهن ماڻهن ۾ هوندي آهي، جن وٽ تخيل سندن ''ingenium'' ({{langx|es|ingenio}}؛ [[عقل]] يا ذهني صلاحيت جي ويجهو مفهوم) جو سڀ کان نمايان جزو هوندو آهي.<ref name=":8">{{Cite book |last=Huarte de San Juan |first=Juan |title=The examination of mens wits. |year=1594 |location=London |pages=69–70, 103 |translator-last=Carew |translator-first=Richard}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":17">{{Cite journal |last=Orobitg |first=Christine |date=2014-07-01 |title=Del Examen de ingenios de Huarte a la ficción cervantina, o cómo se forja una revolución literaria |url=https://journals.openedition.org/criticon/700 |journal=Criticón |language=es |issue=120–121 |pages=23–39 |doi=10.4000/criticon.700 |issn=0247-381X}}</ref><ref name=":18">{{Cite journal |last=Mestre Zaragozá |first=Marina |date=2018-08-29 |title=Les métiers de l'imagination dans l'Examen de ingenios para las ciencias de Huarte de San Juan |url=https://journals.openedition.org/crmh/15497 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes. Journal of medieval and humanistic studies |language=fr |issue=35 |pages=339–364 |doi=10.4000/crm.15497 |issn=2115-6360|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي جديد دور جي فلسفين تخيل کي هڪ فعال ۽ [[ادراڪ]]ي صلاحيت طور به تسليم ڪرڻ شروع ڪيو، جيتوڻيڪ ان کي بنيادي طور [[حسي ادراڪ]] ({{langx|la|sensus}}) ۽ خالص فهم ({{langx|la|intellectio pura}}) جي وچ ۾ واسطي طور ڏٺو ويندو هو.<ref name=":4" /> [[ريني ڊيڪارٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[پهرين فلسفي بابت تأملات]]'' (1641ع) ۾ تخيل کي اهڙي قوت طور بيان ڪيو، جيڪا جسماني شين تي فعال ڌيان ڏئي ٿي، پر ساڳئي وقت مختلف حواسن مان ايندڙ اثرن تي غيرفعال نموني ڀاڙي ٿي.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Clarke |first=Desmond M. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm52878350 |title=Descartes's theory of mind |date=2003 |publisher=Clarendon Press; Oxford University Press |isbn=978-0-19-926123-9 |location=Oxford : Oxford; New York |oclc=ocm52878350}}</ref><ref name=":20">{{Citation |last=Newman |first=Lex |title=Descartes' Epistemology |date=2023 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/descartes-epistemology/ |access-date=2024-07-29 |edition=Winter 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> [[ٿامس هابز]] جي تحريرن ۾ تخيل انساني [[ادراڪ]] جو هڪ بنيادي عنصر بڻجي ويو.<ref name="RuncoAlbert">{{cite book |author-last1=Runco |author-first1=Mark A. |title=The Cambridge Handbook of Creativity |author-last2=Albert |author-first2=Robert S. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-73025-9 |editor-last1=Kaufman |editor-first1=James C. |editor-link1=James C. Kaufman |chapter=Creativity Research |editor-last2=Sternberg |editor-first2=Robert J. |chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_x7r7 |chapter-url-access=registration}}</ref> سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران "تخيل" جو مفهوم [[شروعاتي جديد دور]] جي شهري زندگيءَ جي ڪيترن ئي شعبن تائين ڦهلجي ويو.<ref name=":21">{{Cite book |last=Crane |first=William G. |title=Wit and Rhetoric in the Renaissance |date=1937-12-31 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/cran94640}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last1=Marr |first1=Alexander |title=Logodaedalus |last2=Garrod |first2=Raphaële |last3=Marcaida |first3=José Ramón |last4=Oosterhoff |first4=Richard J. |date=2018-10-02 |publisher=University of Pittsburgh Press |doi=10.2307/j.ctvcb5c95 |isbn=978-0-8229-8630-0}}</ref> [[خوان لوئيس ويويس]] تخيل ۽ [[خطابت]] جي مهارتن جي وچ ۾ لاڳاپي ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref>{{Cite book |last=Mack |first=Peter |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=59–60 |chapter=Early Modern Ideas of Imagination: The Rhetoric Tradition |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] هن خيال کي وڌيڪ وسيع ڪندي تخيل کي انهن سڀني علمن سان وابسته ڪيو، جن ۾ "شڪلون، مناسبت، هم آهنگي ۽ تناسب" ضروري هجن، جهڙوڪ [[طب]] ۽ جنگي فن.<ref name=":8" /><ref name=":23">{{Cite journal |last=Arrizabalaga |first=Jon |date=2018-08-29 |title=La medicina en Huarte de San Juan. Práctica clínica versus filosofía natural1 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes |issue=35 |pages=405–426 |doi=10.4000/crm.15521 |issn=2115-6360}}</ref><ref name=":24">{{Cite journal |last1=Arrizabalaga |first1=Jon |last2=Giordano |first2=Maria Laura |date=2020-12-30 |title=Cristianismo paulino en Huarte de San Juan: meritocracia y linaje en el Examen de ingenios para las ciencias (Baeza 1575, 1594) |journal=Hispania Sacra |volume=72 |issue=146 |pages=363–375 |doi=10.3989/hs.2020.025 |issn=1988-4265|hdl=10261/235630 |hdl-access=free }}</ref> ان کان سواءِ [[گليليو گليلي]] تخيل کي [[ذهني تجربو|ذهني تجربن]] (thought experiments) ۾ استعمال ڪيو، جهڙوڪ پڙهندڙن کان اهو تصور ڪرائڻ ته گُليل مان ڇڏايل پٿر ڪهڙي رخ ۾ اڏامندو.<ref name=":25">{{cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |title=1543 and All That: Image and Word, Change and Continuity in the Proto-Scientific Revolution |publisher=Kluwer |year=2000 |isbn=978-0-7923-5913-5 |editor1-last=Freeland |editor1-first=Guy |location=Dordrecht |pages=53–115 |chapter=Diagrammatic reasoning and modelling in the imagination: the secret weapons of the Scientific Revolution |editor2-last=Corones |editor2-first=Anthony |chapter-url=https://web.maths.unsw.edu.au/~jim/imagin.pdf}}</ref> ===روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ=== [[روشن خياليءَ جو دور]] دوران فلسفيانه بحثن ۾ تخيل جي قوت کي گهڻو ڪري [[تخليقيت]]، خاص طور [[جماليات]] سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Kristeller |first1=Paul Oskar |last2=Tatarkiewicz |first2=Wladyslaw |last3=Kasparek |first3=Christopher |date=January 1981 |title=A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics. |journal=The Journal of Philosophy |volume=78 |issue=1 |page=56 |doi=10.2307/2025397 |jstor=2025397 |issn=0022-362X}}</ref> [[وليم ڊف]] انهن پهرين مفڪرن مان هو، جنهن تخيل کي نابغائپ جي هڪ خاص خوبي قرار ڏنو. هن قابليت ۽ نابغائپ ۾ فرق ڪندي دليل ڏنو ته رڳو نابغائپ ئي حقيقي تخليقي جدت پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref name="Dacey">{{cite book |last=Dacey |first=John |title=Encyclopedia of Creativity |publisher=[[Elsevier]] |year=1999 |isbn=978-0-12-227076-5 |editor-last1=Runco |editor-first1=Mark A. |volume=1 |chapter=Concepts of Creativity: A history |editor-last2=Pritzer |editor-first2=Steven R.}}</ref> [[سيميوئل ٽيلر ڪولرج]] تخيل (''اميجينيشن'') ۽ خيالي آرائش (''فينسي'') ۾ فرق ڪيو. سندس خيال ۾ تخيل اهڙي حقيقت جو اظهار ڪري ٿو، جيڪا انسان جي روزمره وجود کان مٿانهين خيالي دنيا سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته ''فينسي'' يا تصوراتي آرائش رڳو فني روح جي تخليقي اظهار جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>Gregory, A. P. R. (2003). Coleridge and the conservative imagination. Mercer University Press. p. 59</ref> [[ديدرو جي انسائيڪلوپيڊيا]] جي ''[[پريليمينري ڊسڪورس ٽُو دي انسائيڪلوپيڊيا آف ديدرو|مقدمي]]'' ({{langx|fr|ڊسڪورس پريليمينري ڊيس ايڊيٽورس}}) ۾ [[ژان لوران دالامبير]] تخيل کي [[لطيف فن]] جي تخليقي قوت قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last1=Alembert |first1=Jean Le Rond d' |url=http://archive.org/details/preliminarydisco00jean |title=Preliminary discourse to the Encyclopedia of Diderot |last2=Schwab |first2=Richard N. |last3=Rex |first3=Walter E. |date=1995 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |via=Internet Archive |isbn=978-0-226-13476-5}}</ref> [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[خالص عقل تي تنقيد]]'' (جرمن:ڪريٽيڪ ڊير رائنن فَرنُنفت) ۾ تخيل '''آئن بِلڊُنگس ڪرافٽ''' کي [[وجدان]] جي هڪ صلاحيت قرار ڏنو، جيڪا اهڙيون ذهني پيشڪشون (پريزنٽيشن) پيدا ڪري سگهي ٿي، يعني انهن شين جون حسي نمائندگيون جيڪي سڌيءَ طرح موجود نه هجن.<ref name=":26">{{Cite book |last=Matherne |first=Samantha |title=The Routledge handbook of philosophy of skill and expertise |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-74477-6 |editor-last=Fridland |editor-first=Ellen |series=Routledge handbooks in philosophy |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |chapter=Kant's theory of the imagination |editor-last2=Pavese |editor-first2=Carlotta}}</ref> ڪانٽ تخيل جون ٻه صورتون بيان ڪيون: '''تخليقي تخيل''' (پراڊڪٽو اميجينيشن) ۽ '''ورجائيندڙ تخيل''' (ريپراڊڪٽو اميجينيشن). تخليقي تخيل ڪنهن شيءِ جي ذهني پيشڪش جو بنيادي سرچشمو هوندو آهي، تنهنڪري اهو [[تجربو]] کان به اڳ عمل ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن ته ورجائيندڙ تخيل اڳوڻن [[تجربو|تجربن]] مان حاصل ٿيل پيشڪشن کي ٻيهر ذهن ۾ آڻي، اڳ ۾ حاصل ڪيل حسي ادراڪن کي ياد ڏياريندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kuehn |first=Manfred |url=https://www.cambridge.org/core/books/kant-anthropology-from-a-pragmatic-point-of-view/69EBBC53F8C020D0F28735E62FB62817 |title=Immanuel Kant: Anthropology from a Pragmatic Point of View |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-80956-9 |editor-last=Louden |editor-first=Robert B. |location=Cambridge |pages=Anthro 7:167 |doi=10.1017/cbo9780511809569}}</ref> ڪانٽ جي نظريي تخيل کي [[ادراڪ]]، [[ادراڪ (حسي)|حسي ادراڪ]]، [[جمالياتي]] فيصلي، فني تخليق ۽ [[اخلاق]] سان ڳنڍيو.<ref name=":26" /><ref>{{Cite book |last=Kneller |first=Jane |title=Kant and the Power of Imagination |date=2007-02-08 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511487248 |isbn=978-0-521-85143-5}}</ref> ڪانٽ جي هن تصور [[يوهان گاٽليب فشتي|فشتي]]، [[فريڊرش ولهيلم يوزف شيلنگ|شيلنگ]] ۽ [[رومانويت]] جي مفڪرن لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن تخيل کي هڪ حقيقي تخليقي قوت ۾ تبديل ڪري پيش ڪيو، جيڪا [[نابغائپ]]، ايجاد، تخليقي سرگرمي ۽ [[آزادي]] سان وابسته هئي.<ref>{{Cite journal |last=López-Domínguez |first=Virginia |date=2018-12-22 |title=The Imagination in Kant and Fichte |url=https://journals.openedition.org/ref/952 |journal=Revista de Estud(i)os sobre Fichte |volume=17 |language=en |issue=17 |doi=10.4000/ref.952 |issn=2258-014X}}</ref> [[گيورگ ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي فلسفي ۾، جيتوڻيڪ تخيل کي سندس اڳوڻن جيتري اهميت نه ڏني وئي، پر اهو [[هيگلي مظاهريت]] (فنامنالاجي) جي دفاع لاءِ شروعاتي نقطو بڻيو. هيگل تخيل بابت ٻن مختلف طريقن ۾ فرق ڪيو: هڪ '''مظاهرياتي''' تشريح، جيڪا انسان جي جيئري [[تجربو|تجربي]] ۽ [[شعور]] تي ڌيان ڏئي ٿي؛ ۽ ٻي '''سائنسي-قياسي''' تشريح، جيڪا تخيل جي [[فطرت]] ۽ ڪردار کي منظم ۽ نظرياتي انداز ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last=Bates |first=Jennifer |title=Hegel's Theory of Imagination |date=2004 |publisher=State University of New York Press |doi=10.1353/book4857 |isbn=978-0-7914-8445-6}}</ref> === جديد دور === 1913ع کان 1916ع جي وچ ۾ [[ڪارل يونگ]] "[[فعال تخيل]]" (''ايڪٽو اميجينيشن'') جو تصور پيش ڪيو ۽ ان کي نفسياتي علاج (سائيڪوٿراپي) ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book |title=The Art of C.G. Jung |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |year=2019 |isbn=978-0-393-25487-7 |editor1-last=Hoerni |editor1-first=Ulrich |page=260 |editor2-last=Fischer |editor2-first=Thomas |editor3-last=Kaufmann |editor3-first=Bettina}}</ref> [[ڪارل يونگ|يونگ]] جي نظر ۾، [[فعال تخيل]] اڪثر [[خواب]]ن ۽ تخيل يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) وسيلي انسان جي تخليقي ذات سان ڪم ڪرڻ تي مشتمل هوندو آهي. هي [[مراقبو]] جي هڪ اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ انسان جي [[لاشعور]] جا مواد [[تصوير]]ن، [[بيانيي]]ن يا جدا وجودن جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، ۽ اهڙيءَ طرح [[شعور|شعوري]] "انا" (ايگو) ۽ لاشعور جي وچ ۾ هڪ پل جو ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jung |first=C. G.Hg |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781400866854/html |title=Jung on Active Imagination |date=1997-12-31 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-6685-4 |doi=10.1515/9781400866854}}</ref> {{see also|فعال تخيل}} [[البرٽ آئنسٽائن]] جو مشهور قول آهي: "تخيل... [[علم]] کان وڌيڪ اهم آهي. علم محدود آهي، جڏهن ته تخيل سڄي دنيا کي پنهنجي گهيري ۾ آڻي ٿو."<ref>{{Cite book |last=The Saturday Evening Post |url=http://archive.org/details/WhatLifeMeansToEinstein |title=What Life Means to Einstein An Interview by George Sylvester Viereck |date=1929-10-26}}</ref> [[نيڪولا ٽيسلا]] تخيل بابت لکيو: {{Quotation|جڏهن مون کي ڪو خيال ايندو آهي ته مان فوري طور ان کي پنهنجي تخيل ۾ تعمير ڪرڻ شروع ڪندو آهيان. مان ان جي بناوت ۾ تبديليون آڻيندو آهيان، بهتريون ڪندو آهيان ۽ ان اوزار کي پنهنجي ذهن ۾ هلائيندو آهيان. مون لاءِ ڪو فرق ناهي ته مان پنهنجي ٽربائن کي ذهن ۾ هلائيندس يا پنهنجي ورڪشاپ ۾ آزمائيندس. مان اهو به محسوس ڪري سگهندو آهيان ته اها توازن کان ٻاهر آهي يا نه. ٻنهي حالتن ۾ نتيجا ساڳيا هوندا آهن. اهڙيءَ ريت مان ڪنهن شيءِ کي هٿ لائڻ کان سواءِ ئي ڪنهن تصور کي تيزيءَ سان ترقي ڏئي مڪمل بڻائي سگهندو آهيان.<ref>{{Cite book |last=Tesla |first=Nikola |url=http://archive.org/details/myinventionsauto0000tesl |title=My inventions: the autobiography of Nikola Tesla |date=1982 |publisher=Williston, Vt. : Hart Bros. |others=Internet Archive |isbn=978-0-910077-00-2}}</ref>}} تخيل جي [[مظاهريت (فلسفو)|مظاهرياتي]] (فنامنالاجيڪل) تشريح [[ژان پال سارتر]] جي 1940ع واري ڪتاب ''[[دي اميجنري (طنز)|تخيلي: تخيل جي مظاهرياتي نفسيات]]'' (ليماجينئير: سائيڪالوجي فينومينالوجيڪ دي لِماجيناسيون) ۾ ملي ٿي، جيڪو ''دي سائيڪولاجي آف دي اميجينيشن'' جي نالي سان پڻ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ [[ژان پال سارتر|سارتر]] تخيل بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب تخيلي شيون ماضي جي تاثرن ۽ نئين ڄاڻ جي ميلاپ مان وجود ۾ اچن ٿيون. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته تخيل جو وجود انساني [[شعور]] جي ماهيت بابت ڇا ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |title=The Psychology of the Imagination |publisher=Psychology Press |year=1972 |isbn=978-0-415-11954-2 |location=London |oclc=34102867 |orig-date=1940}}</ref> سارتر جي خيالن جي بنياد تي پوءِ ايندڙ مفڪرن هن تصور کي [[سماجيات]] تائين وڌايو ۽ [[سماجي تخيل]] (اميجنري) ۽ تخيل جي [[وجوديات]] (آنٽولاجي) جهڙا نظريا پيش ڪيا.<ref>John B. Thompson, ''Studies in the Theory of Ideology'' (1984) p. 6</ref><ref name="auto1">John R. Searle, ''The Construction of Social Reality'' (Penguin 1996) p. 4</ref> === ثقافتي تناظر === تخيل ڪيترين ئي ثقافتن ۾ هڪ مڃيل تصور رهيو آهي ۽ اڄ به آهي، خاص طور [[مذهب|مذهبي]] تناظر ۾، جتي ان کي ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي جيڪا [[تصوير]]ون يا ذهني صورتون تخليق ڪري ٿي.<ref name=":33">{{Cite book |title=Imagination: Cross-Cultural Philosophical Analyses |date=2019 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-350-05013-6 |pages=13–15|doi=10.5040/9781350050167 }}</ref> [[ٻڌ مت]] جي جمالياتي فڪر ۾ تخيل [[مذهبي عمل]] جو هڪ بنيادي جز آهي، خاص طور [[تصور سازي]] (وزيوئلائيزيشن) جي عملن ۾. انهن ۾ [[ٻڌ]] جي جسم جو ذهني تصور، آسماني ٻڌن ۽ ٻڌ-ميدانن (جهڙوڪ پاڪ ڀونين ۽ [[منڊالا]]ن) جو تصور، ۽ مذهبي [[تصوير]]ن سان عقيدتمند وابستگي شامل آهي.<ref>{{Cite book |last=Copp |first=Paul |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.7312/copp16270/html |title=The Body Incantatory: Spells and the Ritual Imagination in Medieval Chinese Buddhism |date=2014-12-31 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-16270-8 |doi=10.7312/copp16270}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dalton |first=Jacob P. |title=Conjuring the Buddha |date=2023-01-16 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/dalt20582 |isbn=978-0-231-55618-7}}</ref> [[ژوانگ زو]] جي [[تائوازم|تائوي فلسفي]] ۾ تخيل کي هڪ پيچيده ذهني عمل سمجهيو ويو آهي، جنهن کي [[ادراڪ]] جي هڪ اهم صورت طور اهميت ڏني وڃي ٿي. همدردي ([[همدردي]]) جي بنياد تي ان جي حمايت ڪئي وڃي ٿي، پر خالص [[عقل]] جي نقطهٔ نظر کان ان کي رڳو ذهني پيشڪش يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) قرار ڏنو وڃي ٿو.<ref name=":33" /> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] g7muzxldjuug5tcd6wmtxzhd14pn6uj 394510 394507 2026-07-15T09:28:43Z Intisar Ali 8681 394510 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==تصوري تاريخ== ===قديم دور=== قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو ''فانتاسيا'' (''phantasia'') چوندا هئا، کي [[ذهني تصوير]]ن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Pätzold |first=Deltev |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=153–159, 172–173 |chapter=Imagination in Descartes' Meditations |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڊي اينيما]]'' ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ [[تصوير]] پيدا ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} On the Soul by Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.3.iii.html |access-date=2024-07-04 |website=classics.mit.edu}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/suppl4.html |access-date=2024-06-10 |website=plato.stanford.edu |language=en}}</ref> هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، [[خواب]]ن ۽ [[يادگيري]] سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.<ref name=":5" /> [[افلاطون]] پنهنجي ڪتاب ''[[فائليبس]]'' ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.<ref>{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Philebus by Plato |url=http://classics.mit.edu/Plato/philebus.html |access-date=2024-07-30 |website=classics.mit.edu}}</ref> پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Cocking |first=John |editor-first1=Penelope |editor-last1=Murray |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203980811/imagination-john-cocking-penelope-murray-penelope-murray |title=Imagination: A Study in the History of Ideas |date=1991-12-12 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-98081-1 |location=London |pages=1, 8, 105–106 |doi=10.4324/9780203980811}}</ref> يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي [[ادراڪ]] ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل [[حواس]] ۽ [[عقل]] جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.<ref name=":5" /> سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> ===وچون دور=== [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ تخيل جو تصور [[مذهب]]، [[ادب]]، [[فن]] ۽ خاص طور [[شاعري]] سان ويجهڙائي رکندڙ هو.<ref name=":2">{{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=The medieval imagination |date=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47084-9 |location=Chicago}}</ref> ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.<ref name=":6">{{Cite journal |last=Sumillera |first=Rocío G. |date=2016 |title=From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity |journal=Parergon |volume=33 |issue=3 |pages=17–42 |doi=10.1353/pgn.2016.0129 |issn=1832-8334}}</ref> اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.<ref name=":4" /><ref name=":9">Castor, G. (1964). ''Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology''.</ref> هن تصور جو هڪ مشهور مثال [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' جي ڪهاڻي ''[[دي مين آف لاز ٽيل]]'' ۾ ملي ٿو، جتي هو ”[[ذهن جي اک]]“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.<ref name=":10">{{Cite web |title=Man of Lawes Tale |url=http://metaphors.lib.virginia.edu/metaphors/8723 |access-date=2024-07-28 |website=metaphors.lib.virginia.edu}}</ref><ref name=":11">{{cite book |last=Chaucer |first=Geoffrey |title=The Canterbury Tales |publisher=University Correspondence College Press |editor-last=Wyatt |editor-first=A.J. |location=London |at=Lines 550–553 |chapter=The Man of Laws Tale |orig-date={{circa|1387}}}}</ref> وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا [[يادگيري]] ۽ [[عام احساس]] سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا [[ادراڪ]] مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-renaissance-philosophy/56DCEA40CA07B949448B608C47B2B670 |title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy |date=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-25104-4}}</ref><ref name=":27">{{Cite book |last=Kooij |first=Suzanne |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |chapter=Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France}}</ref> اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن [[خواب]]ن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.<ref name=":6" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Orobitg |first=Christine |title=Cervantes and the early modern mind |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-78547-1 |pages=98–105 |chapter=Wit, Imagination, and the Goat}}</ref> [[File:13th-century unknown painters - Legendary Creatures - WGA19736.jpg|thumb|وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.]] جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.<ref name=":27" /> مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.<ref name=":12">{{Cite book |last=Harvey |first=E. Ruth |title=The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance |date=1975 |publisher=Warburg Institute |isbn=978-0-85481-051-2}}</ref> {{see also|فرشتن جي فن ۾ عڪاسي}} وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=":13">{{Cite book |last=Bovey |first=Alixe |title=Monsters and grotesques in medieval manuscripts |date=2002 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8512-2}}</ref> اهڙي عڪاسي [[فرشتو|فرشتن]]، [[شيطان|شيطانن]]، [[دوزخ]]، [[قيامت]] ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === نشاةِ ثانيہ ۽ شروعاتي جديد دور === [[نشاةِ ثانيہ]] جي دور ۾ قديم يوناني ۽ رومي متنن جي ٻيهر دريافت ۽ انساني عظمت جي واکاڻ تي زور ڏنو ويو، پر ان دور جي عالمن "تخيل" جي نظرياتي سمجهاڻيءَ ۾ نمايان اضافو نه ڪيو.<ref name=":4" /><ref name=":7" /> مثال طور [[مارسيليو فيچينو]] [[چترڪاري]]، [[مجسمه سازي]] ۽ [[شاعري]] جهڙين فني تخليقن کي انساني [[تخليقيت]] جون خاص يا امتيازي صورتون نه سمجهندو هو، ۽ نه ئي هن تخليقيت کي تخيل جي قوت سان منسوب ڪيو. ان جي بدران، [[مارسيليو فيچينو|فيچينو]] جو خيال هو ته تخيل اهو ذريعو آهي، جنهن وسيلي [[الاهي مداخلت]] [[تصوير]]ن جي صورت ۾ بصيرت منتقل ڪري ٿي، جيڪا آخرڪار [[فن]] جي تخليق کي ممڪن بڻائي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":14">{{Cite thesis |last=Frisvold |first=Nicholaj de Mattos |date=2013-01-01 |title=Marsilio Ficino and His Platonic Psychology |type=Dissertation |publisher=Norwegian University of Science and Technology |url=https://www.academia.edu/43906757}}</ref> [[File:Gustave Doré - Miguel de Cervantes - Don Quixote - Part 1 - Chapter 1 - Plate 1 "A world of disorderly notions, picked out of his books, crowded into his imagination".jpg|thumb|[[ڊان ڪئخوتي]]، سورمن جي داستانن جي ڪتابن ۾ محو.]] تنهن هوندي به، [[انسانيت پسندي|انسانيت پسند]] مفڪرن جو وڌو ويو بنياد پوءِ ايندڙ فلسفين لاءِ تخيل ۽ [[تخليقيت]] جي وچ ۾ لاڳاپي کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.<ref name=":0" /> [[شروعاتي جديد دور]] جي فلسفين تخيل کي اهڙي صلاحيت يا وصف طور ڏسڻ شروع ڪيو، جيڪا ڪنهن فرد ۾ موجود ٿي سگهي ٿي. [[ميگوئل ڊي سروانتس]]، جيڪو هسپانوي طبيب ۽ فلسفي [[خوان هورتي ڊي سان خوان]] کان متاثر هو، پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊان ڪئخوتي]] کي تخليق ڪيو، جيڪو [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] جي "ايجاد سان ڀرپور ذهن" واري تصور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=de Iriarte |first=Mauricio |title=El Ingenioso hidalgo y el Examen de ingenios: (qué debe Cervantes al Dr. Huarte de San Juan) |journal=Revista internacional de los estudios vascos |language=Spanish |volume=24 |issue=4 |pages=499–522}}</ref><ref>{{Cite book |last=Green |first=Otis H. |title=The literary mind of medieval & Renaissance Spain: essays |date=1970 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-1204-6 |series=Studies in Romance languages |location=Lexington}}</ref> ان دور ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙي ذهانت عام طور انهن ماڻهن ۾ هوندي آهي، جن وٽ تخيل سندن ''ingenium'' ({{langx|es|ingenio}}؛ [[عقل]] يا ذهني صلاحيت جي ويجهو مفهوم) جو سڀ کان نمايان جزو هوندو آهي.<ref name=":8">{{Cite book |last=Huarte de San Juan |first=Juan |title=The examination of mens wits. |year=1594 |location=London |pages=69–70, 103 |translator-last=Carew |translator-first=Richard}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":17">{{Cite journal |last=Orobitg |first=Christine |date=2014-07-01 |title=Del Examen de ingenios de Huarte a la ficción cervantina, o cómo se forja una revolución literaria |url=https://journals.openedition.org/criticon/700 |journal=Criticón |language=es |issue=120–121 |pages=23–39 |doi=10.4000/criticon.700 |issn=0247-381X}}</ref><ref name=":18">{{Cite journal |last=Mestre Zaragozá |first=Marina |date=2018-08-29 |title=Les métiers de l'imagination dans l'Examen de ingenios para las ciencias de Huarte de San Juan |url=https://journals.openedition.org/crmh/15497 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes. Journal of medieval and humanistic studies |language=fr |issue=35 |pages=339–364 |doi=10.4000/crm.15497 |issn=2115-6360|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي جديد دور جي فلسفين تخيل کي هڪ فعال ۽ [[ادراڪ]]ي صلاحيت طور به تسليم ڪرڻ شروع ڪيو، جيتوڻيڪ ان کي بنيادي طور [[حسي ادراڪ]] ({{langx|la|sensus}}) ۽ خالص فهم ({{langx|la|intellectio pura}}) جي وچ ۾ واسطي طور ڏٺو ويندو هو.<ref name=":4" /> [[ريني ڊيڪارٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[پهرين فلسفي بابت تأملات]]'' (1641ع) ۾ تخيل کي اهڙي قوت طور بيان ڪيو، جيڪا جسماني شين تي فعال ڌيان ڏئي ٿي، پر ساڳئي وقت مختلف حواسن مان ايندڙ اثرن تي غيرفعال نموني ڀاڙي ٿي.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Clarke |first=Desmond M. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm52878350 |title=Descartes's theory of mind |date=2003 |publisher=Clarendon Press; Oxford University Press |isbn=978-0-19-926123-9 |location=Oxford : Oxford; New York |oclc=ocm52878350}}</ref><ref name=":20">{{Citation |last=Newman |first=Lex |title=Descartes' Epistemology |date=2023 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/descartes-epistemology/ |access-date=2024-07-29 |edition=Winter 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> [[ٿامس هابز]] جي تحريرن ۾ تخيل انساني [[ادراڪ]] جو هڪ بنيادي عنصر بڻجي ويو.<ref name="RuncoAlbert">{{cite book |author-last1=Runco |author-first1=Mark A. |title=The Cambridge Handbook of Creativity |author-last2=Albert |author-first2=Robert S. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-73025-9 |editor-last1=Kaufman |editor-first1=James C. |editor-link1=James C. Kaufman |chapter=Creativity Research |editor-last2=Sternberg |editor-first2=Robert J. |chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_x7r7 |chapter-url-access=registration}}</ref> سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران "تخيل" جو مفهوم [[شروعاتي جديد دور]] جي شهري زندگيءَ جي ڪيترن ئي شعبن تائين ڦهلجي ويو.<ref name=":21">{{Cite book |last=Crane |first=William G. |title=Wit and Rhetoric in the Renaissance |date=1937-12-31 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/cran94640}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last1=Marr |first1=Alexander |title=Logodaedalus |last2=Garrod |first2=Raphaële |last3=Marcaida |first3=José Ramón |last4=Oosterhoff |first4=Richard J. |date=2018-10-02 |publisher=University of Pittsburgh Press |doi=10.2307/j.ctvcb5c95 |isbn=978-0-8229-8630-0}}</ref> [[خوان لوئيس ويويس]] تخيل ۽ [[خطابت]] جي مهارتن جي وچ ۾ لاڳاپي ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref>{{Cite book |last=Mack |first=Peter |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=59–60 |chapter=Early Modern Ideas of Imagination: The Rhetoric Tradition |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] هن خيال کي وڌيڪ وسيع ڪندي تخيل کي انهن سڀني علمن سان وابسته ڪيو، جن ۾ "شڪلون، مناسبت، هم آهنگي ۽ تناسب" ضروري هجن، جهڙوڪ [[طب]] ۽ جنگي فن.<ref name=":8" /><ref name=":23">{{Cite journal |last=Arrizabalaga |first=Jon |date=2018-08-29 |title=La medicina en Huarte de San Juan. Práctica clínica versus filosofía natural1 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes |issue=35 |pages=405–426 |doi=10.4000/crm.15521 |issn=2115-6360}}</ref><ref name=":24">{{Cite journal |last1=Arrizabalaga |first1=Jon |last2=Giordano |first2=Maria Laura |date=2020-12-30 |title=Cristianismo paulino en Huarte de San Juan: meritocracia y linaje en el Examen de ingenios para las ciencias (Baeza 1575, 1594) |journal=Hispania Sacra |volume=72 |issue=146 |pages=363–375 |doi=10.3989/hs.2020.025 |issn=1988-4265|hdl=10261/235630 |hdl-access=free }}</ref> ان کان سواءِ [[گليليو گليلي]] تخيل کي [[ذهني تجربو|ذهني تجربن]] (thought experiments) ۾ استعمال ڪيو، جهڙوڪ پڙهندڙن کان اهو تصور ڪرائڻ ته گُليل مان ڇڏايل پٿر ڪهڙي رخ ۾ اڏامندو.<ref name=":25">{{cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |title=1543 and All That: Image and Word, Change and Continuity in the Proto-Scientific Revolution |publisher=Kluwer |year=2000 |isbn=978-0-7923-5913-5 |editor1-last=Freeland |editor1-first=Guy |location=Dordrecht |pages=53–115 |chapter=Diagrammatic reasoning and modelling in the imagination: the secret weapons of the Scientific Revolution |editor2-last=Corones |editor2-first=Anthony |chapter-url=https://web.maths.unsw.edu.au/~jim/imagin.pdf}}</ref> ===روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ=== [[روشن خياليءَ جو دور]] دوران فلسفيانه بحثن ۾ تخيل جي قوت کي گهڻو ڪري [[تخليقيت]]، خاص طور [[جماليات]] سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Kristeller |first1=Paul Oskar |last2=Tatarkiewicz |first2=Wladyslaw |last3=Kasparek |first3=Christopher |date=January 1981 |title=A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics. |journal=The Journal of Philosophy |volume=78 |issue=1 |page=56 |doi=10.2307/2025397 |jstor=2025397 |issn=0022-362X}}</ref> [[وليم ڊف]] انهن پهرين مفڪرن مان هو، جنهن تخيل کي نابغائپ جي هڪ خاص خوبي قرار ڏنو. هن قابليت ۽ نابغائپ ۾ فرق ڪندي دليل ڏنو ته رڳو نابغائپ ئي حقيقي تخليقي جدت پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref name="Dacey">{{cite book |last=Dacey |first=John |title=Encyclopedia of Creativity |publisher=[[Elsevier]] |year=1999 |isbn=978-0-12-227076-5 |editor-last1=Runco |editor-first1=Mark A. |volume=1 |chapter=Concepts of Creativity: A history |editor-last2=Pritzer |editor-first2=Steven R.}}</ref> [[سيميوئل ٽيلر ڪولرج]] تخيل (''اميجينيشن'') ۽ خيالي آرائش (''فينسي'') ۾ فرق ڪيو. سندس خيال ۾ تخيل اهڙي حقيقت جو اظهار ڪري ٿو، جيڪا انسان جي روزمره وجود کان مٿانهين خيالي دنيا سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته ''فينسي'' يا تصوراتي آرائش رڳو فني روح جي تخليقي اظهار جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>Gregory, A. P. R. (2003). Coleridge and the conservative imagination. Mercer University Press. p. 59</ref> [[ديدرو جي انسائيڪلوپيڊيا]] جي ''[[پريليمينري ڊسڪورس ٽُو دي انسائيڪلوپيڊيا آف ديدرو|مقدمي]]'' ({{langx|fr|ڊسڪورس پريليمينري ڊيس ايڊيٽورس}}) ۾ [[ژان لوران دالامبير]] تخيل کي [[لطيف فن]] جي تخليقي قوت قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last1=Alembert |first1=Jean Le Rond d' |url=http://archive.org/details/preliminarydisco00jean |title=Preliminary discourse to the Encyclopedia of Diderot |last2=Schwab |first2=Richard N. |last3=Rex |first3=Walter E. |date=1995 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |via=Internet Archive |isbn=978-0-226-13476-5}}</ref> [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[خالص عقل تي تنقيد]]'' (جرمن:ڪريٽيڪ ڊير رائنن فَرنُنفت) ۾ تخيل '''آئن بِلڊُنگس ڪرافٽ''' کي [[وجدان]] جي هڪ صلاحيت قرار ڏنو، جيڪا اهڙيون ذهني پيشڪشون (پريزنٽيشن) پيدا ڪري سگهي ٿي، يعني انهن شين جون حسي نمائندگيون جيڪي سڌيءَ طرح موجود نه هجن.<ref name=":26">{{Cite book |last=Matherne |first=Samantha |title=The Routledge handbook of philosophy of skill and expertise |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-74477-6 |editor-last=Fridland |editor-first=Ellen |series=Routledge handbooks in philosophy |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |chapter=Kant's theory of the imagination |editor-last2=Pavese |editor-first2=Carlotta}}</ref> ڪانٽ تخيل جون ٻه صورتون بيان ڪيون: '''تخليقي تخيل''' (پراڊڪٽو اميجينيشن) ۽ '''ورجائيندڙ تخيل''' (ريپراڊڪٽو اميجينيشن). تخليقي تخيل ڪنهن شيءِ جي ذهني پيشڪش جو بنيادي سرچشمو هوندو آهي، تنهنڪري اهو [[تجربو]] کان به اڳ عمل ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن ته ورجائيندڙ تخيل اڳوڻن [[تجربو|تجربن]] مان حاصل ٿيل پيشڪشن کي ٻيهر ذهن ۾ آڻي، اڳ ۾ حاصل ڪيل حسي ادراڪن کي ياد ڏياريندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kuehn |first=Manfred |url=https://www.cambridge.org/core/books/kant-anthropology-from-a-pragmatic-point-of-view/69EBBC53F8C020D0F28735E62FB62817 |title=Immanuel Kant: Anthropology from a Pragmatic Point of View |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-80956-9 |editor-last=Louden |editor-first=Robert B. |location=Cambridge |pages=Anthro 7:167 |doi=10.1017/cbo9780511809569}}</ref> ڪانٽ جي نظريي تخيل کي [[ادراڪ]]، [[ادراڪ (حسي)|حسي ادراڪ]]، [[جمالياتي]] فيصلي، فني تخليق ۽ [[اخلاق]] سان ڳنڍيو.<ref name=":26" /><ref>{{Cite book |last=Kneller |first=Jane |title=Kant and the Power of Imagination |date=2007-02-08 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511487248 |isbn=978-0-521-85143-5}}</ref> ڪانٽ جي هن تصور [[يوهان گاٽليب فشتي|فشتي]]، [[فريڊرش ولهيلم يوزف شيلنگ|شيلنگ]] ۽ [[رومانويت]] جي مفڪرن لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن تخيل کي هڪ حقيقي تخليقي قوت ۾ تبديل ڪري پيش ڪيو، جيڪا [[نابغائپ]]، ايجاد، تخليقي سرگرمي ۽ [[آزادي]] سان وابسته هئي.<ref>{{Cite journal |last=López-Domínguez |first=Virginia |date=2018-12-22 |title=The Imagination in Kant and Fichte |url=https://journals.openedition.org/ref/952 |journal=Revista de Estud(i)os sobre Fichte |volume=17 |language=en |issue=17 |doi=10.4000/ref.952 |issn=2258-014X}}</ref> [[گيورگ ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي فلسفي ۾، جيتوڻيڪ تخيل کي سندس اڳوڻن جيتري اهميت نه ڏني وئي، پر اهو [[هيگلي مظاهريت]] (فنامنالاجي) جي دفاع لاءِ شروعاتي نقطو بڻيو. هيگل تخيل بابت ٻن مختلف طريقن ۾ فرق ڪيو: هڪ '''مظاهرياتي''' تشريح، جيڪا انسان جي جيئري [[تجربو|تجربي]] ۽ [[شعور]] تي ڌيان ڏئي ٿي؛ ۽ ٻي '''سائنسي-قياسي''' تشريح، جيڪا تخيل جي [[فطرت]] ۽ ڪردار کي منظم ۽ نظرياتي انداز ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last=Bates |first=Jennifer |title=Hegel's Theory of Imagination |date=2004 |publisher=State University of New York Press |doi=10.1353/book4857 |isbn=978-0-7914-8445-6}}</ref> === جديد دور === 1913ع کان 1916ع جي وچ ۾ [[ڪارل يونگ]] "[[فعال تخيل]]" (''ايڪٽو اميجينيشن'') جو تصور پيش ڪيو ۽ ان کي نفسياتي علاج (سائيڪوٿراپي) ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book |title=The Art of C.G. Jung |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |year=2019 |isbn=978-0-393-25487-7 |editor1-last=Hoerni |editor1-first=Ulrich |page=260 |editor2-last=Fischer |editor2-first=Thomas |editor3-last=Kaufmann |editor3-first=Bettina}}</ref> [[ڪارل يونگ|يونگ]] جي نظر ۾، [[فعال تخيل]] اڪثر [[خواب]]ن ۽ تخيل يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) وسيلي انسان جي تخليقي ذات سان ڪم ڪرڻ تي مشتمل هوندو آهي. هي [[مراقبو]] جي هڪ اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ انسان جي [[لاشعور]] جا مواد [[تصوير]]ن، [[بيانيي]]ن يا جدا وجودن جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، ۽ اهڙيءَ طرح [[شعور|شعوري]] "انا" (ايگو) ۽ لاشعور جي وچ ۾ هڪ پل جو ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jung |first=C. G.Hg |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781400866854/html |title=Jung on Active Imagination |date=1997-12-31 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-6685-4 |doi=10.1515/9781400866854}}</ref> {{see also|فعال تخيل}} [[البرٽ آئنسٽائن]] جو مشهور قول آهي: "تخيل... [[علم]] کان وڌيڪ اهم آهي. علم محدود آهي، جڏهن ته تخيل سڄي دنيا کي پنهنجي گهيري ۾ آڻي ٿو."<ref>{{Cite book |last=The Saturday Evening Post |url=http://archive.org/details/WhatLifeMeansToEinstein |title=What Life Means to Einstein An Interview by George Sylvester Viereck |date=1929-10-26}}</ref> [[نيڪولا ٽيسلا]] تخيل بابت لکيو: {{Quotation|جڏهن مون کي ڪو خيال ايندو آهي ته مان فوري طور ان کي پنهنجي تخيل ۾ تعمير ڪرڻ شروع ڪندو آهيان. مان ان جي بناوت ۾ تبديليون آڻيندو آهيان، بهتريون ڪندو آهيان ۽ ان اوزار کي پنهنجي ذهن ۾ هلائيندو آهيان. مون لاءِ ڪو فرق ناهي ته مان پنهنجي ٽربائن کي ذهن ۾ هلائيندس يا پنهنجي ورڪشاپ ۾ آزمائيندس. مان اهو به محسوس ڪري سگهندو آهيان ته اها توازن کان ٻاهر آهي يا نه. ٻنهي حالتن ۾ نتيجا ساڳيا هوندا آهن. اهڙيءَ ريت مان ڪنهن شيءِ کي هٿ لائڻ کان سواءِ ئي ڪنهن تصور کي تيزيءَ سان ترقي ڏئي مڪمل بڻائي سگهندو آهيان.<ref>{{Cite book |last=Tesla |first=Nikola |url=http://archive.org/details/myinventionsauto0000tesl |title=My inventions: the autobiography of Nikola Tesla |date=1982 |publisher=Williston, Vt. : Hart Bros. |others=Internet Archive |isbn=978-0-910077-00-2}}</ref>}} تخيل جي [[مظاهريت (فلسفو)|مظاهرياتي]] (فنامنالاجيڪل) تشريح [[ژان پال سارتر]] جي 1940ع واري ڪتاب ''[[دي اميجنري (طنز)|تخيلي: تخيل جي مظاهرياتي نفسيات]]'' (ليماجينئير: سائيڪالوجي فينومينالوجيڪ دي لِماجيناسيون) ۾ ملي ٿي، جيڪو ''دي سائيڪولاجي آف دي اميجينيشن'' جي نالي سان پڻ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ [[ژان پال سارتر|سارتر]] تخيل بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب تخيلي شيون ماضي جي تاثرن ۽ نئين ڄاڻ جي ميلاپ مان وجود ۾ اچن ٿيون. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته تخيل جو وجود انساني [[شعور]] جي ماهيت بابت ڇا ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |title=The Psychology of the Imagination |publisher=Psychology Press |year=1972 |isbn=978-0-415-11954-2 |location=London |oclc=34102867 |orig-date=1940}}</ref> سارتر جي خيالن جي بنياد تي پوءِ ايندڙ مفڪرن هن تصور کي [[سماجيات]] تائين وڌايو ۽ [[سماجي تخيل]] (اميجنري) ۽ تخيل جي [[وجوديات]] (آنٽولاجي) جهڙا نظريا پيش ڪيا.<ref>John B. Thompson, ''Studies in the Theory of Ideology'' (1984) p. 6</ref><ref name="auto1">John R. Searle, ''The Construction of Social Reality'' (Penguin 1996) p. 4</ref> === ثقافتي تناظر === تخيل ڪيترين ئي ثقافتن ۾ هڪ مڃيل تصور رهيو آهي ۽ اڄ به آهي، خاص طور [[مذهب|مذهبي]] تناظر ۾، جتي ان کي ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي جيڪا [[تصوير]]ون يا ذهني صورتون تخليق ڪري ٿي.<ref name=":33">{{Cite book |title=Imagination: Cross-Cultural Philosophical Analyses |date=2019 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-350-05013-6 |pages=13–15|doi=10.5040/9781350050167 }}</ref> [[ٻڌ مت]] جي جمالياتي فڪر ۾ تخيل [[مذهبي عمل]] جو هڪ بنيادي جز آهي، خاص طور [[تصور سازي]] (وزيوئلائيزيشن) جي عملن ۾. انهن ۾ [[ٻڌ]] جي جسم جو ذهني تصور، آسماني ٻڌن ۽ ٻڌ-ميدانن (جهڙوڪ پاڪ ڀونين ۽ [[منڊالا]]ن) جو تصور، ۽ مذهبي [[تصوير]]ن سان عقيدتمند وابستگي شامل آهي.<ref>{{Cite book |last=Copp |first=Paul |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.7312/copp16270/html |title=The Body Incantatory: Spells and the Ritual Imagination in Medieval Chinese Buddhism |date=2014-12-31 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-16270-8 |doi=10.7312/copp16270}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dalton |first=Jacob P. |title=Conjuring the Buddha |date=2023-01-16 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/dalt20582 |isbn=978-0-231-55618-7}}</ref> [[ژوانگ زو]] جي [[تائوازم|تائوي فلسفي]] ۾ تخيل کي هڪ پيچيده ذهني عمل سمجهيو ويو آهي، جنهن کي [[ادراڪ]] جي هڪ اهم صورت طور اهميت ڏني وڃي ٿي. همدردي ([[همدردي]]) جي بنياد تي ان جي حمايت ڪئي وڃي ٿي، پر خالص [[عقل]] جي نقطهٔ نظر کان ان کي رڳو ذهني پيشڪش يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) قرار ڏنو وڃي ٿو.<ref name=":33" /> == نفسياتي تحقيق ۾ == === يادگيري === {{see also|ذھني تصوير|تصور}} [[يادگيري]] ۽ [[ذهني تصوير]] تخيل جي عمل سان لاڳاپيل ٻه ذهني سرگرميون آهن، جيڪي هڪ ٻئي تي اثرانداز ٿينديون آهن.<ref name="Long">{{Cite journal |last=Long |first=Priscilla |date=2009-12-01 |title=My Brain On My Mind |url=https://theamericanscholar.org/my-brain-on-my-mind/ |journal=The American Scholar}}</ref> [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مان معلوم ٿيو آهي ته ياد ڪرڻ ۽ تخيل ڪرڻ دوران دماغ جا ساڳيا حصا سرگرم ٿيندا آهن.<ref name="Long" /> عام خيالن جي يادگيري جي ڀيٽ ۾ نون يا پراڻن اصل خيالن جي تخليق دوران به ٻنهي [[پيرا هپپوڪيمپل]] ۽ [[ميڊيل پري فرنٽل ڪورٽيڪس]] (mPFC) ۾ هڪجهڙو سرگرميءَ جو نمونو ڏٺو ويو آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نون خيالن جي تعمير لاءِ اهي ئي عمل استعمال ٿيندا آهن، جيڪي [[واقعاتي يادگيري]] مان اصل تجربن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ ۾ ڪم ايندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Benedek |first1=Mathias |last2=Schües |first2=Till |last3=Beaty |first3=Roger E. |last4=Jauk |first4=Emanuel |last5=Koschutnig |first5=Karl |last6=Fink |first6=Andreas |last7=Neubauer |first7=Aljoscha C. |date=2018-02-01 |title=To create or to recall original ideas: Brain processes associated with the imagination of novel object uses |journal=Cortex |volume=99 |pages=93–102 |doi=10.1016/j.cortex.2017.10.024 |issn=0010-9452 |pmc=5796649 |pmid=29197665}}</ref> تخيل [[ڪوڙي يادگيري]] جي ٺهڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. مثال طور، جڏهن شرڪت ڪندڙن کي خريداري مرڪز ۾ گم ٿيڻ بابت هڪ بيان پڙهڻ ۽ پوءِ ان واقعي کي ذهن ۾ آڻي لکت ۾ بيان ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو ماڻهن بعد ۾ ان واقعي کي پنهنجي حقيقي يادگيري طور بيان ڪيو، جيتوڻيڪ اهو ڪڏهن پيش ئي نه آيو هو.<ref>{{Cite journal |last=Loftus |first=Elizabeth F. |date=May 1993 |title=The reality of repressed memories. |url=https://doi.apa.org/doi/10.1037/0003-066X.48.5.518 |journal=American Psychologist |language=en |volume=48 |issue=5 |pages=518–537 |doi=10.1037/0003-066X.48.5.518 |pmid=8507050 |issn=1935-990X|url-access=subscription }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته تخيل ۽ يادگيري ٻنهي ۾ دماغ جا ساڳيا علائقا، خاص طور [[ذهني تصوير]] سان لاڳاپيل حصا، سرگرم ٿيندا آهن. هڪ [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مطالعي ۾ ڏٺو ويو ته جن ماڻهن لفظي اشارن کان پوءِ شين جو ذهني تصور ڪيو، انهن مان ڪي بعد ۾ غلط نموني اهو سمجهڻ لڳا ته انهن اهي شيون حقيقت ۾ ڏٺيون هيون.<ref>{{Cite journal |last1=Gonsalves |first1=Brian |last2=Reber |first2=Paul J. |last3=Gitelman |first3=Darren R. |last4=Parrish |first4=Todd B. |last5=Mesulam |first5=M.-Marsel |last6=Paller |first6=Ken A. |date=October 2004 |title=Neural Evidence That Vivid Imagining Can Lead to False Remembering |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x |journal=Psychological Science |language=en |volume=15 |issue=10 |pages=655–660 |doi=10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x |pmid=15447635 |issn=0956-7976|url-access=subscription }}</ref> اهو [[پريڪيونيس]] ۽ [[هيٺيون پيريئٽل ڪورٽيڪس]] جي وڌيل سرگرمي سان لاڳاپيل هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته تخيل ۽ [[ادراڪ]] جي وچ ۾ موجود اوورليپ يادگيري ۾ بگاڙ آڻي سگهي ٿو. تخيل يادگيري تي ان طريقي سان به اثرانداز ٿئي ٿو، جو ماڻهو ڪنهن تصور ڪيل واقعي جي حقيقي هجڻ بابت وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳن ٿا؛ هن عمل کي [[imagination inflation]] چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Garry |first1=Maryanne |last2=Manning |first2=Charles G. |last3=Loftus |first3=Elizabeth F. |last4=Sherman |first4=Steven J. |date=June 1996 |title=Imagination inflation: Imagining a childhood event inflates confidence that it occurred |url=http://link.springer.com/10.3758/BF03212420 |journal=Psychonomic Bulletin & Review |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=208–214 |doi=10.3758/BF03212420 |pmid=24213869 |issn=1069-9384}}</ref> جڏهن ماڻهو ڪنهن اهڙي واقعي جو گهڻو واضح تصور ڪن ٿا، جنهن بابت شروعات ۾ سندن يقين هوندو آهي ته اهو پيش نه آيو هو، ته پوءِ هو بنا ثبوت جي به ان کي حقيقي سمجهڻ لڳن ٿا. اهڙيءَ ريت تخيل حقيقي ۽ تصور ڪيل تجربن جي وچ ۾ فرق کي ڌنڌلو ڪري سگهي ٿو. === ادراڪ === [[ژان پياجيه]] موجب، انسان جو [[ادراڪ]] سندس دنيا بابت تصور تي دارومدار رکي ٿو. اهو تصور تخيل جي مدد سان ادراڪن کي اڳ ۾ موجود ذهني تصويرن سان ترتيب ڏيڻ جو نتيجو هوندو آهي. پياجيه هڪ ٻار جو مثال ڏئي ٿو، جيڪو رات جو ڳوٺ ۾ هلندي چوندو آهي ته چنڊ سندس پٺيان اچي رهيو آهي. اهڙيءَ ريت ادراڪن کي دنيا جي تصور سان هم آهنگ ڪيو ويندو آهي ته جيئن اهي بامعنيٰ بڻجن، ۽ ان عمل لاءِ تخيل ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Piaget |first=J. |title=The child's conception of the world |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1967 |location=London |translator-last1=Tomlinson |translator-first1=J. |translator-last2=Tomlinson |translator-first2=A.}}</ref> === دماغي سرگرمي === [[نيوڪورٽيڪس]] ۽ [[ٿيلامس]] تخيل سميت دماغ جي ٻين اهم ڪمن، جهڙوڪ [[شعور]] ۽ [[تجريدي سوچ]]، جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. تخيل دوران دماغ جا ڪيترائي نظام، جن ۾ [[جذبا]]، [[يادگيري]] ۽ [[سوچ]] شامل آهن، گڏجي ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Abraham |first=Anna |date=2016-10-06 |title=The imaginative mind |journal=Human Brain Mapping |volume=37 |issue=11 |pages=4197–4211 |doi=10.1002/hbm.23300 |pmid=27453527 |pmc=6867574 |issn=1065-9471}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hustvedt |first=Siri |date=January 2011 |title=Three Emotional Stories: Reflections on Memory, the Imagination, Narrative, and the Self |journal=Neuropsychoanalysis |volume=13 |issue=2 |pages=187–196 |doi=10.1080/15294145.2011.10773674 |issn=1529-4145}}</ref> [[بصري ذهني تصوير]] سان لاڳاپيل دماغي نيٽ ورڪ [[فرنٽل ڪورٽيڪس]] کان وٺي حسي علائقن تائين پکڙيل هوندو آهي ۽ [[ڊفالٽ موڊ نيٽورڪ]] سان به اوورليپ ڪندو آهي. اهو عمل گهڻي حد تائين حسي ادراڪ جي ڪمزور صورت وانگر ڪم ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Pearson |first=Joel |date=October 2019 |title=The human imagination: the cognitive neuroscience of visual mental imagery |url=https://www.nature.com/articles/s41583-019-0202-9 |journal=Nature Reviews Neuroscience |language=en |volume=20 |issue=10 |pages=624–634 |doi=10.1038/s41583-019-0202-9 |pmid=31384033 |issn=1471-003X|url-access=subscription }}</ref> هڪ [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مطالعي ۾، شرڪت ڪندڙن کي پيچيده بصري شڪلين جو تصور ڪرڻ، انهن کي ذهني طور ٽڪرن ۾ ورهائڻ يا گڏيل شڪل ۾ ملائڻ لاءِ چيو ويو. ان دوران سندن دماغ جي [[آڪسيپيٽل لوب]]، [[فرنٽوپيريئٽل]]، [[پوسٽيرير پيريئٽل]]، [[پريڪيونيس]] ۽ [[ڊورسوليٽرل پري فرنٽل ڪورٽيڪس]] وارن علائقن ۾ سرگرمي ڏٺي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Schlegel |first1=Alexander |last2=Kohler |first2=Peter J. |last3=Fogelson |first3=Sergey V. |last4=Alexander |first4=Prescott |last5=Konuthula |first5=Dedeepya |last6=Tse |first6=Peter Ulric |date=16 September 2013 |title=Network structure and dynamics of the mental workspace |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=110 |issue=40 |pages=16277–16282 |bibcode=2013PNAS..11016277S |doi=10.1073/pnas.1311149110 |issn=0027-8424 |pmc=3791746 |pmid=24043842 |doi-access=free}}</ref> === ٻارن ۾ ادراڪي واڌ ويجهه === تخيل ٻارن جي ذهني، جذباتي ۽ سماجي [[ارتقائي نفسيات|واڌ ويجهه]] لاءِ انتهائي اهم آهي. ٻار اڪثر [[خيالي راند]] ۾ مشغول رهندا آهن، جتي هو [[ڪردار ادا ڪرڻ]]، شين کي علامتي طور استعمال ڪرڻ ۽ ٻين طريقن سان تصوراتي حالتون تخليق ڪري انهن کي عملي صورت ڏيندا آهن. اهڙي سرگرمي نون [[ادراڪ]]ي ڍانچن ۽ صلاحيتن جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪندي آهي، ۽ [[ٻولي]]، سماجي لاڳاپن ۽ ٻين ماڻهن جي نقطهٔ نظر کي سمجهڻ جهڙين صلاحيتن کي هٿي ڏيندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fink |first=Robert S. |date=December 1976 |title=Role of Imaginative Play in Cognitive Development |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.1976.39.3.895 |journal=Psychological Reports |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=895–906 |doi=10.2466/pr0.1976.39.3.895 |issn=0033-2941|url-access=subscription }}</ref> تخيل ابتدائي پڙهڻ جي صلاحيت جي ترقي ۾ پڻ مددگار آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ٻارن کي متن کي سمجهڻ، ان کي نون حالتن تي لاڳو ڪرڻ، ۽ [[ڪردار ادا ڪرڻ]] يا جسماني حرڪت ذريعي ان جي معنيٰ ڳولڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Nehal |first1=Mitasha |last2=Rule |first2=Peter N. |date=2018-06-27 |title=Imaginative play and reading development among Grade R learners in KwaZulu-Natal: An ethnographic case study |url=https://sajce.co.za/index.php/sajce/article/view/518 |journal=South African Journal of Childhood Education |volume=8 |issue=1 |doi=10.4102/sajce.v8i1.518 |issn=2223-7682|doi-access=free }}</ref> تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته [[خيالي راند]] [[جذباتي خود ضابطو]] جي ترقي سان لاڳاپيل آهي. جيڪي ٻار، خاص طور سنڀاليندڙن سان گڏ، اهڙين راندين ۾ حصو وٺندا آهن، انهن ۾ جذبات تي ضابطو رکڻ جون صلاحيتون وڌيڪ بهتر هونديون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Galyer |first1=Karma T. |last2=Evans |first2=Ian M. |date=January 2001 |title=Pretend Play and the Development of Emotion Regulation in Preschool Children |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0300443011660108 |journal=Early Child Development and Care |language=en |volume=166 |issue=1 |pages=93–108 |doi=10.1080/0300443011660108 |issn=0300-4430|url-access=subscription }}</ref> اهڙيءَ طرح [[خيالي راند]] [[انتظامي عملن]] (ايگزيڪيوٽو فنڪشنز) کي پڻ مضبوط ڪري ٿي، جيڪي جذباتي ۽ ادراڪي ٻنهي قسمن جي ضابطي سان لاڳاپيل آهن، ۽ گڏوگڏ [[سماج دوست روين]] جي واڌ ويجهه ۾ به مددگار ثابت ٿئي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Bauer |first1=Rebecca H. |last2=Gilpin |first2=Ansley T. |last3=Thibodeau-Nielsen |first3=Rachel B. |date=December 2021 |title=Executive functions and imaginative play: Exploring relations with prosocial behaviors using structural equation modeling |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2211949321000168 |journal=Trends in Neuroscience and Education |language=en |volume=25 |article-number=100165 |doi=10.1016/j.tine.2021.100165|pmid=34844695 |url-access=subscription }}</ref> === فيصلا سازي === تخيل [[فيصلا سازي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماڻهن کي مختلف حالتن ۽ انهن جي ممڪن نتيجن جو ذهني جائزو وٺڻ جي قابل بڻائي ٿو. ان جي ذريعي ماڻهو پنهنجي چونڊن جا نتيجا اڳواٽ تصور ڪري، متبادل رستا پرکي، ۽ خطري جو اندازو لڳائي سگهن ٿا، بغير انهن حالتن کي عملي طور آزمائڻ جي. اهڙي صلاحيت [[مسئلو حل ڪرڻ]] کي بهتر بڻائي ٿي ۽ وڌيڪ ڄاڻ تي ٻڌل فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Nanay |first=Bence |date=February 2016 |title=The Role of Imagination in Decision-Making |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/mila.12097 |journal=Mind & Language |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=127–143 |doi=10.1111/mila.12097 |issn=0268-1064|url-access=subscription }}</ref> تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته مستقبل جي ممڪن نتيجن جو ذهني تصور ماڻهن ۾ وڌيڪ [[صبر]] پيدا ڪري سگهي ٿو. جڏهن شرڪت ڪندڙن کي فيصلا ڪرڻ کان اڳ مستقبل جي نتيجن جو تصور ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته انهن وڌيڪ صبر ۽ سوچي سمجهي چونڊون ڪيون.<ref>{{Cite journal |last1=Jenkins |first1=Adrianna C. |last2=Hsu |first2=Ming |date=July 2017 |title=Dissociable Contributions of Imagination and Willpower to the Malleability of Human Patience |journal=Psychological Science |language=en |volume=28 |issue=7 |pages=894–906 |doi=10.1177/0956797617698133 |issn=0956-7976 |pmc=5507764 |pmid=28504898}}</ref> === ذهني صحت === مختلف تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته تخيل [[ڀلائي]] ۽ [[ذهني صحت]] تي اثرانداز ٿئي ٿو. مقصد تي ٻڌل تخيل، جنهن ۾ ماڻهو پنهنجي ذاتي مقصدن کي حاصل ڪرڻ جو ذهني تصور ڪن ٿا، وڌيڪ ذهني سڪون ۽ گهٽ [[ڊپريشن]] سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Gamble |first1=Beau |last2=Tippett |first2=Lynette J. |last3=Moreau |first3=David |last4=Addis |first4=Donna Rose |date=July 2021 |title=The Futures We Want: How Goal-Directed Imagination Relates to Mental Health |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702620986096 |journal=Clinical Psychological Science |language=en |volume=9 |issue=4 |pages=732–751 |doi=10.1177/2167702620986096 |hdl=2292/65008 |issn=2167-7026|url-access=subscription }}</ref> ساڳيءَ طرح، مثبت نتيجن جو ذهني تصور ڪرڻ تي ٻڌل علاج [[اميد]] وڌائڻ، [[پريشاني]] ۽ منفي جذبات گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Murphy |first1=Susannah E. |last2=Clare O'Donoghue |first2=M. |last3=Drazich |first3=Erin H.S. |last4=Blackwell |first4=Simon E. |last5=Christina Nobre |first5=Anna |last6=Holmes |first6=Emily A. |date=November 2015 |title=Imagining a brighter future: The effect of positive imagery training on mood, prospective mental imagery and emotional bias in older adults |journal=Psychiatry Research |language=en |volume=230 |issue=1 |pages=36–43 |doi=10.1016/j.psychres.2015.07.059 |pmc=4593863 |pmid=26235478}}</ref> نفسياتي علاج ۾ تخيل جي هڪ مشهور ٽيڪنڪ [[تصويري ٻيهر ترتيب]] (اميجري ري اسڪرپٽنگ) آهي، جنهن ۾ ماڻهو تڪليف ڏيندڙ يادگيرين کي ذهن ۾ ٻيهر تخليق ڪري انهن کي وڌيڪ مثبت انجام سان بدلائيندا آهن، جنهن سان [[پريشاني]]، [[ڊپريشن]] ۽ [[صدمي کان پوءِ واري ذهني دٻاءُ جي بيماري]] (PTSD) جون علامتون گهٽجي سگهن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Arntz |first=Arnoud |date=April 2012 |title=Imagery Rescripting as a Therapeutic Technique: Review of Clinical Trials, Basic Studies, and Research Agenda |journal=Journal of Experimental Psychopathology |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.5127/jep.024211 |issn=2043-8087|url-access=subscription }}</ref> بهرحال، جيڪڏهن تخيل جو ضابطو نه رهي، ته اهو نفسياتي تڪليف جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو. تخيل جي عمل ۾ بگاڙ [[شيزوفرينيا]] جي دائري واريون بيماريون ۾ عام ڏٺو ويو آهي، جتي اهو ذاتي سڃاڻپ ۽ حقيقت جي ادراڪ ۾ تبديليون آڻي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Rasmussen |first1=Andreas Rosén |last2=Raballo |first2=Andrea |last3=Preti |first3=Antonio |last4=Sæbye |first4=Ditte |last5=Parnas |first5=Josef |date=2022-01-17 |title=Anomalies of Imagination, Self-Disorders, and Schizophrenia Spectrum Psychopathology: A Network Analysis |journal=Frontiers in Psychiatry |volume=12 |article-number=808009 |doi=10.3389/fpsyt.2021.808009 |doi-access=free |issn=1664-0640 |pmc=8801416 |pmid=35111092}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gozé |first1=Tudi |last2=Fazakas |first2=Istvan |date=2020 |title=Imagination and Self Disorders in Schizophrenia: A Review |journal=Psychopathology |language=en |volume=53 |issue=5–6 |pages=264–273 |doi=10.1159/000509488 |pmid=33059352 |issn=0254-4962}}</ref> اهڙيءَ طرح [[حد کان وڌيڪ خيالي خواب ڏسڻ]] (ميل ايڊاپٽنگ ڊي ڊريمنگ) به تخيل جي غير متوازن صورت آهي، جنهن ۾ ماڻهو انتهائي واضح ۽ لت جهڙي خيالي دنيا ۾ رهڻ لڳن ٿا. تحقيق مطابق اها حالت جذباتي ۽ روزمرهه جي ڪارڪردگي ۾ نمايان تڪليف سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Shanbhag |first1=Trusha |last2=Pothiyil |first2=Dan Isaac |date=November 2024 |title=A Cognitive Approach to Maladaptive Daydreaming |journal=Indian Journal of Psychological Medicine |language=en |volume=46 |issue=6 |pages=585–588 |doi=10.1177/02537176241236898 |issn=0253-7176 |pmc=11558703 |pmid=39545109}}</ref> ``` == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] jsee4i2bwbp72j01ax8vswsi9glalu5 394511 394510 2026-07-15T09:32:04Z Intisar Ali 8681 394511 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==تصوري تاريخ== ===قديم دور=== قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو ''فانتاسيا'' (''phantasia'') چوندا هئا، کي [[ذهني تصوير]]ن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Pätzold |first=Deltev |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=153–159, 172–173 |chapter=Imagination in Descartes' Meditations |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڊي اينيما]]'' ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ [[تصوير]] پيدا ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} On the Soul by Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.3.iii.html |access-date=2024-07-04 |website=classics.mit.edu}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/suppl4.html |access-date=2024-06-10 |website=plato.stanford.edu |language=en}}</ref> هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، [[خواب]]ن ۽ [[يادگيري]] سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.<ref name=":5" /> [[افلاطون]] پنهنجي ڪتاب ''[[فائليبس]]'' ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.<ref>{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Philebus by Plato |url=http://classics.mit.edu/Plato/philebus.html |access-date=2024-07-30 |website=classics.mit.edu}}</ref> پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Cocking |first=John |editor-first1=Penelope |editor-last1=Murray |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203980811/imagination-john-cocking-penelope-murray-penelope-murray |title=Imagination: A Study in the History of Ideas |date=1991-12-12 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-98081-1 |location=London |pages=1, 8, 105–106 |doi=10.4324/9780203980811}}</ref> يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي [[ادراڪ]] ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل [[حواس]] ۽ [[عقل]] جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.<ref name=":5" /> سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> ===وچون دور=== [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ تخيل جو تصور [[مذهب]]، [[ادب]]، [[فن]] ۽ خاص طور [[شاعري]] سان ويجهڙائي رکندڙ هو.<ref name=":2">{{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=The medieval imagination |date=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47084-9 |location=Chicago}}</ref> ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.<ref name=":6">{{Cite journal |last=Sumillera |first=Rocío G. |date=2016 |title=From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity |journal=Parergon |volume=33 |issue=3 |pages=17–42 |doi=10.1353/pgn.2016.0129 |issn=1832-8334}}</ref> اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.<ref name=":4" /><ref name=":9">Castor, G. (1964). ''Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology''.</ref> هن تصور جو هڪ مشهور مثال [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' جي ڪهاڻي ''[[دي مين آف لاز ٽيل]]'' ۾ ملي ٿو، جتي هو ”[[ذهن جي اک]]“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.<ref name=":10">{{Cite web |title=Man of Lawes Tale |url=http://metaphors.lib.virginia.edu/metaphors/8723 |access-date=2024-07-28 |website=metaphors.lib.virginia.edu}}</ref><ref name=":11">{{cite book |last=Chaucer |first=Geoffrey |title=The Canterbury Tales |publisher=University Correspondence College Press |editor-last=Wyatt |editor-first=A.J. |location=London |at=Lines 550–553 |chapter=The Man of Laws Tale |orig-date={{circa|1387}}}}</ref> وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا [[يادگيري]] ۽ [[عام احساس]] سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا [[ادراڪ]] مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-renaissance-philosophy/56DCEA40CA07B949448B608C47B2B670 |title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy |date=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-25104-4}}</ref><ref name=":27">{{Cite book |last=Kooij |first=Suzanne |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |chapter=Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France}}</ref> اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن [[خواب]]ن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.<ref name=":6" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Orobitg |first=Christine |title=Cervantes and the early modern mind |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-78547-1 |pages=98–105 |chapter=Wit, Imagination, and the Goat}}</ref> [[File:13th-century unknown painters - Legendary Creatures - WGA19736.jpg|thumb|وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.]] جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.<ref name=":27" /> مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.<ref name=":12">{{Cite book |last=Harvey |first=E. Ruth |title=The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance |date=1975 |publisher=Warburg Institute |isbn=978-0-85481-051-2}}</ref> {{see also|فرشتن جي فن ۾ عڪاسي}} وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=":13">{{Cite book |last=Bovey |first=Alixe |title=Monsters and grotesques in medieval manuscripts |date=2002 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8512-2}}</ref> اهڙي عڪاسي [[فرشتو|فرشتن]]، [[شيطان|شيطانن]]، [[دوزخ]]، [[قيامت]] ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === نشاةِ ثانيہ ۽ شروعاتي جديد دور === [[نشاةِ ثانيہ]] جي دور ۾ قديم يوناني ۽ رومي متنن جي ٻيهر دريافت ۽ انساني عظمت جي واکاڻ تي زور ڏنو ويو، پر ان دور جي عالمن "تخيل" جي نظرياتي سمجهاڻيءَ ۾ نمايان اضافو نه ڪيو.<ref name=":4" /><ref name=":7" /> مثال طور [[مارسيليو فيچينو]] [[چترڪاري]]، [[مجسمه سازي]] ۽ [[شاعري]] جهڙين فني تخليقن کي انساني [[تخليقيت]] جون خاص يا امتيازي صورتون نه سمجهندو هو، ۽ نه ئي هن تخليقيت کي تخيل جي قوت سان منسوب ڪيو. ان جي بدران، [[مارسيليو فيچينو|فيچينو]] جو خيال هو ته تخيل اهو ذريعو آهي، جنهن وسيلي [[الاهي مداخلت]] [[تصوير]]ن جي صورت ۾ بصيرت منتقل ڪري ٿي، جيڪا آخرڪار [[فن]] جي تخليق کي ممڪن بڻائي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":14">{{Cite thesis |last=Frisvold |first=Nicholaj de Mattos |date=2013-01-01 |title=Marsilio Ficino and His Platonic Psychology |type=Dissertation |publisher=Norwegian University of Science and Technology |url=https://www.academia.edu/43906757}}</ref> [[File:Gustave Doré - Miguel de Cervantes - Don Quixote - Part 1 - Chapter 1 - Plate 1 "A world of disorderly notions, picked out of his books, crowded into his imagination".jpg|thumb|[[ڊان ڪئخوتي]]، سورمن جي داستانن جي ڪتابن ۾ محو.]] تنهن هوندي به، [[انسانيت پسندي|انسانيت پسند]] مفڪرن جو وڌو ويو بنياد پوءِ ايندڙ فلسفين لاءِ تخيل ۽ [[تخليقيت]] جي وچ ۾ لاڳاپي کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.<ref name=":0" /> [[شروعاتي جديد دور]] جي فلسفين تخيل کي اهڙي صلاحيت يا وصف طور ڏسڻ شروع ڪيو، جيڪا ڪنهن فرد ۾ موجود ٿي سگهي ٿي. [[ميگوئل ڊي سروانتس]]، جيڪو هسپانوي طبيب ۽ فلسفي [[خوان هورتي ڊي سان خوان]] کان متاثر هو، پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊان ڪئخوتي]] کي تخليق ڪيو، جيڪو [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] جي "ايجاد سان ڀرپور ذهن" واري تصور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=de Iriarte |first=Mauricio |title=El Ingenioso hidalgo y el Examen de ingenios: (qué debe Cervantes al Dr. Huarte de San Juan) |journal=Revista internacional de los estudios vascos |language=Spanish |volume=24 |issue=4 |pages=499–522}}</ref><ref>{{Cite book |last=Green |first=Otis H. |title=The literary mind of medieval & Renaissance Spain: essays |date=1970 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-1204-6 |series=Studies in Romance languages |location=Lexington}}</ref> ان دور ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙي ذهانت عام طور انهن ماڻهن ۾ هوندي آهي، جن وٽ تخيل سندن ''ingenium'' ({{langx|es|ingenio}}؛ [[عقل]] يا ذهني صلاحيت جي ويجهو مفهوم) جو سڀ کان نمايان جزو هوندو آهي.<ref name=":8">{{Cite book |last=Huarte de San Juan |first=Juan |title=The examination of mens wits. |year=1594 |location=London |pages=69–70, 103 |translator-last=Carew |translator-first=Richard}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":17">{{Cite journal |last=Orobitg |first=Christine |date=2014-07-01 |title=Del Examen de ingenios de Huarte a la ficción cervantina, o cómo se forja una revolución literaria |url=https://journals.openedition.org/criticon/700 |journal=Criticón |language=es |issue=120–121 |pages=23–39 |doi=10.4000/criticon.700 |issn=0247-381X}}</ref><ref name=":18">{{Cite journal |last=Mestre Zaragozá |first=Marina |date=2018-08-29 |title=Les métiers de l'imagination dans l'Examen de ingenios para las ciencias de Huarte de San Juan |url=https://journals.openedition.org/crmh/15497 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes. Journal of medieval and humanistic studies |language=fr |issue=35 |pages=339–364 |doi=10.4000/crm.15497 |issn=2115-6360|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي جديد دور جي فلسفين تخيل کي هڪ فعال ۽ [[ادراڪ]]ي صلاحيت طور به تسليم ڪرڻ شروع ڪيو، جيتوڻيڪ ان کي بنيادي طور [[حسي ادراڪ]] ({{langx|la|sensus}}) ۽ خالص فهم ({{langx|la|intellectio pura}}) جي وچ ۾ واسطي طور ڏٺو ويندو هو.<ref name=":4" /> [[ريني ڊيڪارٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[پهرين فلسفي بابت تأملات]]'' (1641ع) ۾ تخيل کي اهڙي قوت طور بيان ڪيو، جيڪا جسماني شين تي فعال ڌيان ڏئي ٿي، پر ساڳئي وقت مختلف حواسن مان ايندڙ اثرن تي غيرفعال نموني ڀاڙي ٿي.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Clarke |first=Desmond M. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm52878350 |title=Descartes's theory of mind |date=2003 |publisher=Clarendon Press; Oxford University Press |isbn=978-0-19-926123-9 |location=Oxford : Oxford; New York |oclc=ocm52878350}}</ref><ref name=":20">{{Citation |last=Newman |first=Lex |title=Descartes' Epistemology |date=2023 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/descartes-epistemology/ |access-date=2024-07-29 |edition=Winter 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> [[ٿامس هابز]] جي تحريرن ۾ تخيل انساني [[ادراڪ]] جو هڪ بنيادي عنصر بڻجي ويو.<ref name="RuncoAlbert">{{cite book |author-last1=Runco |author-first1=Mark A. |title=The Cambridge Handbook of Creativity |author-last2=Albert |author-first2=Robert S. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-73025-9 |editor-last1=Kaufman |editor-first1=James C. |editor-link1=James C. Kaufman |chapter=Creativity Research |editor-last2=Sternberg |editor-first2=Robert J. |chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_x7r7 |chapter-url-access=registration}}</ref> سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران "تخيل" جو مفهوم [[شروعاتي جديد دور]] جي شهري زندگيءَ جي ڪيترن ئي شعبن تائين ڦهلجي ويو.<ref name=":21">{{Cite book |last=Crane |first=William G. |title=Wit and Rhetoric in the Renaissance |date=1937-12-31 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/cran94640}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last1=Marr |first1=Alexander |title=Logodaedalus |last2=Garrod |first2=Raphaële |last3=Marcaida |first3=José Ramón |last4=Oosterhoff |first4=Richard J. |date=2018-10-02 |publisher=University of Pittsburgh Press |doi=10.2307/j.ctvcb5c95 |isbn=978-0-8229-8630-0}}</ref> [[خوان لوئيس ويويس]] تخيل ۽ [[خطابت]] جي مهارتن جي وچ ۾ لاڳاپي ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref>{{Cite book |last=Mack |first=Peter |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=59–60 |chapter=Early Modern Ideas of Imagination: The Rhetoric Tradition |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] هن خيال کي وڌيڪ وسيع ڪندي تخيل کي انهن سڀني علمن سان وابسته ڪيو، جن ۾ "شڪلون، مناسبت، هم آهنگي ۽ تناسب" ضروري هجن، جهڙوڪ [[طب]] ۽ جنگي فن.<ref name=":8" /><ref name=":23">{{Cite journal |last=Arrizabalaga |first=Jon |date=2018-08-29 |title=La medicina en Huarte de San Juan. Práctica clínica versus filosofía natural1 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes |issue=35 |pages=405–426 |doi=10.4000/crm.15521 |issn=2115-6360}}</ref><ref name=":24">{{Cite journal |last1=Arrizabalaga |first1=Jon |last2=Giordano |first2=Maria Laura |date=2020-12-30 |title=Cristianismo paulino en Huarte de San Juan: meritocracia y linaje en el Examen de ingenios para las ciencias (Baeza 1575, 1594) |journal=Hispania Sacra |volume=72 |issue=146 |pages=363–375 |doi=10.3989/hs.2020.025 |issn=1988-4265|hdl=10261/235630 |hdl-access=free }}</ref> ان کان سواءِ [[گليليو گليلي]] تخيل کي [[ذهني تجربو|ذهني تجربن]] (thought experiments) ۾ استعمال ڪيو، جهڙوڪ پڙهندڙن کان اهو تصور ڪرائڻ ته گُليل مان ڇڏايل پٿر ڪهڙي رخ ۾ اڏامندو.<ref name=":25">{{cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |title=1543 and All That: Image and Word, Change and Continuity in the Proto-Scientific Revolution |publisher=Kluwer |year=2000 |isbn=978-0-7923-5913-5 |editor1-last=Freeland |editor1-first=Guy |location=Dordrecht |pages=53–115 |chapter=Diagrammatic reasoning and modelling in the imagination: the secret weapons of the Scientific Revolution |editor2-last=Corones |editor2-first=Anthony |chapter-url=https://web.maths.unsw.edu.au/~jim/imagin.pdf}}</ref> ===روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ=== [[روشن خياليءَ جو دور]] دوران فلسفيانه بحثن ۾ تخيل جي قوت کي گهڻو ڪري [[تخليقيت]]، خاص طور [[جماليات]] سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Kristeller |first1=Paul Oskar |last2=Tatarkiewicz |first2=Wladyslaw |last3=Kasparek |first3=Christopher |date=January 1981 |title=A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics. |journal=The Journal of Philosophy |volume=78 |issue=1 |page=56 |doi=10.2307/2025397 |jstor=2025397 |issn=0022-362X}}</ref> [[وليم ڊف]] انهن پهرين مفڪرن مان هو، جنهن تخيل کي نابغائپ جي هڪ خاص خوبي قرار ڏنو. هن قابليت ۽ نابغائپ ۾ فرق ڪندي دليل ڏنو ته رڳو نابغائپ ئي حقيقي تخليقي جدت پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref name="Dacey">{{cite book |last=Dacey |first=John |title=Encyclopedia of Creativity |publisher=[[Elsevier]] |year=1999 |isbn=978-0-12-227076-5 |editor-last1=Runco |editor-first1=Mark A. |volume=1 |chapter=Concepts of Creativity: A history |editor-last2=Pritzer |editor-first2=Steven R.}}</ref> [[سيميوئل ٽيلر ڪولرج]] تخيل (''اميجينيشن'') ۽ خيالي آرائش (''فينسي'') ۾ فرق ڪيو. سندس خيال ۾ تخيل اهڙي حقيقت جو اظهار ڪري ٿو، جيڪا انسان جي روزمره وجود کان مٿانهين خيالي دنيا سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته ''فينسي'' يا تصوراتي آرائش رڳو فني روح جي تخليقي اظهار جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>Gregory, A. P. R. (2003). Coleridge and the conservative imagination. Mercer University Press. p. 59</ref> [[ديدرو جي انسائيڪلوپيڊيا]] جي ''[[پريليمينري ڊسڪورس ٽُو دي انسائيڪلوپيڊيا آف ديدرو|مقدمي]]'' ({{langx|fr|ڊسڪورس پريليمينري ڊيس ايڊيٽورس}}) ۾ [[ژان لوران دالامبير]] تخيل کي [[لطيف فن]] جي تخليقي قوت قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last1=Alembert |first1=Jean Le Rond d' |url=http://archive.org/details/preliminarydisco00jean |title=Preliminary discourse to the Encyclopedia of Diderot |last2=Schwab |first2=Richard N. |last3=Rex |first3=Walter E. |date=1995 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |via=Internet Archive |isbn=978-0-226-13476-5}}</ref> [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[خالص عقل تي تنقيد]]'' (جرمن:ڪريٽيڪ ڊير رائنن فَرنُنفت) ۾ تخيل '''آئن بِلڊُنگس ڪرافٽ''' کي [[وجدان]] جي هڪ صلاحيت قرار ڏنو، جيڪا اهڙيون ذهني پيشڪشون (پريزنٽيشن) پيدا ڪري سگهي ٿي، يعني انهن شين جون حسي نمائندگيون جيڪي سڌيءَ طرح موجود نه هجن.<ref name=":26">{{Cite book |last=Matherne |first=Samantha |title=The Routledge handbook of philosophy of skill and expertise |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-74477-6 |editor-last=Fridland |editor-first=Ellen |series=Routledge handbooks in philosophy |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |chapter=Kant's theory of the imagination |editor-last2=Pavese |editor-first2=Carlotta}}</ref> ڪانٽ تخيل جون ٻه صورتون بيان ڪيون: '''تخليقي تخيل''' (پراڊڪٽو اميجينيشن) ۽ '''ورجائيندڙ تخيل''' (ريپراڊڪٽو اميجينيشن). تخليقي تخيل ڪنهن شيءِ جي ذهني پيشڪش جو بنيادي سرچشمو هوندو آهي، تنهنڪري اهو [[تجربو]] کان به اڳ عمل ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن ته ورجائيندڙ تخيل اڳوڻن [[تجربو|تجربن]] مان حاصل ٿيل پيشڪشن کي ٻيهر ذهن ۾ آڻي، اڳ ۾ حاصل ڪيل حسي ادراڪن کي ياد ڏياريندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kuehn |first=Manfred |url=https://www.cambridge.org/core/books/kant-anthropology-from-a-pragmatic-point-of-view/69EBBC53F8C020D0F28735E62FB62817 |title=Immanuel Kant: Anthropology from a Pragmatic Point of View |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-80956-9 |editor-last=Louden |editor-first=Robert B. |location=Cambridge |pages=Anthro 7:167 |doi=10.1017/cbo9780511809569}}</ref> ڪانٽ جي نظريي تخيل کي [[ادراڪ]]، [[ادراڪ (حسي)|حسي ادراڪ]]، [[جمالياتي]] فيصلي، فني تخليق ۽ [[اخلاق]] سان ڳنڍيو.<ref name=":26" /><ref>{{Cite book |last=Kneller |first=Jane |title=Kant and the Power of Imagination |date=2007-02-08 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511487248 |isbn=978-0-521-85143-5}}</ref> ڪانٽ جي هن تصور [[يوهان گاٽليب فشتي|فشتي]]، [[فريڊرش ولهيلم يوزف شيلنگ|شيلنگ]] ۽ [[رومانويت]] جي مفڪرن لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن تخيل کي هڪ حقيقي تخليقي قوت ۾ تبديل ڪري پيش ڪيو، جيڪا [[نابغائپ]]، ايجاد، تخليقي سرگرمي ۽ [[آزادي]] سان وابسته هئي.<ref>{{Cite journal |last=López-Domínguez |first=Virginia |date=2018-12-22 |title=The Imagination in Kant and Fichte |url=https://journals.openedition.org/ref/952 |journal=Revista de Estud(i)os sobre Fichte |volume=17 |language=en |issue=17 |doi=10.4000/ref.952 |issn=2258-014X}}</ref> [[گيورگ ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي فلسفي ۾، جيتوڻيڪ تخيل کي سندس اڳوڻن جيتري اهميت نه ڏني وئي، پر اهو [[هيگلي مظاهريت]] (فنامنالاجي) جي دفاع لاءِ شروعاتي نقطو بڻيو. هيگل تخيل بابت ٻن مختلف طريقن ۾ فرق ڪيو: هڪ '''مظاهرياتي''' تشريح، جيڪا انسان جي جيئري [[تجربو|تجربي]] ۽ [[شعور]] تي ڌيان ڏئي ٿي؛ ۽ ٻي '''سائنسي-قياسي''' تشريح، جيڪا تخيل جي [[فطرت]] ۽ ڪردار کي منظم ۽ نظرياتي انداز ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last=Bates |first=Jennifer |title=Hegel's Theory of Imagination |date=2004 |publisher=State University of New York Press |doi=10.1353/book4857 |isbn=978-0-7914-8445-6}}</ref> === جديد دور === 1913ع کان 1916ع جي وچ ۾ [[ڪارل يونگ]] "[[فعال تخيل]]" (''ايڪٽو اميجينيشن'') جو تصور پيش ڪيو ۽ ان کي نفسياتي علاج (سائيڪوٿراپي) ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book |title=The Art of C.G. Jung |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |year=2019 |isbn=978-0-393-25487-7 |editor1-last=Hoerni |editor1-first=Ulrich |page=260 |editor2-last=Fischer |editor2-first=Thomas |editor3-last=Kaufmann |editor3-first=Bettina}}</ref> [[ڪارل يونگ|يونگ]] جي نظر ۾، [[فعال تخيل]] اڪثر [[خواب]]ن ۽ تخيل يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) وسيلي انسان جي تخليقي ذات سان ڪم ڪرڻ تي مشتمل هوندو آهي. هي [[مراقبو]] جي هڪ اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ انسان جي [[لاشعور]] جا مواد [[تصوير]]ن، [[بيانيي]]ن يا جدا وجودن جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، ۽ اهڙيءَ طرح [[شعور|شعوري]] "انا" (ايگو) ۽ لاشعور جي وچ ۾ هڪ پل جو ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jung |first=C. G.Hg |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781400866854/html |title=Jung on Active Imagination |date=1997-12-31 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-6685-4 |doi=10.1515/9781400866854}}</ref> {{see also|فعال تخيل}} [[البرٽ آئنسٽائن]] جو مشهور قول آهي: "تخيل... [[علم]] کان وڌيڪ اهم آهي. علم محدود آهي، جڏهن ته تخيل سڄي دنيا کي پنهنجي گهيري ۾ آڻي ٿو."<ref>{{Cite book |last=The Saturday Evening Post |url=http://archive.org/details/WhatLifeMeansToEinstein |title=What Life Means to Einstein An Interview by George Sylvester Viereck |date=1929-10-26}}</ref> [[نيڪولا ٽيسلا]] تخيل بابت لکيو: {{Quotation|جڏهن مون کي ڪو خيال ايندو آهي ته مان فوري طور ان کي پنهنجي تخيل ۾ تعمير ڪرڻ شروع ڪندو آهيان. مان ان جي بناوت ۾ تبديليون آڻيندو آهيان، بهتريون ڪندو آهيان ۽ ان اوزار کي پنهنجي ذهن ۾ هلائيندو آهيان. مون لاءِ ڪو فرق ناهي ته مان پنهنجي ٽربائن کي ذهن ۾ هلائيندس يا پنهنجي ورڪشاپ ۾ آزمائيندس. مان اهو به محسوس ڪري سگهندو آهيان ته اها توازن کان ٻاهر آهي يا نه. ٻنهي حالتن ۾ نتيجا ساڳيا هوندا آهن. اهڙيءَ ريت مان ڪنهن شيءِ کي هٿ لائڻ کان سواءِ ئي ڪنهن تصور کي تيزيءَ سان ترقي ڏئي مڪمل بڻائي سگهندو آهيان.<ref>{{Cite book |last=Tesla |first=Nikola |url=http://archive.org/details/myinventionsauto0000tesl |title=My inventions: the autobiography of Nikola Tesla |date=1982 |publisher=Williston, Vt. : Hart Bros. |others=Internet Archive |isbn=978-0-910077-00-2}}</ref>}} تخيل جي [[مظاهريت (فلسفو)|مظاهرياتي]] (فنامنالاجيڪل) تشريح [[ژان پال سارتر]] جي 1940ع واري ڪتاب ''[[دي اميجنري (طنز)|تخيلي: تخيل جي مظاهرياتي نفسيات]]'' (ليماجينئير: سائيڪالوجي فينومينالوجيڪ دي لِماجيناسيون) ۾ ملي ٿي، جيڪو ''دي سائيڪولاجي آف دي اميجينيشن'' جي نالي سان پڻ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ [[ژان پال سارتر|سارتر]] تخيل بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب تخيلي شيون ماضي جي تاثرن ۽ نئين ڄاڻ جي ميلاپ مان وجود ۾ اچن ٿيون. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته تخيل جو وجود انساني [[شعور]] جي ماهيت بابت ڇا ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |title=The Psychology of the Imagination |publisher=Psychology Press |year=1972 |isbn=978-0-415-11954-2 |location=London |oclc=34102867 |orig-date=1940}}</ref> سارتر جي خيالن جي بنياد تي پوءِ ايندڙ مفڪرن هن تصور کي [[سماجيات]] تائين وڌايو ۽ [[سماجي تخيل]] (اميجنري) ۽ تخيل جي [[وجوديات]] (آنٽولاجي) جهڙا نظريا پيش ڪيا.<ref>John B. Thompson, ''Studies in the Theory of Ideology'' (1984) p. 6</ref><ref name="auto1">John R. Searle, ''The Construction of Social Reality'' (Penguin 1996) p. 4</ref> === ثقافتي تناظر === تخيل ڪيترين ئي ثقافتن ۾ هڪ مڃيل تصور رهيو آهي ۽ اڄ به آهي، خاص طور [[مذهب|مذهبي]] تناظر ۾، جتي ان کي ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي جيڪا [[تصوير]]ون يا ذهني صورتون تخليق ڪري ٿي.<ref name=":33">{{Cite book |title=Imagination: Cross-Cultural Philosophical Analyses |date=2019 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-350-05013-6 |pages=13–15|doi=10.5040/9781350050167 }}</ref> [[ٻڌ مت]] جي جمالياتي فڪر ۾ تخيل [[مذهبي عمل]] جو هڪ بنيادي جز آهي، خاص طور [[تصور سازي]] (وزيوئلائيزيشن) جي عملن ۾. انهن ۾ [[ٻڌ]] جي جسم جو ذهني تصور، آسماني ٻڌن ۽ ٻڌ-ميدانن (جهڙوڪ پاڪ ڀونين ۽ [[منڊالا]]ن) جو تصور، ۽ مذهبي [[تصوير]]ن سان عقيدتمند وابستگي شامل آهي.<ref>{{Cite book |last=Copp |first=Paul |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.7312/copp16270/html |title=The Body Incantatory: Spells and the Ritual Imagination in Medieval Chinese Buddhism |date=2014-12-31 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-16270-8 |doi=10.7312/copp16270}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dalton |first=Jacob P. |title=Conjuring the Buddha |date=2023-01-16 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/dalt20582 |isbn=978-0-231-55618-7}}</ref> [[ژوانگ زو]] جي [[تائوازم|تائوي فلسفي]] ۾ تخيل کي هڪ پيچيده ذهني عمل سمجهيو ويو آهي، جنهن کي [[ادراڪ]] جي هڪ اهم صورت طور اهميت ڏني وڃي ٿي. همدردي ([[همدردي]]) جي بنياد تي ان جي حمايت ڪئي وڃي ٿي، پر خالص [[عقل]] جي نقطهٔ نظر کان ان کي رڳو ذهني پيشڪش يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) قرار ڏنو وڃي ٿو.<ref name=":33" /> == نفسياتي تحقيق ۾ == === يادگيري === {{see also|ذھني تصوير|تصور}} [[يادگيري]] ۽ [[ذهني تصوير]] تخيل جي عمل سان لاڳاپيل ٻه ذهني سرگرميون آهن، جيڪي هڪ ٻئي تي اثرانداز ٿينديون آهن.<ref name="Long">{{Cite journal |last=Long |first=Priscilla |date=2009-12-01 |title=My Brain On My Mind |url=https://theamericanscholar.org/my-brain-on-my-mind/ |journal=The American Scholar}}</ref> [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مان معلوم ٿيو آهي ته ياد ڪرڻ ۽ تخيل ڪرڻ دوران دماغ جا ساڳيا حصا سرگرم ٿيندا آهن.<ref name="Long" /> عام خيالن جي يادگيري جي ڀيٽ ۾ نون يا پراڻن اصل خيالن جي تخليق دوران به ٻنهي [[پيرا هپپوڪيمپل]] ۽ [[ميڊيل پري فرنٽل ڪورٽيڪس]] (mPFC) ۾ هڪجهڙو سرگرميءَ جو نمونو ڏٺو ويو آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نون خيالن جي تعمير لاءِ اهي ئي عمل استعمال ٿيندا آهن، جيڪي [[واقعاتي يادگيري]] مان اصل تجربن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ ۾ ڪم ايندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Benedek |first1=Mathias |last2=Schües |first2=Till |last3=Beaty |first3=Roger E. |last4=Jauk |first4=Emanuel |last5=Koschutnig |first5=Karl |last6=Fink |first6=Andreas |last7=Neubauer |first7=Aljoscha C. |date=2018-02-01 |title=To create or to recall original ideas: Brain processes associated with the imagination of novel object uses |journal=Cortex |volume=99 |pages=93–102 |doi=10.1016/j.cortex.2017.10.024 |issn=0010-9452 |pmc=5796649 |pmid=29197665}}</ref> تخيل [[ڪوڙي يادگيري]] جي ٺهڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. مثال طور، جڏهن شرڪت ڪندڙن کي خريداري مرڪز ۾ گم ٿيڻ بابت هڪ بيان پڙهڻ ۽ پوءِ ان واقعي کي ذهن ۾ آڻي لکت ۾ بيان ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو ماڻهن بعد ۾ ان واقعي کي پنهنجي حقيقي يادگيري طور بيان ڪيو، جيتوڻيڪ اهو ڪڏهن پيش ئي نه آيو هو.<ref>{{Cite journal |last=Loftus |first=Elizabeth F. |date=May 1993 |title=The reality of repressed memories. |url=https://doi.apa.org/doi/10.1037/0003-066X.48.5.518 |journal=American Psychologist |language=en |volume=48 |issue=5 |pages=518–537 |doi=10.1037/0003-066X.48.5.518 |pmid=8507050 |issn=1935-990X|url-access=subscription }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته تخيل ۽ يادگيري ٻنهي ۾ دماغ جا ساڳيا علائقا، خاص طور [[ذهني تصوير]] سان لاڳاپيل حصا، سرگرم ٿيندا آهن. هڪ [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مطالعي ۾ ڏٺو ويو ته جن ماڻهن لفظي اشارن کان پوءِ شين جو ذهني تصور ڪيو، انهن مان ڪي بعد ۾ غلط نموني اهو سمجهڻ لڳا ته انهن اهي شيون حقيقت ۾ ڏٺيون هيون.<ref>{{Cite journal |last1=Gonsalves |first1=Brian |last2=Reber |first2=Paul J. |last3=Gitelman |first3=Darren R. |last4=Parrish |first4=Todd B. |last5=Mesulam |first5=M.-Marsel |last6=Paller |first6=Ken A. |date=October 2004 |title=Neural Evidence That Vivid Imagining Can Lead to False Remembering |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x |journal=Psychological Science |language=en |volume=15 |issue=10 |pages=655–660 |doi=10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x |pmid=15447635 |issn=0956-7976|url-access=subscription }}</ref> اهو [[پريڪيونيس]] ۽ [[هيٺيون پيريئٽل ڪورٽيڪس]] جي وڌيل سرگرمي سان لاڳاپيل هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته تخيل ۽ [[ادراڪ]] جي وچ ۾ موجود اوورليپ يادگيري ۾ بگاڙ آڻي سگهي ٿو. تخيل يادگيري تي ان طريقي سان به اثرانداز ٿئي ٿو، جو ماڻهو ڪنهن تصور ڪيل واقعي جي حقيقي هجڻ بابت وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳن ٿا؛ هن عمل کي [[imagination inflation]] چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Garry |first1=Maryanne |last2=Manning |first2=Charles G. |last3=Loftus |first3=Elizabeth F. |last4=Sherman |first4=Steven J. |date=June 1996 |title=Imagination inflation: Imagining a childhood event inflates confidence that it occurred |url=http://link.springer.com/10.3758/BF03212420 |journal=Psychonomic Bulletin & Review |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=208–214 |doi=10.3758/BF03212420 |pmid=24213869 |issn=1069-9384}}</ref> جڏهن ماڻهو ڪنهن اهڙي واقعي جو گهڻو واضح تصور ڪن ٿا، جنهن بابت شروعات ۾ سندن يقين هوندو آهي ته اهو پيش نه آيو هو، ته پوءِ هو بنا ثبوت جي به ان کي حقيقي سمجهڻ لڳن ٿا. اهڙيءَ ريت تخيل حقيقي ۽ تصور ڪيل تجربن جي وچ ۾ فرق کي ڌنڌلو ڪري سگهي ٿو. === ادراڪ === [[ژان پياجيه]] موجب، انسان جو [[ادراڪ]] سندس دنيا بابت تصور تي دارومدار رکي ٿو. اهو تصور تخيل جي مدد سان ادراڪن کي اڳ ۾ موجود ذهني تصويرن سان ترتيب ڏيڻ جو نتيجو هوندو آهي. پياجيه هڪ ٻار جو مثال ڏئي ٿو، جيڪو رات جو ڳوٺ ۾ هلندي چوندو آهي ته چنڊ سندس پٺيان اچي رهيو آهي. اهڙيءَ ريت ادراڪن کي دنيا جي تصور سان هم آهنگ ڪيو ويندو آهي ته جيئن اهي بامعنيٰ بڻجن، ۽ ان عمل لاءِ تخيل ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Piaget |first=J. |title=The child's conception of the world |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1967 |location=London |translator-last1=Tomlinson |translator-first1=J. |translator-last2=Tomlinson |translator-first2=A.}}</ref> === دماغي سرگرمي === [[نيوڪورٽيڪس]] ۽ [[ٿيلامس]] تخيل سميت دماغ جي ٻين اهم ڪمن، جهڙوڪ [[شعور]] ۽ [[تجريدي سوچ]]، جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. تخيل دوران دماغ جا ڪيترائي نظام، جن ۾ [[جذبا]]، [[يادگيري]] ۽ [[سوچ]] شامل آهن، گڏجي ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Abraham |first=Anna |date=2016-10-06 |title=The imaginative mind |journal=Human Brain Mapping |volume=37 |issue=11 |pages=4197–4211 |doi=10.1002/hbm.23300 |pmid=27453527 |pmc=6867574 |issn=1065-9471}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hustvedt |first=Siri |date=January 2011 |title=Three Emotional Stories: Reflections on Memory, the Imagination, Narrative, and the Self |journal=Neuropsychoanalysis |volume=13 |issue=2 |pages=187–196 |doi=10.1080/15294145.2011.10773674 |issn=1529-4145}}</ref> [[بصري ذهني تصوير]] سان لاڳاپيل دماغي نيٽ ورڪ [[فرنٽل ڪورٽيڪس]] کان وٺي حسي علائقن تائين پکڙيل هوندو آهي ۽ [[ڊفالٽ موڊ نيٽورڪ]] سان به اوورليپ ڪندو آهي. اهو عمل گهڻي حد تائين حسي ادراڪ جي ڪمزور صورت وانگر ڪم ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Pearson |first=Joel |date=October 2019 |title=The human imagination: the cognitive neuroscience of visual mental imagery |url=https://www.nature.com/articles/s41583-019-0202-9 |journal=Nature Reviews Neuroscience |language=en |volume=20 |issue=10 |pages=624–634 |doi=10.1038/s41583-019-0202-9 |pmid=31384033 |issn=1471-003X|url-access=subscription }}</ref> هڪ [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مطالعي ۾، شرڪت ڪندڙن کي پيچيده بصري شڪلين جو تصور ڪرڻ، انهن کي ذهني طور ٽڪرن ۾ ورهائڻ يا گڏيل شڪل ۾ ملائڻ لاءِ چيو ويو. ان دوران سندن دماغ جي [[آڪسيپيٽل لوب]]، [[فرنٽوپيريئٽل]]، [[پوسٽيرير پيريئٽل]]، [[پريڪيونيس]] ۽ [[ڊورسوليٽرل پري فرنٽل ڪورٽيڪس]] وارن علائقن ۾ سرگرمي ڏٺي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Schlegel |first1=Alexander |last2=Kohler |first2=Peter J. |last3=Fogelson |first3=Sergey V. |last4=Alexander |first4=Prescott |last5=Konuthula |first5=Dedeepya |last6=Tse |first6=Peter Ulric |date=16 September 2013 |title=Network structure and dynamics of the mental workspace |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=110 |issue=40 |pages=16277–16282 |bibcode=2013PNAS..11016277S |doi=10.1073/pnas.1311149110 |issn=0027-8424 |pmc=3791746 |pmid=24043842 |doi-access=free}}</ref> === ٻارن ۾ ادراڪي واڌ ويجهه === تخيل ٻارن جي ذهني، جذباتي ۽ سماجي [[ارتقائي نفسيات|واڌ ويجهه]] لاءِ انتهائي اهم آهي. ٻار اڪثر [[خيالي راند]] ۾ مشغول رهندا آهن، جتي هو [[ڪردار ادا ڪرڻ]]، شين کي علامتي طور استعمال ڪرڻ ۽ ٻين طريقن سان تصوراتي حالتون تخليق ڪري انهن کي عملي صورت ڏيندا آهن. اهڙي سرگرمي نون [[ادراڪ]]ي ڍانچن ۽ صلاحيتن جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪندي آهي، ۽ [[ٻولي]]، سماجي لاڳاپن ۽ ٻين ماڻهن جي نقطهٔ نظر کي سمجهڻ جهڙين صلاحيتن کي هٿي ڏيندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fink |first=Robert S. |date=December 1976 |title=Role of Imaginative Play in Cognitive Development |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.1976.39.3.895 |journal=Psychological Reports |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=895–906 |doi=10.2466/pr0.1976.39.3.895 |issn=0033-2941|url-access=subscription }}</ref> تخيل ابتدائي پڙهڻ جي صلاحيت جي ترقي ۾ پڻ مددگار آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ٻارن کي متن کي سمجهڻ، ان کي نون حالتن تي لاڳو ڪرڻ، ۽ [[ڪردار ادا ڪرڻ]] يا جسماني حرڪت ذريعي ان جي معنيٰ ڳولڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Nehal |first1=Mitasha |last2=Rule |first2=Peter N. |date=2018-06-27 |title=Imaginative play and reading development among Grade R learners in KwaZulu-Natal: An ethnographic case study |url=https://sajce.co.za/index.php/sajce/article/view/518 |journal=South African Journal of Childhood Education |volume=8 |issue=1 |doi=10.4102/sajce.v8i1.518 |issn=2223-7682|doi-access=free }}</ref> تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته [[خيالي راند]] [[جذباتي خود ضابطو]] جي ترقي سان لاڳاپيل آهي. جيڪي ٻار، خاص طور سنڀاليندڙن سان گڏ، اهڙين راندين ۾ حصو وٺندا آهن، انهن ۾ جذبات تي ضابطو رکڻ جون صلاحيتون وڌيڪ بهتر هونديون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Galyer |first1=Karma T. |last2=Evans |first2=Ian M. |date=January 2001 |title=Pretend Play and the Development of Emotion Regulation in Preschool Children |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0300443011660108 |journal=Early Child Development and Care |language=en |volume=166 |issue=1 |pages=93–108 |doi=10.1080/0300443011660108 |issn=0300-4430|url-access=subscription }}</ref> اهڙيءَ طرح [[خيالي راند]] [[انتظامي عملن]] (ايگزيڪيوٽو فنڪشنز) کي پڻ مضبوط ڪري ٿي، جيڪي جذباتي ۽ ادراڪي ٻنهي قسمن جي ضابطي سان لاڳاپيل آهن، ۽ گڏوگڏ [[سماج دوست روين]] جي واڌ ويجهه ۾ به مددگار ثابت ٿئي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Bauer |first1=Rebecca H. |last2=Gilpin |first2=Ansley T. |last3=Thibodeau-Nielsen |first3=Rachel B. |date=December 2021 |title=Executive functions and imaginative play: Exploring relations with prosocial behaviors using structural equation modeling |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2211949321000168 |journal=Trends in Neuroscience and Education |language=en |volume=25 |article-number=100165 |doi=10.1016/j.tine.2021.100165|pmid=34844695 |url-access=subscription }}</ref> === فيصلا سازي === تخيل [[فيصلا سازي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماڻهن کي مختلف حالتن ۽ انهن جي ممڪن نتيجن جو ذهني جائزو وٺڻ جي قابل بڻائي ٿو. ان جي ذريعي ماڻهو پنهنجي چونڊن جا نتيجا اڳواٽ تصور ڪري، متبادل رستا پرکي، ۽ خطري جو اندازو لڳائي سگهن ٿا، بغير انهن حالتن کي عملي طور آزمائڻ جي. اهڙي صلاحيت [[مسئلو حل ڪرڻ]] کي بهتر بڻائي ٿي ۽ وڌيڪ ڄاڻ تي ٻڌل فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Nanay |first=Bence |date=February 2016 |title=The Role of Imagination in Decision-Making |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/mila.12097 |journal=Mind & Language |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=127–143 |doi=10.1111/mila.12097 |issn=0268-1064|url-access=subscription }}</ref> تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته مستقبل جي ممڪن نتيجن جو ذهني تصور ماڻهن ۾ وڌيڪ [[صبر]] پيدا ڪري سگهي ٿو. جڏهن شرڪت ڪندڙن کي فيصلا ڪرڻ کان اڳ مستقبل جي نتيجن جو تصور ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته انهن وڌيڪ صبر ۽ سوچي سمجهي چونڊون ڪيون.<ref>{{Cite journal |last1=Jenkins |first1=Adrianna C. |last2=Hsu |first2=Ming |date=July 2017 |title=Dissociable Contributions of Imagination and Willpower to the Malleability of Human Patience |journal=Psychological Science |language=en |volume=28 |issue=7 |pages=894–906 |doi=10.1177/0956797617698133 |issn=0956-7976 |pmc=5507764 |pmid=28504898}}</ref> === ذهني صحت === مختلف تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته تخيل [[ڀلائي]] ۽ [[ذهني صحت]] تي اثرانداز ٿئي ٿو. مقصد تي ٻڌل تخيل، جنهن ۾ ماڻهو پنهنجي ذاتي مقصدن کي حاصل ڪرڻ جو ذهني تصور ڪن ٿا، وڌيڪ ذهني سڪون ۽ گهٽ [[ڊپريشن]] سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Gamble |first1=Beau |last2=Tippett |first2=Lynette J. |last3=Moreau |first3=David |last4=Addis |first4=Donna Rose |date=July 2021 |title=The Futures We Want: How Goal-Directed Imagination Relates to Mental Health |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702620986096 |journal=Clinical Psychological Science |language=en |volume=9 |issue=4 |pages=732–751 |doi=10.1177/2167702620986096 |hdl=2292/65008 |issn=2167-7026|url-access=subscription }}</ref> ساڳيءَ طرح، مثبت نتيجن جو ذهني تصور ڪرڻ تي ٻڌل علاج [[اميد]] وڌائڻ، [[پريشاني]] ۽ منفي جذبات گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Murphy |first1=Susannah E. |last2=Clare O'Donoghue |first2=M. |last3=Drazich |first3=Erin H.S. |last4=Blackwell |first4=Simon E. |last5=Christina Nobre |first5=Anna |last6=Holmes |first6=Emily A. |date=November 2015 |title=Imagining a brighter future: The effect of positive imagery training on mood, prospective mental imagery and emotional bias in older adults |journal=Psychiatry Research |language=en |volume=230 |issue=1 |pages=36–43 |doi=10.1016/j.psychres.2015.07.059 |pmc=4593863 |pmid=26235478}}</ref> نفسياتي علاج ۾ تخيل جي هڪ مشهور ٽيڪنڪ [[تصويري ٻيهر ترتيب]] (اميجري ري اسڪرپٽنگ) آهي، جنهن ۾ ماڻهو تڪليف ڏيندڙ يادگيرين کي ذهن ۾ ٻيهر تخليق ڪري انهن کي وڌيڪ مثبت انجام سان بدلائيندا آهن، جنهن سان [[پريشاني]]، [[ڊپريشن]] ۽ [[صدمي کان پوءِ واري ذهني دٻاءُ جي بيماري]] (PTSD) جون علامتون گهٽجي سگهن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Arntz |first=Arnoud |date=April 2012 |title=Imagery Rescripting as a Therapeutic Technique: Review of Clinical Trials, Basic Studies, and Research Agenda |journal=Journal of Experimental Psychopathology |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.5127/jep.024211 |issn=2043-8087|url-access=subscription }}</ref> بهرحال، جيڪڏهن تخيل جو ضابطو نه رهي، ته اهو نفسياتي تڪليف جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو. تخيل جي عمل ۾ بگاڙ [[شيزوفرينيا]] جي دائري واريون بيماريون ۾ عام ڏٺو ويو آهي، جتي اهو ذاتي سڃاڻپ ۽ حقيقت جي ادراڪ ۾ تبديليون آڻي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Rasmussen |first1=Andreas Rosén |last2=Raballo |first2=Andrea |last3=Preti |first3=Antonio |last4=Sæbye |first4=Ditte |last5=Parnas |first5=Josef |date=2022-01-17 |title=Anomalies of Imagination, Self-Disorders, and Schizophrenia Spectrum Psychopathology: A Network Analysis |journal=Frontiers in Psychiatry |volume=12 |article-number=808009 |doi=10.3389/fpsyt.2021.808009 |doi-access=free |issn=1664-0640 |pmc=8801416 |pmid=35111092}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gozé |first1=Tudi |last2=Fazakas |first2=Istvan |date=2020 |title=Imagination and Self Disorders in Schizophrenia: A Review |journal=Psychopathology |language=en |volume=53 |issue=5–6 |pages=264–273 |doi=10.1159/000509488 |pmid=33059352 |issn=0254-4962}}</ref> اهڙيءَ طرح [[حد کان وڌيڪ خيالي خواب ڏسڻ]] (ميل ايڊاپٽنگ ڊي ڊريمنگ) به تخيل جي غير متوازن صورت آهي، جنهن ۾ ماڻهو انتهائي واضح ۽ لت جهڙي خيالي دنيا ۾ رهڻ لڳن ٿا. تحقيق مطابق اها حالت جذباتي ۽ روزمرهه جي ڪارڪردگي ۾ نمايان تڪليف سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Shanbhag |first1=Trusha |last2=Pothiyil |first2=Dan Isaac |date=November 2024 |title=A Cognitive Approach to Maladaptive Daydreaming |journal=Indian Journal of Psychological Medicine |language=en |volume=46 |issue=6 |pages=585–588 |doi=10.1177/02537176241236898 |issn=0253-7176 |pmc=11558703 |pmid=39545109}}</ref> ==ارتقائي نظريو== [[File:TheoryLargeFigures.png|thumb|600x600px|تخيل جي مختلف جزن جي نسلي ارتقا ۽ فردي واڌ ويجهه]] تخيل جي [[نسلي ارتقا]] آهستي آهستي ٿي. تخيل جي سڀ کان سادي صورت، يعني [[تيز اکين جي حرڪت واري ننڊ]] دوران [[خواب]] ڏسڻ، لڳ ڀڳ 14 ڪروڙ سال اڳ [[ٿڻائتا جانور|ٿڻائتن جانورن]] ۾ تيز اکين جي حرڪت واري ننڊ جي ارتقا سان پيدا ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Hobson |first1=J. Allan |date=1 October 2009 |title=REM sleep and dreaming: towards a theory of protoconsciousness |journal=Nature Reviews Neuroscience |volume=10 |issue=11 |pages=803–813 |doi=10.1038/nrn2716 |pmid=19794431 |s2cid=205505278}}</ref> لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ سال اڳ [[پرائيميٽ|پرائيميٽن]] ۾ [[پاسي وارو اڳيون پيشاني ڪورٽيڪس]] پيدا ٿيڻ سان اوچتي [[بصيرت]] جي صلاحيت وڌيڪ سڌري. لڳ ڀڳ 60 لک سال اڳ [[هومينن|هوميننن]] جي نسل جي [[چمپانزي|چمپانزين]] واري شاخ کان جدا ٿيڻ کان پوءِ تخيل جي صلاحيت ۾ وڌيڪ واڌ آئي. [[اڳئين پيشانيءَ وارو تجزيو]] لڳ ڀڳ 33 لک سال اڳ پيدا ٿيو، جڏهن هومينن [[موڊ هڪ جا پٿر جا اوزار]] ٺاهڻ شروع ڪيا.<ref>{{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |last2=Lewis |first2=Jason E. |last3=Feibel |first3=Craig S. |last4=Lepre |first4=Christopher J. |last5=Prat |first5=Sandrine |last6=Lenoble |first6=Arnaud |last7=Boës |first7=Xavier |last8=Quinn |first8=Rhonda L. |last9=Brenet |first9=Michel |last10=Arroyo |first10=Adrian |last11=Taylor |first11=Nicholas |last12=Clément |first12=Sophie |last13=Daver |first13=Guillaume |last14=Brugal |first14=Jean-Philip |last15=Leakey |first15=Louise |date=20 May 2015 |title=3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download |journal=Nature |volume=521 |issue=7552 |pages=310–315 |bibcode=2015Natur.521..310H |doi=10.1038/nature14464 |pmid=25993961 |s2cid=1207285 |last16=Mortlock |first16=Richard A. |last17=Wright |first17=James D. |last18=Lokorodi |first18=Sammy |last19=Kirwa |first19=Christopher |last20=Kent |first20=Dennis V. |last21=Roche |first21=Hélène}}</ref> لڳ ڀڳ 20 لک سال اڳ پٿر جي اوزارن واري ثقافت جو [[موڊ ٻه جا پٿر جا اوزار|موڊ ٻه]] تائين پهچڻ اڳئين پيشانيءَ واري تجزيي ۾ نمايان اڳڀرائيءَ جو اشارو ڏئي ٿو. تخيل جو سڀ کان ترقي يافته عصبي طريقو، يعني [[اڳئين پيشانيءَ واري ترڪيب]]، ممڪن آهي ته انسانن ۾ لڳ ڀڳ 70 هزار سال اڳ پيدا ٿيو هجي، جنهن سان جديد انساني رويو وجود ۾ آيو.<ref>{{cite journal |last1=Vyshedsky |first1=Andrey |year=2019 |title=Neuroscience of Imagination and Implications for Human Evolution |url=http://currentneurobiology.org/neurobiology/neuroscience-of-imagination-and-implications-for-humanevolution.pdf |journal=Current Neurobiology |volume=10 |issue=2 |pages=89–109 |issn=0975-9042 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531155035/http://currentneurobiology.org/neurobiology/neuroscience-of-imagination-and-implications-for-humanevolution.pdf |archive-date=2019-05-31}}</ref> جديد تخيل ڏانهن هن وڏي تبديليءَ کي قديم انسانن جي مطالعي ڪندڙ عالمن مختلف نالن سان بيان ڪيو آهي، جن ۾ '''ادراڪي انقلاب'''،<ref>{{Cite book |last=Harari |first=Yuval N. |url=https://archive.org/details/isbn_9780099590088 |title=Sapiens: a brief history of humankind |year=2014 |isbn=978-1-84655-824-5 |location=London |publisher=Harvill Secker |oclc=890244744 |url-access=registration}}</ref> '''مٿئين پراڻي پٿر واري دور جو انقلاب'''<ref>{{Cite journal |last=Bar-Yosef |first=Ofer |date=October 2002 |title=The Upper Paleolithic Revolution |journal=Annual Review of Anthropology |volume=31 |issue=1 |pages=363–393 |doi=10.1146/annurev.anthro.31.040402.085416 |issn=0084-6570}}</ref> ۽ '''وڏي اڳتي ٽپ''' شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Diamond |first=Jared M. |title=The third chimpanzee: the evolution and future of the human animal |publisher=HarperPerennial |year=2006 |isbn=0-06-084550-3 |location=New York |oclc=63839931}}</ref> ``` == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] qpc7jo1vlksoxf1ptvkj4cnx5n28c10 394514 394511 2026-07-15T09:35:13Z Intisar Ali 8681 394514 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==تصوري تاريخ== ===قديم دور=== قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو ''فانتاسيا'' (''phantasia'') چوندا هئا، کي [[ذهني تصوير]]ن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Pätzold |first=Deltev |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=153–159, 172–173 |chapter=Imagination in Descartes' Meditations |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڊي اينيما]]'' ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ [[تصوير]] پيدا ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} On the Soul by Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.3.iii.html |access-date=2024-07-04 |website=classics.mit.edu}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/suppl4.html |access-date=2024-06-10 |website=plato.stanford.edu |language=en}}</ref> هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، [[خواب]]ن ۽ [[يادگيري]] سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.<ref name=":5" /> [[افلاطون]] پنهنجي ڪتاب ''[[فائليبس]]'' ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.<ref>{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Philebus by Plato |url=http://classics.mit.edu/Plato/philebus.html |access-date=2024-07-30 |website=classics.mit.edu}}</ref> پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Cocking |first=John |editor-first1=Penelope |editor-last1=Murray |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203980811/imagination-john-cocking-penelope-murray-penelope-murray |title=Imagination: A Study in the History of Ideas |date=1991-12-12 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-98081-1 |location=London |pages=1, 8, 105–106 |doi=10.4324/9780203980811}}</ref> يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي [[ادراڪ]] ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل [[حواس]] ۽ [[عقل]] جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.<ref name=":5" /> سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> ===وچون دور=== [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ تخيل جو تصور [[مذهب]]، [[ادب]]، [[فن]] ۽ خاص طور [[شاعري]] سان ويجهڙائي رکندڙ هو.<ref name=":2">{{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=The medieval imagination |date=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47084-9 |location=Chicago}}</ref> ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.<ref name=":6">{{Cite journal |last=Sumillera |first=Rocío G. |date=2016 |title=From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity |journal=Parergon |volume=33 |issue=3 |pages=17–42 |doi=10.1353/pgn.2016.0129 |issn=1832-8334}}</ref> اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.<ref name=":4" /><ref name=":9">Castor, G. (1964). ''Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology''.</ref> هن تصور جو هڪ مشهور مثال [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' جي ڪهاڻي ''[[دي مين آف لاز ٽيل]]'' ۾ ملي ٿو، جتي هو ”[[ذهن جي اک]]“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.<ref name=":10">{{Cite web |title=Man of Lawes Tale |url=http://metaphors.lib.virginia.edu/metaphors/8723 |access-date=2024-07-28 |website=metaphors.lib.virginia.edu}}</ref><ref name=":11">{{cite book |last=Chaucer |first=Geoffrey |title=The Canterbury Tales |publisher=University Correspondence College Press |editor-last=Wyatt |editor-first=A.J. |location=London |at=Lines 550–553 |chapter=The Man of Laws Tale |orig-date={{circa|1387}}}}</ref> وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا [[يادگيري]] ۽ [[عام احساس]] سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا [[ادراڪ]] مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-renaissance-philosophy/56DCEA40CA07B949448B608C47B2B670 |title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy |date=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-25104-4}}</ref><ref name=":27">{{Cite book |last=Kooij |first=Suzanne |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |chapter=Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France}}</ref> اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن [[خواب]]ن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.<ref name=":6" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Orobitg |first=Christine |title=Cervantes and the early modern mind |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-78547-1 |pages=98–105 |chapter=Wit, Imagination, and the Goat}}</ref> [[File:13th-century unknown painters - Legendary Creatures - WGA19736.jpg|thumb|وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.]] جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.<ref name=":27" /> مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.<ref name=":12">{{Cite book |last=Harvey |first=E. Ruth |title=The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance |date=1975 |publisher=Warburg Institute |isbn=978-0-85481-051-2}}</ref> {{see also|فرشتن جي فن ۾ عڪاسي}} وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=":13">{{Cite book |last=Bovey |first=Alixe |title=Monsters and grotesques in medieval manuscripts |date=2002 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8512-2}}</ref> اهڙي عڪاسي [[فرشتو|فرشتن]]، [[شيطان|شيطانن]]، [[دوزخ]]، [[قيامت]] ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === نشاةِ ثانيہ ۽ شروعاتي جديد دور === [[نشاةِ ثانيہ]] جي دور ۾ قديم يوناني ۽ رومي متنن جي ٻيهر دريافت ۽ انساني عظمت جي واکاڻ تي زور ڏنو ويو، پر ان دور جي عالمن "تخيل" جي نظرياتي سمجهاڻيءَ ۾ نمايان اضافو نه ڪيو.<ref name=":4" /><ref name=":7" /> مثال طور [[مارسيليو فيچينو]] [[چترڪاري]]، [[مجسمه سازي]] ۽ [[شاعري]] جهڙين فني تخليقن کي انساني [[تخليقيت]] جون خاص يا امتيازي صورتون نه سمجهندو هو، ۽ نه ئي هن تخليقيت کي تخيل جي قوت سان منسوب ڪيو. ان جي بدران، [[مارسيليو فيچينو|فيچينو]] جو خيال هو ته تخيل اهو ذريعو آهي، جنهن وسيلي [[الاهي مداخلت]] [[تصوير]]ن جي صورت ۾ بصيرت منتقل ڪري ٿي، جيڪا آخرڪار [[فن]] جي تخليق کي ممڪن بڻائي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":14">{{Cite thesis |last=Frisvold |first=Nicholaj de Mattos |date=2013-01-01 |title=Marsilio Ficino and His Platonic Psychology |type=Dissertation |publisher=Norwegian University of Science and Technology |url=https://www.academia.edu/43906757}}</ref> [[File:Gustave Doré - Miguel de Cervantes - Don Quixote - Part 1 - Chapter 1 - Plate 1 "A world of disorderly notions, picked out of his books, crowded into his imagination".jpg|thumb|[[ڊان ڪئخوتي]]، سورمن جي داستانن جي ڪتابن ۾ محو.]] تنهن هوندي به، [[انسانيت پسندي|انسانيت پسند]] مفڪرن جو وڌو ويو بنياد پوءِ ايندڙ فلسفين لاءِ تخيل ۽ [[تخليقيت]] جي وچ ۾ لاڳاپي کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.<ref name=":0" /> [[شروعاتي جديد دور]] جي فلسفين تخيل کي اهڙي صلاحيت يا وصف طور ڏسڻ شروع ڪيو، جيڪا ڪنهن فرد ۾ موجود ٿي سگهي ٿي. [[ميگوئل ڊي سروانتس]]، جيڪو هسپانوي طبيب ۽ فلسفي [[خوان هورتي ڊي سان خوان]] کان متاثر هو، پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊان ڪئخوتي]] کي تخليق ڪيو، جيڪو [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] جي "ايجاد سان ڀرپور ذهن" واري تصور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=de Iriarte |first=Mauricio |title=El Ingenioso hidalgo y el Examen de ingenios: (qué debe Cervantes al Dr. Huarte de San Juan) |journal=Revista internacional de los estudios vascos |language=Spanish |volume=24 |issue=4 |pages=499–522}}</ref><ref>{{Cite book |last=Green |first=Otis H. |title=The literary mind of medieval & Renaissance Spain: essays |date=1970 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-1204-6 |series=Studies in Romance languages |location=Lexington}}</ref> ان دور ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙي ذهانت عام طور انهن ماڻهن ۾ هوندي آهي، جن وٽ تخيل سندن ''ingenium'' ({{langx|es|ingenio}}؛ [[عقل]] يا ذهني صلاحيت جي ويجهو مفهوم) جو سڀ کان نمايان جزو هوندو آهي.<ref name=":8">{{Cite book |last=Huarte de San Juan |first=Juan |title=The examination of mens wits. |year=1594 |location=London |pages=69–70, 103 |translator-last=Carew |translator-first=Richard}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":17">{{Cite journal |last=Orobitg |first=Christine |date=2014-07-01 |title=Del Examen de ingenios de Huarte a la ficción cervantina, o cómo se forja una revolución literaria |url=https://journals.openedition.org/criticon/700 |journal=Criticón |language=es |issue=120–121 |pages=23–39 |doi=10.4000/criticon.700 |issn=0247-381X}}</ref><ref name=":18">{{Cite journal |last=Mestre Zaragozá |first=Marina |date=2018-08-29 |title=Les métiers de l'imagination dans l'Examen de ingenios para las ciencias de Huarte de San Juan |url=https://journals.openedition.org/crmh/15497 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes. Journal of medieval and humanistic studies |language=fr |issue=35 |pages=339–364 |doi=10.4000/crm.15497 |issn=2115-6360|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي جديد دور جي فلسفين تخيل کي هڪ فعال ۽ [[ادراڪ]]ي صلاحيت طور به تسليم ڪرڻ شروع ڪيو، جيتوڻيڪ ان کي بنيادي طور [[حسي ادراڪ]] ({{langx|la|sensus}}) ۽ خالص فهم ({{langx|la|intellectio pura}}) جي وچ ۾ واسطي طور ڏٺو ويندو هو.<ref name=":4" /> [[ريني ڊيڪارٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[پهرين فلسفي بابت تأملات]]'' (1641ع) ۾ تخيل کي اهڙي قوت طور بيان ڪيو، جيڪا جسماني شين تي فعال ڌيان ڏئي ٿي، پر ساڳئي وقت مختلف حواسن مان ايندڙ اثرن تي غيرفعال نموني ڀاڙي ٿي.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Clarke |first=Desmond M. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm52878350 |title=Descartes's theory of mind |date=2003 |publisher=Clarendon Press; Oxford University Press |isbn=978-0-19-926123-9 |location=Oxford : Oxford; New York |oclc=ocm52878350}}</ref><ref name=":20">{{Citation |last=Newman |first=Lex |title=Descartes' Epistemology |date=2023 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/descartes-epistemology/ |access-date=2024-07-29 |edition=Winter 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> [[ٿامس هابز]] جي تحريرن ۾ تخيل انساني [[ادراڪ]] جو هڪ بنيادي عنصر بڻجي ويو.<ref name="RuncoAlbert">{{cite book |author-last1=Runco |author-first1=Mark A. |title=The Cambridge Handbook of Creativity |author-last2=Albert |author-first2=Robert S. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-73025-9 |editor-last1=Kaufman |editor-first1=James C. |editor-link1=James C. Kaufman |chapter=Creativity Research |editor-last2=Sternberg |editor-first2=Robert J. |chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_x7r7 |chapter-url-access=registration}}</ref> سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران "تخيل" جو مفهوم [[شروعاتي جديد دور]] جي شهري زندگيءَ جي ڪيترن ئي شعبن تائين ڦهلجي ويو.<ref name=":21">{{Cite book |last=Crane |first=William G. |title=Wit and Rhetoric in the Renaissance |date=1937-12-31 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/cran94640}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last1=Marr |first1=Alexander |title=Logodaedalus |last2=Garrod |first2=Raphaële |last3=Marcaida |first3=José Ramón |last4=Oosterhoff |first4=Richard J. |date=2018-10-02 |publisher=University of Pittsburgh Press |doi=10.2307/j.ctvcb5c95 |isbn=978-0-8229-8630-0}}</ref> [[خوان لوئيس ويويس]] تخيل ۽ [[خطابت]] جي مهارتن جي وچ ۾ لاڳاپي ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref>{{Cite book |last=Mack |first=Peter |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=59–60 |chapter=Early Modern Ideas of Imagination: The Rhetoric Tradition |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] هن خيال کي وڌيڪ وسيع ڪندي تخيل کي انهن سڀني علمن سان وابسته ڪيو، جن ۾ "شڪلون، مناسبت، هم آهنگي ۽ تناسب" ضروري هجن، جهڙوڪ [[طب]] ۽ جنگي فن.<ref name=":8" /><ref name=":23">{{Cite journal |last=Arrizabalaga |first=Jon |date=2018-08-29 |title=La medicina en Huarte de San Juan. Práctica clínica versus filosofía natural1 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes |issue=35 |pages=405–426 |doi=10.4000/crm.15521 |issn=2115-6360}}</ref><ref name=":24">{{Cite journal |last1=Arrizabalaga |first1=Jon |last2=Giordano |first2=Maria Laura |date=2020-12-30 |title=Cristianismo paulino en Huarte de San Juan: meritocracia y linaje en el Examen de ingenios para las ciencias (Baeza 1575, 1594) |journal=Hispania Sacra |volume=72 |issue=146 |pages=363–375 |doi=10.3989/hs.2020.025 |issn=1988-4265|hdl=10261/235630 |hdl-access=free }}</ref> ان کان سواءِ [[گليليو گليلي]] تخيل کي [[ذهني تجربو|ذهني تجربن]] (thought experiments) ۾ استعمال ڪيو، جهڙوڪ پڙهندڙن کان اهو تصور ڪرائڻ ته گُليل مان ڇڏايل پٿر ڪهڙي رخ ۾ اڏامندو.<ref name=":25">{{cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |title=1543 and All That: Image and Word, Change and Continuity in the Proto-Scientific Revolution |publisher=Kluwer |year=2000 |isbn=978-0-7923-5913-5 |editor1-last=Freeland |editor1-first=Guy |location=Dordrecht |pages=53–115 |chapter=Diagrammatic reasoning and modelling in the imagination: the secret weapons of the Scientific Revolution |editor2-last=Corones |editor2-first=Anthony |chapter-url=https://web.maths.unsw.edu.au/~jim/imagin.pdf}}</ref> ===روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ=== [[روشن خياليءَ جو دور]] دوران فلسفيانه بحثن ۾ تخيل جي قوت کي گهڻو ڪري [[تخليقيت]]، خاص طور [[جماليات]] سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Kristeller |first1=Paul Oskar |last2=Tatarkiewicz |first2=Wladyslaw |last3=Kasparek |first3=Christopher |date=January 1981 |title=A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics. |journal=The Journal of Philosophy |volume=78 |issue=1 |page=56 |doi=10.2307/2025397 |jstor=2025397 |issn=0022-362X}}</ref> [[وليم ڊف]] انهن پهرين مفڪرن مان هو، جنهن تخيل کي نابغائپ جي هڪ خاص خوبي قرار ڏنو. هن قابليت ۽ نابغائپ ۾ فرق ڪندي دليل ڏنو ته رڳو نابغائپ ئي حقيقي تخليقي جدت پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref name="Dacey">{{cite book |last=Dacey |first=John |title=Encyclopedia of Creativity |publisher=[[Elsevier]] |year=1999 |isbn=978-0-12-227076-5 |editor-last1=Runco |editor-first1=Mark A. |volume=1 |chapter=Concepts of Creativity: A history |editor-last2=Pritzer |editor-first2=Steven R.}}</ref> [[سيميوئل ٽيلر ڪولرج]] تخيل (''اميجينيشن'') ۽ خيالي آرائش (''فينسي'') ۾ فرق ڪيو. سندس خيال ۾ تخيل اهڙي حقيقت جو اظهار ڪري ٿو، جيڪا انسان جي روزمره وجود کان مٿانهين خيالي دنيا سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته ''فينسي'' يا تصوراتي آرائش رڳو فني روح جي تخليقي اظهار جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>Gregory, A. P. R. (2003). Coleridge and the conservative imagination. Mercer University Press. p. 59</ref> [[ديدرو جي انسائيڪلوپيڊيا]] جي ''[[پريليمينري ڊسڪورس ٽُو دي انسائيڪلوپيڊيا آف ديدرو|مقدمي]]'' ({{langx|fr|ڊسڪورس پريليمينري ڊيس ايڊيٽورس}}) ۾ [[ژان لوران دالامبير]] تخيل کي [[لطيف فن]] جي تخليقي قوت قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last1=Alembert |first1=Jean Le Rond d' |url=http://archive.org/details/preliminarydisco00jean |title=Preliminary discourse to the Encyclopedia of Diderot |last2=Schwab |first2=Richard N. |last3=Rex |first3=Walter E. |date=1995 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |via=Internet Archive |isbn=978-0-226-13476-5}}</ref> [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[خالص عقل تي تنقيد]]'' (جرمن:ڪريٽيڪ ڊير رائنن فَرنُنفت) ۾ تخيل '''آئن بِلڊُنگس ڪرافٽ''' کي [[وجدان]] جي هڪ صلاحيت قرار ڏنو، جيڪا اهڙيون ذهني پيشڪشون (پريزنٽيشن) پيدا ڪري سگهي ٿي، يعني انهن شين جون حسي نمائندگيون جيڪي سڌيءَ طرح موجود نه هجن.<ref name=":26">{{Cite book |last=Matherne |first=Samantha |title=The Routledge handbook of philosophy of skill and expertise |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-74477-6 |editor-last=Fridland |editor-first=Ellen |series=Routledge handbooks in philosophy |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |chapter=Kant's theory of the imagination |editor-last2=Pavese |editor-first2=Carlotta}}</ref> ڪانٽ تخيل جون ٻه صورتون بيان ڪيون: '''تخليقي تخيل''' (پراڊڪٽو اميجينيشن) ۽ '''ورجائيندڙ تخيل''' (ريپراڊڪٽو اميجينيشن). تخليقي تخيل ڪنهن شيءِ جي ذهني پيشڪش جو بنيادي سرچشمو هوندو آهي، تنهنڪري اهو [[تجربو]] کان به اڳ عمل ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن ته ورجائيندڙ تخيل اڳوڻن [[تجربو|تجربن]] مان حاصل ٿيل پيشڪشن کي ٻيهر ذهن ۾ آڻي، اڳ ۾ حاصل ڪيل حسي ادراڪن کي ياد ڏياريندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kuehn |first=Manfred |url=https://www.cambridge.org/core/books/kant-anthropology-from-a-pragmatic-point-of-view/69EBBC53F8C020D0F28735E62FB62817 |title=Immanuel Kant: Anthropology from a Pragmatic Point of View |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-80956-9 |editor-last=Louden |editor-first=Robert B. |location=Cambridge |pages=Anthro 7:167 |doi=10.1017/cbo9780511809569}}</ref> ڪانٽ جي نظريي تخيل کي [[ادراڪ]]، [[ادراڪ (حسي)|حسي ادراڪ]]، [[جمالياتي]] فيصلي، فني تخليق ۽ [[اخلاق]] سان ڳنڍيو.<ref name=":26" /><ref>{{Cite book |last=Kneller |first=Jane |title=Kant and the Power of Imagination |date=2007-02-08 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511487248 |isbn=978-0-521-85143-5}}</ref> ڪانٽ جي هن تصور [[يوهان گاٽليب فشتي|فشتي]]، [[فريڊرش ولهيلم يوزف شيلنگ|شيلنگ]] ۽ [[رومانويت]] جي مفڪرن لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن تخيل کي هڪ حقيقي تخليقي قوت ۾ تبديل ڪري پيش ڪيو، جيڪا [[نابغائپ]]، ايجاد، تخليقي سرگرمي ۽ [[آزادي]] سان وابسته هئي.<ref>{{Cite journal |last=López-Domínguez |first=Virginia |date=2018-12-22 |title=The Imagination in Kant and Fichte |url=https://journals.openedition.org/ref/952 |journal=Revista de Estud(i)os sobre Fichte |volume=17 |language=en |issue=17 |doi=10.4000/ref.952 |issn=2258-014X}}</ref> [[گيورگ ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي فلسفي ۾، جيتوڻيڪ تخيل کي سندس اڳوڻن جيتري اهميت نه ڏني وئي، پر اهو [[هيگلي مظاهريت]] (فنامنالاجي) جي دفاع لاءِ شروعاتي نقطو بڻيو. هيگل تخيل بابت ٻن مختلف طريقن ۾ فرق ڪيو: هڪ '''مظاهرياتي''' تشريح، جيڪا انسان جي جيئري [[تجربو|تجربي]] ۽ [[شعور]] تي ڌيان ڏئي ٿي؛ ۽ ٻي '''سائنسي-قياسي''' تشريح، جيڪا تخيل جي [[فطرت]] ۽ ڪردار کي منظم ۽ نظرياتي انداز ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last=Bates |first=Jennifer |title=Hegel's Theory of Imagination |date=2004 |publisher=State University of New York Press |doi=10.1353/book4857 |isbn=978-0-7914-8445-6}}</ref> === جديد دور === 1913ع کان 1916ع جي وچ ۾ [[ڪارل يونگ]] "[[فعال تخيل]]" (''ايڪٽو اميجينيشن'') جو تصور پيش ڪيو ۽ ان کي نفسياتي علاج (سائيڪوٿراپي) ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book |title=The Art of C.G. Jung |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |year=2019 |isbn=978-0-393-25487-7 |editor1-last=Hoerni |editor1-first=Ulrich |page=260 |editor2-last=Fischer |editor2-first=Thomas |editor3-last=Kaufmann |editor3-first=Bettina}}</ref> [[ڪارل يونگ|يونگ]] جي نظر ۾، [[فعال تخيل]] اڪثر [[خواب]]ن ۽ تخيل يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) وسيلي انسان جي تخليقي ذات سان ڪم ڪرڻ تي مشتمل هوندو آهي. هي [[مراقبو]] جي هڪ اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ انسان جي [[لاشعور]] جا مواد [[تصوير]]ن، [[بيانيي]]ن يا جدا وجودن جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، ۽ اهڙيءَ طرح [[شعور|شعوري]] "انا" (ايگو) ۽ لاشعور جي وچ ۾ هڪ پل جو ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jung |first=C. G.Hg |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781400866854/html |title=Jung on Active Imagination |date=1997-12-31 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-6685-4 |doi=10.1515/9781400866854}}</ref> {{see also|فعال تخيل}} [[البرٽ آئنسٽائن]] جو مشهور قول آهي: "تخيل... [[علم]] کان وڌيڪ اهم آهي. علم محدود آهي، جڏهن ته تخيل سڄي دنيا کي پنهنجي گهيري ۾ آڻي ٿو."<ref>{{Cite book |last=The Saturday Evening Post |url=http://archive.org/details/WhatLifeMeansToEinstein |title=What Life Means to Einstein An Interview by George Sylvester Viereck |date=1929-10-26}}</ref> [[نيڪولا ٽيسلا]] تخيل بابت لکيو: {{Quotation|جڏهن مون کي ڪو خيال ايندو آهي ته مان فوري طور ان کي پنهنجي تخيل ۾ تعمير ڪرڻ شروع ڪندو آهيان. مان ان جي بناوت ۾ تبديليون آڻيندو آهيان، بهتريون ڪندو آهيان ۽ ان اوزار کي پنهنجي ذهن ۾ هلائيندو آهيان. مون لاءِ ڪو فرق ناهي ته مان پنهنجي ٽربائن کي ذهن ۾ هلائيندس يا پنهنجي ورڪشاپ ۾ آزمائيندس. مان اهو به محسوس ڪري سگهندو آهيان ته اها توازن کان ٻاهر آهي يا نه. ٻنهي حالتن ۾ نتيجا ساڳيا هوندا آهن. اهڙيءَ ريت مان ڪنهن شيءِ کي هٿ لائڻ کان سواءِ ئي ڪنهن تصور کي تيزيءَ سان ترقي ڏئي مڪمل بڻائي سگهندو آهيان.<ref>{{Cite book |last=Tesla |first=Nikola |url=http://archive.org/details/myinventionsauto0000tesl |title=My inventions: the autobiography of Nikola Tesla |date=1982 |publisher=Williston, Vt. : Hart Bros. |others=Internet Archive |isbn=978-0-910077-00-2}}</ref>}} تخيل جي [[مظاهريت (فلسفو)|مظاهرياتي]] (فنامنالاجيڪل) تشريح [[ژان پال سارتر]] جي 1940ع واري ڪتاب ''[[دي اميجنري (طنز)|تخيلي: تخيل جي مظاهرياتي نفسيات]]'' (ليماجينئير: سائيڪالوجي فينومينالوجيڪ دي لِماجيناسيون) ۾ ملي ٿي، جيڪو ''دي سائيڪولاجي آف دي اميجينيشن'' جي نالي سان پڻ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ [[ژان پال سارتر|سارتر]] تخيل بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب تخيلي شيون ماضي جي تاثرن ۽ نئين ڄاڻ جي ميلاپ مان وجود ۾ اچن ٿيون. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته تخيل جو وجود انساني [[شعور]] جي ماهيت بابت ڇا ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |title=The Psychology of the Imagination |publisher=Psychology Press |year=1972 |isbn=978-0-415-11954-2 |location=London |oclc=34102867 |orig-date=1940}}</ref> سارتر جي خيالن جي بنياد تي پوءِ ايندڙ مفڪرن هن تصور کي [[سماجيات]] تائين وڌايو ۽ [[سماجي تخيل]] (اميجنري) ۽ تخيل جي [[وجوديات]] (آنٽولاجي) جهڙا نظريا پيش ڪيا.<ref>John B. Thompson, ''Studies in the Theory of Ideology'' (1984) p. 6</ref><ref name="auto1">John R. Searle, ''The Construction of Social Reality'' (Penguin 1996) p. 4</ref> === ثقافتي تناظر === تخيل ڪيترين ئي ثقافتن ۾ هڪ مڃيل تصور رهيو آهي ۽ اڄ به آهي، خاص طور [[مذهب|مذهبي]] تناظر ۾، جتي ان کي ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي جيڪا [[تصوير]]ون يا ذهني صورتون تخليق ڪري ٿي.<ref name=":33">{{Cite book |title=Imagination: Cross-Cultural Philosophical Analyses |date=2019 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-350-05013-6 |pages=13–15|doi=10.5040/9781350050167 }}</ref> [[ٻڌ مت]] جي جمالياتي فڪر ۾ تخيل [[مذهبي عمل]] جو هڪ بنيادي جز آهي، خاص طور [[تصور سازي]] (وزيوئلائيزيشن) جي عملن ۾. انهن ۾ [[ٻڌ]] جي جسم جو ذهني تصور، آسماني ٻڌن ۽ ٻڌ-ميدانن (جهڙوڪ پاڪ ڀونين ۽ [[منڊالا]]ن) جو تصور، ۽ مذهبي [[تصوير]]ن سان عقيدتمند وابستگي شامل آهي.<ref>{{Cite book |last=Copp |first=Paul |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.7312/copp16270/html |title=The Body Incantatory: Spells and the Ritual Imagination in Medieval Chinese Buddhism |date=2014-12-31 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-16270-8 |doi=10.7312/copp16270}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dalton |first=Jacob P. |title=Conjuring the Buddha |date=2023-01-16 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/dalt20582 |isbn=978-0-231-55618-7}}</ref> [[ژوانگ زو]] جي [[تائوازم|تائوي فلسفي]] ۾ تخيل کي هڪ پيچيده ذهني عمل سمجهيو ويو آهي، جنهن کي [[ادراڪ]] جي هڪ اهم صورت طور اهميت ڏني وڃي ٿي. همدردي ([[همدردي]]) جي بنياد تي ان جي حمايت ڪئي وڃي ٿي، پر خالص [[عقل]] جي نقطهٔ نظر کان ان کي رڳو ذهني پيشڪش يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) قرار ڏنو وڃي ٿو.<ref name=":33" /> == نفسياتي تحقيق ۾ == === يادگيري === {{see also|ذھني تصوير|تصور}} [[يادگيري]] ۽ [[ذهني تصوير]] تخيل جي عمل سان لاڳاپيل ٻه ذهني سرگرميون آهن، جيڪي هڪ ٻئي تي اثرانداز ٿينديون آهن.<ref name="Long">{{Cite journal |last=Long |first=Priscilla |date=2009-12-01 |title=My Brain On My Mind |url=https://theamericanscholar.org/my-brain-on-my-mind/ |journal=The American Scholar}}</ref> [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مان معلوم ٿيو آهي ته ياد ڪرڻ ۽ تخيل ڪرڻ دوران دماغ جا ساڳيا حصا سرگرم ٿيندا آهن.<ref name="Long" /> عام خيالن جي يادگيري جي ڀيٽ ۾ نون يا پراڻن اصل خيالن جي تخليق دوران به ٻنهي [[پيرا هپپوڪيمپل]] ۽ [[ميڊيل پري فرنٽل ڪورٽيڪس]] (mPFC) ۾ هڪجهڙو سرگرميءَ جو نمونو ڏٺو ويو آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نون خيالن جي تعمير لاءِ اهي ئي عمل استعمال ٿيندا آهن، جيڪي [[واقعاتي يادگيري]] مان اصل تجربن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ ۾ ڪم ايندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Benedek |first1=Mathias |last2=Schües |first2=Till |last3=Beaty |first3=Roger E. |last4=Jauk |first4=Emanuel |last5=Koschutnig |first5=Karl |last6=Fink |first6=Andreas |last7=Neubauer |first7=Aljoscha C. |date=2018-02-01 |title=To create or to recall original ideas: Brain processes associated with the imagination of novel object uses |journal=Cortex |volume=99 |pages=93–102 |doi=10.1016/j.cortex.2017.10.024 |issn=0010-9452 |pmc=5796649 |pmid=29197665}}</ref> تخيل [[ڪوڙي يادگيري]] جي ٺهڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. مثال طور، جڏهن شرڪت ڪندڙن کي خريداري مرڪز ۾ گم ٿيڻ بابت هڪ بيان پڙهڻ ۽ پوءِ ان واقعي کي ذهن ۾ آڻي لکت ۾ بيان ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو ماڻهن بعد ۾ ان واقعي کي پنهنجي حقيقي يادگيري طور بيان ڪيو، جيتوڻيڪ اهو ڪڏهن پيش ئي نه آيو هو.<ref>{{Cite journal |last=Loftus |first=Elizabeth F. |date=May 1993 |title=The reality of repressed memories. |url=https://doi.apa.org/doi/10.1037/0003-066X.48.5.518 |journal=American Psychologist |language=en |volume=48 |issue=5 |pages=518–537 |doi=10.1037/0003-066X.48.5.518 |pmid=8507050 |issn=1935-990X|url-access=subscription }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته تخيل ۽ يادگيري ٻنهي ۾ دماغ جا ساڳيا علائقا، خاص طور [[ذهني تصوير]] سان لاڳاپيل حصا، سرگرم ٿيندا آهن. هڪ [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مطالعي ۾ ڏٺو ويو ته جن ماڻهن لفظي اشارن کان پوءِ شين جو ذهني تصور ڪيو، انهن مان ڪي بعد ۾ غلط نموني اهو سمجهڻ لڳا ته انهن اهي شيون حقيقت ۾ ڏٺيون هيون.<ref>{{Cite journal |last1=Gonsalves |first1=Brian |last2=Reber |first2=Paul J. |last3=Gitelman |first3=Darren R. |last4=Parrish |first4=Todd B. |last5=Mesulam |first5=M.-Marsel |last6=Paller |first6=Ken A. |date=October 2004 |title=Neural Evidence That Vivid Imagining Can Lead to False Remembering |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x |journal=Psychological Science |language=en |volume=15 |issue=10 |pages=655–660 |doi=10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x |pmid=15447635 |issn=0956-7976|url-access=subscription }}</ref> اهو [[پريڪيونيس]] ۽ [[هيٺيون پيريئٽل ڪورٽيڪس]] جي وڌيل سرگرمي سان لاڳاپيل هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته تخيل ۽ [[ادراڪ]] جي وچ ۾ موجود اوورليپ يادگيري ۾ بگاڙ آڻي سگهي ٿو. تخيل يادگيري تي ان طريقي سان به اثرانداز ٿئي ٿو، جو ماڻهو ڪنهن تصور ڪيل واقعي جي حقيقي هجڻ بابت وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳن ٿا؛ هن عمل کي [[imagination inflation]] چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Garry |first1=Maryanne |last2=Manning |first2=Charles G. |last3=Loftus |first3=Elizabeth F. |last4=Sherman |first4=Steven J. |date=June 1996 |title=Imagination inflation: Imagining a childhood event inflates confidence that it occurred |url=http://link.springer.com/10.3758/BF03212420 |journal=Psychonomic Bulletin & Review |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=208–214 |doi=10.3758/BF03212420 |pmid=24213869 |issn=1069-9384}}</ref> جڏهن ماڻهو ڪنهن اهڙي واقعي جو گهڻو واضح تصور ڪن ٿا، جنهن بابت شروعات ۾ سندن يقين هوندو آهي ته اهو پيش نه آيو هو، ته پوءِ هو بنا ثبوت جي به ان کي حقيقي سمجهڻ لڳن ٿا. اهڙيءَ ريت تخيل حقيقي ۽ تصور ڪيل تجربن جي وچ ۾ فرق کي ڌنڌلو ڪري سگهي ٿو. === ادراڪ === [[ژان پياجيه]] موجب، انسان جو [[ادراڪ]] سندس دنيا بابت تصور تي دارومدار رکي ٿو. اهو تصور تخيل جي مدد سان ادراڪن کي اڳ ۾ موجود ذهني تصويرن سان ترتيب ڏيڻ جو نتيجو هوندو آهي. پياجيه هڪ ٻار جو مثال ڏئي ٿو، جيڪو رات جو ڳوٺ ۾ هلندي چوندو آهي ته چنڊ سندس پٺيان اچي رهيو آهي. اهڙيءَ ريت ادراڪن کي دنيا جي تصور سان هم آهنگ ڪيو ويندو آهي ته جيئن اهي بامعنيٰ بڻجن، ۽ ان عمل لاءِ تخيل ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Piaget |first=J. |title=The child's conception of the world |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1967 |location=London |translator-last1=Tomlinson |translator-first1=J. |translator-last2=Tomlinson |translator-first2=A.}}</ref> === دماغي سرگرمي === [[نيوڪورٽيڪس]] ۽ [[ٿيلامس]] تخيل سميت دماغ جي ٻين اهم ڪمن، جهڙوڪ [[شعور]] ۽ [[تجريدي سوچ]]، جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. تخيل دوران دماغ جا ڪيترائي نظام، جن ۾ [[جذبا]]، [[يادگيري]] ۽ [[سوچ]] شامل آهن، گڏجي ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Abraham |first=Anna |date=2016-10-06 |title=The imaginative mind |journal=Human Brain Mapping |volume=37 |issue=11 |pages=4197–4211 |doi=10.1002/hbm.23300 |pmid=27453527 |pmc=6867574 |issn=1065-9471}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hustvedt |first=Siri |date=January 2011 |title=Three Emotional Stories: Reflections on Memory, the Imagination, Narrative, and the Self |journal=Neuropsychoanalysis |volume=13 |issue=2 |pages=187–196 |doi=10.1080/15294145.2011.10773674 |issn=1529-4145}}</ref> [[بصري ذهني تصوير]] سان لاڳاپيل دماغي نيٽ ورڪ [[فرنٽل ڪورٽيڪس]] کان وٺي حسي علائقن تائين پکڙيل هوندو آهي ۽ [[ڊفالٽ موڊ نيٽورڪ]] سان به اوورليپ ڪندو آهي. اهو عمل گهڻي حد تائين حسي ادراڪ جي ڪمزور صورت وانگر ڪم ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Pearson |first=Joel |date=October 2019 |title=The human imagination: the cognitive neuroscience of visual mental imagery |url=https://www.nature.com/articles/s41583-019-0202-9 |journal=Nature Reviews Neuroscience |language=en |volume=20 |issue=10 |pages=624–634 |doi=10.1038/s41583-019-0202-9 |pmid=31384033 |issn=1471-003X|url-access=subscription }}</ref> هڪ [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مطالعي ۾، شرڪت ڪندڙن کي پيچيده بصري شڪلين جو تصور ڪرڻ، انهن کي ذهني طور ٽڪرن ۾ ورهائڻ يا گڏيل شڪل ۾ ملائڻ لاءِ چيو ويو. ان دوران سندن دماغ جي [[آڪسيپيٽل لوب]]، [[فرنٽوپيريئٽل]]، [[پوسٽيرير پيريئٽل]]، [[پريڪيونيس]] ۽ [[ڊورسوليٽرل پري فرنٽل ڪورٽيڪس]] وارن علائقن ۾ سرگرمي ڏٺي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Schlegel |first1=Alexander |last2=Kohler |first2=Peter J. |last3=Fogelson |first3=Sergey V. |last4=Alexander |first4=Prescott |last5=Konuthula |first5=Dedeepya |last6=Tse |first6=Peter Ulric |date=16 September 2013 |title=Network structure and dynamics of the mental workspace |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=110 |issue=40 |pages=16277–16282 |bibcode=2013PNAS..11016277S |doi=10.1073/pnas.1311149110 |issn=0027-8424 |pmc=3791746 |pmid=24043842 |doi-access=free}}</ref> === ٻارن ۾ ادراڪي واڌ ويجهه === تخيل ٻارن جي ذهني، جذباتي ۽ سماجي [[ارتقائي نفسيات|واڌ ويجهه]] لاءِ انتهائي اهم آهي. ٻار اڪثر [[خيالي راند]] ۾ مشغول رهندا آهن، جتي هو [[ڪردار ادا ڪرڻ]]، شين کي علامتي طور استعمال ڪرڻ ۽ ٻين طريقن سان تصوراتي حالتون تخليق ڪري انهن کي عملي صورت ڏيندا آهن. اهڙي سرگرمي نون [[ادراڪ]]ي ڍانچن ۽ صلاحيتن جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪندي آهي، ۽ [[ٻولي]]، سماجي لاڳاپن ۽ ٻين ماڻهن جي نقطهٔ نظر کي سمجهڻ جهڙين صلاحيتن کي هٿي ڏيندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fink |first=Robert S. |date=December 1976 |title=Role of Imaginative Play in Cognitive Development |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.1976.39.3.895 |journal=Psychological Reports |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=895–906 |doi=10.2466/pr0.1976.39.3.895 |issn=0033-2941|url-access=subscription }}</ref> تخيل ابتدائي پڙهڻ جي صلاحيت جي ترقي ۾ پڻ مددگار آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ٻارن کي متن کي سمجهڻ، ان کي نون حالتن تي لاڳو ڪرڻ، ۽ [[ڪردار ادا ڪرڻ]] يا جسماني حرڪت ذريعي ان جي معنيٰ ڳولڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Nehal |first1=Mitasha |last2=Rule |first2=Peter N. |date=2018-06-27 |title=Imaginative play and reading development among Grade R learners in KwaZulu-Natal: An ethnographic case study |url=https://sajce.co.za/index.php/sajce/article/view/518 |journal=South African Journal of Childhood Education |volume=8 |issue=1 |doi=10.4102/sajce.v8i1.518 |issn=2223-7682|doi-access=free }}</ref> تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته [[خيالي راند]] [[جذباتي خود ضابطو]] جي ترقي سان لاڳاپيل آهي. جيڪي ٻار، خاص طور سنڀاليندڙن سان گڏ، اهڙين راندين ۾ حصو وٺندا آهن، انهن ۾ جذبات تي ضابطو رکڻ جون صلاحيتون وڌيڪ بهتر هونديون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Galyer |first1=Karma T. |last2=Evans |first2=Ian M. |date=January 2001 |title=Pretend Play and the Development of Emotion Regulation in Preschool Children |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0300443011660108 |journal=Early Child Development and Care |language=en |volume=166 |issue=1 |pages=93–108 |doi=10.1080/0300443011660108 |issn=0300-4430|url-access=subscription }}</ref> اهڙيءَ طرح [[خيالي راند]] [[انتظامي عملن]] (ايگزيڪيوٽو فنڪشنز) کي پڻ مضبوط ڪري ٿي، جيڪي جذباتي ۽ ادراڪي ٻنهي قسمن جي ضابطي سان لاڳاپيل آهن، ۽ گڏوگڏ [[سماج دوست روين]] جي واڌ ويجهه ۾ به مددگار ثابت ٿئي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Bauer |first1=Rebecca H. |last2=Gilpin |first2=Ansley T. |last3=Thibodeau-Nielsen |first3=Rachel B. |date=December 2021 |title=Executive functions and imaginative play: Exploring relations with prosocial behaviors using structural equation modeling |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2211949321000168 |journal=Trends in Neuroscience and Education |language=en |volume=25 |article-number=100165 |doi=10.1016/j.tine.2021.100165|pmid=34844695 |url-access=subscription }}</ref> === فيصلا سازي === تخيل [[فيصلا سازي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماڻهن کي مختلف حالتن ۽ انهن جي ممڪن نتيجن جو ذهني جائزو وٺڻ جي قابل بڻائي ٿو. ان جي ذريعي ماڻهو پنهنجي چونڊن جا نتيجا اڳواٽ تصور ڪري، متبادل رستا پرکي، ۽ خطري جو اندازو لڳائي سگهن ٿا، بغير انهن حالتن کي عملي طور آزمائڻ جي. اهڙي صلاحيت [[مسئلو حل ڪرڻ]] کي بهتر بڻائي ٿي ۽ وڌيڪ ڄاڻ تي ٻڌل فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Nanay |first=Bence |date=February 2016 |title=The Role of Imagination in Decision-Making |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/mila.12097 |journal=Mind & Language |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=127–143 |doi=10.1111/mila.12097 |issn=0268-1064|url-access=subscription }}</ref> تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته مستقبل جي ممڪن نتيجن جو ذهني تصور ماڻهن ۾ وڌيڪ [[صبر]] پيدا ڪري سگهي ٿو. جڏهن شرڪت ڪندڙن کي فيصلا ڪرڻ کان اڳ مستقبل جي نتيجن جو تصور ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته انهن وڌيڪ صبر ۽ سوچي سمجهي چونڊون ڪيون.<ref>{{Cite journal |last1=Jenkins |first1=Adrianna C. |last2=Hsu |first2=Ming |date=July 2017 |title=Dissociable Contributions of Imagination and Willpower to the Malleability of Human Patience |journal=Psychological Science |language=en |volume=28 |issue=7 |pages=894–906 |doi=10.1177/0956797617698133 |issn=0956-7976 |pmc=5507764 |pmid=28504898}}</ref> === ذهني صحت === مختلف تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته تخيل [[ڀلائي]] ۽ [[ذهني صحت]] تي اثرانداز ٿئي ٿو. مقصد تي ٻڌل تخيل، جنهن ۾ ماڻهو پنهنجي ذاتي مقصدن کي حاصل ڪرڻ جو ذهني تصور ڪن ٿا، وڌيڪ ذهني سڪون ۽ گهٽ [[ڊپريشن]] سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Gamble |first1=Beau |last2=Tippett |first2=Lynette J. |last3=Moreau |first3=David |last4=Addis |first4=Donna Rose |date=July 2021 |title=The Futures We Want: How Goal-Directed Imagination Relates to Mental Health |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702620986096 |journal=Clinical Psychological Science |language=en |volume=9 |issue=4 |pages=732–751 |doi=10.1177/2167702620986096 |hdl=2292/65008 |issn=2167-7026|url-access=subscription }}</ref> ساڳيءَ طرح، مثبت نتيجن جو ذهني تصور ڪرڻ تي ٻڌل علاج [[اميد]] وڌائڻ، [[پريشاني]] ۽ منفي جذبات گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Murphy |first1=Susannah E. |last2=Clare O'Donoghue |first2=M. |last3=Drazich |first3=Erin H.S. |last4=Blackwell |first4=Simon E. |last5=Christina Nobre |first5=Anna |last6=Holmes |first6=Emily A. |date=November 2015 |title=Imagining a brighter future: The effect of positive imagery training on mood, prospective mental imagery and emotional bias in older adults |journal=Psychiatry Research |language=en |volume=230 |issue=1 |pages=36–43 |doi=10.1016/j.psychres.2015.07.059 |pmc=4593863 |pmid=26235478}}</ref> نفسياتي علاج ۾ تخيل جي هڪ مشهور ٽيڪنڪ [[تصويري ٻيهر ترتيب]] (اميجري ري اسڪرپٽنگ) آهي، جنهن ۾ ماڻهو تڪليف ڏيندڙ يادگيرين کي ذهن ۾ ٻيهر تخليق ڪري انهن کي وڌيڪ مثبت انجام سان بدلائيندا آهن، جنهن سان [[پريشاني]]، [[ڊپريشن]] ۽ [[صدمي کان پوءِ واري ذهني دٻاءُ جي بيماري]] (PTSD) جون علامتون گهٽجي سگهن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Arntz |first=Arnoud |date=April 2012 |title=Imagery Rescripting as a Therapeutic Technique: Review of Clinical Trials, Basic Studies, and Research Agenda |journal=Journal of Experimental Psychopathology |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.5127/jep.024211 |issn=2043-8087|url-access=subscription }}</ref> بهرحال، جيڪڏهن تخيل جو ضابطو نه رهي، ته اهو نفسياتي تڪليف جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو. تخيل جي عمل ۾ بگاڙ [[شيزوفرينيا]] جي دائري واريون بيماريون ۾ عام ڏٺو ويو آهي، جتي اهو ذاتي سڃاڻپ ۽ حقيقت جي ادراڪ ۾ تبديليون آڻي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Rasmussen |first1=Andreas Rosén |last2=Raballo |first2=Andrea |last3=Preti |first3=Antonio |last4=Sæbye |first4=Ditte |last5=Parnas |first5=Josef |date=2022-01-17 |title=Anomalies of Imagination, Self-Disorders, and Schizophrenia Spectrum Psychopathology: A Network Analysis |journal=Frontiers in Psychiatry |volume=12 |article-number=808009 |doi=10.3389/fpsyt.2021.808009 |doi-access=free |issn=1664-0640 |pmc=8801416 |pmid=35111092}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gozé |first1=Tudi |last2=Fazakas |first2=Istvan |date=2020 |title=Imagination and Self Disorders in Schizophrenia: A Review |journal=Psychopathology |language=en |volume=53 |issue=5–6 |pages=264–273 |doi=10.1159/000509488 |pmid=33059352 |issn=0254-4962}}</ref> اهڙيءَ طرح [[حد کان وڌيڪ خيالي خواب ڏسڻ]] (ميل ايڊاپٽنگ ڊي ڊريمنگ) به تخيل جي غير متوازن صورت آهي، جنهن ۾ ماڻهو انتهائي واضح ۽ لت جهڙي خيالي دنيا ۾ رهڻ لڳن ٿا. تحقيق مطابق اها حالت جذباتي ۽ روزمرهه جي ڪارڪردگي ۾ نمايان تڪليف سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Shanbhag |first1=Trusha |last2=Pothiyil |first2=Dan Isaac |date=November 2024 |title=A Cognitive Approach to Maladaptive Daydreaming |journal=Indian Journal of Psychological Medicine |language=en |volume=46 |issue=6 |pages=585–588 |doi=10.1177/02537176241236898 |issn=0253-7176 |pmc=11558703 |pmid=39545109}}</ref> ==ارتقائي نظريو== [[File:TheoryLargeFigures.png|thumb|600x600px|تخيل جي مختلف جزن جي نسلي ارتقا ۽ فردي واڌ ويجهه]] تخيل جي [[نسلي ارتقا]] آهستي آهستي ٿي. تخيل جي سڀ کان سادي صورت، يعني [[تيز اکين جي حرڪت واري ننڊ]] دوران [[خواب]] ڏسڻ، لڳ ڀڳ 14 ڪروڙ سال اڳ [[ٿڻائتا جانور|ٿڻائتن جانورن]] ۾ تيز اکين جي حرڪت واري ننڊ جي ارتقا سان پيدا ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Hobson |first1=J. Allan |date=1 October 2009 |title=REM sleep and dreaming: towards a theory of protoconsciousness |journal=Nature Reviews Neuroscience |volume=10 |issue=11 |pages=803–813 |doi=10.1038/nrn2716 |pmid=19794431 |s2cid=205505278}}</ref> لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ سال اڳ [[پرائيميٽ|پرائيميٽن]] ۾ [[پاسي وارو اڳيون پيشاني ڪورٽيڪس]] پيدا ٿيڻ سان اوچتي [[بصيرت]] جي صلاحيت وڌيڪ سڌري. لڳ ڀڳ 60 لک سال اڳ [[هومينن|هوميننن]] جي نسل جي [[چمپانزي|چمپانزين]] واري شاخ کان جدا ٿيڻ کان پوءِ تخيل جي صلاحيت ۾ وڌيڪ واڌ آئي. [[اڳئين پيشانيءَ وارو تجزيو]] لڳ ڀڳ 33 لک سال اڳ پيدا ٿيو، جڏهن هومينن [[موڊ هڪ جا پٿر جا اوزار]] ٺاهڻ شروع ڪيا.<ref>{{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |last2=Lewis |first2=Jason E. |last3=Feibel |first3=Craig S. |last4=Lepre |first4=Christopher J. |last5=Prat |first5=Sandrine |last6=Lenoble |first6=Arnaud |last7=Boës |first7=Xavier |last8=Quinn |first8=Rhonda L. |last9=Brenet |first9=Michel |last10=Arroyo |first10=Adrian |last11=Taylor |first11=Nicholas |last12=Clément |first12=Sophie |last13=Daver |first13=Guillaume |last14=Brugal |first14=Jean-Philip |last15=Leakey |first15=Louise |date=20 May 2015 |title=3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download |journal=Nature |volume=521 |issue=7552 |pages=310–315 |bibcode=2015Natur.521..310H |doi=10.1038/nature14464 |pmid=25993961 |s2cid=1207285 |last16=Mortlock |first16=Richard A. |last17=Wright |first17=James D. |last18=Lokorodi |first18=Sammy |last19=Kirwa |first19=Christopher |last20=Kent |first20=Dennis V. |last21=Roche |first21=Hélène}}</ref> لڳ ڀڳ 20 لک سال اڳ پٿر جي اوزارن واري ثقافت جو [[موڊ ٻه جا پٿر جا اوزار|موڊ ٻه]] تائين پهچڻ اڳئين پيشانيءَ واري تجزيي ۾ نمايان اڳڀرائيءَ جو اشارو ڏئي ٿو. تخيل جو سڀ کان ترقي يافته عصبي طريقو، يعني [[اڳئين پيشانيءَ واري ترڪيب]]، ممڪن آهي ته انسانن ۾ لڳ ڀڳ 70 هزار سال اڳ پيدا ٿيو هجي، جنهن سان جديد انساني رويو وجود ۾ آيو.<ref>{{cite journal |last1=Vyshedsky |first1=Andrey |year=2019 |title=Neuroscience of Imagination and Implications for Human Evolution |url=http://currentneurobiology.org/neurobiology/neuroscience-of-imagination-and-implications-for-humanevolution.pdf |journal=Current Neurobiology |volume=10 |issue=2 |pages=89–109 |issn=0975-9042 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531155035/http://currentneurobiology.org/neurobiology/neuroscience-of-imagination-and-implications-for-humanevolution.pdf |archive-date=2019-05-31}}</ref> جديد تخيل ڏانهن هن وڏي تبديليءَ کي قديم انسانن جي مطالعي ڪندڙ عالمن مختلف نالن سان بيان ڪيو آهي، جن ۾ '''ادراڪي انقلاب'''،<ref>{{Cite book |last=Harari |first=Yuval N. |url=https://archive.org/details/isbn_9780099590088 |title=Sapiens: a brief history of humankind |year=2014 |isbn=978-1-84655-824-5 |location=London |publisher=Harvill Secker |oclc=890244744 |url-access=registration}}</ref> '''مٿئين پراڻي پٿر واري دور جو انقلاب'''<ref>{{Cite journal |last=Bar-Yosef |first=Ofer |date=October 2002 |title=The Upper Paleolithic Revolution |journal=Annual Review of Anthropology |volume=31 |issue=1 |pages=363–393 |doi=10.1146/annurev.anthro.31.040402.085416 |issn=0084-6570}}</ref> ۽ '''وڏي اڳتي ٽپ''' شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Diamond |first=Jared M. |title=The third chimpanzee: the evolution and future of the human animal |publisher=HarperPerennial |year=2006 |isbn=0-06-084550-3 |location=New York |oclc=63839931}}</ref> == اخلاقي تصور == '''اخلاقي تصور''' (''مورل اميجينيشن'') مان مراد عام طور اها ذهني صلاحيت آهي، جنهن وسيلي ماڻهو [[اخلاق]]ي سوالن ۽ ڏکيائين جا حل تصور ۽ ذهني منظرڪشي جي عمل ذريعي ڳولي سگهي ٿو. علمي ادب ۾ "اخلاقي تصور" جون مختلف وصفون پيش ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite book |last1=Freeman |first1=R. E. |title=The moral imagination of Patricia werhane: A festschrift |last2=Dmytriyev |first2=S. |last3=Wicks |first3=A. C. |publisher=Springer International Publishing |year=2018 |page=97}}</ref> فيلسوف [[مارڪ جانسن]] موجب، اخلاقي تصور "اها صلاحيت آهي، جنهن سان ماڻهو ڪنهن ڏنل صورتحال ۾ عمل ڪرڻ جي مختلف امڪانن کي تخليقي نموني پرکي سگهي ٿو ۽ ڪنهن خاص عمل مان پيدا ٿيندڙ امڪاني فائدي يا نقصان جو اڳواٽ تصور ڪري سگهي ٿو".<ref>{{cite book |last1=Johnson |first1=M. |title=Moral imagination |publisher=University of Chicago Press |year=1993 |location=Chicago |page=202}}</ref> هڪ مثال طور، [[اڊولف هٽلر]] تي قاتلاڻو حملو ڪندڙ [[ڪلاوس فون شٽائوفنبرگ]] بابت چيو ويو آهي ته هن (ٻين سببن سان گڏ) "اخلاقي تصور" جي عمل جي نتيجي ۾ [[نازي حڪومت]] جو تختو اونڌو ڪرڻ جو خطرو مول ورتو. هٽلر کي قتل ڪرڻ لاءِ سندس تياري رڳو پنهنجي ساٿين، ڪٽنب يا ان وقت جي دوستن سان همدردي جي ڪري نه هئي، پر هن ايندڙ نسلن ۽ انهن ماڻهن جي ممڪن تڪليفن بابت به سوچيو، جن کي هو ذاتي طور نه سڃاڻندو هو. ٻين لفظن ۾، اخلاقي تصور جي ذريعي هو اهڙن "مجرد" ماڻهن جي ڀلائي بابت به فڪرمند ٿيو، جهڙوڪ مستقبل جون جرمن نسلون، اهي ماڻهو جيڪي اڃا ڄاوا ئي نه هئا، يا اهي ماڻهو جيڪي سندس سڌي پهچ کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite journal |last1=Langhof |first1=J. G. |last2=Gueldenberg |first2=S. |year=2021 |title=Whom to serve? Exploring the moral dimension of servant leadership: Answers from operation Valkyrie |journal=Journal of Management History |volume=27 |issue=4 |pages=537–573 |doi=10.1108/jmh-09-2020-0056 |s2cid=238689370}}</ref> ``` == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] 488wtj1s3mqmc18yxi6jebhy464w5xw 394515 394514 2026-07-15T09:40:50Z Intisar Ali 8681 394515 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' (''Imagination'') لاطيني لفظ ''اميجنيٽيو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==تصوري تاريخ== ===قديم دور=== قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو ''فانتاسيا'' (''phantasia'') چوندا هئا، کي [[ذهني تصوير]]ن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Pätzold |first=Deltev |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=153–159, 172–173 |chapter=Imagination in Descartes' Meditations |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڊي اينيما]]'' ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ [[تصوير]] پيدا ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} On the Soul by Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.3.iii.html |access-date=2024-07-04 |website=classics.mit.edu}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/suppl4.html |access-date=2024-06-10 |website=plato.stanford.edu |language=en}}</ref> هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، [[خواب]]ن ۽ [[يادگيري]] سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.<ref name=":5" /> [[افلاطون]] پنهنجي ڪتاب ''[[فائليبس]]'' ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.<ref>{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Philebus by Plato |url=http://classics.mit.edu/Plato/philebus.html |access-date=2024-07-30 |website=classics.mit.edu}}</ref> پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Cocking |first=John |editor-first1=Penelope |editor-last1=Murray |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203980811/imagination-john-cocking-penelope-murray-penelope-murray |title=Imagination: A Study in the History of Ideas |date=1991-12-12 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-98081-1 |location=London |pages=1, 8, 105–106 |doi=10.4324/9780203980811}}</ref> يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي [[ادراڪ]] ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل [[حواس]] ۽ [[عقل]] جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.<ref name=":5" /> سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> ===وچون دور=== [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ تخيل جو تصور [[مذهب]]، [[ادب]]، [[فن]] ۽ خاص طور [[شاعري]] سان ويجهڙائي رکندڙ هو.<ref name=":2">{{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=The medieval imagination |date=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47084-9 |location=Chicago}}</ref> ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.<ref name=":6">{{Cite journal |last=Sumillera |first=Rocío G. |date=2016 |title=From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity |journal=Parergon |volume=33 |issue=3 |pages=17–42 |doi=10.1353/pgn.2016.0129 |issn=1832-8334}}</ref> اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.<ref name=":4" /><ref name=":9">Castor, G. (1964). ''Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology''.</ref> هن تصور جو هڪ مشهور مثال [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' جي ڪهاڻي ''[[دي مين آف لاز ٽيل]]'' ۾ ملي ٿو، جتي هو ”[[ذهن جي اک]]“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.<ref name=":10">{{Cite web |title=Man of Lawes Tale |url=http://metaphors.lib.virginia.edu/metaphors/8723 |access-date=2024-07-28 |website=metaphors.lib.virginia.edu}}</ref><ref name=":11">{{cite book |last=Chaucer |first=Geoffrey |title=The Canterbury Tales |publisher=University Correspondence College Press |editor-last=Wyatt |editor-first=A.J. |location=London |at=Lines 550–553 |chapter=The Man of Laws Tale |orig-date={{circa|1387}}}}</ref> وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا [[يادگيري]] ۽ [[عام احساس]] سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا [[ادراڪ]] مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-renaissance-philosophy/56DCEA40CA07B949448B608C47B2B670 |title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy |date=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-25104-4}}</ref><ref name=":27">{{Cite book |last=Kooij |first=Suzanne |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |chapter=Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France}}</ref> اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن [[خواب]]ن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.<ref name=":6" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Orobitg |first=Christine |title=Cervantes and the early modern mind |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-78547-1 |pages=98–105 |chapter=Wit, Imagination, and the Goat}}</ref> [[File:13th-century unknown painters - Legendary Creatures - WGA19736.jpg|thumb|وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.]] جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.<ref name=":27" /> مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.<ref name=":12">{{Cite book |last=Harvey |first=E. Ruth |title=The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance |date=1975 |publisher=Warburg Institute |isbn=978-0-85481-051-2}}</ref> {{see also|فرشتن جي فن ۾ عڪاسي}} وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=":13">{{Cite book |last=Bovey |first=Alixe |title=Monsters and grotesques in medieval manuscripts |date=2002 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8512-2}}</ref> اهڙي عڪاسي [[فرشتو|فرشتن]]، [[شيطان|شيطانن]]، [[دوزخ]]، [[قيامت]] ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === نشاةِ ثانيہ ۽ شروعاتي جديد دور === [[نشاةِ ثانيہ]] جي دور ۾ قديم يوناني ۽ رومي متنن جي ٻيهر دريافت ۽ انساني عظمت جي واکاڻ تي زور ڏنو ويو، پر ان دور جي عالمن "تخيل" جي نظرياتي سمجهاڻيءَ ۾ نمايان اضافو نه ڪيو.<ref name=":4" /><ref name=":7" /> مثال طور [[مارسيليو فيچينو]] [[چترڪاري]]، [[مجسمه سازي]] ۽ [[شاعري]] جهڙين فني تخليقن کي انساني [[تخليقيت]] جون خاص يا امتيازي صورتون نه سمجهندو هو، ۽ نه ئي هن تخليقيت کي تخيل جي قوت سان منسوب ڪيو. ان جي بدران، [[مارسيليو فيچينو|فيچينو]] جو خيال هو ته تخيل اهو ذريعو آهي، جنهن وسيلي [[الاهي مداخلت]] [[تصوير]]ن جي صورت ۾ بصيرت منتقل ڪري ٿي، جيڪا آخرڪار [[فن]] جي تخليق کي ممڪن بڻائي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":14">{{Cite thesis |last=Frisvold |first=Nicholaj de Mattos |date=2013-01-01 |title=Marsilio Ficino and His Platonic Psychology |type=Dissertation |publisher=Norwegian University of Science and Technology |url=https://www.academia.edu/43906757}}</ref> [[File:Gustave Doré - Miguel de Cervantes - Don Quixote - Part 1 - Chapter 1 - Plate 1 "A world of disorderly notions, picked out of his books, crowded into his imagination".jpg|thumb|[[ڊان ڪئخوتي]]، سورمن جي داستانن جي ڪتابن ۾ محو.]] تنهن هوندي به، [[انسانيت پسندي|انسانيت پسند]] مفڪرن جو وڌو ويو بنياد پوءِ ايندڙ فلسفين لاءِ تخيل ۽ [[تخليقيت]] جي وچ ۾ لاڳاپي کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.<ref name=":0" /> [[شروعاتي جديد دور]] جي فلسفين تخيل کي اهڙي صلاحيت يا وصف طور ڏسڻ شروع ڪيو، جيڪا ڪنهن فرد ۾ موجود ٿي سگهي ٿي. [[ميگوئل ڊي سروانتس]]، جيڪو هسپانوي طبيب ۽ فلسفي [[خوان هورتي ڊي سان خوان]] کان متاثر هو، پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊان ڪئخوتي]] کي تخليق ڪيو، جيڪو [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] جي "ايجاد سان ڀرپور ذهن" واري تصور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=de Iriarte |first=Mauricio |title=El Ingenioso hidalgo y el Examen de ingenios: (qué debe Cervantes al Dr. Huarte de San Juan) |journal=Revista internacional de los estudios vascos |language=Spanish |volume=24 |issue=4 |pages=499–522}}</ref><ref>{{Cite book |last=Green |first=Otis H. |title=The literary mind of medieval & Renaissance Spain: essays |date=1970 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-1204-6 |series=Studies in Romance languages |location=Lexington}}</ref> ان دور ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙي ذهانت عام طور انهن ماڻهن ۾ هوندي آهي، جن وٽ تخيل سندن ''ingenium'' ({{langx|es|ingenio}}؛ [[عقل]] يا ذهني صلاحيت جي ويجهو مفهوم) جو سڀ کان نمايان جزو هوندو آهي.<ref name=":8">{{Cite book |last=Huarte de San Juan |first=Juan |title=The examination of mens wits. |year=1594 |location=London |pages=69–70, 103 |translator-last=Carew |translator-first=Richard}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":17">{{Cite journal |last=Orobitg |first=Christine |date=2014-07-01 |title=Del Examen de ingenios de Huarte a la ficción cervantina, o cómo se forja una revolución literaria |url=https://journals.openedition.org/criticon/700 |journal=Criticón |language=es |issue=120–121 |pages=23–39 |doi=10.4000/criticon.700 |issn=0247-381X}}</ref><ref name=":18">{{Cite journal |last=Mestre Zaragozá |first=Marina |date=2018-08-29 |title=Les métiers de l'imagination dans l'Examen de ingenios para las ciencias de Huarte de San Juan |url=https://journals.openedition.org/crmh/15497 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes. Journal of medieval and humanistic studies |language=fr |issue=35 |pages=339–364 |doi=10.4000/crm.15497 |issn=2115-6360|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي جديد دور جي فلسفين تخيل کي هڪ فعال ۽ [[ادراڪ]]ي صلاحيت طور به تسليم ڪرڻ شروع ڪيو، جيتوڻيڪ ان کي بنيادي طور [[حسي ادراڪ]] ({{langx|la|sensus}}) ۽ خالص فهم ({{langx|la|intellectio pura}}) جي وچ ۾ واسطي طور ڏٺو ويندو هو.<ref name=":4" /> [[ريني ڊيڪارٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[پهرين فلسفي بابت تأملات]]'' (1641ع) ۾ تخيل کي اهڙي قوت طور بيان ڪيو، جيڪا جسماني شين تي فعال ڌيان ڏئي ٿي، پر ساڳئي وقت مختلف حواسن مان ايندڙ اثرن تي غيرفعال نموني ڀاڙي ٿي.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Clarke |first=Desmond M. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm52878350 |title=Descartes's theory of mind |date=2003 |publisher=Clarendon Press; Oxford University Press |isbn=978-0-19-926123-9 |location=Oxford : Oxford; New York |oclc=ocm52878350}}</ref><ref name=":20">{{Citation |last=Newman |first=Lex |title=Descartes' Epistemology |date=2023 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/descartes-epistemology/ |access-date=2024-07-29 |edition=Winter 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> [[ٿامس هابز]] جي تحريرن ۾ تخيل انساني [[ادراڪ]] جو هڪ بنيادي عنصر بڻجي ويو.<ref name="RuncoAlbert">{{cite book |author-last1=Runco |author-first1=Mark A. |title=The Cambridge Handbook of Creativity |author-last2=Albert |author-first2=Robert S. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-73025-9 |editor-last1=Kaufman |editor-first1=James C. |editor-link1=James C. Kaufman |chapter=Creativity Research |editor-last2=Sternberg |editor-first2=Robert J. |chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_x7r7 |chapter-url-access=registration}}</ref> سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران "تخيل" جو مفهوم [[شروعاتي جديد دور]] جي شهري زندگيءَ جي ڪيترن ئي شعبن تائين ڦهلجي ويو.<ref name=":21">{{Cite book |last=Crane |first=William G. |title=Wit and Rhetoric in the Renaissance |date=1937-12-31 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/cran94640}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last1=Marr |first1=Alexander |title=Logodaedalus |last2=Garrod |first2=Raphaële |last3=Marcaida |first3=José Ramón |last4=Oosterhoff |first4=Richard J. |date=2018-10-02 |publisher=University of Pittsburgh Press |doi=10.2307/j.ctvcb5c95 |isbn=978-0-8229-8630-0}}</ref> [[خوان لوئيس ويويس]] تخيل ۽ [[خطابت]] جي مهارتن جي وچ ۾ لاڳاپي ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref>{{Cite book |last=Mack |first=Peter |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=59–60 |chapter=Early Modern Ideas of Imagination: The Rhetoric Tradition |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] هن خيال کي وڌيڪ وسيع ڪندي تخيل کي انهن سڀني علمن سان وابسته ڪيو، جن ۾ "شڪلون، مناسبت، هم آهنگي ۽ تناسب" ضروري هجن، جهڙوڪ [[طب]] ۽ جنگي فن.<ref name=":8" /><ref name=":23">{{Cite journal |last=Arrizabalaga |first=Jon |date=2018-08-29 |title=La medicina en Huarte de San Juan. Práctica clínica versus filosofía natural1 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes |issue=35 |pages=405–426 |doi=10.4000/crm.15521 |issn=2115-6360}}</ref><ref name=":24">{{Cite journal |last1=Arrizabalaga |first1=Jon |last2=Giordano |first2=Maria Laura |date=2020-12-30 |title=Cristianismo paulino en Huarte de San Juan: meritocracia y linaje en el Examen de ingenios para las ciencias (Baeza 1575, 1594) |journal=Hispania Sacra |volume=72 |issue=146 |pages=363–375 |doi=10.3989/hs.2020.025 |issn=1988-4265|hdl=10261/235630 |hdl-access=free }}</ref> ان کان سواءِ [[گليليو گليلي]] تخيل کي [[ذهني تجربو|ذهني تجربن]] (thought experiments) ۾ استعمال ڪيو، جهڙوڪ پڙهندڙن کان اهو تصور ڪرائڻ ته گُليل مان ڇڏايل پٿر ڪهڙي رخ ۾ اڏامندو.<ref name=":25">{{cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |title=1543 and All That: Image and Word, Change and Continuity in the Proto-Scientific Revolution |publisher=Kluwer |year=2000 |isbn=978-0-7923-5913-5 |editor1-last=Freeland |editor1-first=Guy |location=Dordrecht |pages=53–115 |chapter=Diagrammatic reasoning and modelling in the imagination: the secret weapons of the Scientific Revolution |editor2-last=Corones |editor2-first=Anthony |chapter-url=https://web.maths.unsw.edu.au/~jim/imagin.pdf}}</ref> ===روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ=== [[روشن خياليءَ جو دور]] دوران فلسفيانه بحثن ۾ تخيل جي قوت کي گهڻو ڪري [[تخليقيت]]، خاص طور [[جماليات]] سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Kristeller |first1=Paul Oskar |last2=Tatarkiewicz |first2=Wladyslaw |last3=Kasparek |first3=Christopher |date=January 1981 |title=A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics. |journal=The Journal of Philosophy |volume=78 |issue=1 |page=56 |doi=10.2307/2025397 |jstor=2025397 |issn=0022-362X}}</ref> [[وليم ڊف]] انهن پهرين مفڪرن مان هو، جنهن تخيل کي نابغائپ جي هڪ خاص خوبي قرار ڏنو. هن قابليت ۽ نابغائپ ۾ فرق ڪندي دليل ڏنو ته رڳو نابغائپ ئي حقيقي تخليقي جدت پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref name="Dacey">{{cite book |last=Dacey |first=John |title=Encyclopedia of Creativity |publisher=[[Elsevier]] |year=1999 |isbn=978-0-12-227076-5 |editor-last1=Runco |editor-first1=Mark A. |volume=1 |chapter=Concepts of Creativity: A history |editor-last2=Pritzer |editor-first2=Steven R.}}</ref> [[سيميوئل ٽيلر ڪولرج]] تخيل (''اميجينيشن'') ۽ خيالي آرائش (''فينسي'') ۾ فرق ڪيو. سندس خيال ۾ تخيل اهڙي حقيقت جو اظهار ڪري ٿو، جيڪا انسان جي روزمره وجود کان مٿانهين خيالي دنيا سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته ''فينسي'' يا تصوراتي آرائش رڳو فني روح جي تخليقي اظهار جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>Gregory, A. P. R. (2003). Coleridge and the conservative imagination. Mercer University Press. p. 59</ref> [[ديدرو جي انسائيڪلوپيڊيا]] جي ''[[پريليمينري ڊسڪورس ٽُو دي انسائيڪلوپيڊيا آف ديدرو|مقدمي]]'' ({{langx|fr|ڊسڪورس پريليمينري ڊيس ايڊيٽورس}}) ۾ [[ژان لوران دالامبير]] تخيل کي [[لطيف فن]] جي تخليقي قوت قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last1=Alembert |first1=Jean Le Rond d' |url=http://archive.org/details/preliminarydisco00jean |title=Preliminary discourse to the Encyclopedia of Diderot |last2=Schwab |first2=Richard N. |last3=Rex |first3=Walter E. |date=1995 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |via=Internet Archive |isbn=978-0-226-13476-5}}</ref> [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[خالص عقل تي تنقيد]]'' (جرمن:ڪريٽيڪ ڊير رائنن فَرنُنفت) ۾ تخيل '''آئن بِلڊُنگس ڪرافٽ''' کي [[وجدان]] جي هڪ صلاحيت قرار ڏنو، جيڪا اهڙيون ذهني پيشڪشون (پريزنٽيشن) پيدا ڪري سگهي ٿي، يعني انهن شين جون حسي نمائندگيون جيڪي سڌيءَ طرح موجود نه هجن.<ref name=":26">{{Cite book |last=Matherne |first=Samantha |title=The Routledge handbook of philosophy of skill and expertise |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-74477-6 |editor-last=Fridland |editor-first=Ellen |series=Routledge handbooks in philosophy |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |chapter=Kant's theory of the imagination |editor-last2=Pavese |editor-first2=Carlotta}}</ref> ڪانٽ تخيل جون ٻه صورتون بيان ڪيون: '''تخليقي تخيل''' (پراڊڪٽو اميجينيشن) ۽ '''ورجائيندڙ تخيل''' (ريپراڊڪٽو اميجينيشن). تخليقي تخيل ڪنهن شيءِ جي ذهني پيشڪش جو بنيادي سرچشمو هوندو آهي، تنهنڪري اهو [[تجربو]] کان به اڳ عمل ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن ته ورجائيندڙ تخيل اڳوڻن [[تجربو|تجربن]] مان حاصل ٿيل پيشڪشن کي ٻيهر ذهن ۾ آڻي، اڳ ۾ حاصل ڪيل حسي ادراڪن کي ياد ڏياريندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kuehn |first=Manfred |url=https://www.cambridge.org/core/books/kant-anthropology-from-a-pragmatic-point-of-view/69EBBC53F8C020D0F28735E62FB62817 |title=Immanuel Kant: Anthropology from a Pragmatic Point of View |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-80956-9 |editor-last=Louden |editor-first=Robert B. |location=Cambridge |pages=Anthro 7:167 |doi=10.1017/cbo9780511809569}}</ref> ڪانٽ جي نظريي تخيل کي [[ادراڪ]]، [[ادراڪ (حسي)|حسي ادراڪ]]، [[جمالياتي]] فيصلي، فني تخليق ۽ [[اخلاق]] سان ڳنڍيو.<ref name=":26" /><ref>{{Cite book |last=Kneller |first=Jane |title=Kant and the Power of Imagination |date=2007-02-08 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511487248 |isbn=978-0-521-85143-5}}</ref> ڪانٽ جي هن تصور [[يوهان گاٽليب فشتي|فشتي]]، [[فريڊرش ولهيلم يوزف شيلنگ|شيلنگ]] ۽ [[رومانويت]] جي مفڪرن لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن تخيل کي هڪ حقيقي تخليقي قوت ۾ تبديل ڪري پيش ڪيو، جيڪا [[نابغائپ]]، ايجاد، تخليقي سرگرمي ۽ [[آزادي]] سان وابسته هئي.<ref>{{Cite journal |last=López-Domínguez |first=Virginia |date=2018-12-22 |title=The Imagination in Kant and Fichte |url=https://journals.openedition.org/ref/952 |journal=Revista de Estud(i)os sobre Fichte |volume=17 |language=en |issue=17 |doi=10.4000/ref.952 |issn=2258-014X}}</ref> [[گيورگ ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي فلسفي ۾، جيتوڻيڪ تخيل کي سندس اڳوڻن جيتري اهميت نه ڏني وئي، پر اهو [[هيگلي مظاهريت]] (فنامنالاجي) جي دفاع لاءِ شروعاتي نقطو بڻيو. هيگل تخيل بابت ٻن مختلف طريقن ۾ فرق ڪيو: هڪ '''مظاهرياتي''' تشريح، جيڪا انسان جي جيئري [[تجربو|تجربي]] ۽ [[شعور]] تي ڌيان ڏئي ٿي؛ ۽ ٻي '''سائنسي-قياسي''' تشريح، جيڪا تخيل جي [[فطرت]] ۽ ڪردار کي منظم ۽ نظرياتي انداز ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last=Bates |first=Jennifer |title=Hegel's Theory of Imagination |date=2004 |publisher=State University of New York Press |doi=10.1353/book4857 |isbn=978-0-7914-8445-6}}</ref> === جديد دور === 1913ع کان 1916ع جي وچ ۾ [[ڪارل يونگ]] "[[فعال تخيل]]" (''ايڪٽو اميجينيشن'') جو تصور پيش ڪيو ۽ ان کي نفسياتي علاج (سائيڪوٿراپي) ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book |title=The Art of C.G. Jung |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |year=2019 |isbn=978-0-393-25487-7 |editor1-last=Hoerni |editor1-first=Ulrich |page=260 |editor2-last=Fischer |editor2-first=Thomas |editor3-last=Kaufmann |editor3-first=Bettina}}</ref> [[ڪارل يونگ|يونگ]] جي نظر ۾، [[فعال تخيل]] اڪثر [[خواب]]ن ۽ تخيل يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) وسيلي انسان جي تخليقي ذات سان ڪم ڪرڻ تي مشتمل هوندو آهي. هي [[مراقبو]] جي هڪ اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ انسان جي [[لاشعور]] جا مواد [[تصوير]]ن، [[بيانيي]]ن يا جدا وجودن جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، ۽ اهڙيءَ طرح [[شعور|شعوري]] "انا" (ايگو) ۽ لاشعور جي وچ ۾ هڪ پل جو ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jung |first=C. G.Hg |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781400866854/html |title=Jung on Active Imagination |date=1997-12-31 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-6685-4 |doi=10.1515/9781400866854}}</ref> {{see also|فعال تخيل}} [[البرٽ آئنسٽائن]] جو مشهور قول آهي: "تخيل... [[علم]] کان وڌيڪ اهم آهي. علم محدود آهي، جڏهن ته تخيل سڄي دنيا کي پنهنجي گهيري ۾ آڻي ٿو."<ref>{{Cite book |last=The Saturday Evening Post |url=http://archive.org/details/WhatLifeMeansToEinstein |title=What Life Means to Einstein An Interview by George Sylvester Viereck |date=1929-10-26}}</ref> [[نيڪولا ٽيسلا]] تخيل بابت لکيو: {{Quotation|جڏهن مون کي ڪو خيال ايندو آهي ته مان فوري طور ان کي پنهنجي تخيل ۾ تعمير ڪرڻ شروع ڪندو آهيان. مان ان جي بناوت ۾ تبديليون آڻيندو آهيان، بهتريون ڪندو آهيان ۽ ان اوزار کي پنهنجي ذهن ۾ هلائيندو آهيان. مون لاءِ ڪو فرق ناهي ته مان پنهنجي ٽربائن کي ذهن ۾ هلائيندس يا پنهنجي ورڪشاپ ۾ آزمائيندس. مان اهو به محسوس ڪري سگهندو آهيان ته اها توازن کان ٻاهر آهي يا نه. ٻنهي حالتن ۾ نتيجا ساڳيا هوندا آهن. اهڙيءَ ريت مان ڪنهن شيءِ کي هٿ لائڻ کان سواءِ ئي ڪنهن تصور کي تيزيءَ سان ترقي ڏئي مڪمل بڻائي سگهندو آهيان.<ref>{{Cite book |last=Tesla |first=Nikola |url=http://archive.org/details/myinventionsauto0000tesl |title=My inventions: the autobiography of Nikola Tesla |date=1982 |publisher=Williston, Vt. : Hart Bros. |others=Internet Archive |isbn=978-0-910077-00-2}}</ref>}} تخيل جي [[مظاهريت (فلسفو)|مظاهرياتي]] (فنامنالاجيڪل) تشريح [[ژان پال سارتر]] جي 1940ع واري ڪتاب ''[[دي اميجنري (طنز)|تخيلي: تخيل جي مظاهرياتي نفسيات]]'' (ليماجينئير: سائيڪالوجي فينومينالوجيڪ دي لِماجيناسيون) ۾ ملي ٿي، جيڪو ''دي سائيڪولاجي آف دي اميجينيشن'' جي نالي سان پڻ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ [[ژان پال سارتر|سارتر]] تخيل بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب تخيلي شيون ماضي جي تاثرن ۽ نئين ڄاڻ جي ميلاپ مان وجود ۾ اچن ٿيون. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته تخيل جو وجود انساني [[شعور]] جي ماهيت بابت ڇا ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |title=The Psychology of the Imagination |publisher=Psychology Press |year=1972 |isbn=978-0-415-11954-2 |location=London |oclc=34102867 |orig-date=1940}}</ref> سارتر جي خيالن جي بنياد تي پوءِ ايندڙ مفڪرن هن تصور کي [[سماجيات]] تائين وڌايو ۽ [[سماجي تخيل]] (اميجنري) ۽ تخيل جي [[وجوديات]] (آنٽولاجي) جهڙا نظريا پيش ڪيا.<ref>John B. Thompson, ''Studies in the Theory of Ideology'' (1984) p. 6</ref><ref name="auto1">John R. Searle, ''The Construction of Social Reality'' (Penguin 1996) p. 4</ref> === ثقافتي تناظر === تخيل ڪيترين ئي ثقافتن ۾ هڪ مڃيل تصور رهيو آهي ۽ اڄ به آهي، خاص طور [[مذهب|مذهبي]] تناظر ۾، جتي ان کي ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي جيڪا [[تصوير]]ون يا ذهني صورتون تخليق ڪري ٿي.<ref name=":33">{{Cite book |title=Imagination: Cross-Cultural Philosophical Analyses |date=2019 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-350-05013-6 |pages=13–15|doi=10.5040/9781350050167 }}</ref> [[ٻڌ مت]] جي جمالياتي فڪر ۾ تخيل [[مذهبي عمل]] جو هڪ بنيادي جز آهي، خاص طور [[تصور سازي]] (وزيوئلائيزيشن) جي عملن ۾. انهن ۾ [[ٻڌ]] جي جسم جو ذهني تصور، آسماني ٻڌن ۽ ٻڌ-ميدانن (جهڙوڪ پاڪ ڀونين ۽ [[منڊالا]]ن) جو تصور، ۽ مذهبي [[تصوير]]ن سان عقيدتمند وابستگي شامل آهي.<ref>{{Cite book |last=Copp |first=Paul |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.7312/copp16270/html |title=The Body Incantatory: Spells and the Ritual Imagination in Medieval Chinese Buddhism |date=2014-12-31 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-16270-8 |doi=10.7312/copp16270}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dalton |first=Jacob P. |title=Conjuring the Buddha |date=2023-01-16 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/dalt20582 |isbn=978-0-231-55618-7}}</ref> [[ژوانگ زو]] جي [[تائوازم|تائوي فلسفي]] ۾ تخيل کي هڪ پيچيده ذهني عمل سمجهيو ويو آهي، جنهن کي [[ادراڪ]] جي هڪ اهم صورت طور اهميت ڏني وڃي ٿي. همدردي ([[همدردي]]) جي بنياد تي ان جي حمايت ڪئي وڃي ٿي، پر خالص [[عقل]] جي نقطهٔ نظر کان ان کي رڳو ذهني پيشڪش يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) قرار ڏنو وڃي ٿو.<ref name=":33" /> == نفسياتي تحقيق ۾ == === يادگيري === {{see also|ذھني تصوير|تصور}} [[يادگيري]] ۽ [[ذهني تصوير]] تخيل جي عمل سان لاڳاپيل ٻه ذهني سرگرميون آهن، جيڪي هڪ ٻئي تي اثرانداز ٿينديون آهن.<ref name="Long">{{Cite journal |last=Long |first=Priscilla |date=2009-12-01 |title=My Brain On My Mind |url=https://theamericanscholar.org/my-brain-on-my-mind/ |journal=The American Scholar}}</ref> [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مان معلوم ٿيو آهي ته ياد ڪرڻ ۽ تخيل ڪرڻ دوران دماغ جا ساڳيا حصا سرگرم ٿيندا آهن.<ref name="Long" /> عام خيالن جي يادگيري جي ڀيٽ ۾ نون يا پراڻن اصل خيالن جي تخليق دوران به ٻنهي [[پيرا هپپوڪيمپل]] ۽ [[ميڊيل پري فرنٽل ڪورٽيڪس]] (mPFC) ۾ هڪجهڙو سرگرميءَ جو نمونو ڏٺو ويو آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نون خيالن جي تعمير لاءِ اهي ئي عمل استعمال ٿيندا آهن، جيڪي [[واقعاتي يادگيري]] مان اصل تجربن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ ۾ ڪم ايندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Benedek |first1=Mathias |last2=Schües |first2=Till |last3=Beaty |first3=Roger E. |last4=Jauk |first4=Emanuel |last5=Koschutnig |first5=Karl |last6=Fink |first6=Andreas |last7=Neubauer |first7=Aljoscha C. |date=2018-02-01 |title=To create or to recall original ideas: Brain processes associated with the imagination of novel object uses |journal=Cortex |volume=99 |pages=93–102 |doi=10.1016/j.cortex.2017.10.024 |issn=0010-9452 |pmc=5796649 |pmid=29197665}}</ref> تخيل [[ڪوڙي يادگيري]] جي ٺهڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. مثال طور، جڏهن شرڪت ڪندڙن کي خريداري مرڪز ۾ گم ٿيڻ بابت هڪ بيان پڙهڻ ۽ پوءِ ان واقعي کي ذهن ۾ آڻي لکت ۾ بيان ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو ماڻهن بعد ۾ ان واقعي کي پنهنجي حقيقي يادگيري طور بيان ڪيو، جيتوڻيڪ اهو ڪڏهن پيش ئي نه آيو هو.<ref>{{Cite journal |last=Loftus |first=Elizabeth F. |date=May 1993 |title=The reality of repressed memories. |url=https://doi.apa.org/doi/10.1037/0003-066X.48.5.518 |journal=American Psychologist |language=en |volume=48 |issue=5 |pages=518–537 |doi=10.1037/0003-066X.48.5.518 |pmid=8507050 |issn=1935-990X|url-access=subscription }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته تخيل ۽ يادگيري ٻنهي ۾ دماغ جا ساڳيا علائقا، خاص طور [[ذهني تصوير]] سان لاڳاپيل حصا، سرگرم ٿيندا آهن. هڪ [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مطالعي ۾ ڏٺو ويو ته جن ماڻهن لفظي اشارن کان پوءِ شين جو ذهني تصور ڪيو، انهن مان ڪي بعد ۾ غلط نموني اهو سمجهڻ لڳا ته انهن اهي شيون حقيقت ۾ ڏٺيون هيون.<ref>{{Cite journal |last1=Gonsalves |first1=Brian |last2=Reber |first2=Paul J. |last3=Gitelman |first3=Darren R. |last4=Parrish |first4=Todd B. |last5=Mesulam |first5=M.-Marsel |last6=Paller |first6=Ken A. |date=October 2004 |title=Neural Evidence That Vivid Imagining Can Lead to False Remembering |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x |journal=Psychological Science |language=en |volume=15 |issue=10 |pages=655–660 |doi=10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x |pmid=15447635 |issn=0956-7976|url-access=subscription }}</ref> اهو [[پريڪيونيس]] ۽ [[هيٺيون پيريئٽل ڪورٽيڪس]] جي وڌيل سرگرمي سان لاڳاپيل هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته تخيل ۽ [[ادراڪ]] جي وچ ۾ موجود اوورليپ يادگيري ۾ بگاڙ آڻي سگهي ٿو. تخيل يادگيري تي ان طريقي سان به اثرانداز ٿئي ٿو، جو ماڻهو ڪنهن تصور ڪيل واقعي جي حقيقي هجڻ بابت وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳن ٿا؛ هن عمل کي [[imagination inflation]] چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Garry |first1=Maryanne |last2=Manning |first2=Charles G. |last3=Loftus |first3=Elizabeth F. |last4=Sherman |first4=Steven J. |date=June 1996 |title=Imagination inflation: Imagining a childhood event inflates confidence that it occurred |url=http://link.springer.com/10.3758/BF03212420 |journal=Psychonomic Bulletin & Review |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=208–214 |doi=10.3758/BF03212420 |pmid=24213869 |issn=1069-9384}}</ref> جڏهن ماڻهو ڪنهن اهڙي واقعي جو گهڻو واضح تصور ڪن ٿا، جنهن بابت شروعات ۾ سندن يقين هوندو آهي ته اهو پيش نه آيو هو، ته پوءِ هو بنا ثبوت جي به ان کي حقيقي سمجهڻ لڳن ٿا. اهڙيءَ ريت تخيل حقيقي ۽ تصور ڪيل تجربن جي وچ ۾ فرق کي ڌنڌلو ڪري سگهي ٿو. === ادراڪ === [[ژان پياجيه]] موجب، انسان جو [[ادراڪ]] سندس دنيا بابت تصور تي دارومدار رکي ٿو. اهو تصور تخيل جي مدد سان ادراڪن کي اڳ ۾ موجود ذهني تصويرن سان ترتيب ڏيڻ جو نتيجو هوندو آهي. پياجيه هڪ ٻار جو مثال ڏئي ٿو، جيڪو رات جو ڳوٺ ۾ هلندي چوندو آهي ته چنڊ سندس پٺيان اچي رهيو آهي. اهڙيءَ ريت ادراڪن کي دنيا جي تصور سان هم آهنگ ڪيو ويندو آهي ته جيئن اهي بامعنيٰ بڻجن، ۽ ان عمل لاءِ تخيل ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Piaget |first=J. |title=The child's conception of the world |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1967 |location=London |translator-last1=Tomlinson |translator-first1=J. |translator-last2=Tomlinson |translator-first2=A.}}</ref> === دماغي سرگرمي === [[نيوڪورٽيڪس]] ۽ [[ٿيلامس]] تخيل سميت دماغ جي ٻين اهم ڪمن، جهڙوڪ [[شعور]] ۽ [[تجريدي سوچ]]، جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. تخيل دوران دماغ جا ڪيترائي نظام، جن ۾ [[جذبا]]، [[يادگيري]] ۽ [[سوچ]] شامل آهن، گڏجي ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Abraham |first=Anna |date=2016-10-06 |title=The imaginative mind |journal=Human Brain Mapping |volume=37 |issue=11 |pages=4197–4211 |doi=10.1002/hbm.23300 |pmid=27453527 |pmc=6867574 |issn=1065-9471}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hustvedt |first=Siri |date=January 2011 |title=Three Emotional Stories: Reflections on Memory, the Imagination, Narrative, and the Self |journal=Neuropsychoanalysis |volume=13 |issue=2 |pages=187–196 |doi=10.1080/15294145.2011.10773674 |issn=1529-4145}}</ref> [[بصري ذهني تصوير]] سان لاڳاپيل دماغي نيٽ ورڪ [[فرنٽل ڪورٽيڪس]] کان وٺي حسي علائقن تائين پکڙيل هوندو آهي ۽ [[ڊفالٽ موڊ نيٽورڪ]] سان به اوورليپ ڪندو آهي. اهو عمل گهڻي حد تائين حسي ادراڪ جي ڪمزور صورت وانگر ڪم ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Pearson |first=Joel |date=October 2019 |title=The human imagination: the cognitive neuroscience of visual mental imagery |url=https://www.nature.com/articles/s41583-019-0202-9 |journal=Nature Reviews Neuroscience |language=en |volume=20 |issue=10 |pages=624–634 |doi=10.1038/s41583-019-0202-9 |pmid=31384033 |issn=1471-003X|url-access=subscription }}</ref> هڪ [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مطالعي ۾، شرڪت ڪندڙن کي پيچيده بصري شڪلين جو تصور ڪرڻ، انهن کي ذهني طور ٽڪرن ۾ ورهائڻ يا گڏيل شڪل ۾ ملائڻ لاءِ چيو ويو. ان دوران سندن دماغ جي [[آڪسيپيٽل لوب]]، [[فرنٽوپيريئٽل]]، [[پوسٽيرير پيريئٽل]]، [[پريڪيونيس]] ۽ [[ڊورسوليٽرل پري فرنٽل ڪورٽيڪس]] وارن علائقن ۾ سرگرمي ڏٺي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Schlegel |first1=Alexander |last2=Kohler |first2=Peter J. |last3=Fogelson |first3=Sergey V. |last4=Alexander |first4=Prescott |last5=Konuthula |first5=Dedeepya |last6=Tse |first6=Peter Ulric |date=16 September 2013 |title=Network structure and dynamics of the mental workspace |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=110 |issue=40 |pages=16277–16282 |bibcode=2013PNAS..11016277S |doi=10.1073/pnas.1311149110 |issn=0027-8424 |pmc=3791746 |pmid=24043842 |doi-access=free}}</ref> === ٻارن ۾ ادراڪي واڌ ويجهه === تخيل ٻارن جي ذهني، جذباتي ۽ سماجي [[ارتقائي نفسيات|واڌ ويجهه]] لاءِ انتهائي اهم آهي. ٻار اڪثر [[خيالي راند]] ۾ مشغول رهندا آهن، جتي هو [[ڪردار ادا ڪرڻ]]، شين کي علامتي طور استعمال ڪرڻ ۽ ٻين طريقن سان تصوراتي حالتون تخليق ڪري انهن کي عملي صورت ڏيندا آهن. اهڙي سرگرمي نون [[ادراڪ]]ي ڍانچن ۽ صلاحيتن جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪندي آهي، ۽ [[ٻولي]]، سماجي لاڳاپن ۽ ٻين ماڻهن جي نقطهٔ نظر کي سمجهڻ جهڙين صلاحيتن کي هٿي ڏيندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fink |first=Robert S. |date=December 1976 |title=Role of Imaginative Play in Cognitive Development |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.1976.39.3.895 |journal=Psychological Reports |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=895–906 |doi=10.2466/pr0.1976.39.3.895 |issn=0033-2941|url-access=subscription }}</ref> تخيل ابتدائي پڙهڻ جي صلاحيت جي ترقي ۾ پڻ مددگار آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ٻارن کي متن کي سمجهڻ، ان کي نون حالتن تي لاڳو ڪرڻ، ۽ [[ڪردار ادا ڪرڻ]] يا جسماني حرڪت ذريعي ان جي معنيٰ ڳولڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Nehal |first1=Mitasha |last2=Rule |first2=Peter N. |date=2018-06-27 |title=Imaginative play and reading development among Grade R learners in KwaZulu-Natal: An ethnographic case study |url=https://sajce.co.za/index.php/sajce/article/view/518 |journal=South African Journal of Childhood Education |volume=8 |issue=1 |doi=10.4102/sajce.v8i1.518 |issn=2223-7682|doi-access=free }}</ref> تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته [[خيالي راند]] [[جذباتي خود ضابطو]] جي ترقي سان لاڳاپيل آهي. جيڪي ٻار، خاص طور سنڀاليندڙن سان گڏ، اهڙين راندين ۾ حصو وٺندا آهن، انهن ۾ جذبات تي ضابطو رکڻ جون صلاحيتون وڌيڪ بهتر هونديون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Galyer |first1=Karma T. |last2=Evans |first2=Ian M. |date=January 2001 |title=Pretend Play and the Development of Emotion Regulation in Preschool Children |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0300443011660108 |journal=Early Child Development and Care |language=en |volume=166 |issue=1 |pages=93–108 |doi=10.1080/0300443011660108 |issn=0300-4430|url-access=subscription }}</ref> اهڙيءَ طرح [[خيالي راند]] [[انتظامي عملن]] (ايگزيڪيوٽو فنڪشنز) کي پڻ مضبوط ڪري ٿي، جيڪي جذباتي ۽ ادراڪي ٻنهي قسمن جي ضابطي سان لاڳاپيل آهن، ۽ گڏوگڏ [[سماج دوست روين]] جي واڌ ويجهه ۾ به مددگار ثابت ٿئي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Bauer |first1=Rebecca H. |last2=Gilpin |first2=Ansley T. |last3=Thibodeau-Nielsen |first3=Rachel B. |date=December 2021 |title=Executive functions and imaginative play: Exploring relations with prosocial behaviors using structural equation modeling |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2211949321000168 |journal=Trends in Neuroscience and Education |language=en |volume=25 |article-number=100165 |doi=10.1016/j.tine.2021.100165|pmid=34844695 |url-access=subscription }}</ref> === فيصلا سازي === تخيل [[فيصلا سازي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماڻهن کي مختلف حالتن ۽ انهن جي ممڪن نتيجن جو ذهني جائزو وٺڻ جي قابل بڻائي ٿو. ان جي ذريعي ماڻهو پنهنجي چونڊن جا نتيجا اڳواٽ تصور ڪري، متبادل رستا پرکي، ۽ خطري جو اندازو لڳائي سگهن ٿا، بغير انهن حالتن کي عملي طور آزمائڻ جي. اهڙي صلاحيت [[مسئلو حل ڪرڻ]] کي بهتر بڻائي ٿي ۽ وڌيڪ ڄاڻ تي ٻڌل فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Nanay |first=Bence |date=February 2016 |title=The Role of Imagination in Decision-Making |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/mila.12097 |journal=Mind & Language |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=127–143 |doi=10.1111/mila.12097 |issn=0268-1064|url-access=subscription }}</ref> تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته مستقبل جي ممڪن نتيجن جو ذهني تصور ماڻهن ۾ وڌيڪ [[صبر]] پيدا ڪري سگهي ٿو. جڏهن شرڪت ڪندڙن کي فيصلا ڪرڻ کان اڳ مستقبل جي نتيجن جو تصور ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته انهن وڌيڪ صبر ۽ سوچي سمجهي چونڊون ڪيون.<ref>{{Cite journal |last1=Jenkins |first1=Adrianna C. |last2=Hsu |first2=Ming |date=July 2017 |title=Dissociable Contributions of Imagination and Willpower to the Malleability of Human Patience |journal=Psychological Science |language=en |volume=28 |issue=7 |pages=894–906 |doi=10.1177/0956797617698133 |issn=0956-7976 |pmc=5507764 |pmid=28504898}}</ref> === ذهني صحت === مختلف تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته تخيل [[ڀلائي]] ۽ [[ذهني صحت]] تي اثرانداز ٿئي ٿو. مقصد تي ٻڌل تخيل، جنهن ۾ ماڻهو پنهنجي ذاتي مقصدن کي حاصل ڪرڻ جو ذهني تصور ڪن ٿا، وڌيڪ ذهني سڪون ۽ گهٽ [[ڊپريشن]] سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Gamble |first1=Beau |last2=Tippett |first2=Lynette J. |last3=Moreau |first3=David |last4=Addis |first4=Donna Rose |date=July 2021 |title=The Futures We Want: How Goal-Directed Imagination Relates to Mental Health |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702620986096 |journal=Clinical Psychological Science |language=en |volume=9 |issue=4 |pages=732–751 |doi=10.1177/2167702620986096 |hdl=2292/65008 |issn=2167-7026|url-access=subscription }}</ref> ساڳيءَ طرح، مثبت نتيجن جو ذهني تصور ڪرڻ تي ٻڌل علاج [[اميد]] وڌائڻ، [[پريشاني]] ۽ منفي جذبات گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Murphy |first1=Susannah E. |last2=Clare O'Donoghue |first2=M. |last3=Drazich |first3=Erin H.S. |last4=Blackwell |first4=Simon E. |last5=Christina Nobre |first5=Anna |last6=Holmes |first6=Emily A. |date=November 2015 |title=Imagining a brighter future: The effect of positive imagery training on mood, prospective mental imagery and emotional bias in older adults |journal=Psychiatry Research |language=en |volume=230 |issue=1 |pages=36–43 |doi=10.1016/j.psychres.2015.07.059 |pmc=4593863 |pmid=26235478}}</ref> نفسياتي علاج ۾ تخيل جي هڪ مشهور ٽيڪنڪ [[تصويري ٻيهر ترتيب]] (اميجري ري اسڪرپٽنگ) آهي، جنهن ۾ ماڻهو تڪليف ڏيندڙ يادگيرين کي ذهن ۾ ٻيهر تخليق ڪري انهن کي وڌيڪ مثبت انجام سان بدلائيندا آهن، جنهن سان [[پريشاني]]، [[ڊپريشن]] ۽ [[صدمي کان پوءِ واري ذهني دٻاءُ جي بيماري]] (PTSD) جون علامتون گهٽجي سگهن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Arntz |first=Arnoud |date=April 2012 |title=Imagery Rescripting as a Therapeutic Technique: Review of Clinical Trials, Basic Studies, and Research Agenda |journal=Journal of Experimental Psychopathology |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.5127/jep.024211 |issn=2043-8087|url-access=subscription }}</ref> بهرحال، جيڪڏهن تخيل جو ضابطو نه رهي، ته اهو نفسياتي تڪليف جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو. تخيل جي عمل ۾ بگاڙ [[شيزوفرينيا]] جي دائري واريون بيماريون ۾ عام ڏٺو ويو آهي، جتي اهو ذاتي سڃاڻپ ۽ حقيقت جي ادراڪ ۾ تبديليون آڻي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Rasmussen |first1=Andreas Rosén |last2=Raballo |first2=Andrea |last3=Preti |first3=Antonio |last4=Sæbye |first4=Ditte |last5=Parnas |first5=Josef |date=2022-01-17 |title=Anomalies of Imagination, Self-Disorders, and Schizophrenia Spectrum Psychopathology: A Network Analysis |journal=Frontiers in Psychiatry |volume=12 |article-number=808009 |doi=10.3389/fpsyt.2021.808009 |doi-access=free |issn=1664-0640 |pmc=8801416 |pmid=35111092}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gozé |first1=Tudi |last2=Fazakas |first2=Istvan |date=2020 |title=Imagination and Self Disorders in Schizophrenia: A Review |journal=Psychopathology |language=en |volume=53 |issue=5–6 |pages=264–273 |doi=10.1159/000509488 |pmid=33059352 |issn=0254-4962}}</ref> اهڙيءَ طرح [[حد کان وڌيڪ خيالي خواب ڏسڻ]] (ميل ايڊاپٽنگ ڊي ڊريمنگ) به تخيل جي غير متوازن صورت آهي، جنهن ۾ ماڻهو انتهائي واضح ۽ لت جهڙي خيالي دنيا ۾ رهڻ لڳن ٿا. تحقيق مطابق اها حالت جذباتي ۽ روزمرهه جي ڪارڪردگي ۾ نمايان تڪليف سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Shanbhag |first1=Trusha |last2=Pothiyil |first2=Dan Isaac |date=November 2024 |title=A Cognitive Approach to Maladaptive Daydreaming |journal=Indian Journal of Psychological Medicine |language=en |volume=46 |issue=6 |pages=585–588 |doi=10.1177/02537176241236898 |issn=0253-7176 |pmc=11558703 |pmid=39545109}}</ref> ==ارتقائي نظريو== [[File:TheoryLargeFigures.png|thumb|600x600px|تخيل جي مختلف جزن جي نسلي ارتقا ۽ فردي واڌ ويجهه]] تخيل جي [[نسلي ارتقا]] آهستي آهستي ٿي. تخيل جي سڀ کان سادي صورت، يعني [[تيز اکين جي حرڪت واري ننڊ]] دوران [[خواب]] ڏسڻ، لڳ ڀڳ 14 ڪروڙ سال اڳ [[ٿڻائتا جانور|ٿڻائتن جانورن]] ۾ تيز اکين جي حرڪت واري ننڊ جي ارتقا سان پيدا ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Hobson |first1=J. Allan |date=1 October 2009 |title=REM sleep and dreaming: towards a theory of protoconsciousness |journal=Nature Reviews Neuroscience |volume=10 |issue=11 |pages=803–813 |doi=10.1038/nrn2716 |pmid=19794431 |s2cid=205505278}}</ref> لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ سال اڳ [[پرائيميٽ|پرائيميٽن]] ۾ [[پاسي وارو اڳيون پيشاني ڪورٽيڪس]] پيدا ٿيڻ سان اوچتي [[بصيرت]] جي صلاحيت وڌيڪ سڌري. لڳ ڀڳ 60 لک سال اڳ [[هومينن|هوميننن]] جي نسل جي [[چمپانزي|چمپانزين]] واري شاخ کان جدا ٿيڻ کان پوءِ تخيل جي صلاحيت ۾ وڌيڪ واڌ آئي. [[اڳئين پيشانيءَ وارو تجزيو]] لڳ ڀڳ 33 لک سال اڳ پيدا ٿيو، جڏهن هومينن [[موڊ هڪ جا پٿر جا اوزار]] ٺاهڻ شروع ڪيا.<ref>{{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |last2=Lewis |first2=Jason E. |last3=Feibel |first3=Craig S. |last4=Lepre |first4=Christopher J. |last5=Prat |first5=Sandrine |last6=Lenoble |first6=Arnaud |last7=Boës |first7=Xavier |last8=Quinn |first8=Rhonda L. |last9=Brenet |first9=Michel |last10=Arroyo |first10=Adrian |last11=Taylor |first11=Nicholas |last12=Clément |first12=Sophie |last13=Daver |first13=Guillaume |last14=Brugal |first14=Jean-Philip |last15=Leakey |first15=Louise |date=20 May 2015 |title=3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download |journal=Nature |volume=521 |issue=7552 |pages=310–315 |bibcode=2015Natur.521..310H |doi=10.1038/nature14464 |pmid=25993961 |s2cid=1207285 |last16=Mortlock |first16=Richard A. |last17=Wright |first17=James D. |last18=Lokorodi |first18=Sammy |last19=Kirwa |first19=Christopher |last20=Kent |first20=Dennis V. |last21=Roche |first21=Hélène}}</ref> لڳ ڀڳ 20 لک سال اڳ پٿر جي اوزارن واري ثقافت جو [[موڊ ٻه جا پٿر جا اوزار|موڊ ٻه]] تائين پهچڻ اڳئين پيشانيءَ واري تجزيي ۾ نمايان اڳڀرائيءَ جو اشارو ڏئي ٿو. تخيل جو سڀ کان ترقي يافته عصبي طريقو، يعني [[اڳئين پيشانيءَ واري ترڪيب]]، ممڪن آهي ته انسانن ۾ لڳ ڀڳ 70 هزار سال اڳ پيدا ٿيو هجي، جنهن سان جديد انساني رويو وجود ۾ آيو.<ref>{{cite journal |last1=Vyshedsky |first1=Andrey |year=2019 |title=Neuroscience of Imagination and Implications for Human Evolution |url=http://currentneurobiology.org/neurobiology/neuroscience-of-imagination-and-implications-for-humanevolution.pdf |journal=Current Neurobiology |volume=10 |issue=2 |pages=89–109 |issn=0975-9042 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531155035/http://currentneurobiology.org/neurobiology/neuroscience-of-imagination-and-implications-for-humanevolution.pdf |archive-date=2019-05-31}}</ref> جديد تخيل ڏانهن هن وڏي تبديليءَ کي قديم انسانن جي مطالعي ڪندڙ عالمن مختلف نالن سان بيان ڪيو آهي، جن ۾ '''ادراڪي انقلاب'''،<ref>{{Cite book |last=Harari |first=Yuval N. |url=https://archive.org/details/isbn_9780099590088 |title=Sapiens: a brief history of humankind |year=2014 |isbn=978-1-84655-824-5 |location=London |publisher=Harvill Secker |oclc=890244744 |url-access=registration}}</ref> '''مٿئين پراڻي پٿر واري دور جو انقلاب'''<ref>{{Cite journal |last=Bar-Yosef |first=Ofer |date=October 2002 |title=The Upper Paleolithic Revolution |journal=Annual Review of Anthropology |volume=31 |issue=1 |pages=363–393 |doi=10.1146/annurev.anthro.31.040402.085416 |issn=0084-6570}}</ref> ۽ '''وڏي اڳتي ٽپ''' شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Diamond |first=Jared M. |title=The third chimpanzee: the evolution and future of the human animal |publisher=HarperPerennial |year=2006 |isbn=0-06-084550-3 |location=New York |oclc=63839931}}</ref> == مصنوعي تصور == {{For|[[مصنوعي ذهانت]] ۾ تصور|پيداوار مصنوعي ذهانت}} [[عام مصنوعي ذهانت]] (AGI) جي هڪ ذيلي جزو طور '''مصنوعي تصور''' (''آرٽيفيشل اميجينيشن'') اهڙا حقيقي يا ممڪن [[افسانو|افسانوي]] نمونا تيار، نقل ۽ سهولت فراهم ڪري ٿو،<ref name="IMI_1">{{cite arXiv |eprint=2211.11602 |class=cs.LG |author1=Abramson, J. |author2=Ahuja, A |title=Improving Multimodal Interactive Agents with Reinforcement Learning from Human Feedback |date=21 November 2022 |author3=Carnevale, F. |page=26}}</ref> جن جي بنياد تي [[اڳڪٿي]]ون، [[ايجاد]]ون،<ref name="PDU">{{cite arXiv |eprint=2202.00728 |class=cs.LG |author1=Allen, K.R. |author2=Lopez-Guevara, T. |title=Physical Design using Differentiable Learned Simulators |date=1 February 2022 |author3=Stachenfeld, K. |author4=Sanchez-Gonzalez, A. |author5=Battaglia, P. |author6=Hamrick, J. |author7=Pfaff, T.}}</ref> يا شعوري تجربا پيدا ڪري سگهجن. هي اصطلاح [[مشين]]ن يا ڪمپيوٽري پروگرامن جي ان صلاحيت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جنهن وسيلي اهي انسانن جي ذهني ۽ تخليقي سرگرمين، جهڙوڪ [[تخليقڪاري]]، بصري ادراڪ، [[ڊجيٽل فن]]، [[مزاح]] ۽ [[طنز]] جي تقليد ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite news |date=2023-06-16 |title=How Generative AI Can Augment Human Creativity |url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity |access-date=2023-06-20 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012}}</ref> مصنوعي تصور جي تحقيق جا روايتي شعبا (مصنوعي) [[بصري نظام|بصري]]<ref name="VIR">{{cite book |author1=Thomee, B. |title=Proceedings of the 6th ACM international conference on Image and video retrieval |author2=Huiskes, M.J. |author3=Bakker, E. |author4=Lew, M.S. |date=July 2007 |publisher=ACM |isbn=978-1-59593-733-9 |pages=127–130 |chapter=Visual information retrieval using synthesized imagery |doi=10.1145/1282280.1282303 |access-date=19 December 2023 |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/abs/10.1145/1282280.1282303?download=true |s2cid=11199318}}</ref> ۽ [[سمعي]] تصور تي مشتمل آهن،<ref>''AUDIO CONTENT TRANSMISSION'' by Xavier Amatriain & Perfecto Herrera, {{cite web |title=Publications |url=http://www.iua.upf.es/mtg/publications/dafx2001-xamat.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070106033332/http://www.iua.upf.es/mtg/publications/dafx2001-xamat.pdf |archive-date=2007-01-06 |access-date=2007-12-22}}</ref> جيڪي خيالن، ذهني تصويرن ۽ [[تصور (خيال)|تصورن]] جي تشڪيل سان لاڳاپيل سڀني عملن کي شامل ڪن ٿا. هن شعبي ۾ مصنوعي بصري ياداشت، انساني [[جذبو|جذبن]] جي بنياد تي مواد جي نمونابندي ۽ فلٽرنگ، ۽ تعاملي ڳولا جهڙن موضوعن تي پڻ تحقيق جاري آهي.<ref>{{Cite journal |last=Oliva |first=Aude |year=2008 |title=Visual long-term memory has a massive storage capacity for object details |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=105 |issue=38 |pages=14325–14329 |bibcode=2008PNAS..10514325B |doi=10.1073/pnas.0803390105 |pmc=2533687 |pmid=18787113 |doi-access=free}}</ref> ان کان علاوه، اهو به اڀياس ڪيو پيو وڃي ته مصنوعي تصور مستقبل ۾ اهڙو [[خيالي دنيا|مصنوعي جهان]] ڪيئن تخليق ڪري سگهي ٿو، جيڪو ماڻهن لاءِ حقيقت کان عارضي فرار جو ذريعو بڻجي سگهي.<ref>''Hypertext and "the Hyperreal"'' by Stuart Moulthrop, [[ييل يونيورسٽي]] http://portal.acm.org/citation.cfm?doid=74224.74246</ref> مصنوعي تصور جو هڪ اهم ذيلي شعبو '''مصنوعي اخلاق''' آهي، جيڪو وڌندڙ ڌيان حاصل ڪري رهيو آهي. [[مصنوعي ذهانت]] کي مشينن جي غلطين يا فيصلن جي ذميواري طئي ڪرڻ<ref>{{Cite journal |last=Tigard |first=Daniel W. |date=2021-06-10 |title=Artificial Moral Responsibility: How We Can and Cannot Hold Machines Responsible |journal=Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics |volume=30 |issue=3 |pages=435–447 |doi=10.1017/s0963180120000985 |pmid=34109925 |issn=0963-1801}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Constantinescu |first1=Mihaela |last2=Vică |first2=Constantin |last3=Uszkai |first3=Radu |last4=Voinea |first4=Cristina |date=2022-04-12 |title=Blame It on the AI? On the Moral Responsibility of Artificial Moral Advisors |journal=Philosophy & Technology |volume=35 |issue=2 |article-number=35 |doi=10.1007/s13347-022-00529-z |issn=2210-5433}}</ref> ۽ اهڙيون مشينون تيار ڪرڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي ٿي، جيڪي عالمي سطح تي قبوليل اخلاقي اصولن تي عمل ڪن.<ref>{{Cite journal |last1=Allen |first1=Colin |last2=Varner |first2=Gary |last3=Zinser |first3=Jason |date=July 2000 |title=Prolegomena to any future artificial moral agent |journal=Journal of Experimental & Theoretical Artificial Intelligence |volume=12 |issue=3 |pages=251–261 |doi=10.1080/09528130050111428 |bibcode=2000JETAI..12..251A |issn=0952-813X}}</ref> تازي تحقيق ۾ اخلاقيات جي سخت تعريف تي ڀاڙڻ بدران [[مشين لرننگ]] جي طريقن سان مشينن کي انساني اخلاقي فيصلن جي تقليد ڪرڻ سيکاريو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Moser |first1=Christine |last2=den Hond |first2=Frank |last3=Lindebaum |first3=Dirk |date=March 2022 |title=Morality in the Age of Artificially Intelligent Algorithms |journal=Academy of Management Learning & Education |volume=21 |issue=1 |pages=139–155 |doi=10.5465/amle.2020.0287 |issn=1537-260X|hdl=1871.1/042dea52-f339-445e-932c-8a06c9a51c0a |hdl-access=free }}</ref><ref name=":34">{{Cite journal |last=Floridi |first=Luciano |date=2016-12-28 |title=Faultless responsibility: on the nature and allocation of moral responsibility for distributed moral actions |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=374 |issue=2083 |article-number=20160112 |doi=10.1098/rsta.2016.0112 |pmid=28336791 |bibcode=2016RSPTA.37460112F |issn=1364-503X}}</ref> هزارين ماڻهن جي اخلاقي فيصلن بابت ڊيٽا تي تربيت ڏنل اهڙا ماڊل عام طور تي وڏي پيماني تي قبوليل اخلاقي اصولن جي عڪاسي ڪري سگهن ٿا.<ref name=":34" /> === عملي استعمال === مصنوعي تصور جا عملي استعمال تيزيءَ سان وڌي رهيا آهن. مثال طور، ''ريلم آف ڊزاسٽر'' نالي نظام ۾ '''آئيزيئا'''Isaiah (اشعيا: ھڪ عبراني پيغمبر) نالي مصنوعي تصوراتي ماڊل استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو ممڪن آفتن جا منظرناما تيار ڪري انهن جي بنياد تي تجزيو ۽ منصوبابندي ۾ مدد فراهم ڪري ٿو. == اخلاقي تصور == '''اخلاقي تصور''' (''مورل اميجينيشن'') مان مراد عام طور اها ذهني صلاحيت آهي، جنهن وسيلي ماڻهو [[اخلاق]]ي سوالن ۽ ڏکيائين جا حل تصور ۽ ذهني منظرڪشي جي عمل ذريعي ڳولي سگهي ٿو. علمي ادب ۾ "اخلاقي تصور" جون مختلف وصفون پيش ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite book |last1=Freeman |first1=R. E. |title=The moral imagination of Patricia werhane: A festschrift |last2=Dmytriyev |first2=S. |last3=Wicks |first3=A. C. |publisher=Springer International Publishing |year=2018 |page=97}}</ref> فيلسوف [[مارڪ جانسن]] موجب، اخلاقي تصور "اها صلاحيت آهي، جنهن سان ماڻهو ڪنهن ڏنل صورتحال ۾ عمل ڪرڻ جي مختلف امڪانن کي تخليقي نموني پرکي سگهي ٿو ۽ ڪنهن خاص عمل مان پيدا ٿيندڙ امڪاني فائدي يا نقصان جو اڳواٽ تصور ڪري سگهي ٿو".<ref>{{cite book |last1=Johnson |first1=M. |title=Moral imagination |publisher=University of Chicago Press |year=1993 |location=Chicago |page=202}}</ref> هڪ مثال طور، [[اڊولف هٽلر]] تي قاتلاڻو حملو ڪندڙ [[ڪلاوس فون شٽائوفنبرگ]] بابت چيو ويو آهي ته هن (ٻين سببن سان گڏ) "اخلاقي تصور" جي عمل جي نتيجي ۾ [[نازي حڪومت]] جو تختو اونڌو ڪرڻ جو خطرو مول ورتو. هٽلر کي قتل ڪرڻ لاءِ سندس تياري رڳو پنهنجي ساٿين، ڪٽنب يا ان وقت جي دوستن سان همدردي جي ڪري نه هئي، پر هن ايندڙ نسلن ۽ انهن ماڻهن جي ممڪن تڪليفن بابت به سوچيو، جن کي هو ذاتي طور نه سڃاڻندو هو. ٻين لفظن ۾، اخلاقي تصور جي ذريعي هو اهڙن "مجرد" ماڻهن جي ڀلائي بابت به فڪرمند ٿيو، جهڙوڪ مستقبل جون جرمن نسلون، اهي ماڻهو جيڪي اڃا ڄاوا ئي نه هئا، يا اهي ماڻهو جيڪي سندس سڌي پهچ کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite journal |last1=Langhof |first1=J. G. |last2=Gueldenberg |first2=S. |year=2021 |title=Whom to serve? Exploring the moral dimension of servant leadership: Answers from operation Valkyrie |journal=Journal of Management History |volume=27 |issue=4 |pages=537–573 |doi=10.1108/jmh-09-2020-0056 |s2cid=238689370}}</ref> ``` == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] suumxk57mdlqozyqltjf41nxhpxjef5 394516 394515 2026-07-15T09:41:37Z Intisar Ali 8681 394516 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' لاطيني لفظ ''اميجنيٽئو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==تصوري تاريخ== ===قديم دور=== قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو ''فانتاسيا'' (''phantasia'') چوندا هئا، کي [[ذهني تصوير]]ن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Pätzold |first=Deltev |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=153–159, 172–173 |chapter=Imagination in Descartes' Meditations |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڊي اينيما]]'' ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ [[تصوير]] پيدا ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} On the Soul by Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.3.iii.html |access-date=2024-07-04 |website=classics.mit.edu}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/suppl4.html |access-date=2024-06-10 |website=plato.stanford.edu |language=en}}</ref> هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، [[خواب]]ن ۽ [[يادگيري]] سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.<ref name=":5" /> [[افلاطون]] پنهنجي ڪتاب ''[[فائليبس]]'' ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.<ref>{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Philebus by Plato |url=http://classics.mit.edu/Plato/philebus.html |access-date=2024-07-30 |website=classics.mit.edu}}</ref> پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Cocking |first=John |editor-first1=Penelope |editor-last1=Murray |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203980811/imagination-john-cocking-penelope-murray-penelope-murray |title=Imagination: A Study in the History of Ideas |date=1991-12-12 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-98081-1 |location=London |pages=1, 8, 105–106 |doi=10.4324/9780203980811}}</ref> يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي [[ادراڪ]] ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل [[حواس]] ۽ [[عقل]] جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.<ref name=":5" /> سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> ===وچون دور=== [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ تخيل جو تصور [[مذهب]]، [[ادب]]، [[فن]] ۽ خاص طور [[شاعري]] سان ويجهڙائي رکندڙ هو.<ref name=":2">{{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=The medieval imagination |date=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47084-9 |location=Chicago}}</ref> ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.<ref name=":6">{{Cite journal |last=Sumillera |first=Rocío G. |date=2016 |title=From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity |journal=Parergon |volume=33 |issue=3 |pages=17–42 |doi=10.1353/pgn.2016.0129 |issn=1832-8334}}</ref> اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.<ref name=":4" /><ref name=":9">Castor, G. (1964). ''Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology''.</ref> هن تصور جو هڪ مشهور مثال [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' جي ڪهاڻي ''[[دي مين آف لاز ٽيل]]'' ۾ ملي ٿو، جتي هو ”[[ذهن جي اک]]“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.<ref name=":10">{{Cite web |title=Man of Lawes Tale |url=http://metaphors.lib.virginia.edu/metaphors/8723 |access-date=2024-07-28 |website=metaphors.lib.virginia.edu}}</ref><ref name=":11">{{cite book |last=Chaucer |first=Geoffrey |title=The Canterbury Tales |publisher=University Correspondence College Press |editor-last=Wyatt |editor-first=A.J. |location=London |at=Lines 550–553 |chapter=The Man of Laws Tale |orig-date={{circa|1387}}}}</ref> وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا [[يادگيري]] ۽ [[عام احساس]] سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا [[ادراڪ]] مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-renaissance-philosophy/56DCEA40CA07B949448B608C47B2B670 |title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy |date=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-25104-4}}</ref><ref name=":27">{{Cite book |last=Kooij |first=Suzanne |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |chapter=Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France}}</ref> اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن [[خواب]]ن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.<ref name=":6" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Orobitg |first=Christine |title=Cervantes and the early modern mind |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-78547-1 |pages=98–105 |chapter=Wit, Imagination, and the Goat}}</ref> [[File:13th-century unknown painters - Legendary Creatures - WGA19736.jpg|thumb|وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.]] جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.<ref name=":27" /> مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.<ref name=":12">{{Cite book |last=Harvey |first=E. Ruth |title=The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance |date=1975 |publisher=Warburg Institute |isbn=978-0-85481-051-2}}</ref> {{see also|فرشتن جي فن ۾ عڪاسي}} وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=":13">{{Cite book |last=Bovey |first=Alixe |title=Monsters and grotesques in medieval manuscripts |date=2002 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8512-2}}</ref> اهڙي عڪاسي [[فرشتو|فرشتن]]، [[شيطان|شيطانن]]، [[دوزخ]]، [[قيامت]] ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === نشاةِ ثانيہ ۽ شروعاتي جديد دور === [[نشاةِ ثانيہ]] جي دور ۾ قديم يوناني ۽ رومي متنن جي ٻيهر دريافت ۽ انساني عظمت جي واکاڻ تي زور ڏنو ويو، پر ان دور جي عالمن "تخيل" جي نظرياتي سمجهاڻيءَ ۾ نمايان اضافو نه ڪيو.<ref name=":4" /><ref name=":7" /> مثال طور [[مارسيليو فيچينو]] [[چترڪاري]]، [[مجسمه سازي]] ۽ [[شاعري]] جهڙين فني تخليقن کي انساني [[تخليقيت]] جون خاص يا امتيازي صورتون نه سمجهندو هو، ۽ نه ئي هن تخليقيت کي تخيل جي قوت سان منسوب ڪيو. ان جي بدران، [[مارسيليو فيچينو|فيچينو]] جو خيال هو ته تخيل اهو ذريعو آهي، جنهن وسيلي [[الاهي مداخلت]] [[تصوير]]ن جي صورت ۾ بصيرت منتقل ڪري ٿي، جيڪا آخرڪار [[فن]] جي تخليق کي ممڪن بڻائي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":14">{{Cite thesis |last=Frisvold |first=Nicholaj de Mattos |date=2013-01-01 |title=Marsilio Ficino and His Platonic Psychology |type=Dissertation |publisher=Norwegian University of Science and Technology |url=https://www.academia.edu/43906757}}</ref> [[File:Gustave Doré - Miguel de Cervantes - Don Quixote - Part 1 - Chapter 1 - Plate 1 "A world of disorderly notions, picked out of his books, crowded into his imagination".jpg|thumb|[[ڊان ڪئخوتي]]، سورمن جي داستانن جي ڪتابن ۾ محو.]] تنهن هوندي به، [[انسانيت پسندي|انسانيت پسند]] مفڪرن جو وڌو ويو بنياد پوءِ ايندڙ فلسفين لاءِ تخيل ۽ [[تخليقيت]] جي وچ ۾ لاڳاپي کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.<ref name=":0" /> [[شروعاتي جديد دور]] جي فلسفين تخيل کي اهڙي صلاحيت يا وصف طور ڏسڻ شروع ڪيو، جيڪا ڪنهن فرد ۾ موجود ٿي سگهي ٿي. [[ميگوئل ڊي سروانتس]]، جيڪو هسپانوي طبيب ۽ فلسفي [[خوان هورتي ڊي سان خوان]] کان متاثر هو، پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊان ڪئخوتي]] کي تخليق ڪيو، جيڪو [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] جي "ايجاد سان ڀرپور ذهن" واري تصور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=de Iriarte |first=Mauricio |title=El Ingenioso hidalgo y el Examen de ingenios: (qué debe Cervantes al Dr. Huarte de San Juan) |journal=Revista internacional de los estudios vascos |language=Spanish |volume=24 |issue=4 |pages=499–522}}</ref><ref>{{Cite book |last=Green |first=Otis H. |title=The literary mind of medieval & Renaissance Spain: essays |date=1970 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-1204-6 |series=Studies in Romance languages |location=Lexington}}</ref> ان دور ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙي ذهانت عام طور انهن ماڻهن ۾ هوندي آهي، جن وٽ تخيل سندن ''ingenium'' ({{langx|es|ingenio}}؛ [[عقل]] يا ذهني صلاحيت جي ويجهو مفهوم) جو سڀ کان نمايان جزو هوندو آهي.<ref name=":8">{{Cite book |last=Huarte de San Juan |first=Juan |title=The examination of mens wits. |year=1594 |location=London |pages=69–70, 103 |translator-last=Carew |translator-first=Richard}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":17">{{Cite journal |last=Orobitg |first=Christine |date=2014-07-01 |title=Del Examen de ingenios de Huarte a la ficción cervantina, o cómo se forja una revolución literaria |url=https://journals.openedition.org/criticon/700 |journal=Criticón |language=es |issue=120–121 |pages=23–39 |doi=10.4000/criticon.700 |issn=0247-381X}}</ref><ref name=":18">{{Cite journal |last=Mestre Zaragozá |first=Marina |date=2018-08-29 |title=Les métiers de l'imagination dans l'Examen de ingenios para las ciencias de Huarte de San Juan |url=https://journals.openedition.org/crmh/15497 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes. Journal of medieval and humanistic studies |language=fr |issue=35 |pages=339–364 |doi=10.4000/crm.15497 |issn=2115-6360|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي جديد دور جي فلسفين تخيل کي هڪ فعال ۽ [[ادراڪ]]ي صلاحيت طور به تسليم ڪرڻ شروع ڪيو، جيتوڻيڪ ان کي بنيادي طور [[حسي ادراڪ]] ({{langx|la|sensus}}) ۽ خالص فهم ({{langx|la|intellectio pura}}) جي وچ ۾ واسطي طور ڏٺو ويندو هو.<ref name=":4" /> [[ريني ڊيڪارٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[پهرين فلسفي بابت تأملات]]'' (1641ع) ۾ تخيل کي اهڙي قوت طور بيان ڪيو، جيڪا جسماني شين تي فعال ڌيان ڏئي ٿي، پر ساڳئي وقت مختلف حواسن مان ايندڙ اثرن تي غيرفعال نموني ڀاڙي ٿي.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Clarke |first=Desmond M. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm52878350 |title=Descartes's theory of mind |date=2003 |publisher=Clarendon Press; Oxford University Press |isbn=978-0-19-926123-9 |location=Oxford : Oxford; New York |oclc=ocm52878350}}</ref><ref name=":20">{{Citation |last=Newman |first=Lex |title=Descartes' Epistemology |date=2023 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/descartes-epistemology/ |access-date=2024-07-29 |edition=Winter 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> [[ٿامس هابز]] جي تحريرن ۾ تخيل انساني [[ادراڪ]] جو هڪ بنيادي عنصر بڻجي ويو.<ref name="RuncoAlbert">{{cite book |author-last1=Runco |author-first1=Mark A. |title=The Cambridge Handbook of Creativity |author-last2=Albert |author-first2=Robert S. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-73025-9 |editor-last1=Kaufman |editor-first1=James C. |editor-link1=James C. Kaufman |chapter=Creativity Research |editor-last2=Sternberg |editor-first2=Robert J. |chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_x7r7 |chapter-url-access=registration}}</ref> سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران "تخيل" جو مفهوم [[شروعاتي جديد دور]] جي شهري زندگيءَ جي ڪيترن ئي شعبن تائين ڦهلجي ويو.<ref name=":21">{{Cite book |last=Crane |first=William G. |title=Wit and Rhetoric in the Renaissance |date=1937-12-31 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/cran94640}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last1=Marr |first1=Alexander |title=Logodaedalus |last2=Garrod |first2=Raphaële |last3=Marcaida |first3=José Ramón |last4=Oosterhoff |first4=Richard J. |date=2018-10-02 |publisher=University of Pittsburgh Press |doi=10.2307/j.ctvcb5c95 |isbn=978-0-8229-8630-0}}</ref> [[خوان لوئيس ويويس]] تخيل ۽ [[خطابت]] جي مهارتن جي وچ ۾ لاڳاپي ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref>{{Cite book |last=Mack |first=Peter |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=59–60 |chapter=Early Modern Ideas of Imagination: The Rhetoric Tradition |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] هن خيال کي وڌيڪ وسيع ڪندي تخيل کي انهن سڀني علمن سان وابسته ڪيو، جن ۾ "شڪلون، مناسبت، هم آهنگي ۽ تناسب" ضروري هجن، جهڙوڪ [[طب]] ۽ جنگي فن.<ref name=":8" /><ref name=":23">{{Cite journal |last=Arrizabalaga |first=Jon |date=2018-08-29 |title=La medicina en Huarte de San Juan. Práctica clínica versus filosofía natural1 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes |issue=35 |pages=405–426 |doi=10.4000/crm.15521 |issn=2115-6360}}</ref><ref name=":24">{{Cite journal |last1=Arrizabalaga |first1=Jon |last2=Giordano |first2=Maria Laura |date=2020-12-30 |title=Cristianismo paulino en Huarte de San Juan: meritocracia y linaje en el Examen de ingenios para las ciencias (Baeza 1575, 1594) |journal=Hispania Sacra |volume=72 |issue=146 |pages=363–375 |doi=10.3989/hs.2020.025 |issn=1988-4265|hdl=10261/235630 |hdl-access=free }}</ref> ان کان سواءِ [[گليليو گليلي]] تخيل کي [[ذهني تجربو|ذهني تجربن]] (thought experiments) ۾ استعمال ڪيو، جهڙوڪ پڙهندڙن کان اهو تصور ڪرائڻ ته گُليل مان ڇڏايل پٿر ڪهڙي رخ ۾ اڏامندو.<ref name=":25">{{cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |title=1543 and All That: Image and Word, Change and Continuity in the Proto-Scientific Revolution |publisher=Kluwer |year=2000 |isbn=978-0-7923-5913-5 |editor1-last=Freeland |editor1-first=Guy |location=Dordrecht |pages=53–115 |chapter=Diagrammatic reasoning and modelling in the imagination: the secret weapons of the Scientific Revolution |editor2-last=Corones |editor2-first=Anthony |chapter-url=https://web.maths.unsw.edu.au/~jim/imagin.pdf}}</ref> ===روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ=== [[روشن خياليءَ جو دور]] دوران فلسفيانه بحثن ۾ تخيل جي قوت کي گهڻو ڪري [[تخليقيت]]، خاص طور [[جماليات]] سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Kristeller |first1=Paul Oskar |last2=Tatarkiewicz |first2=Wladyslaw |last3=Kasparek |first3=Christopher |date=January 1981 |title=A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics. |journal=The Journal of Philosophy |volume=78 |issue=1 |page=56 |doi=10.2307/2025397 |jstor=2025397 |issn=0022-362X}}</ref> [[وليم ڊف]] انهن پهرين مفڪرن مان هو، جنهن تخيل کي نابغائپ جي هڪ خاص خوبي قرار ڏنو. هن قابليت ۽ نابغائپ ۾ فرق ڪندي دليل ڏنو ته رڳو نابغائپ ئي حقيقي تخليقي جدت پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref name="Dacey">{{cite book |last=Dacey |first=John |title=Encyclopedia of Creativity |publisher=[[Elsevier]] |year=1999 |isbn=978-0-12-227076-5 |editor-last1=Runco |editor-first1=Mark A. |volume=1 |chapter=Concepts of Creativity: A history |editor-last2=Pritzer |editor-first2=Steven R.}}</ref> [[سيميوئل ٽيلر ڪولرج]] تخيل (''اميجينيشن'') ۽ خيالي آرائش (''فينسي'') ۾ فرق ڪيو. سندس خيال ۾ تخيل اهڙي حقيقت جو اظهار ڪري ٿو، جيڪا انسان جي روزمره وجود کان مٿانهين خيالي دنيا سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته ''فينسي'' يا تصوراتي آرائش رڳو فني روح جي تخليقي اظهار جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>Gregory, A. P. R. (2003). Coleridge and the conservative imagination. Mercer University Press. p. 59</ref> [[ديدرو جي انسائيڪلوپيڊيا]] جي ''[[پريليمينري ڊسڪورس ٽُو دي انسائيڪلوپيڊيا آف ديدرو|مقدمي]]'' ({{langx|fr|ڊسڪورس پريليمينري ڊيس ايڊيٽورس}}) ۾ [[ژان لوران دالامبير]] تخيل کي [[لطيف فن]] جي تخليقي قوت قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last1=Alembert |first1=Jean Le Rond d' |url=http://archive.org/details/preliminarydisco00jean |title=Preliminary discourse to the Encyclopedia of Diderot |last2=Schwab |first2=Richard N. |last3=Rex |first3=Walter E. |date=1995 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |via=Internet Archive |isbn=978-0-226-13476-5}}</ref> [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[خالص عقل تي تنقيد]]'' (جرمن:ڪريٽيڪ ڊير رائنن فَرنُنفت) ۾ تخيل '''آئن بِلڊُنگس ڪرافٽ''' کي [[وجدان]] جي هڪ صلاحيت قرار ڏنو، جيڪا اهڙيون ذهني پيشڪشون (پريزنٽيشن) پيدا ڪري سگهي ٿي، يعني انهن شين جون حسي نمائندگيون جيڪي سڌيءَ طرح موجود نه هجن.<ref name=":26">{{Cite book |last=Matherne |first=Samantha |title=The Routledge handbook of philosophy of skill and expertise |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-74477-6 |editor-last=Fridland |editor-first=Ellen |series=Routledge handbooks in philosophy |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |chapter=Kant's theory of the imagination |editor-last2=Pavese |editor-first2=Carlotta}}</ref> ڪانٽ تخيل جون ٻه صورتون بيان ڪيون: '''تخليقي تخيل''' (پراڊڪٽو اميجينيشن) ۽ '''ورجائيندڙ تخيل''' (ريپراڊڪٽو اميجينيشن). تخليقي تخيل ڪنهن شيءِ جي ذهني پيشڪش جو بنيادي سرچشمو هوندو آهي، تنهنڪري اهو [[تجربو]] کان به اڳ عمل ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن ته ورجائيندڙ تخيل اڳوڻن [[تجربو|تجربن]] مان حاصل ٿيل پيشڪشن کي ٻيهر ذهن ۾ آڻي، اڳ ۾ حاصل ڪيل حسي ادراڪن کي ياد ڏياريندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kuehn |first=Manfred |url=https://www.cambridge.org/core/books/kant-anthropology-from-a-pragmatic-point-of-view/69EBBC53F8C020D0F28735E62FB62817 |title=Immanuel Kant: Anthropology from a Pragmatic Point of View |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-80956-9 |editor-last=Louden |editor-first=Robert B. |location=Cambridge |pages=Anthro 7:167 |doi=10.1017/cbo9780511809569}}</ref> ڪانٽ جي نظريي تخيل کي [[ادراڪ]]، [[ادراڪ (حسي)|حسي ادراڪ]]، [[جمالياتي]] فيصلي، فني تخليق ۽ [[اخلاق]] سان ڳنڍيو.<ref name=":26" /><ref>{{Cite book |last=Kneller |first=Jane |title=Kant and the Power of Imagination |date=2007-02-08 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511487248 |isbn=978-0-521-85143-5}}</ref> ڪانٽ جي هن تصور [[يوهان گاٽليب فشتي|فشتي]]، [[فريڊرش ولهيلم يوزف شيلنگ|شيلنگ]] ۽ [[رومانويت]] جي مفڪرن لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن تخيل کي هڪ حقيقي تخليقي قوت ۾ تبديل ڪري پيش ڪيو، جيڪا [[نابغائپ]]، ايجاد، تخليقي سرگرمي ۽ [[آزادي]] سان وابسته هئي.<ref>{{Cite journal |last=López-Domínguez |first=Virginia |date=2018-12-22 |title=The Imagination in Kant and Fichte |url=https://journals.openedition.org/ref/952 |journal=Revista de Estud(i)os sobre Fichte |volume=17 |language=en |issue=17 |doi=10.4000/ref.952 |issn=2258-014X}}</ref> [[گيورگ ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي فلسفي ۾، جيتوڻيڪ تخيل کي سندس اڳوڻن جيتري اهميت نه ڏني وئي، پر اهو [[هيگلي مظاهريت]] (فنامنالاجي) جي دفاع لاءِ شروعاتي نقطو بڻيو. هيگل تخيل بابت ٻن مختلف طريقن ۾ فرق ڪيو: هڪ '''مظاهرياتي''' تشريح، جيڪا انسان جي جيئري [[تجربو|تجربي]] ۽ [[شعور]] تي ڌيان ڏئي ٿي؛ ۽ ٻي '''سائنسي-قياسي''' تشريح، جيڪا تخيل جي [[فطرت]] ۽ ڪردار کي منظم ۽ نظرياتي انداز ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last=Bates |first=Jennifer |title=Hegel's Theory of Imagination |date=2004 |publisher=State University of New York Press |doi=10.1353/book4857 |isbn=978-0-7914-8445-6}}</ref> === جديد دور === 1913ع کان 1916ع جي وچ ۾ [[ڪارل يونگ]] "[[فعال تخيل]]" (''ايڪٽو اميجينيشن'') جو تصور پيش ڪيو ۽ ان کي نفسياتي علاج (سائيڪوٿراپي) ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book |title=The Art of C.G. Jung |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |year=2019 |isbn=978-0-393-25487-7 |editor1-last=Hoerni |editor1-first=Ulrich |page=260 |editor2-last=Fischer |editor2-first=Thomas |editor3-last=Kaufmann |editor3-first=Bettina}}</ref> [[ڪارل يونگ|يونگ]] جي نظر ۾، [[فعال تخيل]] اڪثر [[خواب]]ن ۽ تخيل يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) وسيلي انسان جي تخليقي ذات سان ڪم ڪرڻ تي مشتمل هوندو آهي. هي [[مراقبو]] جي هڪ اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ انسان جي [[لاشعور]] جا مواد [[تصوير]]ن، [[بيانيي]]ن يا جدا وجودن جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، ۽ اهڙيءَ طرح [[شعور|شعوري]] "انا" (ايگو) ۽ لاشعور جي وچ ۾ هڪ پل جو ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jung |first=C. G.Hg |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781400866854/html |title=Jung on Active Imagination |date=1997-12-31 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-6685-4 |doi=10.1515/9781400866854}}</ref> {{see also|فعال تخيل}} [[البرٽ آئنسٽائن]] جو مشهور قول آهي: "تخيل... [[علم]] کان وڌيڪ اهم آهي. علم محدود آهي، جڏهن ته تخيل سڄي دنيا کي پنهنجي گهيري ۾ آڻي ٿو."<ref>{{Cite book |last=The Saturday Evening Post |url=http://archive.org/details/WhatLifeMeansToEinstein |title=What Life Means to Einstein An Interview by George Sylvester Viereck |date=1929-10-26}}</ref> [[نيڪولا ٽيسلا]] تخيل بابت لکيو: {{Quotation|جڏهن مون کي ڪو خيال ايندو آهي ته مان فوري طور ان کي پنهنجي تخيل ۾ تعمير ڪرڻ شروع ڪندو آهيان. مان ان جي بناوت ۾ تبديليون آڻيندو آهيان، بهتريون ڪندو آهيان ۽ ان اوزار کي پنهنجي ذهن ۾ هلائيندو آهيان. مون لاءِ ڪو فرق ناهي ته مان پنهنجي ٽربائن کي ذهن ۾ هلائيندس يا پنهنجي ورڪشاپ ۾ آزمائيندس. مان اهو به محسوس ڪري سگهندو آهيان ته اها توازن کان ٻاهر آهي يا نه. ٻنهي حالتن ۾ نتيجا ساڳيا هوندا آهن. اهڙيءَ ريت مان ڪنهن شيءِ کي هٿ لائڻ کان سواءِ ئي ڪنهن تصور کي تيزيءَ سان ترقي ڏئي مڪمل بڻائي سگهندو آهيان.<ref>{{Cite book |last=Tesla |first=Nikola |url=http://archive.org/details/myinventionsauto0000tesl |title=My inventions: the autobiography of Nikola Tesla |date=1982 |publisher=Williston, Vt. : Hart Bros. |others=Internet Archive |isbn=978-0-910077-00-2}}</ref>}} تخيل جي [[مظاهريت (فلسفو)|مظاهرياتي]] (فنامنالاجيڪل) تشريح [[ژان پال سارتر]] جي 1940ع واري ڪتاب ''[[دي اميجنري (طنز)|تخيلي: تخيل جي مظاهرياتي نفسيات]]'' (ليماجينئير: سائيڪالوجي فينومينالوجيڪ دي لِماجيناسيون) ۾ ملي ٿي، جيڪو ''دي سائيڪولاجي آف دي اميجينيشن'' جي نالي سان پڻ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ [[ژان پال سارتر|سارتر]] تخيل بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب تخيلي شيون ماضي جي تاثرن ۽ نئين ڄاڻ جي ميلاپ مان وجود ۾ اچن ٿيون. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته تخيل جو وجود انساني [[شعور]] جي ماهيت بابت ڇا ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |title=The Psychology of the Imagination |publisher=Psychology Press |year=1972 |isbn=978-0-415-11954-2 |location=London |oclc=34102867 |orig-date=1940}}</ref> سارتر جي خيالن جي بنياد تي پوءِ ايندڙ مفڪرن هن تصور کي [[سماجيات]] تائين وڌايو ۽ [[سماجي تخيل]] (اميجنري) ۽ تخيل جي [[وجوديات]] (آنٽولاجي) جهڙا نظريا پيش ڪيا.<ref>John B. Thompson, ''Studies in the Theory of Ideology'' (1984) p. 6</ref><ref name="auto1">John R. Searle, ''The Construction of Social Reality'' (Penguin 1996) p. 4</ref> === ثقافتي تناظر === تخيل ڪيترين ئي ثقافتن ۾ هڪ مڃيل تصور رهيو آهي ۽ اڄ به آهي، خاص طور [[مذهب|مذهبي]] تناظر ۾، جتي ان کي ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي جيڪا [[تصوير]]ون يا ذهني صورتون تخليق ڪري ٿي.<ref name=":33">{{Cite book |title=Imagination: Cross-Cultural Philosophical Analyses |date=2019 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-350-05013-6 |pages=13–15|doi=10.5040/9781350050167 }}</ref> [[ٻڌ مت]] جي جمالياتي فڪر ۾ تخيل [[مذهبي عمل]] جو هڪ بنيادي جز آهي، خاص طور [[تصور سازي]] (وزيوئلائيزيشن) جي عملن ۾. انهن ۾ [[ٻڌ]] جي جسم جو ذهني تصور، آسماني ٻڌن ۽ ٻڌ-ميدانن (جهڙوڪ پاڪ ڀونين ۽ [[منڊالا]]ن) جو تصور، ۽ مذهبي [[تصوير]]ن سان عقيدتمند وابستگي شامل آهي.<ref>{{Cite book |last=Copp |first=Paul |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.7312/copp16270/html |title=The Body Incantatory: Spells and the Ritual Imagination in Medieval Chinese Buddhism |date=2014-12-31 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-16270-8 |doi=10.7312/copp16270}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dalton |first=Jacob P. |title=Conjuring the Buddha |date=2023-01-16 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/dalt20582 |isbn=978-0-231-55618-7}}</ref> [[ژوانگ زو]] جي [[تائوازم|تائوي فلسفي]] ۾ تخيل کي هڪ پيچيده ذهني عمل سمجهيو ويو آهي، جنهن کي [[ادراڪ]] جي هڪ اهم صورت طور اهميت ڏني وڃي ٿي. همدردي ([[همدردي]]) جي بنياد تي ان جي حمايت ڪئي وڃي ٿي، پر خالص [[عقل]] جي نقطهٔ نظر کان ان کي رڳو ذهني پيشڪش يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) قرار ڏنو وڃي ٿو.<ref name=":33" /> == نفسياتي تحقيق ۾ == === يادگيري === {{see also|ذھني تصوير|تصور}} [[يادگيري]] ۽ [[ذهني تصوير]] تخيل جي عمل سان لاڳاپيل ٻه ذهني سرگرميون آهن، جيڪي هڪ ٻئي تي اثرانداز ٿينديون آهن.<ref name="Long">{{Cite journal |last=Long |first=Priscilla |date=2009-12-01 |title=My Brain On My Mind |url=https://theamericanscholar.org/my-brain-on-my-mind/ |journal=The American Scholar}}</ref> [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مان معلوم ٿيو آهي ته ياد ڪرڻ ۽ تخيل ڪرڻ دوران دماغ جا ساڳيا حصا سرگرم ٿيندا آهن.<ref name="Long" /> عام خيالن جي يادگيري جي ڀيٽ ۾ نون يا پراڻن اصل خيالن جي تخليق دوران به ٻنهي [[پيرا هپپوڪيمپل]] ۽ [[ميڊيل پري فرنٽل ڪورٽيڪس]] (mPFC) ۾ هڪجهڙو سرگرميءَ جو نمونو ڏٺو ويو آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نون خيالن جي تعمير لاءِ اهي ئي عمل استعمال ٿيندا آهن، جيڪي [[واقعاتي يادگيري]] مان اصل تجربن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ ۾ ڪم ايندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Benedek |first1=Mathias |last2=Schües |first2=Till |last3=Beaty |first3=Roger E. |last4=Jauk |first4=Emanuel |last5=Koschutnig |first5=Karl |last6=Fink |first6=Andreas |last7=Neubauer |first7=Aljoscha C. |date=2018-02-01 |title=To create or to recall original ideas: Brain processes associated with the imagination of novel object uses |journal=Cortex |volume=99 |pages=93–102 |doi=10.1016/j.cortex.2017.10.024 |issn=0010-9452 |pmc=5796649 |pmid=29197665}}</ref> تخيل [[ڪوڙي يادگيري]] جي ٺهڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. مثال طور، جڏهن شرڪت ڪندڙن کي خريداري مرڪز ۾ گم ٿيڻ بابت هڪ بيان پڙهڻ ۽ پوءِ ان واقعي کي ذهن ۾ آڻي لکت ۾ بيان ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو ماڻهن بعد ۾ ان واقعي کي پنهنجي حقيقي يادگيري طور بيان ڪيو، جيتوڻيڪ اهو ڪڏهن پيش ئي نه آيو هو.<ref>{{Cite journal |last=Loftus |first=Elizabeth F. |date=May 1993 |title=The reality of repressed memories. |url=https://doi.apa.org/doi/10.1037/0003-066X.48.5.518 |journal=American Psychologist |language=en |volume=48 |issue=5 |pages=518–537 |doi=10.1037/0003-066X.48.5.518 |pmid=8507050 |issn=1935-990X|url-access=subscription }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته تخيل ۽ يادگيري ٻنهي ۾ دماغ جا ساڳيا علائقا، خاص طور [[ذهني تصوير]] سان لاڳاپيل حصا، سرگرم ٿيندا آهن. هڪ [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مطالعي ۾ ڏٺو ويو ته جن ماڻهن لفظي اشارن کان پوءِ شين جو ذهني تصور ڪيو، انهن مان ڪي بعد ۾ غلط نموني اهو سمجهڻ لڳا ته انهن اهي شيون حقيقت ۾ ڏٺيون هيون.<ref>{{Cite journal |last1=Gonsalves |first1=Brian |last2=Reber |first2=Paul J. |last3=Gitelman |first3=Darren R. |last4=Parrish |first4=Todd B. |last5=Mesulam |first5=M.-Marsel |last6=Paller |first6=Ken A. |date=October 2004 |title=Neural Evidence That Vivid Imagining Can Lead to False Remembering |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x |journal=Psychological Science |language=en |volume=15 |issue=10 |pages=655–660 |doi=10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x |pmid=15447635 |issn=0956-7976|url-access=subscription }}</ref> اهو [[پريڪيونيس]] ۽ [[هيٺيون پيريئٽل ڪورٽيڪس]] جي وڌيل سرگرمي سان لاڳاپيل هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته تخيل ۽ [[ادراڪ]] جي وچ ۾ موجود اوورليپ يادگيري ۾ بگاڙ آڻي سگهي ٿو. تخيل يادگيري تي ان طريقي سان به اثرانداز ٿئي ٿو، جو ماڻهو ڪنهن تصور ڪيل واقعي جي حقيقي هجڻ بابت وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳن ٿا؛ هن عمل کي [[imagination inflation]] چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Garry |first1=Maryanne |last2=Manning |first2=Charles G. |last3=Loftus |first3=Elizabeth F. |last4=Sherman |first4=Steven J. |date=June 1996 |title=Imagination inflation: Imagining a childhood event inflates confidence that it occurred |url=http://link.springer.com/10.3758/BF03212420 |journal=Psychonomic Bulletin & Review |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=208–214 |doi=10.3758/BF03212420 |pmid=24213869 |issn=1069-9384}}</ref> جڏهن ماڻهو ڪنهن اهڙي واقعي جو گهڻو واضح تصور ڪن ٿا، جنهن بابت شروعات ۾ سندن يقين هوندو آهي ته اهو پيش نه آيو هو، ته پوءِ هو بنا ثبوت جي به ان کي حقيقي سمجهڻ لڳن ٿا. اهڙيءَ ريت تخيل حقيقي ۽ تصور ڪيل تجربن جي وچ ۾ فرق کي ڌنڌلو ڪري سگهي ٿو. === ادراڪ === [[ژان پياجيه]] موجب، انسان جو [[ادراڪ]] سندس دنيا بابت تصور تي دارومدار رکي ٿو. اهو تصور تخيل جي مدد سان ادراڪن کي اڳ ۾ موجود ذهني تصويرن سان ترتيب ڏيڻ جو نتيجو هوندو آهي. پياجيه هڪ ٻار جو مثال ڏئي ٿو، جيڪو رات جو ڳوٺ ۾ هلندي چوندو آهي ته چنڊ سندس پٺيان اچي رهيو آهي. اهڙيءَ ريت ادراڪن کي دنيا جي تصور سان هم آهنگ ڪيو ويندو آهي ته جيئن اهي بامعنيٰ بڻجن، ۽ ان عمل لاءِ تخيل ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Piaget |first=J. |title=The child's conception of the world |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1967 |location=London |translator-last1=Tomlinson |translator-first1=J. |translator-last2=Tomlinson |translator-first2=A.}}</ref> === دماغي سرگرمي === [[نيوڪورٽيڪس]] ۽ [[ٿيلامس]] تخيل سميت دماغ جي ٻين اهم ڪمن، جهڙوڪ [[شعور]] ۽ [[تجريدي سوچ]]، جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. تخيل دوران دماغ جا ڪيترائي نظام، جن ۾ [[جذبا]]، [[يادگيري]] ۽ [[سوچ]] شامل آهن، گڏجي ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Abraham |first=Anna |date=2016-10-06 |title=The imaginative mind |journal=Human Brain Mapping |volume=37 |issue=11 |pages=4197–4211 |doi=10.1002/hbm.23300 |pmid=27453527 |pmc=6867574 |issn=1065-9471}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hustvedt |first=Siri |date=January 2011 |title=Three Emotional Stories: Reflections on Memory, the Imagination, Narrative, and the Self |journal=Neuropsychoanalysis |volume=13 |issue=2 |pages=187–196 |doi=10.1080/15294145.2011.10773674 |issn=1529-4145}}</ref> [[بصري ذهني تصوير]] سان لاڳاپيل دماغي نيٽ ورڪ [[فرنٽل ڪورٽيڪس]] کان وٺي حسي علائقن تائين پکڙيل هوندو آهي ۽ [[ڊفالٽ موڊ نيٽورڪ]] سان به اوورليپ ڪندو آهي. اهو عمل گهڻي حد تائين حسي ادراڪ جي ڪمزور صورت وانگر ڪم ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Pearson |first=Joel |date=October 2019 |title=The human imagination: the cognitive neuroscience of visual mental imagery |url=https://www.nature.com/articles/s41583-019-0202-9 |journal=Nature Reviews Neuroscience |language=en |volume=20 |issue=10 |pages=624–634 |doi=10.1038/s41583-019-0202-9 |pmid=31384033 |issn=1471-003X|url-access=subscription }}</ref> هڪ [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مطالعي ۾، شرڪت ڪندڙن کي پيچيده بصري شڪلين جو تصور ڪرڻ، انهن کي ذهني طور ٽڪرن ۾ ورهائڻ يا گڏيل شڪل ۾ ملائڻ لاءِ چيو ويو. ان دوران سندن دماغ جي [[آڪسيپيٽل لوب]]، [[فرنٽوپيريئٽل]]، [[پوسٽيرير پيريئٽل]]، [[پريڪيونيس]] ۽ [[ڊورسوليٽرل پري فرنٽل ڪورٽيڪس]] وارن علائقن ۾ سرگرمي ڏٺي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Schlegel |first1=Alexander |last2=Kohler |first2=Peter J. |last3=Fogelson |first3=Sergey V. |last4=Alexander |first4=Prescott |last5=Konuthula |first5=Dedeepya |last6=Tse |first6=Peter Ulric |date=16 September 2013 |title=Network structure and dynamics of the mental workspace |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=110 |issue=40 |pages=16277–16282 |bibcode=2013PNAS..11016277S |doi=10.1073/pnas.1311149110 |issn=0027-8424 |pmc=3791746 |pmid=24043842 |doi-access=free}}</ref> === ٻارن ۾ ادراڪي واڌ ويجهه === تخيل ٻارن جي ذهني، جذباتي ۽ سماجي [[ارتقائي نفسيات|واڌ ويجهه]] لاءِ انتهائي اهم آهي. ٻار اڪثر [[خيالي راند]] ۾ مشغول رهندا آهن، جتي هو [[ڪردار ادا ڪرڻ]]، شين کي علامتي طور استعمال ڪرڻ ۽ ٻين طريقن سان تصوراتي حالتون تخليق ڪري انهن کي عملي صورت ڏيندا آهن. اهڙي سرگرمي نون [[ادراڪ]]ي ڍانچن ۽ صلاحيتن جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪندي آهي، ۽ [[ٻولي]]، سماجي لاڳاپن ۽ ٻين ماڻهن جي نقطهٔ نظر کي سمجهڻ جهڙين صلاحيتن کي هٿي ڏيندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fink |first=Robert S. |date=December 1976 |title=Role of Imaginative Play in Cognitive Development |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.1976.39.3.895 |journal=Psychological Reports |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=895–906 |doi=10.2466/pr0.1976.39.3.895 |issn=0033-2941|url-access=subscription }}</ref> تخيل ابتدائي پڙهڻ جي صلاحيت جي ترقي ۾ پڻ مددگار آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ٻارن کي متن کي سمجهڻ، ان کي نون حالتن تي لاڳو ڪرڻ، ۽ [[ڪردار ادا ڪرڻ]] يا جسماني حرڪت ذريعي ان جي معنيٰ ڳولڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Nehal |first1=Mitasha |last2=Rule |first2=Peter N. |date=2018-06-27 |title=Imaginative play and reading development among Grade R learners in KwaZulu-Natal: An ethnographic case study |url=https://sajce.co.za/index.php/sajce/article/view/518 |journal=South African Journal of Childhood Education |volume=8 |issue=1 |doi=10.4102/sajce.v8i1.518 |issn=2223-7682|doi-access=free }}</ref> تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته [[خيالي راند]] [[جذباتي خود ضابطو]] جي ترقي سان لاڳاپيل آهي. جيڪي ٻار، خاص طور سنڀاليندڙن سان گڏ، اهڙين راندين ۾ حصو وٺندا آهن، انهن ۾ جذبات تي ضابطو رکڻ جون صلاحيتون وڌيڪ بهتر هونديون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Galyer |first1=Karma T. |last2=Evans |first2=Ian M. |date=January 2001 |title=Pretend Play and the Development of Emotion Regulation in Preschool Children |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0300443011660108 |journal=Early Child Development and Care |language=en |volume=166 |issue=1 |pages=93–108 |doi=10.1080/0300443011660108 |issn=0300-4430|url-access=subscription }}</ref> اهڙيءَ طرح [[خيالي راند]] [[انتظامي عملن]] (ايگزيڪيوٽو فنڪشنز) کي پڻ مضبوط ڪري ٿي، جيڪي جذباتي ۽ ادراڪي ٻنهي قسمن جي ضابطي سان لاڳاپيل آهن، ۽ گڏوگڏ [[سماج دوست روين]] جي واڌ ويجهه ۾ به مددگار ثابت ٿئي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Bauer |first1=Rebecca H. |last2=Gilpin |first2=Ansley T. |last3=Thibodeau-Nielsen |first3=Rachel B. |date=December 2021 |title=Executive functions and imaginative play: Exploring relations with prosocial behaviors using structural equation modeling |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2211949321000168 |journal=Trends in Neuroscience and Education |language=en |volume=25 |article-number=100165 |doi=10.1016/j.tine.2021.100165|pmid=34844695 |url-access=subscription }}</ref> === فيصلا سازي === تخيل [[فيصلا سازي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماڻهن کي مختلف حالتن ۽ انهن جي ممڪن نتيجن جو ذهني جائزو وٺڻ جي قابل بڻائي ٿو. ان جي ذريعي ماڻهو پنهنجي چونڊن جا نتيجا اڳواٽ تصور ڪري، متبادل رستا پرکي، ۽ خطري جو اندازو لڳائي سگهن ٿا، بغير انهن حالتن کي عملي طور آزمائڻ جي. اهڙي صلاحيت [[مسئلو حل ڪرڻ]] کي بهتر بڻائي ٿي ۽ وڌيڪ ڄاڻ تي ٻڌل فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Nanay |first=Bence |date=February 2016 |title=The Role of Imagination in Decision-Making |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/mila.12097 |journal=Mind & Language |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=127–143 |doi=10.1111/mila.12097 |issn=0268-1064|url-access=subscription }}</ref> تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته مستقبل جي ممڪن نتيجن جو ذهني تصور ماڻهن ۾ وڌيڪ [[صبر]] پيدا ڪري سگهي ٿو. جڏهن شرڪت ڪندڙن کي فيصلا ڪرڻ کان اڳ مستقبل جي نتيجن جو تصور ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته انهن وڌيڪ صبر ۽ سوچي سمجهي چونڊون ڪيون.<ref>{{Cite journal |last1=Jenkins |first1=Adrianna C. |last2=Hsu |first2=Ming |date=July 2017 |title=Dissociable Contributions of Imagination and Willpower to the Malleability of Human Patience |journal=Psychological Science |language=en |volume=28 |issue=7 |pages=894–906 |doi=10.1177/0956797617698133 |issn=0956-7976 |pmc=5507764 |pmid=28504898}}</ref> === ذهني صحت === مختلف تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته تخيل [[ڀلائي]] ۽ [[ذهني صحت]] تي اثرانداز ٿئي ٿو. مقصد تي ٻڌل تخيل، جنهن ۾ ماڻهو پنهنجي ذاتي مقصدن کي حاصل ڪرڻ جو ذهني تصور ڪن ٿا، وڌيڪ ذهني سڪون ۽ گهٽ [[ڊپريشن]] سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Gamble |first1=Beau |last2=Tippett |first2=Lynette J. |last3=Moreau |first3=David |last4=Addis |first4=Donna Rose |date=July 2021 |title=The Futures We Want: How Goal-Directed Imagination Relates to Mental Health |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702620986096 |journal=Clinical Psychological Science |language=en |volume=9 |issue=4 |pages=732–751 |doi=10.1177/2167702620986096 |hdl=2292/65008 |issn=2167-7026|url-access=subscription }}</ref> ساڳيءَ طرح، مثبت نتيجن جو ذهني تصور ڪرڻ تي ٻڌل علاج [[اميد]] وڌائڻ، [[پريشاني]] ۽ منفي جذبات گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Murphy |first1=Susannah E. |last2=Clare O'Donoghue |first2=M. |last3=Drazich |first3=Erin H.S. |last4=Blackwell |first4=Simon E. |last5=Christina Nobre |first5=Anna |last6=Holmes |first6=Emily A. |date=November 2015 |title=Imagining a brighter future: The effect of positive imagery training on mood, prospective mental imagery and emotional bias in older adults |journal=Psychiatry Research |language=en |volume=230 |issue=1 |pages=36–43 |doi=10.1016/j.psychres.2015.07.059 |pmc=4593863 |pmid=26235478}}</ref> نفسياتي علاج ۾ تخيل جي هڪ مشهور ٽيڪنڪ [[تصويري ٻيهر ترتيب]] (اميجري ري اسڪرپٽنگ) آهي، جنهن ۾ ماڻهو تڪليف ڏيندڙ يادگيرين کي ذهن ۾ ٻيهر تخليق ڪري انهن کي وڌيڪ مثبت انجام سان بدلائيندا آهن، جنهن سان [[پريشاني]]، [[ڊپريشن]] ۽ [[صدمي کان پوءِ واري ذهني دٻاءُ جي بيماري]] (PTSD) جون علامتون گهٽجي سگهن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Arntz |first=Arnoud |date=April 2012 |title=Imagery Rescripting as a Therapeutic Technique: Review of Clinical Trials, Basic Studies, and Research Agenda |journal=Journal of Experimental Psychopathology |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.5127/jep.024211 |issn=2043-8087|url-access=subscription }}</ref> بهرحال، جيڪڏهن تخيل جو ضابطو نه رهي، ته اهو نفسياتي تڪليف جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو. تخيل جي عمل ۾ بگاڙ [[شيزوفرينيا]] جي دائري واريون بيماريون ۾ عام ڏٺو ويو آهي، جتي اهو ذاتي سڃاڻپ ۽ حقيقت جي ادراڪ ۾ تبديليون آڻي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Rasmussen |first1=Andreas Rosén |last2=Raballo |first2=Andrea |last3=Preti |first3=Antonio |last4=Sæbye |first4=Ditte |last5=Parnas |first5=Josef |date=2022-01-17 |title=Anomalies of Imagination, Self-Disorders, and Schizophrenia Spectrum Psychopathology: A Network Analysis |journal=Frontiers in Psychiatry |volume=12 |article-number=808009 |doi=10.3389/fpsyt.2021.808009 |doi-access=free |issn=1664-0640 |pmc=8801416 |pmid=35111092}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gozé |first1=Tudi |last2=Fazakas |first2=Istvan |date=2020 |title=Imagination and Self Disorders in Schizophrenia: A Review |journal=Psychopathology |language=en |volume=53 |issue=5–6 |pages=264–273 |doi=10.1159/000509488 |pmid=33059352 |issn=0254-4962}}</ref> اهڙيءَ طرح [[حد کان وڌيڪ خيالي خواب ڏسڻ]] (ميل ايڊاپٽنگ ڊي ڊريمنگ) به تخيل جي غير متوازن صورت آهي، جنهن ۾ ماڻهو انتهائي واضح ۽ لت جهڙي خيالي دنيا ۾ رهڻ لڳن ٿا. تحقيق مطابق اها حالت جذباتي ۽ روزمرهه جي ڪارڪردگي ۾ نمايان تڪليف سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Shanbhag |first1=Trusha |last2=Pothiyil |first2=Dan Isaac |date=November 2024 |title=A Cognitive Approach to Maladaptive Daydreaming |journal=Indian Journal of Psychological Medicine |language=en |volume=46 |issue=6 |pages=585–588 |doi=10.1177/02537176241236898 |issn=0253-7176 |pmc=11558703 |pmid=39545109}}</ref> ==ارتقائي نظريو== [[File:TheoryLargeFigures.png|thumb|600x600px|تخيل جي مختلف جزن جي نسلي ارتقا ۽ فردي واڌ ويجهه]] تخيل جي [[نسلي ارتقا]] آهستي آهستي ٿي. تخيل جي سڀ کان سادي صورت، يعني [[تيز اکين جي حرڪت واري ننڊ]] دوران [[خواب]] ڏسڻ، لڳ ڀڳ 14 ڪروڙ سال اڳ [[ٿڻائتا جانور|ٿڻائتن جانورن]] ۾ تيز اکين جي حرڪت واري ننڊ جي ارتقا سان پيدا ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Hobson |first1=J. Allan |date=1 October 2009 |title=REM sleep and dreaming: towards a theory of protoconsciousness |journal=Nature Reviews Neuroscience |volume=10 |issue=11 |pages=803–813 |doi=10.1038/nrn2716 |pmid=19794431 |s2cid=205505278}}</ref> لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ سال اڳ [[پرائيميٽ|پرائيميٽن]] ۾ [[پاسي وارو اڳيون پيشاني ڪورٽيڪس]] پيدا ٿيڻ سان اوچتي [[بصيرت]] جي صلاحيت وڌيڪ سڌري. لڳ ڀڳ 60 لک سال اڳ [[هومينن|هوميننن]] جي نسل جي [[چمپانزي|چمپانزين]] واري شاخ کان جدا ٿيڻ کان پوءِ تخيل جي صلاحيت ۾ وڌيڪ واڌ آئي. [[اڳئين پيشانيءَ وارو تجزيو]] لڳ ڀڳ 33 لک سال اڳ پيدا ٿيو، جڏهن هومينن [[موڊ هڪ جا پٿر جا اوزار]] ٺاهڻ شروع ڪيا.<ref>{{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |last2=Lewis |first2=Jason E. |last3=Feibel |first3=Craig S. |last4=Lepre |first4=Christopher J. |last5=Prat |first5=Sandrine |last6=Lenoble |first6=Arnaud |last7=Boës |first7=Xavier |last8=Quinn |first8=Rhonda L. |last9=Brenet |first9=Michel |last10=Arroyo |first10=Adrian |last11=Taylor |first11=Nicholas |last12=Clément |first12=Sophie |last13=Daver |first13=Guillaume |last14=Brugal |first14=Jean-Philip |last15=Leakey |first15=Louise |date=20 May 2015 |title=3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download |journal=Nature |volume=521 |issue=7552 |pages=310–315 |bibcode=2015Natur.521..310H |doi=10.1038/nature14464 |pmid=25993961 |s2cid=1207285 |last16=Mortlock |first16=Richard A. |last17=Wright |first17=James D. |last18=Lokorodi |first18=Sammy |last19=Kirwa |first19=Christopher |last20=Kent |first20=Dennis V. |last21=Roche |first21=Hélène}}</ref> لڳ ڀڳ 20 لک سال اڳ پٿر جي اوزارن واري ثقافت جو [[موڊ ٻه جا پٿر جا اوزار|موڊ ٻه]] تائين پهچڻ اڳئين پيشانيءَ واري تجزيي ۾ نمايان اڳڀرائيءَ جو اشارو ڏئي ٿو. تخيل جو سڀ کان ترقي يافته عصبي طريقو، يعني [[اڳئين پيشانيءَ واري ترڪيب]]، ممڪن آهي ته انسانن ۾ لڳ ڀڳ 70 هزار سال اڳ پيدا ٿيو هجي، جنهن سان جديد انساني رويو وجود ۾ آيو.<ref>{{cite journal |last1=Vyshedsky |first1=Andrey |year=2019 |title=Neuroscience of Imagination and Implications for Human Evolution |url=http://currentneurobiology.org/neurobiology/neuroscience-of-imagination-and-implications-for-humanevolution.pdf |journal=Current Neurobiology |volume=10 |issue=2 |pages=89–109 |issn=0975-9042 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531155035/http://currentneurobiology.org/neurobiology/neuroscience-of-imagination-and-implications-for-humanevolution.pdf |archive-date=2019-05-31}}</ref> جديد تخيل ڏانهن هن وڏي تبديليءَ کي قديم انسانن جي مطالعي ڪندڙ عالمن مختلف نالن سان بيان ڪيو آهي، جن ۾ '''ادراڪي انقلاب'''،<ref>{{Cite book |last=Harari |first=Yuval N. |url=https://archive.org/details/isbn_9780099590088 |title=Sapiens: a brief history of humankind |year=2014 |isbn=978-1-84655-824-5 |location=London |publisher=Harvill Secker |oclc=890244744 |url-access=registration}}</ref> '''مٿئين پراڻي پٿر واري دور جو انقلاب'''<ref>{{Cite journal |last=Bar-Yosef |first=Ofer |date=October 2002 |title=The Upper Paleolithic Revolution |journal=Annual Review of Anthropology |volume=31 |issue=1 |pages=363–393 |doi=10.1146/annurev.anthro.31.040402.085416 |issn=0084-6570}}</ref> ۽ '''وڏي اڳتي ٽپ''' شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Diamond |first=Jared M. |title=The third chimpanzee: the evolution and future of the human animal |publisher=HarperPerennial |year=2006 |isbn=0-06-084550-3 |location=New York |oclc=63839931}}</ref> == مصنوعي تصور == {{For|[[مصنوعي ذهانت]] ۾ تصور|پيداوار مصنوعي ذهانت}} [[عام مصنوعي ذهانت]] (AGI) جي هڪ ذيلي جزو طور '''مصنوعي تصور''' (''آرٽيفيشل اميجينيشن'') اهڙا حقيقي يا ممڪن [[افسانو|افسانوي]] نمونا تيار، نقل ۽ سهولت فراهم ڪري ٿو،<ref name="IMI_1">{{cite arXiv |eprint=2211.11602 |class=cs.LG |author1=Abramson, J. |author2=Ahuja, A |title=Improving Multimodal Interactive Agents with Reinforcement Learning from Human Feedback |date=21 November 2022 |author3=Carnevale, F. |page=26}}</ref> جن جي بنياد تي [[اڳڪٿي]]ون، [[ايجاد]]ون،<ref name="PDU">{{cite arXiv |eprint=2202.00728 |class=cs.LG |author1=Allen, K.R. |author2=Lopez-Guevara, T. |title=Physical Design using Differentiable Learned Simulators |date=1 February 2022 |author3=Stachenfeld, K. |author4=Sanchez-Gonzalez, A. |author5=Battaglia, P. |author6=Hamrick, J. |author7=Pfaff, T.}}</ref> يا شعوري تجربا پيدا ڪري سگهجن. هي اصطلاح [[مشين]]ن يا ڪمپيوٽري پروگرامن جي ان صلاحيت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جنهن وسيلي اهي انسانن جي ذهني ۽ تخليقي سرگرمين، جهڙوڪ [[تخليقڪاري]]، بصري ادراڪ، [[ڊجيٽل فن]]، [[مزاح]] ۽ [[طنز]] جي تقليد ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite news |date=2023-06-16 |title=How Generative AI Can Augment Human Creativity |url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity |access-date=2023-06-20 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012}}</ref> مصنوعي تصور جي تحقيق جا روايتي شعبا (مصنوعي) [[بصري نظام|بصري]]<ref name="VIR">{{cite book |author1=Thomee, B. |title=Proceedings of the 6th ACM international conference on Image and video retrieval |author2=Huiskes, M.J. |author3=Bakker, E. |author4=Lew, M.S. |date=July 2007 |publisher=ACM |isbn=978-1-59593-733-9 |pages=127–130 |chapter=Visual information retrieval using synthesized imagery |doi=10.1145/1282280.1282303 |access-date=19 December 2023 |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/abs/10.1145/1282280.1282303?download=true |s2cid=11199318}}</ref> ۽ [[سمعي]] تصور تي مشتمل آهن،<ref>''AUDIO CONTENT TRANSMISSION'' by Xavier Amatriain & Perfecto Herrera, {{cite web |title=Publications |url=http://www.iua.upf.es/mtg/publications/dafx2001-xamat.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070106033332/http://www.iua.upf.es/mtg/publications/dafx2001-xamat.pdf |archive-date=2007-01-06 |access-date=2007-12-22}}</ref> جيڪي خيالن، ذهني تصويرن ۽ [[تصور (خيال)|تصورن]] جي تشڪيل سان لاڳاپيل سڀني عملن کي شامل ڪن ٿا. هن شعبي ۾ مصنوعي بصري ياداشت، انساني [[جذبو|جذبن]] جي بنياد تي مواد جي نمونابندي ۽ فلٽرنگ، ۽ تعاملي ڳولا جهڙن موضوعن تي پڻ تحقيق جاري آهي.<ref>{{Cite journal |last=Oliva |first=Aude |year=2008 |title=Visual long-term memory has a massive storage capacity for object details |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=105 |issue=38 |pages=14325–14329 |bibcode=2008PNAS..10514325B |doi=10.1073/pnas.0803390105 |pmc=2533687 |pmid=18787113 |doi-access=free}}</ref> ان کان علاوه، اهو به اڀياس ڪيو پيو وڃي ته مصنوعي تصور مستقبل ۾ اهڙو [[خيالي دنيا|مصنوعي جهان]] ڪيئن تخليق ڪري سگهي ٿو، جيڪو ماڻهن لاءِ حقيقت کان عارضي فرار جو ذريعو بڻجي سگهي.<ref>''Hypertext and "the Hyperreal"'' by Stuart Moulthrop, [[ييل يونيورسٽي]] http://portal.acm.org/citation.cfm?doid=74224.74246</ref> مصنوعي تصور جو هڪ اهم ذيلي شعبو '''مصنوعي اخلاق''' آهي، جيڪو وڌندڙ ڌيان حاصل ڪري رهيو آهي. [[مصنوعي ذهانت]] کي مشينن جي غلطين يا فيصلن جي ذميواري طئي ڪرڻ<ref>{{Cite journal |last=Tigard |first=Daniel W. |date=2021-06-10 |title=Artificial Moral Responsibility: How We Can and Cannot Hold Machines Responsible |journal=Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics |volume=30 |issue=3 |pages=435–447 |doi=10.1017/s0963180120000985 |pmid=34109925 |issn=0963-1801}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Constantinescu |first1=Mihaela |last2=Vică |first2=Constantin |last3=Uszkai |first3=Radu |last4=Voinea |first4=Cristina |date=2022-04-12 |title=Blame It on the AI? On the Moral Responsibility of Artificial Moral Advisors |journal=Philosophy & Technology |volume=35 |issue=2 |article-number=35 |doi=10.1007/s13347-022-00529-z |issn=2210-5433}}</ref> ۽ اهڙيون مشينون تيار ڪرڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي ٿي، جيڪي عالمي سطح تي قبوليل اخلاقي اصولن تي عمل ڪن.<ref>{{Cite journal |last1=Allen |first1=Colin |last2=Varner |first2=Gary |last3=Zinser |first3=Jason |date=July 2000 |title=Prolegomena to any future artificial moral agent |journal=Journal of Experimental & Theoretical Artificial Intelligence |volume=12 |issue=3 |pages=251–261 |doi=10.1080/09528130050111428 |bibcode=2000JETAI..12..251A |issn=0952-813X}}</ref> تازي تحقيق ۾ اخلاقيات جي سخت تعريف تي ڀاڙڻ بدران [[مشين لرننگ]] جي طريقن سان مشينن کي انساني اخلاقي فيصلن جي تقليد ڪرڻ سيکاريو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Moser |first1=Christine |last2=den Hond |first2=Frank |last3=Lindebaum |first3=Dirk |date=March 2022 |title=Morality in the Age of Artificially Intelligent Algorithms |journal=Academy of Management Learning & Education |volume=21 |issue=1 |pages=139–155 |doi=10.5465/amle.2020.0287 |issn=1537-260X|hdl=1871.1/042dea52-f339-445e-932c-8a06c9a51c0a |hdl-access=free }}</ref><ref name=":34">{{Cite journal |last=Floridi |first=Luciano |date=2016-12-28 |title=Faultless responsibility: on the nature and allocation of moral responsibility for distributed moral actions |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=374 |issue=2083 |article-number=20160112 |doi=10.1098/rsta.2016.0112 |pmid=28336791 |bibcode=2016RSPTA.37460112F |issn=1364-503X}}</ref> هزارين ماڻهن جي اخلاقي فيصلن بابت ڊيٽا تي تربيت ڏنل اهڙا ماڊل عام طور تي وڏي پيماني تي قبوليل اخلاقي اصولن جي عڪاسي ڪري سگهن ٿا.<ref name=":34" /> === عملي استعمال === مصنوعي تصور جا عملي استعمال تيزيءَ سان وڌي رهيا آهن. مثال طور، ''ريلم آف ڊزاسٽر'' نالي نظام ۾ '''آئيزيئا'''Isaiah (اشعيا: ھڪ عبراني پيغمبر) نالي مصنوعي تصوراتي ماڊل استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو ممڪن آفتن جا منظرناما تيار ڪري انهن جي بنياد تي تجزيو ۽ منصوبابندي ۾ مدد فراهم ڪري ٿو. == اخلاقي تصور == '''اخلاقي تصور''' (''مورل اميجينيشن'') مان مراد عام طور اها ذهني صلاحيت آهي، جنهن وسيلي ماڻهو [[اخلاق]]ي سوالن ۽ ڏکيائين جا حل تصور ۽ ذهني منظرڪشي جي عمل ذريعي ڳولي سگهي ٿو. علمي ادب ۾ "اخلاقي تصور" جون مختلف وصفون پيش ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite book |last1=Freeman |first1=R. E. |title=The moral imagination of Patricia werhane: A festschrift |last2=Dmytriyev |first2=S. |last3=Wicks |first3=A. C. |publisher=Springer International Publishing |year=2018 |page=97}}</ref> فيلسوف [[مارڪ جانسن]] موجب، اخلاقي تصور "اها صلاحيت آهي، جنهن سان ماڻهو ڪنهن ڏنل صورتحال ۾ عمل ڪرڻ جي مختلف امڪانن کي تخليقي نموني پرکي سگهي ٿو ۽ ڪنهن خاص عمل مان پيدا ٿيندڙ امڪاني فائدي يا نقصان جو اڳواٽ تصور ڪري سگهي ٿو".<ref>{{cite book |last1=Johnson |first1=M. |title=Moral imagination |publisher=University of Chicago Press |year=1993 |location=Chicago |page=202}}</ref> هڪ مثال طور، [[اڊولف هٽلر]] تي قاتلاڻو حملو ڪندڙ [[ڪلاوس فون شٽائوفنبرگ]] بابت چيو ويو آهي ته هن (ٻين سببن سان گڏ) "اخلاقي تصور" جي عمل جي نتيجي ۾ [[نازي حڪومت]] جو تختو اونڌو ڪرڻ جو خطرو مول ورتو. هٽلر کي قتل ڪرڻ لاءِ سندس تياري رڳو پنهنجي ساٿين، ڪٽنب يا ان وقت جي دوستن سان همدردي جي ڪري نه هئي، پر هن ايندڙ نسلن ۽ انهن ماڻهن جي ممڪن تڪليفن بابت به سوچيو، جن کي هو ذاتي طور نه سڃاڻندو هو. ٻين لفظن ۾، اخلاقي تصور جي ذريعي هو اهڙن "مجرد" ماڻهن جي ڀلائي بابت به فڪرمند ٿيو، جهڙوڪ مستقبل جون جرمن نسلون، اهي ماڻهو جيڪي اڃا ڄاوا ئي نه هئا، يا اهي ماڻهو جيڪي سندس سڌي پهچ کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite journal |last1=Langhof |first1=J. G. |last2=Gueldenberg |first2=S. |year=2021 |title=Whom to serve? Exploring the moral dimension of servant leadership: Answers from operation Valkyrie |journal=Journal of Management History |volume=27 |issue=4 |pages=537–573 |doi=10.1108/jmh-09-2020-0056 |s2cid=238689370}}</ref> ``` == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] de1dk63z00x4jx6v3p5aqsxmh038xvm 394518 394516 2026-07-15T09:42:28Z Intisar Ali 8681 /* اخلاقي تصور */ 394518 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' لاطيني لفظ ''اميجنيٽئو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==تصوري تاريخ== ===قديم دور=== قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو ''فانتاسيا'' (''phantasia'') چوندا هئا، کي [[ذهني تصوير]]ن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Pätzold |first=Deltev |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=153–159, 172–173 |chapter=Imagination in Descartes' Meditations |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڊي اينيما]]'' ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ [[تصوير]] پيدا ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} On the Soul by Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.3.iii.html |access-date=2024-07-04 |website=classics.mit.edu}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/suppl4.html |access-date=2024-06-10 |website=plato.stanford.edu |language=en}}</ref> هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، [[خواب]]ن ۽ [[يادگيري]] سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.<ref name=":5" /> [[افلاطون]] پنهنجي ڪتاب ''[[فائليبس]]'' ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.<ref>{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Philebus by Plato |url=http://classics.mit.edu/Plato/philebus.html |access-date=2024-07-30 |website=classics.mit.edu}}</ref> پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Cocking |first=John |editor-first1=Penelope |editor-last1=Murray |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203980811/imagination-john-cocking-penelope-murray-penelope-murray |title=Imagination: A Study in the History of Ideas |date=1991-12-12 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-98081-1 |location=London |pages=1, 8, 105–106 |doi=10.4324/9780203980811}}</ref> يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي [[ادراڪ]] ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل [[حواس]] ۽ [[عقل]] جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.<ref name=":5" /> سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> ===وچون دور=== [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ تخيل جو تصور [[مذهب]]، [[ادب]]، [[فن]] ۽ خاص طور [[شاعري]] سان ويجهڙائي رکندڙ هو.<ref name=":2">{{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=The medieval imagination |date=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47084-9 |location=Chicago}}</ref> ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.<ref name=":6">{{Cite journal |last=Sumillera |first=Rocío G. |date=2016 |title=From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity |journal=Parergon |volume=33 |issue=3 |pages=17–42 |doi=10.1353/pgn.2016.0129 |issn=1832-8334}}</ref> اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.<ref name=":4" /><ref name=":9">Castor, G. (1964). ''Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology''.</ref> هن تصور جو هڪ مشهور مثال [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' جي ڪهاڻي ''[[دي مين آف لاز ٽيل]]'' ۾ ملي ٿو، جتي هو ”[[ذهن جي اک]]“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.<ref name=":10">{{Cite web |title=Man of Lawes Tale |url=http://metaphors.lib.virginia.edu/metaphors/8723 |access-date=2024-07-28 |website=metaphors.lib.virginia.edu}}</ref><ref name=":11">{{cite book |last=Chaucer |first=Geoffrey |title=The Canterbury Tales |publisher=University Correspondence College Press |editor-last=Wyatt |editor-first=A.J. |location=London |at=Lines 550–553 |chapter=The Man of Laws Tale |orig-date={{circa|1387}}}}</ref> وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا [[يادگيري]] ۽ [[عام احساس]] سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا [[ادراڪ]] مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-renaissance-philosophy/56DCEA40CA07B949448B608C47B2B670 |title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy |date=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-25104-4}}</ref><ref name=":27">{{Cite book |last=Kooij |first=Suzanne |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |chapter=Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France}}</ref> اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن [[خواب]]ن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.<ref name=":6" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Orobitg |first=Christine |title=Cervantes and the early modern mind |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-78547-1 |pages=98–105 |chapter=Wit, Imagination, and the Goat}}</ref> [[File:13th-century unknown painters - Legendary Creatures - WGA19736.jpg|thumb|وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.]] جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.<ref name=":27" /> مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.<ref name=":12">{{Cite book |last=Harvey |first=E. Ruth |title=The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance |date=1975 |publisher=Warburg Institute |isbn=978-0-85481-051-2}}</ref> {{see also|فرشتن جي فن ۾ عڪاسي}} وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=":13">{{Cite book |last=Bovey |first=Alixe |title=Monsters and grotesques in medieval manuscripts |date=2002 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8512-2}}</ref> اهڙي عڪاسي [[فرشتو|فرشتن]]، [[شيطان|شيطانن]]، [[دوزخ]]، [[قيامت]] ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === نشاةِ ثانيہ ۽ شروعاتي جديد دور === [[نشاةِ ثانيہ]] جي دور ۾ قديم يوناني ۽ رومي متنن جي ٻيهر دريافت ۽ انساني عظمت جي واکاڻ تي زور ڏنو ويو، پر ان دور جي عالمن "تخيل" جي نظرياتي سمجهاڻيءَ ۾ نمايان اضافو نه ڪيو.<ref name=":4" /><ref name=":7" /> مثال طور [[مارسيليو فيچينو]] [[چترڪاري]]، [[مجسمه سازي]] ۽ [[شاعري]] جهڙين فني تخليقن کي انساني [[تخليقيت]] جون خاص يا امتيازي صورتون نه سمجهندو هو، ۽ نه ئي هن تخليقيت کي تخيل جي قوت سان منسوب ڪيو. ان جي بدران، [[مارسيليو فيچينو|فيچينو]] جو خيال هو ته تخيل اهو ذريعو آهي، جنهن وسيلي [[الاهي مداخلت]] [[تصوير]]ن جي صورت ۾ بصيرت منتقل ڪري ٿي، جيڪا آخرڪار [[فن]] جي تخليق کي ممڪن بڻائي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":14">{{Cite thesis |last=Frisvold |first=Nicholaj de Mattos |date=2013-01-01 |title=Marsilio Ficino and His Platonic Psychology |type=Dissertation |publisher=Norwegian University of Science and Technology |url=https://www.academia.edu/43906757}}</ref> [[File:Gustave Doré - Miguel de Cervantes - Don Quixote - Part 1 - Chapter 1 - Plate 1 "A world of disorderly notions, picked out of his books, crowded into his imagination".jpg|thumb|[[ڊان ڪئخوتي]]، سورمن جي داستانن جي ڪتابن ۾ محو.]] تنهن هوندي به، [[انسانيت پسندي|انسانيت پسند]] مفڪرن جو وڌو ويو بنياد پوءِ ايندڙ فلسفين لاءِ تخيل ۽ [[تخليقيت]] جي وچ ۾ لاڳاپي کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.<ref name=":0" /> [[شروعاتي جديد دور]] جي فلسفين تخيل کي اهڙي صلاحيت يا وصف طور ڏسڻ شروع ڪيو، جيڪا ڪنهن فرد ۾ موجود ٿي سگهي ٿي. [[ميگوئل ڊي سروانتس]]، جيڪو هسپانوي طبيب ۽ فلسفي [[خوان هورتي ڊي سان خوان]] کان متاثر هو، پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊان ڪئخوتي]] کي تخليق ڪيو، جيڪو [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] جي "ايجاد سان ڀرپور ذهن" واري تصور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=de Iriarte |first=Mauricio |title=El Ingenioso hidalgo y el Examen de ingenios: (qué debe Cervantes al Dr. Huarte de San Juan) |journal=Revista internacional de los estudios vascos |language=Spanish |volume=24 |issue=4 |pages=499–522}}</ref><ref>{{Cite book |last=Green |first=Otis H. |title=The literary mind of medieval & Renaissance Spain: essays |date=1970 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-1204-6 |series=Studies in Romance languages |location=Lexington}}</ref> ان دور ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙي ذهانت عام طور انهن ماڻهن ۾ هوندي آهي، جن وٽ تخيل سندن ''ingenium'' ({{langx|es|ingenio}}؛ [[عقل]] يا ذهني صلاحيت جي ويجهو مفهوم) جو سڀ کان نمايان جزو هوندو آهي.<ref name=":8">{{Cite book |last=Huarte de San Juan |first=Juan |title=The examination of mens wits. |year=1594 |location=London |pages=69–70, 103 |translator-last=Carew |translator-first=Richard}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":17">{{Cite journal |last=Orobitg |first=Christine |date=2014-07-01 |title=Del Examen de ingenios de Huarte a la ficción cervantina, o cómo se forja una revolución literaria |url=https://journals.openedition.org/criticon/700 |journal=Criticón |language=es |issue=120–121 |pages=23–39 |doi=10.4000/criticon.700 |issn=0247-381X}}</ref><ref name=":18">{{Cite journal |last=Mestre Zaragozá |first=Marina |date=2018-08-29 |title=Les métiers de l'imagination dans l'Examen de ingenios para las ciencias de Huarte de San Juan |url=https://journals.openedition.org/crmh/15497 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes. Journal of medieval and humanistic studies |language=fr |issue=35 |pages=339–364 |doi=10.4000/crm.15497 |issn=2115-6360|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي جديد دور جي فلسفين تخيل کي هڪ فعال ۽ [[ادراڪ]]ي صلاحيت طور به تسليم ڪرڻ شروع ڪيو، جيتوڻيڪ ان کي بنيادي طور [[حسي ادراڪ]] ({{langx|la|sensus}}) ۽ خالص فهم ({{langx|la|intellectio pura}}) جي وچ ۾ واسطي طور ڏٺو ويندو هو.<ref name=":4" /> [[ريني ڊيڪارٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[پهرين فلسفي بابت تأملات]]'' (1641ع) ۾ تخيل کي اهڙي قوت طور بيان ڪيو، جيڪا جسماني شين تي فعال ڌيان ڏئي ٿي، پر ساڳئي وقت مختلف حواسن مان ايندڙ اثرن تي غيرفعال نموني ڀاڙي ٿي.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Clarke |first=Desmond M. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm52878350 |title=Descartes's theory of mind |date=2003 |publisher=Clarendon Press; Oxford University Press |isbn=978-0-19-926123-9 |location=Oxford : Oxford; New York |oclc=ocm52878350}}</ref><ref name=":20">{{Citation |last=Newman |first=Lex |title=Descartes' Epistemology |date=2023 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/descartes-epistemology/ |access-date=2024-07-29 |edition=Winter 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> [[ٿامس هابز]] جي تحريرن ۾ تخيل انساني [[ادراڪ]] جو هڪ بنيادي عنصر بڻجي ويو.<ref name="RuncoAlbert">{{cite book |author-last1=Runco |author-first1=Mark A. |title=The Cambridge Handbook of Creativity |author-last2=Albert |author-first2=Robert S. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-73025-9 |editor-last1=Kaufman |editor-first1=James C. |editor-link1=James C. Kaufman |chapter=Creativity Research |editor-last2=Sternberg |editor-first2=Robert J. |chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_x7r7 |chapter-url-access=registration}}</ref> سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران "تخيل" جو مفهوم [[شروعاتي جديد دور]] جي شهري زندگيءَ جي ڪيترن ئي شعبن تائين ڦهلجي ويو.<ref name=":21">{{Cite book |last=Crane |first=William G. |title=Wit and Rhetoric in the Renaissance |date=1937-12-31 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/cran94640}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last1=Marr |first1=Alexander |title=Logodaedalus |last2=Garrod |first2=Raphaële |last3=Marcaida |first3=José Ramón |last4=Oosterhoff |first4=Richard J. |date=2018-10-02 |publisher=University of Pittsburgh Press |doi=10.2307/j.ctvcb5c95 |isbn=978-0-8229-8630-0}}</ref> [[خوان لوئيس ويويس]] تخيل ۽ [[خطابت]] جي مهارتن جي وچ ۾ لاڳاپي ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref>{{Cite book |last=Mack |first=Peter |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=59–60 |chapter=Early Modern Ideas of Imagination: The Rhetoric Tradition |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] هن خيال کي وڌيڪ وسيع ڪندي تخيل کي انهن سڀني علمن سان وابسته ڪيو، جن ۾ "شڪلون، مناسبت، هم آهنگي ۽ تناسب" ضروري هجن، جهڙوڪ [[طب]] ۽ جنگي فن.<ref name=":8" /><ref name=":23">{{Cite journal |last=Arrizabalaga |first=Jon |date=2018-08-29 |title=La medicina en Huarte de San Juan. Práctica clínica versus filosofía natural1 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes |issue=35 |pages=405–426 |doi=10.4000/crm.15521 |issn=2115-6360}}</ref><ref name=":24">{{Cite journal |last1=Arrizabalaga |first1=Jon |last2=Giordano |first2=Maria Laura |date=2020-12-30 |title=Cristianismo paulino en Huarte de San Juan: meritocracia y linaje en el Examen de ingenios para las ciencias (Baeza 1575, 1594) |journal=Hispania Sacra |volume=72 |issue=146 |pages=363–375 |doi=10.3989/hs.2020.025 |issn=1988-4265|hdl=10261/235630 |hdl-access=free }}</ref> ان کان سواءِ [[گليليو گليلي]] تخيل کي [[ذهني تجربو|ذهني تجربن]] (thought experiments) ۾ استعمال ڪيو، جهڙوڪ پڙهندڙن کان اهو تصور ڪرائڻ ته گُليل مان ڇڏايل پٿر ڪهڙي رخ ۾ اڏامندو.<ref name=":25">{{cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |title=1543 and All That: Image and Word, Change and Continuity in the Proto-Scientific Revolution |publisher=Kluwer |year=2000 |isbn=978-0-7923-5913-5 |editor1-last=Freeland |editor1-first=Guy |location=Dordrecht |pages=53–115 |chapter=Diagrammatic reasoning and modelling in the imagination: the secret weapons of the Scientific Revolution |editor2-last=Corones |editor2-first=Anthony |chapter-url=https://web.maths.unsw.edu.au/~jim/imagin.pdf}}</ref> ===روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ=== [[روشن خياليءَ جو دور]] دوران فلسفيانه بحثن ۾ تخيل جي قوت کي گهڻو ڪري [[تخليقيت]]، خاص طور [[جماليات]] سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Kristeller |first1=Paul Oskar |last2=Tatarkiewicz |first2=Wladyslaw |last3=Kasparek |first3=Christopher |date=January 1981 |title=A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics. |journal=The Journal of Philosophy |volume=78 |issue=1 |page=56 |doi=10.2307/2025397 |jstor=2025397 |issn=0022-362X}}</ref> [[وليم ڊف]] انهن پهرين مفڪرن مان هو، جنهن تخيل کي نابغائپ جي هڪ خاص خوبي قرار ڏنو. هن قابليت ۽ نابغائپ ۾ فرق ڪندي دليل ڏنو ته رڳو نابغائپ ئي حقيقي تخليقي جدت پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref name="Dacey">{{cite book |last=Dacey |first=John |title=Encyclopedia of Creativity |publisher=[[Elsevier]] |year=1999 |isbn=978-0-12-227076-5 |editor-last1=Runco |editor-first1=Mark A. |volume=1 |chapter=Concepts of Creativity: A history |editor-last2=Pritzer |editor-first2=Steven R.}}</ref> [[سيميوئل ٽيلر ڪولرج]] تخيل (''اميجينيشن'') ۽ خيالي آرائش (''فينسي'') ۾ فرق ڪيو. سندس خيال ۾ تخيل اهڙي حقيقت جو اظهار ڪري ٿو، جيڪا انسان جي روزمره وجود کان مٿانهين خيالي دنيا سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته ''فينسي'' يا تصوراتي آرائش رڳو فني روح جي تخليقي اظهار جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>Gregory, A. P. R. (2003). Coleridge and the conservative imagination. Mercer University Press. p. 59</ref> [[ديدرو جي انسائيڪلوپيڊيا]] جي ''[[پريليمينري ڊسڪورس ٽُو دي انسائيڪلوپيڊيا آف ديدرو|مقدمي]]'' ({{langx|fr|ڊسڪورس پريليمينري ڊيس ايڊيٽورس}}) ۾ [[ژان لوران دالامبير]] تخيل کي [[لطيف فن]] جي تخليقي قوت قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last1=Alembert |first1=Jean Le Rond d' |url=http://archive.org/details/preliminarydisco00jean |title=Preliminary discourse to the Encyclopedia of Diderot |last2=Schwab |first2=Richard N. |last3=Rex |first3=Walter E. |date=1995 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |via=Internet Archive |isbn=978-0-226-13476-5}}</ref> [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[خالص عقل تي تنقيد]]'' (جرمن:ڪريٽيڪ ڊير رائنن فَرنُنفت) ۾ تخيل '''آئن بِلڊُنگس ڪرافٽ''' کي [[وجدان]] جي هڪ صلاحيت قرار ڏنو، جيڪا اهڙيون ذهني پيشڪشون (پريزنٽيشن) پيدا ڪري سگهي ٿي، يعني انهن شين جون حسي نمائندگيون جيڪي سڌيءَ طرح موجود نه هجن.<ref name=":26">{{Cite book |last=Matherne |first=Samantha |title=The Routledge handbook of philosophy of skill and expertise |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-74477-6 |editor-last=Fridland |editor-first=Ellen |series=Routledge handbooks in philosophy |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |chapter=Kant's theory of the imagination |editor-last2=Pavese |editor-first2=Carlotta}}</ref> ڪانٽ تخيل جون ٻه صورتون بيان ڪيون: '''تخليقي تخيل''' (پراڊڪٽو اميجينيشن) ۽ '''ورجائيندڙ تخيل''' (ريپراڊڪٽو اميجينيشن). تخليقي تخيل ڪنهن شيءِ جي ذهني پيشڪش جو بنيادي سرچشمو هوندو آهي، تنهنڪري اهو [[تجربو]] کان به اڳ عمل ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن ته ورجائيندڙ تخيل اڳوڻن [[تجربو|تجربن]] مان حاصل ٿيل پيشڪشن کي ٻيهر ذهن ۾ آڻي، اڳ ۾ حاصل ڪيل حسي ادراڪن کي ياد ڏياريندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kuehn |first=Manfred |url=https://www.cambridge.org/core/books/kant-anthropology-from-a-pragmatic-point-of-view/69EBBC53F8C020D0F28735E62FB62817 |title=Immanuel Kant: Anthropology from a Pragmatic Point of View |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-80956-9 |editor-last=Louden |editor-first=Robert B. |location=Cambridge |pages=Anthro 7:167 |doi=10.1017/cbo9780511809569}}</ref> ڪانٽ جي نظريي تخيل کي [[ادراڪ]]، [[ادراڪ (حسي)|حسي ادراڪ]]، [[جمالياتي]] فيصلي، فني تخليق ۽ [[اخلاق]] سان ڳنڍيو.<ref name=":26" /><ref>{{Cite book |last=Kneller |first=Jane |title=Kant and the Power of Imagination |date=2007-02-08 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511487248 |isbn=978-0-521-85143-5}}</ref> ڪانٽ جي هن تصور [[يوهان گاٽليب فشتي|فشتي]]، [[فريڊرش ولهيلم يوزف شيلنگ|شيلنگ]] ۽ [[رومانويت]] جي مفڪرن لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن تخيل کي هڪ حقيقي تخليقي قوت ۾ تبديل ڪري پيش ڪيو، جيڪا [[نابغائپ]]، ايجاد، تخليقي سرگرمي ۽ [[آزادي]] سان وابسته هئي.<ref>{{Cite journal |last=López-Domínguez |first=Virginia |date=2018-12-22 |title=The Imagination in Kant and Fichte |url=https://journals.openedition.org/ref/952 |journal=Revista de Estud(i)os sobre Fichte |volume=17 |language=en |issue=17 |doi=10.4000/ref.952 |issn=2258-014X}}</ref> [[گيورگ ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي فلسفي ۾، جيتوڻيڪ تخيل کي سندس اڳوڻن جيتري اهميت نه ڏني وئي، پر اهو [[هيگلي مظاهريت]] (فنامنالاجي) جي دفاع لاءِ شروعاتي نقطو بڻيو. هيگل تخيل بابت ٻن مختلف طريقن ۾ فرق ڪيو: هڪ '''مظاهرياتي''' تشريح، جيڪا انسان جي جيئري [[تجربو|تجربي]] ۽ [[شعور]] تي ڌيان ڏئي ٿي؛ ۽ ٻي '''سائنسي-قياسي''' تشريح، جيڪا تخيل جي [[فطرت]] ۽ ڪردار کي منظم ۽ نظرياتي انداز ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last=Bates |first=Jennifer |title=Hegel's Theory of Imagination |date=2004 |publisher=State University of New York Press |doi=10.1353/book4857 |isbn=978-0-7914-8445-6}}</ref> === جديد دور === 1913ع کان 1916ع جي وچ ۾ [[ڪارل يونگ]] "[[فعال تخيل]]" (''ايڪٽو اميجينيشن'') جو تصور پيش ڪيو ۽ ان کي نفسياتي علاج (سائيڪوٿراپي) ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book |title=The Art of C.G. Jung |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |year=2019 |isbn=978-0-393-25487-7 |editor1-last=Hoerni |editor1-first=Ulrich |page=260 |editor2-last=Fischer |editor2-first=Thomas |editor3-last=Kaufmann |editor3-first=Bettina}}</ref> [[ڪارل يونگ|يونگ]] جي نظر ۾، [[فعال تخيل]] اڪثر [[خواب]]ن ۽ تخيل يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) وسيلي انسان جي تخليقي ذات سان ڪم ڪرڻ تي مشتمل هوندو آهي. هي [[مراقبو]] جي هڪ اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ انسان جي [[لاشعور]] جا مواد [[تصوير]]ن، [[بيانيي]]ن يا جدا وجودن جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، ۽ اهڙيءَ طرح [[شعور|شعوري]] "انا" (ايگو) ۽ لاشعور جي وچ ۾ هڪ پل جو ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jung |first=C. G.Hg |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781400866854/html |title=Jung on Active Imagination |date=1997-12-31 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-6685-4 |doi=10.1515/9781400866854}}</ref> {{see also|فعال تخيل}} [[البرٽ آئنسٽائن]] جو مشهور قول آهي: "تخيل... [[علم]] کان وڌيڪ اهم آهي. علم محدود آهي، جڏهن ته تخيل سڄي دنيا کي پنهنجي گهيري ۾ آڻي ٿو."<ref>{{Cite book |last=The Saturday Evening Post |url=http://archive.org/details/WhatLifeMeansToEinstein |title=What Life Means to Einstein An Interview by George Sylvester Viereck |date=1929-10-26}}</ref> [[نيڪولا ٽيسلا]] تخيل بابت لکيو: {{Quotation|جڏهن مون کي ڪو خيال ايندو آهي ته مان فوري طور ان کي پنهنجي تخيل ۾ تعمير ڪرڻ شروع ڪندو آهيان. مان ان جي بناوت ۾ تبديليون آڻيندو آهيان، بهتريون ڪندو آهيان ۽ ان اوزار کي پنهنجي ذهن ۾ هلائيندو آهيان. مون لاءِ ڪو فرق ناهي ته مان پنهنجي ٽربائن کي ذهن ۾ هلائيندس يا پنهنجي ورڪشاپ ۾ آزمائيندس. مان اهو به محسوس ڪري سگهندو آهيان ته اها توازن کان ٻاهر آهي يا نه. ٻنهي حالتن ۾ نتيجا ساڳيا هوندا آهن. اهڙيءَ ريت مان ڪنهن شيءِ کي هٿ لائڻ کان سواءِ ئي ڪنهن تصور کي تيزيءَ سان ترقي ڏئي مڪمل بڻائي سگهندو آهيان.<ref>{{Cite book |last=Tesla |first=Nikola |url=http://archive.org/details/myinventionsauto0000tesl |title=My inventions: the autobiography of Nikola Tesla |date=1982 |publisher=Williston, Vt. : Hart Bros. |others=Internet Archive |isbn=978-0-910077-00-2}}</ref>}} تخيل جي [[مظاهريت (فلسفو)|مظاهرياتي]] (فنامنالاجيڪل) تشريح [[ژان پال سارتر]] جي 1940ع واري ڪتاب ''[[دي اميجنري (طنز)|تخيلي: تخيل جي مظاهرياتي نفسيات]]'' (ليماجينئير: سائيڪالوجي فينومينالوجيڪ دي لِماجيناسيون) ۾ ملي ٿي، جيڪو ''دي سائيڪولاجي آف دي اميجينيشن'' جي نالي سان پڻ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ [[ژان پال سارتر|سارتر]] تخيل بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب تخيلي شيون ماضي جي تاثرن ۽ نئين ڄاڻ جي ميلاپ مان وجود ۾ اچن ٿيون. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته تخيل جو وجود انساني [[شعور]] جي ماهيت بابت ڇا ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |title=The Psychology of the Imagination |publisher=Psychology Press |year=1972 |isbn=978-0-415-11954-2 |location=London |oclc=34102867 |orig-date=1940}}</ref> سارتر جي خيالن جي بنياد تي پوءِ ايندڙ مفڪرن هن تصور کي [[سماجيات]] تائين وڌايو ۽ [[سماجي تخيل]] (اميجنري) ۽ تخيل جي [[وجوديات]] (آنٽولاجي) جهڙا نظريا پيش ڪيا.<ref>John B. Thompson, ''Studies in the Theory of Ideology'' (1984) p. 6</ref><ref name="auto1">John R. Searle, ''The Construction of Social Reality'' (Penguin 1996) p. 4</ref> === ثقافتي تناظر === تخيل ڪيترين ئي ثقافتن ۾ هڪ مڃيل تصور رهيو آهي ۽ اڄ به آهي، خاص طور [[مذهب|مذهبي]] تناظر ۾، جتي ان کي ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي جيڪا [[تصوير]]ون يا ذهني صورتون تخليق ڪري ٿي.<ref name=":33">{{Cite book |title=Imagination: Cross-Cultural Philosophical Analyses |date=2019 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-350-05013-6 |pages=13–15|doi=10.5040/9781350050167 }}</ref> [[ٻڌ مت]] جي جمالياتي فڪر ۾ تخيل [[مذهبي عمل]] جو هڪ بنيادي جز آهي، خاص طور [[تصور سازي]] (وزيوئلائيزيشن) جي عملن ۾. انهن ۾ [[ٻڌ]] جي جسم جو ذهني تصور، آسماني ٻڌن ۽ ٻڌ-ميدانن (جهڙوڪ پاڪ ڀونين ۽ [[منڊالا]]ن) جو تصور، ۽ مذهبي [[تصوير]]ن سان عقيدتمند وابستگي شامل آهي.<ref>{{Cite book |last=Copp |first=Paul |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.7312/copp16270/html |title=The Body Incantatory: Spells and the Ritual Imagination in Medieval Chinese Buddhism |date=2014-12-31 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-16270-8 |doi=10.7312/copp16270}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dalton |first=Jacob P. |title=Conjuring the Buddha |date=2023-01-16 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/dalt20582 |isbn=978-0-231-55618-7}}</ref> [[ژوانگ زو]] جي [[تائوازم|تائوي فلسفي]] ۾ تخيل کي هڪ پيچيده ذهني عمل سمجهيو ويو آهي، جنهن کي [[ادراڪ]] جي هڪ اهم صورت طور اهميت ڏني وڃي ٿي. همدردي ([[همدردي]]) جي بنياد تي ان جي حمايت ڪئي وڃي ٿي، پر خالص [[عقل]] جي نقطهٔ نظر کان ان کي رڳو ذهني پيشڪش يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) قرار ڏنو وڃي ٿو.<ref name=":33" /> == نفسياتي تحقيق ۾ == === يادگيري === {{see also|ذھني تصوير|تصور}} [[يادگيري]] ۽ [[ذهني تصوير]] تخيل جي عمل سان لاڳاپيل ٻه ذهني سرگرميون آهن، جيڪي هڪ ٻئي تي اثرانداز ٿينديون آهن.<ref name="Long">{{Cite journal |last=Long |first=Priscilla |date=2009-12-01 |title=My Brain On My Mind |url=https://theamericanscholar.org/my-brain-on-my-mind/ |journal=The American Scholar}}</ref> [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مان معلوم ٿيو آهي ته ياد ڪرڻ ۽ تخيل ڪرڻ دوران دماغ جا ساڳيا حصا سرگرم ٿيندا آهن.<ref name="Long" /> عام خيالن جي يادگيري جي ڀيٽ ۾ نون يا پراڻن اصل خيالن جي تخليق دوران به ٻنهي [[پيرا هپپوڪيمپل]] ۽ [[ميڊيل پري فرنٽل ڪورٽيڪس]] (mPFC) ۾ هڪجهڙو سرگرميءَ جو نمونو ڏٺو ويو آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نون خيالن جي تعمير لاءِ اهي ئي عمل استعمال ٿيندا آهن، جيڪي [[واقعاتي يادگيري]] مان اصل تجربن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ ۾ ڪم ايندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Benedek |first1=Mathias |last2=Schües |first2=Till |last3=Beaty |first3=Roger E. |last4=Jauk |first4=Emanuel |last5=Koschutnig |first5=Karl |last6=Fink |first6=Andreas |last7=Neubauer |first7=Aljoscha C. |date=2018-02-01 |title=To create or to recall original ideas: Brain processes associated with the imagination of novel object uses |journal=Cortex |volume=99 |pages=93–102 |doi=10.1016/j.cortex.2017.10.024 |issn=0010-9452 |pmc=5796649 |pmid=29197665}}</ref> تخيل [[ڪوڙي يادگيري]] جي ٺهڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. مثال طور، جڏهن شرڪت ڪندڙن کي خريداري مرڪز ۾ گم ٿيڻ بابت هڪ بيان پڙهڻ ۽ پوءِ ان واقعي کي ذهن ۾ آڻي لکت ۾ بيان ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو ماڻهن بعد ۾ ان واقعي کي پنهنجي حقيقي يادگيري طور بيان ڪيو، جيتوڻيڪ اهو ڪڏهن پيش ئي نه آيو هو.<ref>{{Cite journal |last=Loftus |first=Elizabeth F. |date=May 1993 |title=The reality of repressed memories. |url=https://doi.apa.org/doi/10.1037/0003-066X.48.5.518 |journal=American Psychologist |language=en |volume=48 |issue=5 |pages=518–537 |doi=10.1037/0003-066X.48.5.518 |pmid=8507050 |issn=1935-990X|url-access=subscription }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته تخيل ۽ يادگيري ٻنهي ۾ دماغ جا ساڳيا علائقا، خاص طور [[ذهني تصوير]] سان لاڳاپيل حصا، سرگرم ٿيندا آهن. هڪ [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مطالعي ۾ ڏٺو ويو ته جن ماڻهن لفظي اشارن کان پوءِ شين جو ذهني تصور ڪيو، انهن مان ڪي بعد ۾ غلط نموني اهو سمجهڻ لڳا ته انهن اهي شيون حقيقت ۾ ڏٺيون هيون.<ref>{{Cite journal |last1=Gonsalves |first1=Brian |last2=Reber |first2=Paul J. |last3=Gitelman |first3=Darren R. |last4=Parrish |first4=Todd B. |last5=Mesulam |first5=M.-Marsel |last6=Paller |first6=Ken A. |date=October 2004 |title=Neural Evidence That Vivid Imagining Can Lead to False Remembering |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x |journal=Psychological Science |language=en |volume=15 |issue=10 |pages=655–660 |doi=10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x |pmid=15447635 |issn=0956-7976|url-access=subscription }}</ref> اهو [[پريڪيونيس]] ۽ [[هيٺيون پيريئٽل ڪورٽيڪس]] جي وڌيل سرگرمي سان لاڳاپيل هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته تخيل ۽ [[ادراڪ]] جي وچ ۾ موجود اوورليپ يادگيري ۾ بگاڙ آڻي سگهي ٿو. تخيل يادگيري تي ان طريقي سان به اثرانداز ٿئي ٿو، جو ماڻهو ڪنهن تصور ڪيل واقعي جي حقيقي هجڻ بابت وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳن ٿا؛ هن عمل کي [[imagination inflation]] چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Garry |first1=Maryanne |last2=Manning |first2=Charles G. |last3=Loftus |first3=Elizabeth F. |last4=Sherman |first4=Steven J. |date=June 1996 |title=Imagination inflation: Imagining a childhood event inflates confidence that it occurred |url=http://link.springer.com/10.3758/BF03212420 |journal=Psychonomic Bulletin & Review |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=208–214 |doi=10.3758/BF03212420 |pmid=24213869 |issn=1069-9384}}</ref> جڏهن ماڻهو ڪنهن اهڙي واقعي جو گهڻو واضح تصور ڪن ٿا، جنهن بابت شروعات ۾ سندن يقين هوندو آهي ته اهو پيش نه آيو هو، ته پوءِ هو بنا ثبوت جي به ان کي حقيقي سمجهڻ لڳن ٿا. اهڙيءَ ريت تخيل حقيقي ۽ تصور ڪيل تجربن جي وچ ۾ فرق کي ڌنڌلو ڪري سگهي ٿو. === ادراڪ === [[ژان پياجيه]] موجب، انسان جو [[ادراڪ]] سندس دنيا بابت تصور تي دارومدار رکي ٿو. اهو تصور تخيل جي مدد سان ادراڪن کي اڳ ۾ موجود ذهني تصويرن سان ترتيب ڏيڻ جو نتيجو هوندو آهي. پياجيه هڪ ٻار جو مثال ڏئي ٿو، جيڪو رات جو ڳوٺ ۾ هلندي چوندو آهي ته چنڊ سندس پٺيان اچي رهيو آهي. اهڙيءَ ريت ادراڪن کي دنيا جي تصور سان هم آهنگ ڪيو ويندو آهي ته جيئن اهي بامعنيٰ بڻجن، ۽ ان عمل لاءِ تخيل ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Piaget |first=J. |title=The child's conception of the world |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1967 |location=London |translator-last1=Tomlinson |translator-first1=J. |translator-last2=Tomlinson |translator-first2=A.}}</ref> === دماغي سرگرمي === [[نيوڪورٽيڪس]] ۽ [[ٿيلامس]] تخيل سميت دماغ جي ٻين اهم ڪمن، جهڙوڪ [[شعور]] ۽ [[تجريدي سوچ]]، جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. تخيل دوران دماغ جا ڪيترائي نظام، جن ۾ [[جذبا]]، [[يادگيري]] ۽ [[سوچ]] شامل آهن، گڏجي ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Abraham |first=Anna |date=2016-10-06 |title=The imaginative mind |journal=Human Brain Mapping |volume=37 |issue=11 |pages=4197–4211 |doi=10.1002/hbm.23300 |pmid=27453527 |pmc=6867574 |issn=1065-9471}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hustvedt |first=Siri |date=January 2011 |title=Three Emotional Stories: Reflections on Memory, the Imagination, Narrative, and the Self |journal=Neuropsychoanalysis |volume=13 |issue=2 |pages=187–196 |doi=10.1080/15294145.2011.10773674 |issn=1529-4145}}</ref> [[بصري ذهني تصوير]] سان لاڳاپيل دماغي نيٽ ورڪ [[فرنٽل ڪورٽيڪس]] کان وٺي حسي علائقن تائين پکڙيل هوندو آهي ۽ [[ڊفالٽ موڊ نيٽورڪ]] سان به اوورليپ ڪندو آهي. اهو عمل گهڻي حد تائين حسي ادراڪ جي ڪمزور صورت وانگر ڪم ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Pearson |first=Joel |date=October 2019 |title=The human imagination: the cognitive neuroscience of visual mental imagery |url=https://www.nature.com/articles/s41583-019-0202-9 |journal=Nature Reviews Neuroscience |language=en |volume=20 |issue=10 |pages=624–634 |doi=10.1038/s41583-019-0202-9 |pmid=31384033 |issn=1471-003X|url-access=subscription }}</ref> هڪ [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مطالعي ۾، شرڪت ڪندڙن کي پيچيده بصري شڪلين جو تصور ڪرڻ، انهن کي ذهني طور ٽڪرن ۾ ورهائڻ يا گڏيل شڪل ۾ ملائڻ لاءِ چيو ويو. ان دوران سندن دماغ جي [[آڪسيپيٽل لوب]]، [[فرنٽوپيريئٽل]]، [[پوسٽيرير پيريئٽل]]، [[پريڪيونيس]] ۽ [[ڊورسوليٽرل پري فرنٽل ڪورٽيڪس]] وارن علائقن ۾ سرگرمي ڏٺي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Schlegel |first1=Alexander |last2=Kohler |first2=Peter J. |last3=Fogelson |first3=Sergey V. |last4=Alexander |first4=Prescott |last5=Konuthula |first5=Dedeepya |last6=Tse |first6=Peter Ulric |date=16 September 2013 |title=Network structure and dynamics of the mental workspace |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=110 |issue=40 |pages=16277–16282 |bibcode=2013PNAS..11016277S |doi=10.1073/pnas.1311149110 |issn=0027-8424 |pmc=3791746 |pmid=24043842 |doi-access=free}}</ref> === ٻارن ۾ ادراڪي واڌ ويجهه === تخيل ٻارن جي ذهني، جذباتي ۽ سماجي [[ارتقائي نفسيات|واڌ ويجهه]] لاءِ انتهائي اهم آهي. ٻار اڪثر [[خيالي راند]] ۾ مشغول رهندا آهن، جتي هو [[ڪردار ادا ڪرڻ]]، شين کي علامتي طور استعمال ڪرڻ ۽ ٻين طريقن سان تصوراتي حالتون تخليق ڪري انهن کي عملي صورت ڏيندا آهن. اهڙي سرگرمي نون [[ادراڪ]]ي ڍانچن ۽ صلاحيتن جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪندي آهي، ۽ [[ٻولي]]، سماجي لاڳاپن ۽ ٻين ماڻهن جي نقطهٔ نظر کي سمجهڻ جهڙين صلاحيتن کي هٿي ڏيندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fink |first=Robert S. |date=December 1976 |title=Role of Imaginative Play in Cognitive Development |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.1976.39.3.895 |journal=Psychological Reports |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=895–906 |doi=10.2466/pr0.1976.39.3.895 |issn=0033-2941|url-access=subscription }}</ref> تخيل ابتدائي پڙهڻ جي صلاحيت جي ترقي ۾ پڻ مددگار آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ٻارن کي متن کي سمجهڻ، ان کي نون حالتن تي لاڳو ڪرڻ، ۽ [[ڪردار ادا ڪرڻ]] يا جسماني حرڪت ذريعي ان جي معنيٰ ڳولڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Nehal |first1=Mitasha |last2=Rule |first2=Peter N. |date=2018-06-27 |title=Imaginative play and reading development among Grade R learners in KwaZulu-Natal: An ethnographic case study |url=https://sajce.co.za/index.php/sajce/article/view/518 |journal=South African Journal of Childhood Education |volume=8 |issue=1 |doi=10.4102/sajce.v8i1.518 |issn=2223-7682|doi-access=free }}</ref> تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته [[خيالي راند]] [[جذباتي خود ضابطو]] جي ترقي سان لاڳاپيل آهي. جيڪي ٻار، خاص طور سنڀاليندڙن سان گڏ، اهڙين راندين ۾ حصو وٺندا آهن، انهن ۾ جذبات تي ضابطو رکڻ جون صلاحيتون وڌيڪ بهتر هونديون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Galyer |first1=Karma T. |last2=Evans |first2=Ian M. |date=January 2001 |title=Pretend Play and the Development of Emotion Regulation in Preschool Children |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0300443011660108 |journal=Early Child Development and Care |language=en |volume=166 |issue=1 |pages=93–108 |doi=10.1080/0300443011660108 |issn=0300-4430|url-access=subscription }}</ref> اهڙيءَ طرح [[خيالي راند]] [[انتظامي عملن]] (ايگزيڪيوٽو فنڪشنز) کي پڻ مضبوط ڪري ٿي، جيڪي جذباتي ۽ ادراڪي ٻنهي قسمن جي ضابطي سان لاڳاپيل آهن، ۽ گڏوگڏ [[سماج دوست روين]] جي واڌ ويجهه ۾ به مددگار ثابت ٿئي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Bauer |first1=Rebecca H. |last2=Gilpin |first2=Ansley T. |last3=Thibodeau-Nielsen |first3=Rachel B. |date=December 2021 |title=Executive functions and imaginative play: Exploring relations with prosocial behaviors using structural equation modeling |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2211949321000168 |journal=Trends in Neuroscience and Education |language=en |volume=25 |article-number=100165 |doi=10.1016/j.tine.2021.100165|pmid=34844695 |url-access=subscription }}</ref> === فيصلا سازي === تخيل [[فيصلا سازي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماڻهن کي مختلف حالتن ۽ انهن جي ممڪن نتيجن جو ذهني جائزو وٺڻ جي قابل بڻائي ٿو. ان جي ذريعي ماڻهو پنهنجي چونڊن جا نتيجا اڳواٽ تصور ڪري، متبادل رستا پرکي، ۽ خطري جو اندازو لڳائي سگهن ٿا، بغير انهن حالتن کي عملي طور آزمائڻ جي. اهڙي صلاحيت [[مسئلو حل ڪرڻ]] کي بهتر بڻائي ٿي ۽ وڌيڪ ڄاڻ تي ٻڌل فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Nanay |first=Bence |date=February 2016 |title=The Role of Imagination in Decision-Making |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/mila.12097 |journal=Mind & Language |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=127–143 |doi=10.1111/mila.12097 |issn=0268-1064|url-access=subscription }}</ref> تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته مستقبل جي ممڪن نتيجن جو ذهني تصور ماڻهن ۾ وڌيڪ [[صبر]] پيدا ڪري سگهي ٿو. جڏهن شرڪت ڪندڙن کي فيصلا ڪرڻ کان اڳ مستقبل جي نتيجن جو تصور ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته انهن وڌيڪ صبر ۽ سوچي سمجهي چونڊون ڪيون.<ref>{{Cite journal |last1=Jenkins |first1=Adrianna C. |last2=Hsu |first2=Ming |date=July 2017 |title=Dissociable Contributions of Imagination and Willpower to the Malleability of Human Patience |journal=Psychological Science |language=en |volume=28 |issue=7 |pages=894–906 |doi=10.1177/0956797617698133 |issn=0956-7976 |pmc=5507764 |pmid=28504898}}</ref> === ذهني صحت === مختلف تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته تخيل [[ڀلائي]] ۽ [[ذهني صحت]] تي اثرانداز ٿئي ٿو. مقصد تي ٻڌل تخيل، جنهن ۾ ماڻهو پنهنجي ذاتي مقصدن کي حاصل ڪرڻ جو ذهني تصور ڪن ٿا، وڌيڪ ذهني سڪون ۽ گهٽ [[ڊپريشن]] سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Gamble |first1=Beau |last2=Tippett |first2=Lynette J. |last3=Moreau |first3=David |last4=Addis |first4=Donna Rose |date=July 2021 |title=The Futures We Want: How Goal-Directed Imagination Relates to Mental Health |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702620986096 |journal=Clinical Psychological Science |language=en |volume=9 |issue=4 |pages=732–751 |doi=10.1177/2167702620986096 |hdl=2292/65008 |issn=2167-7026|url-access=subscription }}</ref> ساڳيءَ طرح، مثبت نتيجن جو ذهني تصور ڪرڻ تي ٻڌل علاج [[اميد]] وڌائڻ، [[پريشاني]] ۽ منفي جذبات گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Murphy |first1=Susannah E. |last2=Clare O'Donoghue |first2=M. |last3=Drazich |first3=Erin H.S. |last4=Blackwell |first4=Simon E. |last5=Christina Nobre |first5=Anna |last6=Holmes |first6=Emily A. |date=November 2015 |title=Imagining a brighter future: The effect of positive imagery training on mood, prospective mental imagery and emotional bias in older adults |journal=Psychiatry Research |language=en |volume=230 |issue=1 |pages=36–43 |doi=10.1016/j.psychres.2015.07.059 |pmc=4593863 |pmid=26235478}}</ref> نفسياتي علاج ۾ تخيل جي هڪ مشهور ٽيڪنڪ [[تصويري ٻيهر ترتيب]] (اميجري ري اسڪرپٽنگ) آهي، جنهن ۾ ماڻهو تڪليف ڏيندڙ يادگيرين کي ذهن ۾ ٻيهر تخليق ڪري انهن کي وڌيڪ مثبت انجام سان بدلائيندا آهن، جنهن سان [[پريشاني]]، [[ڊپريشن]] ۽ [[صدمي کان پوءِ واري ذهني دٻاءُ جي بيماري]] (PTSD) جون علامتون گهٽجي سگهن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Arntz |first=Arnoud |date=April 2012 |title=Imagery Rescripting as a Therapeutic Technique: Review of Clinical Trials, Basic Studies, and Research Agenda |journal=Journal of Experimental Psychopathology |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.5127/jep.024211 |issn=2043-8087|url-access=subscription }}</ref> بهرحال، جيڪڏهن تخيل جو ضابطو نه رهي، ته اهو نفسياتي تڪليف جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو. تخيل جي عمل ۾ بگاڙ [[شيزوفرينيا]] جي دائري واريون بيماريون ۾ عام ڏٺو ويو آهي، جتي اهو ذاتي سڃاڻپ ۽ حقيقت جي ادراڪ ۾ تبديليون آڻي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Rasmussen |first1=Andreas Rosén |last2=Raballo |first2=Andrea |last3=Preti |first3=Antonio |last4=Sæbye |first4=Ditte |last5=Parnas |first5=Josef |date=2022-01-17 |title=Anomalies of Imagination, Self-Disorders, and Schizophrenia Spectrum Psychopathology: A Network Analysis |journal=Frontiers in Psychiatry |volume=12 |article-number=808009 |doi=10.3389/fpsyt.2021.808009 |doi-access=free |issn=1664-0640 |pmc=8801416 |pmid=35111092}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gozé |first1=Tudi |last2=Fazakas |first2=Istvan |date=2020 |title=Imagination and Self Disorders in Schizophrenia: A Review |journal=Psychopathology |language=en |volume=53 |issue=5–6 |pages=264–273 |doi=10.1159/000509488 |pmid=33059352 |issn=0254-4962}}</ref> اهڙيءَ طرح [[حد کان وڌيڪ خيالي خواب ڏسڻ]] (ميل ايڊاپٽنگ ڊي ڊريمنگ) به تخيل جي غير متوازن صورت آهي، جنهن ۾ ماڻهو انتهائي واضح ۽ لت جهڙي خيالي دنيا ۾ رهڻ لڳن ٿا. تحقيق مطابق اها حالت جذباتي ۽ روزمرهه جي ڪارڪردگي ۾ نمايان تڪليف سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Shanbhag |first1=Trusha |last2=Pothiyil |first2=Dan Isaac |date=November 2024 |title=A Cognitive Approach to Maladaptive Daydreaming |journal=Indian Journal of Psychological Medicine |language=en |volume=46 |issue=6 |pages=585–588 |doi=10.1177/02537176241236898 |issn=0253-7176 |pmc=11558703 |pmid=39545109}}</ref> ==ارتقائي نظريو== [[File:TheoryLargeFigures.png|thumb|600x600px|تخيل جي مختلف جزن جي نسلي ارتقا ۽ فردي واڌ ويجهه]] تخيل جي [[نسلي ارتقا]] آهستي آهستي ٿي. تخيل جي سڀ کان سادي صورت، يعني [[تيز اکين جي حرڪت واري ننڊ]] دوران [[خواب]] ڏسڻ، لڳ ڀڳ 14 ڪروڙ سال اڳ [[ٿڻائتا جانور|ٿڻائتن جانورن]] ۾ تيز اکين جي حرڪت واري ننڊ جي ارتقا سان پيدا ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Hobson |first1=J. Allan |date=1 October 2009 |title=REM sleep and dreaming: towards a theory of protoconsciousness |journal=Nature Reviews Neuroscience |volume=10 |issue=11 |pages=803–813 |doi=10.1038/nrn2716 |pmid=19794431 |s2cid=205505278}}</ref> لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ سال اڳ [[پرائيميٽ|پرائيميٽن]] ۾ [[پاسي وارو اڳيون پيشاني ڪورٽيڪس]] پيدا ٿيڻ سان اوچتي [[بصيرت]] جي صلاحيت وڌيڪ سڌري. لڳ ڀڳ 60 لک سال اڳ [[هومينن|هوميننن]] جي نسل جي [[چمپانزي|چمپانزين]] واري شاخ کان جدا ٿيڻ کان پوءِ تخيل جي صلاحيت ۾ وڌيڪ واڌ آئي. [[اڳئين پيشانيءَ وارو تجزيو]] لڳ ڀڳ 33 لک سال اڳ پيدا ٿيو، جڏهن هومينن [[موڊ هڪ جا پٿر جا اوزار]] ٺاهڻ شروع ڪيا.<ref>{{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |last2=Lewis |first2=Jason E. |last3=Feibel |first3=Craig S. |last4=Lepre |first4=Christopher J. |last5=Prat |first5=Sandrine |last6=Lenoble |first6=Arnaud |last7=Boës |first7=Xavier |last8=Quinn |first8=Rhonda L. |last9=Brenet |first9=Michel |last10=Arroyo |first10=Adrian |last11=Taylor |first11=Nicholas |last12=Clément |first12=Sophie |last13=Daver |first13=Guillaume |last14=Brugal |first14=Jean-Philip |last15=Leakey |first15=Louise |date=20 May 2015 |title=3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download |journal=Nature |volume=521 |issue=7552 |pages=310–315 |bibcode=2015Natur.521..310H |doi=10.1038/nature14464 |pmid=25993961 |s2cid=1207285 |last16=Mortlock |first16=Richard A. |last17=Wright |first17=James D. |last18=Lokorodi |first18=Sammy |last19=Kirwa |first19=Christopher |last20=Kent |first20=Dennis V. |last21=Roche |first21=Hélène}}</ref> لڳ ڀڳ 20 لک سال اڳ پٿر جي اوزارن واري ثقافت جو [[موڊ ٻه جا پٿر جا اوزار|موڊ ٻه]] تائين پهچڻ اڳئين پيشانيءَ واري تجزيي ۾ نمايان اڳڀرائيءَ جو اشارو ڏئي ٿو. تخيل جو سڀ کان ترقي يافته عصبي طريقو، يعني [[اڳئين پيشانيءَ واري ترڪيب]]، ممڪن آهي ته انسانن ۾ لڳ ڀڳ 70 هزار سال اڳ پيدا ٿيو هجي، جنهن سان جديد انساني رويو وجود ۾ آيو.<ref>{{cite journal |last1=Vyshedsky |first1=Andrey |year=2019 |title=Neuroscience of Imagination and Implications for Human Evolution |url=http://currentneurobiology.org/neurobiology/neuroscience-of-imagination-and-implications-for-humanevolution.pdf |journal=Current Neurobiology |volume=10 |issue=2 |pages=89–109 |issn=0975-9042 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531155035/http://currentneurobiology.org/neurobiology/neuroscience-of-imagination-and-implications-for-humanevolution.pdf |archive-date=2019-05-31}}</ref> جديد تخيل ڏانهن هن وڏي تبديليءَ کي قديم انسانن جي مطالعي ڪندڙ عالمن مختلف نالن سان بيان ڪيو آهي، جن ۾ '''ادراڪي انقلاب'''،<ref>{{Cite book |last=Harari |first=Yuval N. |url=https://archive.org/details/isbn_9780099590088 |title=Sapiens: a brief history of humankind |year=2014 |isbn=978-1-84655-824-5 |location=London |publisher=Harvill Secker |oclc=890244744 |url-access=registration}}</ref> '''مٿئين پراڻي پٿر واري دور جو انقلاب'''<ref>{{Cite journal |last=Bar-Yosef |first=Ofer |date=October 2002 |title=The Upper Paleolithic Revolution |journal=Annual Review of Anthropology |volume=31 |issue=1 |pages=363–393 |doi=10.1146/annurev.anthro.31.040402.085416 |issn=0084-6570}}</ref> ۽ '''وڏي اڳتي ٽپ''' شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Diamond |first=Jared M. |title=The third chimpanzee: the evolution and future of the human animal |publisher=HarperPerennial |year=2006 |isbn=0-06-084550-3 |location=New York |oclc=63839931}}</ref> == مصنوعي تصور == {{For|[[مصنوعي ذهانت]] ۾ تصور|پيداوار مصنوعي ذهانت}} [[عام مصنوعي ذهانت]] (AGI) جي هڪ ذيلي جزو طور '''مصنوعي تصور''' (''آرٽيفيشل اميجينيشن'') اهڙا حقيقي يا ممڪن [[افسانو|افسانوي]] نمونا تيار، نقل ۽ سهولت فراهم ڪري ٿو،<ref name="IMI_1">{{cite arXiv |eprint=2211.11602 |class=cs.LG |author1=Abramson, J. |author2=Ahuja, A |title=Improving Multimodal Interactive Agents with Reinforcement Learning from Human Feedback |date=21 November 2022 |author3=Carnevale, F. |page=26}}</ref> جن جي بنياد تي [[اڳڪٿي]]ون، [[ايجاد]]ون،<ref name="PDU">{{cite arXiv |eprint=2202.00728 |class=cs.LG |author1=Allen, K.R. |author2=Lopez-Guevara, T. |title=Physical Design using Differentiable Learned Simulators |date=1 February 2022 |author3=Stachenfeld, K. |author4=Sanchez-Gonzalez, A. |author5=Battaglia, P. |author6=Hamrick, J. |author7=Pfaff, T.}}</ref> يا شعوري تجربا پيدا ڪري سگهجن. هي اصطلاح [[مشين]]ن يا ڪمپيوٽري پروگرامن جي ان صلاحيت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جنهن وسيلي اهي انسانن جي ذهني ۽ تخليقي سرگرمين، جهڙوڪ [[تخليقڪاري]]، بصري ادراڪ، [[ڊجيٽل فن]]، [[مزاح]] ۽ [[طنز]] جي تقليد ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite news |date=2023-06-16 |title=How Generative AI Can Augment Human Creativity |url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity |access-date=2023-06-20 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012}}</ref> مصنوعي تصور جي تحقيق جا روايتي شعبا (مصنوعي) [[بصري نظام|بصري]]<ref name="VIR">{{cite book |author1=Thomee, B. |title=Proceedings of the 6th ACM international conference on Image and video retrieval |author2=Huiskes, M.J. |author3=Bakker, E. |author4=Lew, M.S. |date=July 2007 |publisher=ACM |isbn=978-1-59593-733-9 |pages=127–130 |chapter=Visual information retrieval using synthesized imagery |doi=10.1145/1282280.1282303 |access-date=19 December 2023 |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/abs/10.1145/1282280.1282303?download=true |s2cid=11199318}}</ref> ۽ [[سمعي]] تصور تي مشتمل آهن،<ref>''AUDIO CONTENT TRANSMISSION'' by Xavier Amatriain & Perfecto Herrera, {{cite web |title=Publications |url=http://www.iua.upf.es/mtg/publications/dafx2001-xamat.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070106033332/http://www.iua.upf.es/mtg/publications/dafx2001-xamat.pdf |archive-date=2007-01-06 |access-date=2007-12-22}}</ref> جيڪي خيالن، ذهني تصويرن ۽ [[تصور (خيال)|تصورن]] جي تشڪيل سان لاڳاپيل سڀني عملن کي شامل ڪن ٿا. هن شعبي ۾ مصنوعي بصري ياداشت، انساني [[جذبو|جذبن]] جي بنياد تي مواد جي نمونابندي ۽ فلٽرنگ، ۽ تعاملي ڳولا جهڙن موضوعن تي پڻ تحقيق جاري آهي.<ref>{{Cite journal |last=Oliva |first=Aude |year=2008 |title=Visual long-term memory has a massive storage capacity for object details |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=105 |issue=38 |pages=14325–14329 |bibcode=2008PNAS..10514325B |doi=10.1073/pnas.0803390105 |pmc=2533687 |pmid=18787113 |doi-access=free}}</ref> ان کان علاوه، اهو به اڀياس ڪيو پيو وڃي ته مصنوعي تصور مستقبل ۾ اهڙو [[خيالي دنيا|مصنوعي جهان]] ڪيئن تخليق ڪري سگهي ٿو، جيڪو ماڻهن لاءِ حقيقت کان عارضي فرار جو ذريعو بڻجي سگهي.<ref>''Hypertext and "the Hyperreal"'' by Stuart Moulthrop, [[ييل يونيورسٽي]] http://portal.acm.org/citation.cfm?doid=74224.74246</ref> مصنوعي تصور جو هڪ اهم ذيلي شعبو '''مصنوعي اخلاق''' آهي، جيڪو وڌندڙ ڌيان حاصل ڪري رهيو آهي. [[مصنوعي ذهانت]] کي مشينن جي غلطين يا فيصلن جي ذميواري طئي ڪرڻ<ref>{{Cite journal |last=Tigard |first=Daniel W. |date=2021-06-10 |title=Artificial Moral Responsibility: How We Can and Cannot Hold Machines Responsible |journal=Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics |volume=30 |issue=3 |pages=435–447 |doi=10.1017/s0963180120000985 |pmid=34109925 |issn=0963-1801}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Constantinescu |first1=Mihaela |last2=Vică |first2=Constantin |last3=Uszkai |first3=Radu |last4=Voinea |first4=Cristina |date=2022-04-12 |title=Blame It on the AI? On the Moral Responsibility of Artificial Moral Advisors |journal=Philosophy & Technology |volume=35 |issue=2 |article-number=35 |doi=10.1007/s13347-022-00529-z |issn=2210-5433}}</ref> ۽ اهڙيون مشينون تيار ڪرڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي ٿي، جيڪي عالمي سطح تي قبوليل اخلاقي اصولن تي عمل ڪن.<ref>{{Cite journal |last1=Allen |first1=Colin |last2=Varner |first2=Gary |last3=Zinser |first3=Jason |date=July 2000 |title=Prolegomena to any future artificial moral agent |journal=Journal of Experimental & Theoretical Artificial Intelligence |volume=12 |issue=3 |pages=251–261 |doi=10.1080/09528130050111428 |bibcode=2000JETAI..12..251A |issn=0952-813X}}</ref> تازي تحقيق ۾ اخلاقيات جي سخت تعريف تي ڀاڙڻ بدران [[مشين لرننگ]] جي طريقن سان مشينن کي انساني اخلاقي فيصلن جي تقليد ڪرڻ سيکاريو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Moser |first1=Christine |last2=den Hond |first2=Frank |last3=Lindebaum |first3=Dirk |date=March 2022 |title=Morality in the Age of Artificially Intelligent Algorithms |journal=Academy of Management Learning & Education |volume=21 |issue=1 |pages=139–155 |doi=10.5465/amle.2020.0287 |issn=1537-260X|hdl=1871.1/042dea52-f339-445e-932c-8a06c9a51c0a |hdl-access=free }}</ref><ref name=":34">{{Cite journal |last=Floridi |first=Luciano |date=2016-12-28 |title=Faultless responsibility: on the nature and allocation of moral responsibility for distributed moral actions |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=374 |issue=2083 |article-number=20160112 |doi=10.1098/rsta.2016.0112 |pmid=28336791 |bibcode=2016RSPTA.37460112F |issn=1364-503X}}</ref> هزارين ماڻهن جي اخلاقي فيصلن بابت ڊيٽا تي تربيت ڏنل اهڙا ماڊل عام طور تي وڏي پيماني تي قبوليل اخلاقي اصولن جي عڪاسي ڪري سگهن ٿا.<ref name=":34" /> === عملي استعمال === مصنوعي تصور جا عملي استعمال تيزيءَ سان وڌي رهيا آهن. مثال طور، ''ريلم آف ڊزاسٽر'' نالي نظام ۾ '''آئيزيئا'''Isaiah (اشعيا: ھڪ عبراني پيغمبر) نالي مصنوعي تصوراتي ماڊل استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو ممڪن آفتن جا منظرناما تيار ڪري انهن جي بنياد تي تجزيو ۽ منصوبابندي ۾ مدد فراهم ڪري ٿو. == اخلاقي تصور == '''اخلاقي تصور''' (''مورل اميجينيشن'') مان مراد عام طور اها ذهني صلاحيت آهي، جنهن وسيلي ماڻهو [[اخلاق]]ي سوالن ۽ ڏکيائين جا حل تصور ۽ ذهني منظرڪشي جي عمل ذريعي ڳولي سگهي ٿو. علمي ادب ۾ "اخلاقي تصور" جون مختلف وصفون پيش ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite book |last1=Freeman |first1=R. E. |title=The moral imagination of Patricia werhane: A festschrift |last2=Dmytriyev |first2=S. |last3=Wicks |first3=A. C. |publisher=Springer International Publishing |year=2018 |page=97}}</ref> فيلسوف [[مارڪ جانسن]] موجب، اخلاقي تصور "اها صلاحيت آهي، جنهن سان ماڻهو ڪنهن ڏنل صورتحال ۾ عمل ڪرڻ جي مختلف امڪانن کي تخليقي نموني پرکي سگهي ٿو ۽ ڪنهن خاص عمل مان پيدا ٿيندڙ امڪاني فائدي يا نقصان جو اڳواٽ تصور ڪري سگهي ٿو".<ref>{{cite book |last1=Johnson |first1=M. |title=Moral imagination |publisher=University of Chicago Press |year=1993 |location=Chicago |page=202}}</ref> هڪ مثال طور، [[اڊولف هٽلر]] تي قاتلاڻو حملو ڪندڙ [[ڪلاوس فون شٽائوفنبرگ]] بابت چيو ويو آهي ته هن (ٻين سببن سان گڏ) "اخلاقي تصور" جي عمل جي نتيجي ۾ [[نازي حڪومت]] جو تختو اونڌو ڪرڻ جو خطرو مول ورتو. هٽلر کي قتل ڪرڻ لاءِ سندس تياري رڳو پنهنجي ساٿين، ڪٽنب يا ان وقت جي دوستن سان همدردي جي ڪري نه هئي، پر هن ايندڙ نسلن ۽ انهن ماڻهن جي ممڪن تڪليفن بابت به سوچيو، جن کي هو ذاتي طور نه سڃاڻندو هو. ٻين لفظن ۾، اخلاقي تصور جي ذريعي هو اهڙن "مجرد" ماڻهن جي ڀلائي بابت به فڪرمند ٿيو، جهڙوڪ مستقبل جون جرمن نسلون، اهي ماڻهو جيڪي اڃا ڄاوا ئي نه هئا، يا اهي ماڻهو جيڪي سندس سڌي پهچ کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite journal |last1=Langhof |first1=J. G. |last2=Gueldenberg |first2=S. |year=2021 |title=Whom to serve? Exploring the moral dimension of servant leadership: Answers from operation Valkyrie |journal=Journal of Management History |volume=27 |issue=4 |pages=537–573 |doi=10.1108/jmh-09-2020-0056 |s2cid=238689370}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] 9ezrx715kkzftcrfnlq3h8g74or3mhs 394519 394518 2026-07-15T09:46:31Z Intisar Ali 8681 /* پڻ ڏسو */ 394519 wikitext text/x-wiki {{Short description|ذهني تخليقي صلاحيت}} [[File:Joseph Noel Paton (1821-1901) - Dante Meditating the Episode of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta - 0089-1901 - Bury Art Museum.jpg|thumb|[[جوزف نول پيٽن]]، ''فرانسيسڪا دا ريميني ۽ پائولو مالاتيستا جي واقعي تي ڊانٽي جو غور وفڪر'']] '''تخيل''' (Imagination) حواسن کان ڪنهن به فوري داخلا کان سواءِ [[ذهن]] ۾ [[حس|حسي احساسن]] يا مادي شين جي نمائندگي يا تصوير ٺاهڻ جي ذهني صلاحيت آهي.<ref>{{Cite The Britannica Dictionary|imagination}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|imagination}}</ref> ان کي اڪثر ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سان بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>{{Cite Cambridge Dictionaries|imagination}}</ref> تنهن هوندي به اهو صرف بصري تصويرن تائين محدود ناهي، بلڪه ان ۾ ٻين حواسن سان لاڳاپيل تجربا، خيال ۽ احساس پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2021 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |chapter=Mental Imagery |chapter-url=https://plato.stanford.edu/search/r?entry=/entries/mental-imagery/&page=1&total_hits=573&pagesize=10&archive=None&rank=4&query=Imagination}}</ref> تخيل ماضيءَ جي تجربن جي ٻيهر ذهني تشڪيل ٿي سگهي ٿو، جيئن تبديليءَ سان يا بغير تبديليءَ جي زنده يادون، يا وري مڪمل طور تي نوان ۽ ممڪن طور خيالي منظر به ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Szczelkun |first=Stefan |title=Sense Think Act: a collection of exercises to experience total human ability |date=2018-03-03 |publisher=Stefan Szczelkun |isbn=978-1-870736-10-7}}</ref> تخيل علم کي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ تجربن کي سکيا جي عمل سان ڳنڍڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="Norman2000">{{cite journal |last=Norman |first=Ron |year=2000 |title=Cultivating Imagination in Adult Education |journal=Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research |pages=1–2}}</ref><ref name="Sutton-Smith88">{{cite book |last=Sutton-Smith |first=Brian |title=Imagination and Education |publisher=Teachers College Press |year=1988 |editor-last1=Egan |editor-first1=K. |location=New York |page=22 |chapter=In Search of the Imagination |editor-last2=Nadaner |editor-first2=D.}}</ref><ref name="Egan92">{{cite book |last=Egan |first=Kieran |title=Imagination in Teaching and Learning |publisher=University of Chicago Press |year=1992 |location=Chicago |page=50}}</ref> تخيل اهو ذهني عمل آهي، جنهن ذريعي ذهن جي تخليقي ڪارڪردگي جي بنياد تي نوان نظريا ۽ خيال پيدا ٿيندا آهن. اهو حقيقي ادراڪن مان فائدو وٺندي [[معنوي يادگيري]] ۽ [[واقعاتي يادگيري]] کي گڏ استعمال ڪري نوان يا وڌيڪ سڌريل خيال تخليق ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Devitt |first1=Aleea L. |last2=Addis |first2=Donna Rose |last3=Schacter |first3=Daniel L. |date=2017-10-01 |title=Episodic and semantic content of memory and imagination: A multilevel analysis |journal=Memory & Cognition |volume=45 |issue=7 |pages=1078–1094 |doi=10.3758/s13421-017-0716-1 |pmc=5702280 |pmid=28547677}}</ref> اهڙي ذهني صلاحيت انسان کي پراڻن يا نون ڪمن کي وڌيڪ مؤثر ۽ آسان طريقي سان انجام ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تخيل کي وڌائڻ جو هڪ مؤثر طريقو [[آکاڻي ٻڌائڻ]] ۽ [[بيانيو|بيانيي]] جي مشق آهي.<ref name="Norman2000" /><ref>{{cite book |last=Frye |first=Northrop |title=The Educated Imagination |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |year=1963 |location=Toronto |page=49}}</ref> آکاڻين، [[پري ڪهاڻي]]ن، [[خيالي ادب]] ۽ [[سائنسي افساني]] ذريعي تخيل جو اظهار ڪيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=April 2025}} ٻار پنهنجي تخيل جي واڌ ويجهه دوران گهڻو ڪري [[خيالي راند]] (Pretend play) ۾ حصو وٺندا آهن. اهي [[ڪردار ادا ڪرڻ]] ذريعي پنهنجي تصور ڪيل حالتن کي پيش ڪندا آهن ۽ اهڙيءَ ريت اهڙو رويو اختيار ڪندا آهن ڄڻ انهن جا ٺاهيل خيالي منظر حقيقت هجن.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Laurence |title=Child's play: myth, mimesis and make-believe |publisher=Berg Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85973-918-1 |location=Oxford New York}}{{page needed|date=August 2023}}</ref> [[فائل:Imagination-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|120px| واشنگٽن جو ڪانگريس جي لائبريري۾ تخيل جو مجسمو]] ==اشتقاق== '''”تخيل“''' [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا آهي،”تصور، خيال، سوچ، ويچارڻ.“ اصطلاحي معنا اَٿس، اها قوت، جا خيالي صورت ٺاهي ذهن جي اڳيان آڻي بيهاري. اصل ۾ ”تخيل“ ايجاد جي قوت جو ئي نالو آهي..<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> انگريزي لفظ '''اميجينيشن''' لاطيني لفظ ''اميجنيٽئو'' مان نڪتل آهي، جيڪو قديم يوناني اصطلاح ''φᾰντᾰσῐ́ᾱ'' (''فنٽاسيا'') جو معياري لاطيني ترجمو آهي. لاطيني ۾ ''اميجينيٽو'' جي معنيٰ ''[[ذهني تصوير]]'' يا ''خيالي تصور'' پڻ آهي. انگريزي ٻوليءَ ۾ ''اميجينيشن'' لفظ جو استعمال چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري شروع ٿيو، جتي ان مان مراد ذهن جي اها صلاحيت ورتي ويندي هئي، جيڪا ذهني تصويرون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ تبديلي آڻڻ جي قابل هجي.<ref>{{Cite web |title=imagination {{!}} Etymology of imagination by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/imagination |access-date=2024-07-27 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> ==وصف== جديد فلسفي سمجهاڻيءَ موجب، '''تخيل''' کي عام طور ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا [[ذهني تصوير]]ون تخليق ڪري ٿي ۽ انهن تصويرن جي وچ ۾ غير منطقي، پر باهمي لاڳاپن تي ٻڌل ذهني منتقليون قائم ڪري ٿي.<ref>{{Citation |last=Cottrell |first=Jonathan |title=Imagination, in modern philosophy |date=2016 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/imagination-in-modern-philosophy/v-1 |access-date=2024-07-31 |edition=1 |place=London |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415249126-da083-1 |isbn=978-0-415-25069-6|url-access=subscription }}</ref> تخيل بابت هڪ نظرئي موجب، اهو [[ادراڪ]] (cognition) سان ويجهڙائي رکي ٿو، ۽ ذهني عملن ۾ هڪ [[ادراڪي عمل]] طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=":28">{{multiref2|{{cite book |last1=Dierckxsens |first1=Geoffrey |editor-last1=Davidson |editor-first1=Scott |date=2019-10-10 |chapter='Making Sense of (Moral) Things': ''Fallible Man'' in Relation to Enactivism |title=A Companion to Ricoeur's Fallible Man |url=https://books.google.com/books?id=pfqwDwAAQBAJ |series=Studies in the Thought of Paul Ricoeur |publisher=Rowman & Littlefield |page=104 |isbn=978-1-4985-8712-9 }}|{{cite book |last1=Perlovsky |first1=Leonid |last2=Deming |first2=Ross |last3=Ilin |first3=Roman |date=2011-08-28 |title=Emotional Cognitive Neural Algorithms with Engineering Applications |url=https://books.google.com/books?id=_74PBwAAQBAJ |publisher=Springer |page=86 |isbn=978-3-642-22830-8 }}}}</ref> تخيل جو تعلق [[عقلي سوچ]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ تخيلي ۽ منطقي سوچ، ٻنهي جو بنياد ممڪن حالتن بابت سوچڻ واري ساڳئي ادراڪي عمل تي هوندو آهي.<ref name=":30">{{cite book |last1=Byrne |first1=Ruth M. J. |url=https://books.google.com/books?id=JHDCzU6UzgEC |title=The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality |publisher=MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-26184-5 |page=38}}</ref> بهرحال، تخيل کي رڳو ذهني يا ادراڪي سرگرمي نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو جسم، ماحول، مادي شين ۽ ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name=":31">{{Cite book |last=Vergunst |first=Jo |url=https://books.google.com/books?id=awRR9dWdF9MC |title=Imagining Landscapes: Past, Present and Future |publisher=Ashgate Publishing |year=2012 |isbn=978-1-4094-6144-9}}</ref> نفسيات ۾، تخيل کي گهڻو ڪري [[ذهني تصوير]] (''مينٽل اميجري'') سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، جنهن مان مراد ذهن ۾ انهن شين يا واقعن جون تصويرون ٻيهر زنده ڪرڻ آهي، جيڪي اڳ حواسن وسيلي محسوس ڪيون ويون هجن. ڪجهه نفسيات دان هن عمل کي ''تصويرڪشي'' (''اميجري'' يا ''اميجنگ'') سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا ۽ ان کي '''ورجائتي تخيل''' (''ريپراڊڪٽو اميجينيشن'') ۽ '''تخليقي تخيل''' (''ڪنسٽرڪٽو اميجينيشن'') ۾ ورهائين ٿا. تخليقي تخيل وري '''ارادي تخيل''' (''والنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[ذهني گردش]]، ۽ '''غير ارادي تخيل''' (''انوالنٽري اميجينيشن'')، جهڙوڪ [[خواب]]، [[ڏينهن جا خواب]]، [[وهم]] ۽ اوچتي [[بصيرت]] ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name=":32">{{cite journal |last1=Vyshedskiy |first1=Andrey |year=2020 |title=Voluntary and Involuntary Imagination: Neurological Mechanisms, Developmental Path, Clinical Implications, and Evolutionary Trajectory |journal=Evolutionary Studies in Imaginative Culture |volume=4 |issue=2 |pages=1–18 |doi=10.26613/esic.4.2.186}}</ref> اڄڪلهه ڪلينڪي نفسيات ۾ [[بصري تصور]] (''وژيوئل اميجري'') کي [[پريشاني جون بيماريون|پريشاني]]، [[ڊپريشن]]، [[شيزوفرينيا]] ۽ [[پارڪنسن جي بيماري]] جهڙين نفسياتي ۽ عصبي بيمارين جي علاج ۾ پڻ وڌندڙ حد تائين استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name=":29">{{cite book |last1=Pearson |first1=Joel |url=https://books.google.com/books?id=3o7fDwAAQBAJ |title=The Cambridge Handbook of the Imagination |date=2020-06-18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42924-5 |editor-last1=Abraham |editor-first1=Anna |page=175 |chapter=The Visual Imagination}}</ref> ==شاعري== ”تخيل“ شعر جو هڪ عنصر آهي. تخيل جي قوت سان هڪ شاعر جي آڏو ڪائنات جون شيون عجيب ۽ غريب نموني ۾ اچن ٿيون، جن کي ڏسي هو اهي حقيقتون بيان ڪري ٿو، جيڪي هڪ فلاسافر يا سائنسدان به ڪڏهن ڪڏهن پيش نه ڪري سگهندو آهي. مطلب ته ’تخيل‘ صرف خيالي تصورن جو نالو آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AE%D9%8A%D9%84.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==تصوري تاريخ== ===قديم دور=== قديم يوناني فيلسوفن تخيل، جنهن کي هو ''فانتاسيا'' (''phantasia'') چوندا هئا، کي [[ذهني تصوير]]ن سان ڪم ڪندڙ ذهني صلاحيت طور بيان ڪيو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Pätzold |first=Deltev |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=153–159, 172–173 |chapter=Imagination in Descartes' Meditations |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڊي اينيما]]'' ۾ تخيل کي اهڙي قوت قرار ڏنو، جيڪا ذهن ۾ [[تصوير]] پيدا ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} On the Soul by Aristotle |url=http://classics.mit.edu/Aristotle/soul.3.iii.html |access-date=2024-07-04 |website=classics.mit.edu}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Aristotle's Psychology > Imagination (Stanford Encyclopedia of Philosophy) |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/suppl4.html |access-date=2024-06-10 |website=plato.stanford.edu |language=en}}</ref> هن وصف موجب تخيل جو تعلق سوچ، [[خواب]]ن ۽ [[يادگيري]] سميت ڪيترين ئي ذهني سرگرمين سان هو.<ref name=":5" /> [[افلاطون]] پنهنجي ڪتاب ''[[فائليبس]]'' ۾ ڏينهن جي خوابن تي بحث ڪندي مستقبل بابت تخيل کي روح جي اندر موجود هڪ مصور جي ڪم سان تشبيهه ڏني.<ref>{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Philebus by Plato |url=http://classics.mit.edu/Plato/philebus.html |access-date=2024-07-30 |website=classics.mit.edu}}</ref> پر افلاطون هن مصور کي تخليقڪار نه، پر رڳو تصويرون ٺاهيندڙ سمجهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ تخيل تخليقي نه، پر نمائندگي ڪندڙ صلاحيت هئي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Cocking |first=John |editor-first1=Penelope |editor-last1=Murray |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203980811/imagination-john-cocking-penelope-murray-penelope-murray |title=Imagination: A Study in the History of Ideas |date=1991-12-12 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-98081-1 |location=London |pages=1, 8, 105–106 |doi=10.4324/9780203980811}}</ref> يوناني فيلسوف عام طور تخيل کي [[ادراڪ]] ۽ عقلي سوچ کان الڳ سمجهندا هئا. ارسطو جي خيال موجب تخيل [[حواس]] ۽ [[عقل]] جي وچ ۾ واسطي جو ڪم ڪندو آهي.<ref name=":5" /> سندس خيال ۾ ذهني تصويرون، جيڪي خوابن، ڏسڻ يا حسي ادراڪ مان پيدا ٿينديون آهن، روح جي هيٺين حصن سان لاڳاپيل هونديون آهن، تنهنڪري اهي جذبات ۽ بنيادي خواهشن کان متاثر ٿي عقل جي فيصلي کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> ===وچون دور=== [[وچون دور|وچئين دور]] ۾ تخيل جو تصور [[مذهب]]، [[ادب]]، [[فن]] ۽ خاص طور [[شاعري]] سان ويجهڙائي رکندڙ هو.<ref name=":2">{{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=The medieval imagination |date=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47084-9 |location=Chicago}}</ref> ان دور جا ڪيترائي عالم شاعرن کي ”تخيلي“ سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ تخيل اها ذهني صلاحيت هئي، جيڪا شاعري تخليق ڪرڻ کي ممڪن بڻائيندي هئي.<ref name=":6">{{Cite journal |last=Sumillera |first=Rocío G. |date=2016 |title=From Inspiration to Imagination: The Physiology of Poetry in Early Modernity |journal=Parergon |volume=33 |issue=3 |pages=17–42 |doi=10.1353/pgn.2016.0129 |issn=1832-8334}}</ref> اها صلاحيت ذهن ۾ تصويرون ٺاهڻ سبب انسان کي ”اندرين اک“ سان ڏسڻ جو احساس فراهم ڪندي هئي.<ref name=":4" /><ref name=":9">Castor, G. (1964). ''Pléiade poetics a study in sixteenth-century thought and terminology''.</ref> هن تصور جو هڪ مشهور مثال [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' جي ڪهاڻي ''[[دي مين آف لاز ٽيل]]'' ۾ ملي ٿو، جتي هو ”[[ذهن جي اک]]“ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هڪ نابين ماڻهو به پنهنجي ذهن جي اک سان ڏسي سگهي ٿو.<ref name=":10">{{Cite web |title=Man of Lawes Tale |url=http://metaphors.lib.virginia.edu/metaphors/8723 |access-date=2024-07-28 |website=metaphors.lib.virginia.edu}}</ref><ref name=":11">{{cite book |last=Chaucer |first=Geoffrey |title=The Canterbury Tales |publisher=University Correspondence College Press |editor-last=Wyatt |editor-first=A.J. |location=London |at=Lines 550–553 |chapter=The Man of Laws Tale |orig-date={{circa|1387}}}}</ref> وچئين دور جي نفسياتي نظرين موجب تخيل اندروني حواسن جي هڪ قوت هئي، جيڪا [[يادگيري]] ۽ [[عام احساس]] سان گڏ ڪم ڪندي هئي. اهو يادگيري يا [[ادراڪ]] مان حاصل ٿيل ذهني تصويرن کي ترتيب ڏئي عقل تائين پهچائيندو هو، جنهن سان عقل کي حسي ڄاڻ حاصل ٿيندي هئي.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-renaissance-philosophy/56DCEA40CA07B949448B608C47B2B670 |title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy |date=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-25104-4}}</ref><ref name=":27">{{Cite book |last=Kooij |first=Suzanne |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |chapter=Poetic Imagination and the Paradigm of Painting in Early-modern France}}</ref> اهڙيءَ طرح تخيل، حسي ادراڪ کان سواءِ به، جيئن [[خواب]]ن ۾، تصويرن کي نئين ترتيب ڏئي حقيقت جي نئين صورت پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.<ref name=":6" /><ref name=":1">{{Cite book |last=Orobitg |first=Christine |title=Cervantes and the early modern mind |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-78547-1 |pages=98–105 |chapter=Wit, Imagination, and the Goat}}</ref> [[File:13th-century unknown painters - Legendary Creatures - WGA19736.jpg|thumb|وچئين دور جي فن ۾ خيالي مخلوق جون تصويرون، جن ۾ مختلف جانورن ۽ انسانن جا عضوا گڏائي نيون صورتون ٺاهيون وينديون هيون.]] جيتوڻيڪ وچئين دور ۾ تخيل کي مڪمل تخليق جي صلاحيت نه ڏني ويندي هئي، پر اهو يادگيري يا حسي ادراڪ مان مليل تصويرن کي نون طريقن سان گڏائي نوان تصور پيدا ڪرڻ جي قابل سمجهيو ويندو هو.<ref name=":27" /> مثال طور، اهو ”سون“ ۽ ”جبل“ جي تصويرن کي ملائي ”سون جو جبل“ جهڙو تصور پيدا ڪري سگهندو هو.<ref name=":12">{{Cite book |last=Harvey |first=E. Ruth |title=The inward wits: psychological theory in the Middle Ages and the Renaissance |date=1975 |publisher=Warburg Institute |isbn=978-0-85481-051-2}}</ref> {{see also|فرشتن جي فن ۾ عڪاسي}} وچئين دور جي فن ۾ تخيل جو اهم ڪردار اهو هو ته ڏٺل شين جي مختلف حصن کي گڏائي افسانوي، پراسرار يا غيرمعمولي مخلوق جون تصويرون ٺاهيون وينديون هيون.<ref name=":13">{{Cite book |last=Bovey |first=Alixe |title=Monsters and grotesques in medieval manuscripts |date=2002 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8512-2}}</ref> اهڙي عڪاسي [[فرشتو|فرشتن]]، [[شيطان|شيطانن]]، [[دوزخ]]، [[قيامت]] ۽ ٻين مذهبي يا ڏندڪٿائي منظرن ۾ وڏي پيماني تي نظر اچي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === نشاةِ ثانيہ ۽ شروعاتي جديد دور === [[نشاةِ ثانيہ]] جي دور ۾ قديم يوناني ۽ رومي متنن جي ٻيهر دريافت ۽ انساني عظمت جي واکاڻ تي زور ڏنو ويو، پر ان دور جي عالمن "تخيل" جي نظرياتي سمجهاڻيءَ ۾ نمايان اضافو نه ڪيو.<ref name=":4" /><ref name=":7" /> مثال طور [[مارسيليو فيچينو]] [[چترڪاري]]، [[مجسمه سازي]] ۽ [[شاعري]] جهڙين فني تخليقن کي انساني [[تخليقيت]] جون خاص يا امتيازي صورتون نه سمجهندو هو، ۽ نه ئي هن تخليقيت کي تخيل جي قوت سان منسوب ڪيو. ان جي بدران، [[مارسيليو فيچينو|فيچينو]] جو خيال هو ته تخيل اهو ذريعو آهي، جنهن وسيلي [[الاهي مداخلت]] [[تصوير]]ن جي صورت ۾ بصيرت منتقل ڪري ٿي، جيڪا آخرڪار [[فن]] جي تخليق کي ممڪن بڻائي ٿي.<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":14">{{Cite thesis |last=Frisvold |first=Nicholaj de Mattos |date=2013-01-01 |title=Marsilio Ficino and His Platonic Psychology |type=Dissertation |publisher=Norwegian University of Science and Technology |url=https://www.academia.edu/43906757}}</ref> [[File:Gustave Doré - Miguel de Cervantes - Don Quixote - Part 1 - Chapter 1 - Plate 1 "A world of disorderly notions, picked out of his books, crowded into his imagination".jpg|thumb|[[ڊان ڪئخوتي]]، سورمن جي داستانن جي ڪتابن ۾ محو.]] تنهن هوندي به، [[انسانيت پسندي|انسانيت پسند]] مفڪرن جو وڌو ويو بنياد پوءِ ايندڙ فلسفين لاءِ تخيل ۽ [[تخليقيت]] جي وچ ۾ لاڳاپي کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو.<ref name=":0" /> [[شروعاتي جديد دور]] جي فلسفين تخيل کي اهڙي صلاحيت يا وصف طور ڏسڻ شروع ڪيو، جيڪا ڪنهن فرد ۾ موجود ٿي سگهي ٿي. [[ميگوئل ڊي سروانتس]]، جيڪو هسپانوي طبيب ۽ فلسفي [[خوان هورتي ڊي سان خوان]] کان متاثر هو، پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊان ڪئخوتي]] کي تخليق ڪيو، جيڪو [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] جي "ايجاد سان ڀرپور ذهن" واري تصور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=de Iriarte |first=Mauricio |title=El Ingenioso hidalgo y el Examen de ingenios: (qué debe Cervantes al Dr. Huarte de San Juan) |journal=Revista internacional de los estudios vascos |language=Spanish |volume=24 |issue=4 |pages=499–522}}</ref><ref>{{Cite book |last=Green |first=Otis H. |title=The literary mind of medieval & Renaissance Spain: essays |date=1970 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-1204-6 |series=Studies in Romance languages |location=Lexington}}</ref> ان دور ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙي ذهانت عام طور انهن ماڻهن ۾ هوندي آهي، جن وٽ تخيل سندن ''ingenium'' ({{langx|es|ingenio}}؛ [[عقل]] يا ذهني صلاحيت جي ويجهو مفهوم) جو سڀ کان نمايان جزو هوندو آهي.<ref name=":8">{{Cite book |last=Huarte de San Juan |first=Juan |title=The examination of mens wits. |year=1594 |location=London |pages=69–70, 103 |translator-last=Carew |translator-first=Richard}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":17">{{Cite journal |last=Orobitg |first=Christine |date=2014-07-01 |title=Del Examen de ingenios de Huarte a la ficción cervantina, o cómo se forja una revolución literaria |url=https://journals.openedition.org/criticon/700 |journal=Criticón |language=es |issue=120–121 |pages=23–39 |doi=10.4000/criticon.700 |issn=0247-381X}}</ref><ref name=":18">{{Cite journal |last=Mestre Zaragozá |first=Marina |date=2018-08-29 |title=Les métiers de l'imagination dans l'Examen de ingenios para las ciencias de Huarte de San Juan |url=https://journals.openedition.org/crmh/15497 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes. Journal of medieval and humanistic studies |language=fr |issue=35 |pages=339–364 |doi=10.4000/crm.15497 |issn=2115-6360|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي جديد دور جي فلسفين تخيل کي هڪ فعال ۽ [[ادراڪ]]ي صلاحيت طور به تسليم ڪرڻ شروع ڪيو، جيتوڻيڪ ان کي بنيادي طور [[حسي ادراڪ]] ({{langx|la|sensus}}) ۽ خالص فهم ({{langx|la|intellectio pura}}) جي وچ ۾ واسطي طور ڏٺو ويندو هو.<ref name=":4" /> [[ريني ڊيڪارٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[پهرين فلسفي بابت تأملات]]'' (1641ع) ۾ تخيل کي اهڙي قوت طور بيان ڪيو، جيڪا جسماني شين تي فعال ڌيان ڏئي ٿي، پر ساڳئي وقت مختلف حواسن مان ايندڙ اثرن تي غيرفعال نموني ڀاڙي ٿي.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |last=Clarke |first=Desmond M. |url=https://www.worldcat.org/title/ocm52878350 |title=Descartes's theory of mind |date=2003 |publisher=Clarendon Press; Oxford University Press |isbn=978-0-19-926123-9 |location=Oxford : Oxford; New York |oclc=ocm52878350}}</ref><ref name=":20">{{Citation |last=Newman |first=Lex |title=Descartes' Epistemology |date=2023 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/descartes-epistemology/ |access-date=2024-07-29 |edition=Winter 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> [[ٿامس هابز]] جي تحريرن ۾ تخيل انساني [[ادراڪ]] جو هڪ بنيادي عنصر بڻجي ويو.<ref name="RuncoAlbert">{{cite book |author-last1=Runco |author-first1=Mark A. |title=The Cambridge Handbook of Creativity |author-last2=Albert |author-first2=Robert S. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-73025-9 |editor-last1=Kaufman |editor-first1=James C. |editor-link1=James C. Kaufman |chapter=Creativity Research |editor-last2=Sternberg |editor-first2=Robert J. |chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_x7r7 |chapter-url-access=registration}}</ref> سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران "تخيل" جو مفهوم [[شروعاتي جديد دور]] جي شهري زندگيءَ جي ڪيترن ئي شعبن تائين ڦهلجي ويو.<ref name=":21">{{Cite book |last=Crane |first=William G. |title=Wit and Rhetoric in the Renaissance |date=1937-12-31 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/cran94640}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last1=Marr |first1=Alexander |title=Logodaedalus |last2=Garrod |first2=Raphaële |last3=Marcaida |first3=José Ramón |last4=Oosterhoff |first4=Richard J. |date=2018-10-02 |publisher=University of Pittsburgh Press |doi=10.2307/j.ctvcb5c95 |isbn=978-0-8229-8630-0}}</ref> [[خوان لوئيس ويويس]] تخيل ۽ [[خطابت]] جي مهارتن جي وچ ۾ لاڳاپي ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref>{{Cite book |last=Mack |first=Peter |title=Imagination in the later Middle Ages and Early Modern times |date=2004 |publisher=Peeters |isbn=978-90-429-1535-0 |editor-last=Nauta |editor-first=Lodi |series=Groningen studies in cultural change |location=Leuven, Dudley, MA |pages=59–60 |chapter=Early Modern Ideas of Imagination: The Rhetoric Tradition |editor-last2=Pätzold |editor-first2=Detlev}}</ref> [[خوان هورتي ڊي سان خوان|هورتي]] هن خيال کي وڌيڪ وسيع ڪندي تخيل کي انهن سڀني علمن سان وابسته ڪيو، جن ۾ "شڪلون، مناسبت، هم آهنگي ۽ تناسب" ضروري هجن، جهڙوڪ [[طب]] ۽ جنگي فن.<ref name=":8" /><ref name=":23">{{Cite journal |last=Arrizabalaga |first=Jon |date=2018-08-29 |title=La medicina en Huarte de San Juan. Práctica clínica versus filosofía natural1 |journal=Cahiers de recherches médiévales et humanistes |issue=35 |pages=405–426 |doi=10.4000/crm.15521 |issn=2115-6360}}</ref><ref name=":24">{{Cite journal |last1=Arrizabalaga |first1=Jon |last2=Giordano |first2=Maria Laura |date=2020-12-30 |title=Cristianismo paulino en Huarte de San Juan: meritocracia y linaje en el Examen de ingenios para las ciencias (Baeza 1575, 1594) |journal=Hispania Sacra |volume=72 |issue=146 |pages=363–375 |doi=10.3989/hs.2020.025 |issn=1988-4265|hdl=10261/235630 |hdl-access=free }}</ref> ان کان سواءِ [[گليليو گليلي]] تخيل کي [[ذهني تجربو|ذهني تجربن]] (thought experiments) ۾ استعمال ڪيو، جهڙوڪ پڙهندڙن کان اهو تصور ڪرائڻ ته گُليل مان ڇڏايل پٿر ڪهڙي رخ ۾ اڏامندو.<ref name=":25">{{cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |title=1543 and All That: Image and Word, Change and Continuity in the Proto-Scientific Revolution |publisher=Kluwer |year=2000 |isbn=978-0-7923-5913-5 |editor1-last=Freeland |editor1-first=Guy |location=Dordrecht |pages=53–115 |chapter=Diagrammatic reasoning and modelling in the imagination: the secret weapons of the Scientific Revolution |editor2-last=Corones |editor2-first=Anthony |chapter-url=https://web.maths.unsw.edu.au/~jim/imagin.pdf}}</ref> ===روشن خياليءَ جو دور ۽ ان کان پوءِ=== [[روشن خياليءَ جو دور]] دوران فلسفيانه بحثن ۾ تخيل جي قوت کي گهڻو ڪري [[تخليقيت]]، خاص طور [[جماليات]] سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Kristeller |first1=Paul Oskar |last2=Tatarkiewicz |first2=Wladyslaw |last3=Kasparek |first3=Christopher |date=January 1981 |title=A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics. |journal=The Journal of Philosophy |volume=78 |issue=1 |page=56 |doi=10.2307/2025397 |jstor=2025397 |issn=0022-362X}}</ref> [[وليم ڊف]] انهن پهرين مفڪرن مان هو، جنهن تخيل کي نابغائپ جي هڪ خاص خوبي قرار ڏنو. هن قابليت ۽ نابغائپ ۾ فرق ڪندي دليل ڏنو ته رڳو نابغائپ ئي حقيقي تخليقي جدت پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref name="Dacey">{{cite book |last=Dacey |first=John |title=Encyclopedia of Creativity |publisher=[[Elsevier]] |year=1999 |isbn=978-0-12-227076-5 |editor-last1=Runco |editor-first1=Mark A. |volume=1 |chapter=Concepts of Creativity: A history |editor-last2=Pritzer |editor-first2=Steven R.}}</ref> [[سيميوئل ٽيلر ڪولرج]] تخيل (''اميجينيشن'') ۽ خيالي آرائش (''فينسي'') ۾ فرق ڪيو. سندس خيال ۾ تخيل اهڙي حقيقت جو اظهار ڪري ٿو، جيڪا انسان جي روزمره وجود کان مٿانهين خيالي دنيا سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته ''فينسي'' يا تصوراتي آرائش رڳو فني روح جي تخليقي اظهار جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>Gregory, A. P. R. (2003). Coleridge and the conservative imagination. Mercer University Press. p. 59</ref> [[ديدرو جي انسائيڪلوپيڊيا]] جي ''[[پريليمينري ڊسڪورس ٽُو دي انسائيڪلوپيڊيا آف ديدرو|مقدمي]]'' ({{langx|fr|ڊسڪورس پريليمينري ڊيس ايڊيٽورس}}) ۾ [[ژان لوران دالامبير]] تخيل کي [[لطيف فن]] جي تخليقي قوت قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last1=Alembert |first1=Jean Le Rond d' |url=http://archive.org/details/preliminarydisco00jean |title=Preliminary discourse to the Encyclopedia of Diderot |last2=Schwab |first2=Richard N. |last3=Rex |first3=Walter E. |date=1995 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |via=Internet Archive |isbn=978-0-226-13476-5}}</ref> [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''[[خالص عقل تي تنقيد]]'' (جرمن:ڪريٽيڪ ڊير رائنن فَرنُنفت) ۾ تخيل '''آئن بِلڊُنگس ڪرافٽ''' کي [[وجدان]] جي هڪ صلاحيت قرار ڏنو، جيڪا اهڙيون ذهني پيشڪشون (پريزنٽيشن) پيدا ڪري سگهي ٿي، يعني انهن شين جون حسي نمائندگيون جيڪي سڌيءَ طرح موجود نه هجن.<ref name=":26">{{Cite book |last=Matherne |first=Samantha |title=The Routledge handbook of philosophy of skill and expertise |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-74477-6 |editor-last=Fridland |editor-first=Ellen |series=Routledge handbooks in philosophy |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |chapter=Kant's theory of the imagination |editor-last2=Pavese |editor-first2=Carlotta}}</ref> ڪانٽ تخيل جون ٻه صورتون بيان ڪيون: '''تخليقي تخيل''' (پراڊڪٽو اميجينيشن) ۽ '''ورجائيندڙ تخيل''' (ريپراڊڪٽو اميجينيشن). تخليقي تخيل ڪنهن شيءِ جي ذهني پيشڪش جو بنيادي سرچشمو هوندو آهي، تنهنڪري اهو [[تجربو]] کان به اڳ عمل ڪري سگهي ٿو؛ جڏهن ته ورجائيندڙ تخيل اڳوڻن [[تجربو|تجربن]] مان حاصل ٿيل پيشڪشن کي ٻيهر ذهن ۾ آڻي، اڳ ۾ حاصل ڪيل حسي ادراڪن کي ياد ڏياريندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kuehn |first=Manfred |url=https://www.cambridge.org/core/books/kant-anthropology-from-a-pragmatic-point-of-view/69EBBC53F8C020D0F28735E62FB62817 |title=Immanuel Kant: Anthropology from a Pragmatic Point of View |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-80956-9 |editor-last=Louden |editor-first=Robert B. |location=Cambridge |pages=Anthro 7:167 |doi=10.1017/cbo9780511809569}}</ref> ڪانٽ جي نظريي تخيل کي [[ادراڪ]]، [[ادراڪ (حسي)|حسي ادراڪ]]، [[جمالياتي]] فيصلي، فني تخليق ۽ [[اخلاق]] سان ڳنڍيو.<ref name=":26" /><ref>{{Cite book |last=Kneller |first=Jane |title=Kant and the Power of Imagination |date=2007-02-08 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511487248 |isbn=978-0-521-85143-5}}</ref> ڪانٽ جي هن تصور [[يوهان گاٽليب فشتي|فشتي]]، [[فريڊرش ولهيلم يوزف شيلنگ|شيلنگ]] ۽ [[رومانويت]] جي مفڪرن لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن تخيل کي هڪ حقيقي تخليقي قوت ۾ تبديل ڪري پيش ڪيو، جيڪا [[نابغائپ]]، ايجاد، تخليقي سرگرمي ۽ [[آزادي]] سان وابسته هئي.<ref>{{Cite journal |last=López-Domínguez |first=Virginia |date=2018-12-22 |title=The Imagination in Kant and Fichte |url=https://journals.openedition.org/ref/952 |journal=Revista de Estud(i)os sobre Fichte |volume=17 |language=en |issue=17 |doi=10.4000/ref.952 |issn=2258-014X}}</ref> [[گيورگ ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي فلسفي ۾، جيتوڻيڪ تخيل کي سندس اڳوڻن جيتري اهميت نه ڏني وئي، پر اهو [[هيگلي مظاهريت]] (فنامنالاجي) جي دفاع لاءِ شروعاتي نقطو بڻيو. هيگل تخيل بابت ٻن مختلف طريقن ۾ فرق ڪيو: هڪ '''مظاهرياتي''' تشريح، جيڪا انسان جي جيئري [[تجربو|تجربي]] ۽ [[شعور]] تي ڌيان ڏئي ٿي؛ ۽ ٻي '''سائنسي-قياسي''' تشريح، جيڪا تخيل جي [[فطرت]] ۽ ڪردار کي منظم ۽ نظرياتي انداز ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |last=Bates |first=Jennifer |title=Hegel's Theory of Imagination |date=2004 |publisher=State University of New York Press |doi=10.1353/book4857 |isbn=978-0-7914-8445-6}}</ref> === جديد دور === 1913ع کان 1916ع جي وچ ۾ [[ڪارل يونگ]] "[[فعال تخيل]]" (''ايڪٽو اميجينيشن'') جو تصور پيش ڪيو ۽ ان کي نفسياتي علاج (سائيڪوٿراپي) ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{cite book |title=The Art of C.G. Jung |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |year=2019 |isbn=978-0-393-25487-7 |editor1-last=Hoerni |editor1-first=Ulrich |page=260 |editor2-last=Fischer |editor2-first=Thomas |editor3-last=Kaufmann |editor3-first=Bettina}}</ref> [[ڪارل يونگ|يونگ]] جي نظر ۾، [[فعال تخيل]] اڪثر [[خواب]]ن ۽ تخيل يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) وسيلي انسان جي تخليقي ذات سان ڪم ڪرڻ تي مشتمل هوندو آهي. هي [[مراقبو]] جي هڪ اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ انسان جي [[لاشعور]] جا مواد [[تصوير]]ن، [[بيانيي]]ن يا جدا وجودن جي صورت ۾ ظاهر ڪيا ويندا آهن، ۽ اهڙيءَ طرح [[شعور|شعوري]] "انا" (ايگو) ۽ لاشعور جي وچ ۾ هڪ پل جو ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jung |first=C. G.Hg |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781400866854/html |title=Jung on Active Imagination |date=1997-12-31 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-6685-4 |doi=10.1515/9781400866854}}</ref> {{see also|فعال تخيل}} [[البرٽ آئنسٽائن]] جو مشهور قول آهي: "تخيل... [[علم]] کان وڌيڪ اهم آهي. علم محدود آهي، جڏهن ته تخيل سڄي دنيا کي پنهنجي گهيري ۾ آڻي ٿو."<ref>{{Cite book |last=The Saturday Evening Post |url=http://archive.org/details/WhatLifeMeansToEinstein |title=What Life Means to Einstein An Interview by George Sylvester Viereck |date=1929-10-26}}</ref> [[نيڪولا ٽيسلا]] تخيل بابت لکيو: {{Quotation|جڏهن مون کي ڪو خيال ايندو آهي ته مان فوري طور ان کي پنهنجي تخيل ۾ تعمير ڪرڻ شروع ڪندو آهيان. مان ان جي بناوت ۾ تبديليون آڻيندو آهيان، بهتريون ڪندو آهيان ۽ ان اوزار کي پنهنجي ذهن ۾ هلائيندو آهيان. مون لاءِ ڪو فرق ناهي ته مان پنهنجي ٽربائن کي ذهن ۾ هلائيندس يا پنهنجي ورڪشاپ ۾ آزمائيندس. مان اهو به محسوس ڪري سگهندو آهيان ته اها توازن کان ٻاهر آهي يا نه. ٻنهي حالتن ۾ نتيجا ساڳيا هوندا آهن. اهڙيءَ ريت مان ڪنهن شيءِ کي هٿ لائڻ کان سواءِ ئي ڪنهن تصور کي تيزيءَ سان ترقي ڏئي مڪمل بڻائي سگهندو آهيان.<ref>{{Cite book |last=Tesla |first=Nikola |url=http://archive.org/details/myinventionsauto0000tesl |title=My inventions: the autobiography of Nikola Tesla |date=1982 |publisher=Williston, Vt. : Hart Bros. |others=Internet Archive |isbn=978-0-910077-00-2}}</ref>}} تخيل جي [[مظاهريت (فلسفو)|مظاهرياتي]] (فنامنالاجيڪل) تشريح [[ژان پال سارتر]] جي 1940ع واري ڪتاب ''[[دي اميجنري (طنز)|تخيلي: تخيل جي مظاهرياتي نفسيات]]'' (ليماجينئير: سائيڪالوجي فينومينالوجيڪ دي لِماجيناسيون) ۾ ملي ٿي، جيڪو ''دي سائيڪولاجي آف دي اميجينيشن'' جي نالي سان پڻ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ [[ژان پال سارتر|سارتر]] تخيل بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب تخيلي شيون ماضي جي تاثرن ۽ نئين ڄاڻ جي ميلاپ مان وجود ۾ اچن ٿيون. هن اهو پڻ بيان ڪيو ته تخيل جو وجود انساني [[شعور]] جي ماهيت بابت ڇا ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book |last=Sartre |first=Jean-Paul |title=The Psychology of the Imagination |publisher=Psychology Press |year=1972 |isbn=978-0-415-11954-2 |location=London |oclc=34102867 |orig-date=1940}}</ref> سارتر جي خيالن جي بنياد تي پوءِ ايندڙ مفڪرن هن تصور کي [[سماجيات]] تائين وڌايو ۽ [[سماجي تخيل]] (اميجنري) ۽ تخيل جي [[وجوديات]] (آنٽولاجي) جهڙا نظريا پيش ڪيا.<ref>John B. Thompson, ''Studies in the Theory of Ideology'' (1984) p. 6</ref><ref name="auto1">John R. Searle, ''The Construction of Social Reality'' (Penguin 1996) p. 4</ref> === ثقافتي تناظر === تخيل ڪيترين ئي ثقافتن ۾ هڪ مڃيل تصور رهيو آهي ۽ اڄ به آهي، خاص طور [[مذهب|مذهبي]] تناظر ۾، جتي ان کي ذهن جي اهڙي صلاحيت سمجهيو ويندو آهي جيڪا [[تصوير]]ون يا ذهني صورتون تخليق ڪري ٿي.<ref name=":33">{{Cite book |title=Imagination: Cross-Cultural Philosophical Analyses |date=2019 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-350-05013-6 |pages=13–15|doi=10.5040/9781350050167 }}</ref> [[ٻڌ مت]] جي جمالياتي فڪر ۾ تخيل [[مذهبي عمل]] جو هڪ بنيادي جز آهي، خاص طور [[تصور سازي]] (وزيوئلائيزيشن) جي عملن ۾. انهن ۾ [[ٻڌ]] جي جسم جو ذهني تصور، آسماني ٻڌن ۽ ٻڌ-ميدانن (جهڙوڪ پاڪ ڀونين ۽ [[منڊالا]]ن) جو تصور، ۽ مذهبي [[تصوير]]ن سان عقيدتمند وابستگي شامل آهي.<ref>{{Cite book |last=Copp |first=Paul |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.7312/copp16270/html |title=The Body Incantatory: Spells and the Ritual Imagination in Medieval Chinese Buddhism |date=2014-12-31 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-16270-8 |doi=10.7312/copp16270}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dalton |first=Jacob P. |title=Conjuring the Buddha |date=2023-01-16 |publisher=Columbia University Press |doi=10.7312/dalt20582 |isbn=978-0-231-55618-7}}</ref> [[ژوانگ زو]] جي [[تائوازم|تائوي فلسفي]] ۾ تخيل کي هڪ پيچيده ذهني عمل سمجهيو ويو آهي، جنهن کي [[ادراڪ]] جي هڪ اهم صورت طور اهميت ڏني وڃي ٿي. همدردي ([[همدردي]]) جي بنياد تي ان جي حمايت ڪئي وڃي ٿي، پر خالص [[عقل]] جي نقطهٔ نظر کان ان کي رڳو ذهني پيشڪش يا [[خيال پردازي]] (فينٽسي) قرار ڏنو وڃي ٿو.<ref name=":33" /> == نفسياتي تحقيق ۾ == === يادگيري === {{see also|ذھني تصوير|تصور}} [[يادگيري]] ۽ [[ذهني تصوير]] تخيل جي عمل سان لاڳاپيل ٻه ذهني سرگرميون آهن، جيڪي هڪ ٻئي تي اثرانداز ٿينديون آهن.<ref name="Long">{{Cite journal |last=Long |first=Priscilla |date=2009-12-01 |title=My Brain On My Mind |url=https://theamericanscholar.org/my-brain-on-my-mind/ |journal=The American Scholar}}</ref> [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مان معلوم ٿيو آهي ته ياد ڪرڻ ۽ تخيل ڪرڻ دوران دماغ جا ساڳيا حصا سرگرم ٿيندا آهن.<ref name="Long" /> عام خيالن جي يادگيري جي ڀيٽ ۾ نون يا پراڻن اصل خيالن جي تخليق دوران به ٻنهي [[پيرا هپپوڪيمپل]] ۽ [[ميڊيل پري فرنٽل ڪورٽيڪس]] (mPFC) ۾ هڪجهڙو سرگرميءَ جو نمونو ڏٺو ويو آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نون خيالن جي تعمير لاءِ اهي ئي عمل استعمال ٿيندا آهن، جيڪي [[واقعاتي يادگيري]] مان اصل تجربن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ ۾ ڪم ايندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Benedek |first1=Mathias |last2=Schües |first2=Till |last3=Beaty |first3=Roger E. |last4=Jauk |first4=Emanuel |last5=Koschutnig |first5=Karl |last6=Fink |first6=Andreas |last7=Neubauer |first7=Aljoscha C. |date=2018-02-01 |title=To create or to recall original ideas: Brain processes associated with the imagination of novel object uses |journal=Cortex |volume=99 |pages=93–102 |doi=10.1016/j.cortex.2017.10.024 |issn=0010-9452 |pmc=5796649 |pmid=29197665}}</ref> تخيل [[ڪوڙي يادگيري]] جي ٺهڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. مثال طور، جڏهن شرڪت ڪندڙن کي خريداري مرڪز ۾ گم ٿيڻ بابت هڪ بيان پڙهڻ ۽ پوءِ ان واقعي کي ذهن ۾ آڻي لکت ۾ بيان ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو ماڻهن بعد ۾ ان واقعي کي پنهنجي حقيقي يادگيري طور بيان ڪيو، جيتوڻيڪ اهو ڪڏهن پيش ئي نه آيو هو.<ref>{{Cite journal |last=Loftus |first=Elizabeth F. |date=May 1993 |title=The reality of repressed memories. |url=https://doi.apa.org/doi/10.1037/0003-066X.48.5.518 |journal=American Psychologist |language=en |volume=48 |issue=5 |pages=518–537 |doi=10.1037/0003-066X.48.5.518 |pmid=8507050 |issn=1935-990X|url-access=subscription }}</ref> ان جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته تخيل ۽ يادگيري ٻنهي ۾ دماغ جا ساڳيا علائقا، خاص طور [[ذهني تصوير]] سان لاڳاپيل حصا، سرگرم ٿيندا آهن. هڪ [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مطالعي ۾ ڏٺو ويو ته جن ماڻهن لفظي اشارن کان پوءِ شين جو ذهني تصور ڪيو، انهن مان ڪي بعد ۾ غلط نموني اهو سمجهڻ لڳا ته انهن اهي شيون حقيقت ۾ ڏٺيون هيون.<ref>{{Cite journal |last1=Gonsalves |first1=Brian |last2=Reber |first2=Paul J. |last3=Gitelman |first3=Darren R. |last4=Parrish |first4=Todd B. |last5=Mesulam |first5=M.-Marsel |last6=Paller |first6=Ken A. |date=October 2004 |title=Neural Evidence That Vivid Imagining Can Lead to False Remembering |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x |journal=Psychological Science |language=en |volume=15 |issue=10 |pages=655–660 |doi=10.1111/j.0956-7976.2004.00736.x |pmid=15447635 |issn=0956-7976|url-access=subscription }}</ref> اهو [[پريڪيونيس]] ۽ [[هيٺيون پيريئٽل ڪورٽيڪس]] جي وڌيل سرگرمي سان لاڳاپيل هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته تخيل ۽ [[ادراڪ]] جي وچ ۾ موجود اوورليپ يادگيري ۾ بگاڙ آڻي سگهي ٿو. تخيل يادگيري تي ان طريقي سان به اثرانداز ٿئي ٿو، جو ماڻهو ڪنهن تصور ڪيل واقعي جي حقيقي هجڻ بابت وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳن ٿا؛ هن عمل کي [[imagination inflation]] چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Garry |first1=Maryanne |last2=Manning |first2=Charles G. |last3=Loftus |first3=Elizabeth F. |last4=Sherman |first4=Steven J. |date=June 1996 |title=Imagination inflation: Imagining a childhood event inflates confidence that it occurred |url=http://link.springer.com/10.3758/BF03212420 |journal=Psychonomic Bulletin & Review |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=208–214 |doi=10.3758/BF03212420 |pmid=24213869 |issn=1069-9384}}</ref> جڏهن ماڻهو ڪنهن اهڙي واقعي جو گهڻو واضح تصور ڪن ٿا، جنهن بابت شروعات ۾ سندن يقين هوندو آهي ته اهو پيش نه آيو هو، ته پوءِ هو بنا ثبوت جي به ان کي حقيقي سمجهڻ لڳن ٿا. اهڙيءَ ريت تخيل حقيقي ۽ تصور ڪيل تجربن جي وچ ۾ فرق کي ڌنڌلو ڪري سگهي ٿو. === ادراڪ === [[ژان پياجيه]] موجب، انسان جو [[ادراڪ]] سندس دنيا بابت تصور تي دارومدار رکي ٿو. اهو تصور تخيل جي مدد سان ادراڪن کي اڳ ۾ موجود ذهني تصويرن سان ترتيب ڏيڻ جو نتيجو هوندو آهي. پياجيه هڪ ٻار جو مثال ڏئي ٿو، جيڪو رات جو ڳوٺ ۾ هلندي چوندو آهي ته چنڊ سندس پٺيان اچي رهيو آهي. اهڙيءَ ريت ادراڪن کي دنيا جي تصور سان هم آهنگ ڪيو ويندو آهي ته جيئن اهي بامعنيٰ بڻجن، ۽ ان عمل لاءِ تخيل ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Piaget |first=J. |title=The child's conception of the world |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1967 |location=London |translator-last1=Tomlinson |translator-first1=J. |translator-last2=Tomlinson |translator-first2=A.}}</ref> === دماغي سرگرمي === [[نيوڪورٽيڪس]] ۽ [[ٿيلامس]] تخيل سميت دماغ جي ٻين اهم ڪمن، جهڙوڪ [[شعور]] ۽ [[تجريدي سوچ]]، جي ضابطي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. تخيل دوران دماغ جا ڪيترائي نظام، جن ۾ [[جذبا]]، [[يادگيري]] ۽ [[سوچ]] شامل آهن، گڏجي ڪم ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Abraham |first=Anna |date=2016-10-06 |title=The imaginative mind |journal=Human Brain Mapping |volume=37 |issue=11 |pages=4197–4211 |doi=10.1002/hbm.23300 |pmid=27453527 |pmc=6867574 |issn=1065-9471}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hustvedt |first=Siri |date=January 2011 |title=Three Emotional Stories: Reflections on Memory, the Imagination, Narrative, and the Self |journal=Neuropsychoanalysis |volume=13 |issue=2 |pages=187–196 |doi=10.1080/15294145.2011.10773674 |issn=1529-4145}}</ref> [[بصري ذهني تصوير]] سان لاڳاپيل دماغي نيٽ ورڪ [[فرنٽل ڪورٽيڪس]] کان وٺي حسي علائقن تائين پکڙيل هوندو آهي ۽ [[ڊفالٽ موڊ نيٽورڪ]] سان به اوورليپ ڪندو آهي. اهو عمل گهڻي حد تائين حسي ادراڪ جي ڪمزور صورت وانگر ڪم ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Pearson |first=Joel |date=October 2019 |title=The human imagination: the cognitive neuroscience of visual mental imagery |url=https://www.nature.com/articles/s41583-019-0202-9 |journal=Nature Reviews Neuroscience |language=en |volume=20 |issue=10 |pages=624–634 |doi=10.1038/s41583-019-0202-9 |pmid=31384033 |issn=1471-003X|url-access=subscription }}</ref> هڪ [[فعالي مقناطيسي گونج تصويرنگ]] (fMRI) مطالعي ۾، شرڪت ڪندڙن کي پيچيده بصري شڪلين جو تصور ڪرڻ، انهن کي ذهني طور ٽڪرن ۾ ورهائڻ يا گڏيل شڪل ۾ ملائڻ لاءِ چيو ويو. ان دوران سندن دماغ جي [[آڪسيپيٽل لوب]]، [[فرنٽوپيريئٽل]]، [[پوسٽيرير پيريئٽل]]، [[پريڪيونيس]] ۽ [[ڊورسوليٽرل پري فرنٽل ڪورٽيڪس]] وارن علائقن ۾ سرگرمي ڏٺي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Schlegel |first1=Alexander |last2=Kohler |first2=Peter J. |last3=Fogelson |first3=Sergey V. |last4=Alexander |first4=Prescott |last5=Konuthula |first5=Dedeepya |last6=Tse |first6=Peter Ulric |date=16 September 2013 |title=Network structure and dynamics of the mental workspace |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=110 |issue=40 |pages=16277–16282 |bibcode=2013PNAS..11016277S |doi=10.1073/pnas.1311149110 |issn=0027-8424 |pmc=3791746 |pmid=24043842 |doi-access=free}}</ref> === ٻارن ۾ ادراڪي واڌ ويجهه === تخيل ٻارن جي ذهني، جذباتي ۽ سماجي [[ارتقائي نفسيات|واڌ ويجهه]] لاءِ انتهائي اهم آهي. ٻار اڪثر [[خيالي راند]] ۾ مشغول رهندا آهن، جتي هو [[ڪردار ادا ڪرڻ]]، شين کي علامتي طور استعمال ڪرڻ ۽ ٻين طريقن سان تصوراتي حالتون تخليق ڪري انهن کي عملي صورت ڏيندا آهن. اهڙي سرگرمي نون [[ادراڪ]]ي ڍانچن ۽ صلاحيتن جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڪندي آهي، ۽ [[ٻولي]]، سماجي لاڳاپن ۽ ٻين ماڻهن جي نقطهٔ نظر کي سمجهڻ جهڙين صلاحيتن کي هٿي ڏيندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Fink |first=Robert S. |date=December 1976 |title=Role of Imaginative Play in Cognitive Development |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.1976.39.3.895 |journal=Psychological Reports |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=895–906 |doi=10.2466/pr0.1976.39.3.895 |issn=0033-2941|url-access=subscription }}</ref> تخيل ابتدائي پڙهڻ جي صلاحيت جي ترقي ۾ پڻ مددگار آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ٻارن کي متن کي سمجهڻ، ان کي نون حالتن تي لاڳو ڪرڻ، ۽ [[ڪردار ادا ڪرڻ]] يا جسماني حرڪت ذريعي ان جي معنيٰ ڳولڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Nehal |first1=Mitasha |last2=Rule |first2=Peter N. |date=2018-06-27 |title=Imaginative play and reading development among Grade R learners in KwaZulu-Natal: An ethnographic case study |url=https://sajce.co.za/index.php/sajce/article/view/518 |journal=South African Journal of Childhood Education |volume=8 |issue=1 |doi=10.4102/sajce.v8i1.518 |issn=2223-7682|doi-access=free }}</ref> تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته [[خيالي راند]] [[جذباتي خود ضابطو]] جي ترقي سان لاڳاپيل آهي. جيڪي ٻار، خاص طور سنڀاليندڙن سان گڏ، اهڙين راندين ۾ حصو وٺندا آهن، انهن ۾ جذبات تي ضابطو رکڻ جون صلاحيتون وڌيڪ بهتر هونديون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Galyer |first1=Karma T. |last2=Evans |first2=Ian M. |date=January 2001 |title=Pretend Play and the Development of Emotion Regulation in Preschool Children |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0300443011660108 |journal=Early Child Development and Care |language=en |volume=166 |issue=1 |pages=93–108 |doi=10.1080/0300443011660108 |issn=0300-4430|url-access=subscription }}</ref> اهڙيءَ طرح [[خيالي راند]] [[انتظامي عملن]] (ايگزيڪيوٽو فنڪشنز) کي پڻ مضبوط ڪري ٿي، جيڪي جذباتي ۽ ادراڪي ٻنهي قسمن جي ضابطي سان لاڳاپيل آهن، ۽ گڏوگڏ [[سماج دوست روين]] جي واڌ ويجهه ۾ به مددگار ثابت ٿئي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Bauer |first1=Rebecca H. |last2=Gilpin |first2=Ansley T. |last3=Thibodeau-Nielsen |first3=Rachel B. |date=December 2021 |title=Executive functions and imaginative play: Exploring relations with prosocial behaviors using structural equation modeling |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2211949321000168 |journal=Trends in Neuroscience and Education |language=en |volume=25 |article-number=100165 |doi=10.1016/j.tine.2021.100165|pmid=34844695 |url-access=subscription }}</ref> === فيصلا سازي === تخيل [[فيصلا سازي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ماڻهن کي مختلف حالتن ۽ انهن جي ممڪن نتيجن جو ذهني جائزو وٺڻ جي قابل بڻائي ٿو. ان جي ذريعي ماڻهو پنهنجي چونڊن جا نتيجا اڳواٽ تصور ڪري، متبادل رستا پرکي، ۽ خطري جو اندازو لڳائي سگهن ٿا، بغير انهن حالتن کي عملي طور آزمائڻ جي. اهڙي صلاحيت [[مسئلو حل ڪرڻ]] کي بهتر بڻائي ٿي ۽ وڌيڪ ڄاڻ تي ٻڌل فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Nanay |first=Bence |date=February 2016 |title=The Role of Imagination in Decision-Making |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/mila.12097 |journal=Mind & Language |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=127–143 |doi=10.1111/mila.12097 |issn=0268-1064|url-access=subscription }}</ref> تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي ته مستقبل جي ممڪن نتيجن جو ذهني تصور ماڻهن ۾ وڌيڪ [[صبر]] پيدا ڪري سگهي ٿو. جڏهن شرڪت ڪندڙن کي فيصلا ڪرڻ کان اڳ مستقبل جي نتيجن جو تصور ڪرڻ لاءِ چيو ويو، ته انهن وڌيڪ صبر ۽ سوچي سمجهي چونڊون ڪيون.<ref>{{Cite journal |last1=Jenkins |first1=Adrianna C. |last2=Hsu |first2=Ming |date=July 2017 |title=Dissociable Contributions of Imagination and Willpower to the Malleability of Human Patience |journal=Psychological Science |language=en |volume=28 |issue=7 |pages=894–906 |doi=10.1177/0956797617698133 |issn=0956-7976 |pmc=5507764 |pmid=28504898}}</ref> === ذهني صحت === مختلف تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته تخيل [[ڀلائي]] ۽ [[ذهني صحت]] تي اثرانداز ٿئي ٿو. مقصد تي ٻڌل تخيل، جنهن ۾ ماڻهو پنهنجي ذاتي مقصدن کي حاصل ڪرڻ جو ذهني تصور ڪن ٿا، وڌيڪ ذهني سڪون ۽ گهٽ [[ڊپريشن]] سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Gamble |first1=Beau |last2=Tippett |first2=Lynette J. |last3=Moreau |first3=David |last4=Addis |first4=Donna Rose |date=July 2021 |title=The Futures We Want: How Goal-Directed Imagination Relates to Mental Health |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702620986096 |journal=Clinical Psychological Science |language=en |volume=9 |issue=4 |pages=732–751 |doi=10.1177/2167702620986096 |hdl=2292/65008 |issn=2167-7026|url-access=subscription }}</ref> ساڳيءَ طرح، مثبت نتيجن جو ذهني تصور ڪرڻ تي ٻڌل علاج [[اميد]] وڌائڻ، [[پريشاني]] ۽ منفي جذبات گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Murphy |first1=Susannah E. |last2=Clare O'Donoghue |first2=M. |last3=Drazich |first3=Erin H.S. |last4=Blackwell |first4=Simon E. |last5=Christina Nobre |first5=Anna |last6=Holmes |first6=Emily A. |date=November 2015 |title=Imagining a brighter future: The effect of positive imagery training on mood, prospective mental imagery and emotional bias in older adults |journal=Psychiatry Research |language=en |volume=230 |issue=1 |pages=36–43 |doi=10.1016/j.psychres.2015.07.059 |pmc=4593863 |pmid=26235478}}</ref> نفسياتي علاج ۾ تخيل جي هڪ مشهور ٽيڪنڪ [[تصويري ٻيهر ترتيب]] (اميجري ري اسڪرپٽنگ) آهي، جنهن ۾ ماڻهو تڪليف ڏيندڙ يادگيرين کي ذهن ۾ ٻيهر تخليق ڪري انهن کي وڌيڪ مثبت انجام سان بدلائيندا آهن، جنهن سان [[پريشاني]]، [[ڊپريشن]] ۽ [[صدمي کان پوءِ واري ذهني دٻاءُ جي بيماري]] (PTSD) جون علامتون گهٽجي سگهن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Arntz |first=Arnoud |date=April 2012 |title=Imagery Rescripting as a Therapeutic Technique: Review of Clinical Trials, Basic Studies, and Research Agenda |journal=Journal of Experimental Psychopathology |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.5127/jep.024211 |issn=2043-8087|url-access=subscription }}</ref> بهرحال، جيڪڏهن تخيل جو ضابطو نه رهي، ته اهو نفسياتي تڪليف جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو. تخيل جي عمل ۾ بگاڙ [[شيزوفرينيا]] جي دائري واريون بيماريون ۾ عام ڏٺو ويو آهي، جتي اهو ذاتي سڃاڻپ ۽ حقيقت جي ادراڪ ۾ تبديليون آڻي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Rasmussen |first1=Andreas Rosén |last2=Raballo |first2=Andrea |last3=Preti |first3=Antonio |last4=Sæbye |first4=Ditte |last5=Parnas |first5=Josef |date=2022-01-17 |title=Anomalies of Imagination, Self-Disorders, and Schizophrenia Spectrum Psychopathology: A Network Analysis |journal=Frontiers in Psychiatry |volume=12 |article-number=808009 |doi=10.3389/fpsyt.2021.808009 |doi-access=free |issn=1664-0640 |pmc=8801416 |pmid=35111092}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gozé |first1=Tudi |last2=Fazakas |first2=Istvan |date=2020 |title=Imagination and Self Disorders in Schizophrenia: A Review |journal=Psychopathology |language=en |volume=53 |issue=5–6 |pages=264–273 |doi=10.1159/000509488 |pmid=33059352 |issn=0254-4962}}</ref> اهڙيءَ طرح [[حد کان وڌيڪ خيالي خواب ڏسڻ]] (ميل ايڊاپٽنگ ڊي ڊريمنگ) به تخيل جي غير متوازن صورت آهي، جنهن ۾ ماڻهو انتهائي واضح ۽ لت جهڙي خيالي دنيا ۾ رهڻ لڳن ٿا. تحقيق مطابق اها حالت جذباتي ۽ روزمرهه جي ڪارڪردگي ۾ نمايان تڪليف سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Shanbhag |first1=Trusha |last2=Pothiyil |first2=Dan Isaac |date=November 2024 |title=A Cognitive Approach to Maladaptive Daydreaming |journal=Indian Journal of Psychological Medicine |language=en |volume=46 |issue=6 |pages=585–588 |doi=10.1177/02537176241236898 |issn=0253-7176 |pmc=11558703 |pmid=39545109}}</ref> ==ارتقائي نظريو== [[File:TheoryLargeFigures.png|thumb|600x600px|تخيل جي مختلف جزن جي نسلي ارتقا ۽ فردي واڌ ويجهه]] تخيل جي [[نسلي ارتقا]] آهستي آهستي ٿي. تخيل جي سڀ کان سادي صورت، يعني [[تيز اکين جي حرڪت واري ننڊ]] دوران [[خواب]] ڏسڻ، لڳ ڀڳ 14 ڪروڙ سال اڳ [[ٿڻائتا جانور|ٿڻائتن جانورن]] ۾ تيز اکين جي حرڪت واري ننڊ جي ارتقا سان پيدا ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Hobson |first1=J. Allan |date=1 October 2009 |title=REM sleep and dreaming: towards a theory of protoconsciousness |journal=Nature Reviews Neuroscience |volume=10 |issue=11 |pages=803–813 |doi=10.1038/nrn2716 |pmid=19794431 |s2cid=205505278}}</ref> لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ سال اڳ [[پرائيميٽ|پرائيميٽن]] ۾ [[پاسي وارو اڳيون پيشاني ڪورٽيڪس]] پيدا ٿيڻ سان اوچتي [[بصيرت]] جي صلاحيت وڌيڪ سڌري. لڳ ڀڳ 60 لک سال اڳ [[هومينن|هوميننن]] جي نسل جي [[چمپانزي|چمپانزين]] واري شاخ کان جدا ٿيڻ کان پوءِ تخيل جي صلاحيت ۾ وڌيڪ واڌ آئي. [[اڳئين پيشانيءَ وارو تجزيو]] لڳ ڀڳ 33 لک سال اڳ پيدا ٿيو، جڏهن هومينن [[موڊ هڪ جا پٿر جا اوزار]] ٺاهڻ شروع ڪيا.<ref>{{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |last2=Lewis |first2=Jason E. |last3=Feibel |first3=Craig S. |last4=Lepre |first4=Christopher J. |last5=Prat |first5=Sandrine |last6=Lenoble |first6=Arnaud |last7=Boës |first7=Xavier |last8=Quinn |first8=Rhonda L. |last9=Brenet |first9=Michel |last10=Arroyo |first10=Adrian |last11=Taylor |first11=Nicholas |last12=Clément |first12=Sophie |last13=Daver |first13=Guillaume |last14=Brugal |first14=Jean-Philip |last15=Leakey |first15=Louise |date=20 May 2015 |title=3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download |journal=Nature |volume=521 |issue=7552 |pages=310–315 |bibcode=2015Natur.521..310H |doi=10.1038/nature14464 |pmid=25993961 |s2cid=1207285 |last16=Mortlock |first16=Richard A. |last17=Wright |first17=James D. |last18=Lokorodi |first18=Sammy |last19=Kirwa |first19=Christopher |last20=Kent |first20=Dennis V. |last21=Roche |first21=Hélène}}</ref> لڳ ڀڳ 20 لک سال اڳ پٿر جي اوزارن واري ثقافت جو [[موڊ ٻه جا پٿر جا اوزار|موڊ ٻه]] تائين پهچڻ اڳئين پيشانيءَ واري تجزيي ۾ نمايان اڳڀرائيءَ جو اشارو ڏئي ٿو. تخيل جو سڀ کان ترقي يافته عصبي طريقو، يعني [[اڳئين پيشانيءَ واري ترڪيب]]، ممڪن آهي ته انسانن ۾ لڳ ڀڳ 70 هزار سال اڳ پيدا ٿيو هجي، جنهن سان جديد انساني رويو وجود ۾ آيو.<ref>{{cite journal |last1=Vyshedsky |first1=Andrey |year=2019 |title=Neuroscience of Imagination and Implications for Human Evolution |url=http://currentneurobiology.org/neurobiology/neuroscience-of-imagination-and-implications-for-humanevolution.pdf |journal=Current Neurobiology |volume=10 |issue=2 |pages=89–109 |issn=0975-9042 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531155035/http://currentneurobiology.org/neurobiology/neuroscience-of-imagination-and-implications-for-humanevolution.pdf |archive-date=2019-05-31}}</ref> جديد تخيل ڏانهن هن وڏي تبديليءَ کي قديم انسانن جي مطالعي ڪندڙ عالمن مختلف نالن سان بيان ڪيو آهي، جن ۾ '''ادراڪي انقلاب'''،<ref>{{Cite book |last=Harari |first=Yuval N. |url=https://archive.org/details/isbn_9780099590088 |title=Sapiens: a brief history of humankind |year=2014 |isbn=978-1-84655-824-5 |location=London |publisher=Harvill Secker |oclc=890244744 |url-access=registration}}</ref> '''مٿئين پراڻي پٿر واري دور جو انقلاب'''<ref>{{Cite journal |last=Bar-Yosef |first=Ofer |date=October 2002 |title=The Upper Paleolithic Revolution |journal=Annual Review of Anthropology |volume=31 |issue=1 |pages=363–393 |doi=10.1146/annurev.anthro.31.040402.085416 |issn=0084-6570}}</ref> ۽ '''وڏي اڳتي ٽپ''' شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Diamond |first=Jared M. |title=The third chimpanzee: the evolution and future of the human animal |publisher=HarperPerennial |year=2006 |isbn=0-06-084550-3 |location=New York |oclc=63839931}}</ref> == مصنوعي تصور == {{For|[[مصنوعي ذهانت]] ۾ تصور|پيداوار مصنوعي ذهانت}} [[عام مصنوعي ذهانت]] (AGI) جي هڪ ذيلي جزو طور '''مصنوعي تصور''' (''آرٽيفيشل اميجينيشن'') اهڙا حقيقي يا ممڪن [[افسانو|افسانوي]] نمونا تيار، نقل ۽ سهولت فراهم ڪري ٿو،<ref name="IMI_1">{{cite arXiv |eprint=2211.11602 |class=cs.LG |author1=Abramson, J. |author2=Ahuja, A |title=Improving Multimodal Interactive Agents with Reinforcement Learning from Human Feedback |date=21 November 2022 |author3=Carnevale, F. |page=26}}</ref> جن جي بنياد تي [[اڳڪٿي]]ون، [[ايجاد]]ون،<ref name="PDU">{{cite arXiv |eprint=2202.00728 |class=cs.LG |author1=Allen, K.R. |author2=Lopez-Guevara, T. |title=Physical Design using Differentiable Learned Simulators |date=1 February 2022 |author3=Stachenfeld, K. |author4=Sanchez-Gonzalez, A. |author5=Battaglia, P. |author6=Hamrick, J. |author7=Pfaff, T.}}</ref> يا شعوري تجربا پيدا ڪري سگهجن. هي اصطلاح [[مشين]]ن يا ڪمپيوٽري پروگرامن جي ان صلاحيت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جنهن وسيلي اهي انسانن جي ذهني ۽ تخليقي سرگرمين، جهڙوڪ [[تخليقڪاري]]، بصري ادراڪ، [[ڊجيٽل فن]]، [[مزاح]] ۽ [[طنز]] جي تقليد ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite news |date=2023-06-16 |title=How Generative AI Can Augment Human Creativity |url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity |access-date=2023-06-20 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012}}</ref> مصنوعي تصور جي تحقيق جا روايتي شعبا (مصنوعي) [[بصري نظام|بصري]]<ref name="VIR">{{cite book |author1=Thomee, B. |title=Proceedings of the 6th ACM international conference on Image and video retrieval |author2=Huiskes, M.J. |author3=Bakker, E. |author4=Lew, M.S. |date=July 2007 |publisher=ACM |isbn=978-1-59593-733-9 |pages=127–130 |chapter=Visual information retrieval using synthesized imagery |doi=10.1145/1282280.1282303 |access-date=19 December 2023 |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/abs/10.1145/1282280.1282303?download=true |s2cid=11199318}}</ref> ۽ [[سمعي]] تصور تي مشتمل آهن،<ref>''AUDIO CONTENT TRANSMISSION'' by Xavier Amatriain & Perfecto Herrera, {{cite web |title=Publications |url=http://www.iua.upf.es/mtg/publications/dafx2001-xamat.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070106033332/http://www.iua.upf.es/mtg/publications/dafx2001-xamat.pdf |archive-date=2007-01-06 |access-date=2007-12-22}}</ref> جيڪي خيالن، ذهني تصويرن ۽ [[تصور (خيال)|تصورن]] جي تشڪيل سان لاڳاپيل سڀني عملن کي شامل ڪن ٿا. هن شعبي ۾ مصنوعي بصري ياداشت، انساني [[جذبو|جذبن]] جي بنياد تي مواد جي نمونابندي ۽ فلٽرنگ، ۽ تعاملي ڳولا جهڙن موضوعن تي پڻ تحقيق جاري آهي.<ref>{{Cite journal |last=Oliva |first=Aude |year=2008 |title=Visual long-term memory has a massive storage capacity for object details |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=105 |issue=38 |pages=14325–14329 |bibcode=2008PNAS..10514325B |doi=10.1073/pnas.0803390105 |pmc=2533687 |pmid=18787113 |doi-access=free}}</ref> ان کان علاوه، اهو به اڀياس ڪيو پيو وڃي ته مصنوعي تصور مستقبل ۾ اهڙو [[خيالي دنيا|مصنوعي جهان]] ڪيئن تخليق ڪري سگهي ٿو، جيڪو ماڻهن لاءِ حقيقت کان عارضي فرار جو ذريعو بڻجي سگهي.<ref>''Hypertext and "the Hyperreal"'' by Stuart Moulthrop, [[ييل يونيورسٽي]] http://portal.acm.org/citation.cfm?doid=74224.74246</ref> مصنوعي تصور جو هڪ اهم ذيلي شعبو '''مصنوعي اخلاق''' آهي، جيڪو وڌندڙ ڌيان حاصل ڪري رهيو آهي. [[مصنوعي ذهانت]] کي مشينن جي غلطين يا فيصلن جي ذميواري طئي ڪرڻ<ref>{{Cite journal |last=Tigard |first=Daniel W. |date=2021-06-10 |title=Artificial Moral Responsibility: How We Can and Cannot Hold Machines Responsible |journal=Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics |volume=30 |issue=3 |pages=435–447 |doi=10.1017/s0963180120000985 |pmid=34109925 |issn=0963-1801}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Constantinescu |first1=Mihaela |last2=Vică |first2=Constantin |last3=Uszkai |first3=Radu |last4=Voinea |first4=Cristina |date=2022-04-12 |title=Blame It on the AI? On the Moral Responsibility of Artificial Moral Advisors |journal=Philosophy & Technology |volume=35 |issue=2 |article-number=35 |doi=10.1007/s13347-022-00529-z |issn=2210-5433}}</ref> ۽ اهڙيون مشينون تيار ڪرڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي ٿي، جيڪي عالمي سطح تي قبوليل اخلاقي اصولن تي عمل ڪن.<ref>{{Cite journal |last1=Allen |first1=Colin |last2=Varner |first2=Gary |last3=Zinser |first3=Jason |date=July 2000 |title=Prolegomena to any future artificial moral agent |journal=Journal of Experimental & Theoretical Artificial Intelligence |volume=12 |issue=3 |pages=251–261 |doi=10.1080/09528130050111428 |bibcode=2000JETAI..12..251A |issn=0952-813X}}</ref> تازي تحقيق ۾ اخلاقيات جي سخت تعريف تي ڀاڙڻ بدران [[مشين لرننگ]] جي طريقن سان مشينن کي انساني اخلاقي فيصلن جي تقليد ڪرڻ سيکاريو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Moser |first1=Christine |last2=den Hond |first2=Frank |last3=Lindebaum |first3=Dirk |date=March 2022 |title=Morality in the Age of Artificially Intelligent Algorithms |journal=Academy of Management Learning & Education |volume=21 |issue=1 |pages=139–155 |doi=10.5465/amle.2020.0287 |issn=1537-260X|hdl=1871.1/042dea52-f339-445e-932c-8a06c9a51c0a |hdl-access=free }}</ref><ref name=":34">{{Cite journal |last=Floridi |first=Luciano |date=2016-12-28 |title=Faultless responsibility: on the nature and allocation of moral responsibility for distributed moral actions |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=374 |issue=2083 |article-number=20160112 |doi=10.1098/rsta.2016.0112 |pmid=28336791 |bibcode=2016RSPTA.37460112F |issn=1364-503X}}</ref> هزارين ماڻهن جي اخلاقي فيصلن بابت ڊيٽا تي تربيت ڏنل اهڙا ماڊل عام طور تي وڏي پيماني تي قبوليل اخلاقي اصولن جي عڪاسي ڪري سگهن ٿا.<ref name=":34" /> === عملي استعمال === مصنوعي تصور جا عملي استعمال تيزيءَ سان وڌي رهيا آهن. مثال طور، ''ريلم آف ڊزاسٽر'' نالي نظام ۾ '''آئيزيئا'''Isaiah (اشعيا: ھڪ عبراني پيغمبر) نالي مصنوعي تصوراتي ماڊل استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو ممڪن آفتن جا منظرناما تيار ڪري انهن جي بنياد تي تجزيو ۽ منصوبابندي ۾ مدد فراهم ڪري ٿو. == اخلاقي تصور == '''اخلاقي تصور''' (''مورل اميجينيشن'') مان مراد عام طور اها ذهني صلاحيت آهي، جنهن وسيلي ماڻهو [[اخلاق]]ي سوالن ۽ ڏکيائين جا حل تصور ۽ ذهني منظرڪشي جي عمل ذريعي ڳولي سگهي ٿو. علمي ادب ۾ "اخلاقي تصور" جون مختلف وصفون پيش ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite book |last1=Freeman |first1=R. E. |title=The moral imagination of Patricia werhane: A festschrift |last2=Dmytriyev |first2=S. |last3=Wicks |first3=A. C. |publisher=Springer International Publishing |year=2018 |page=97}}</ref> فيلسوف [[مارڪ جانسن]] موجب، اخلاقي تصور "اها صلاحيت آهي، جنهن سان ماڻهو ڪنهن ڏنل صورتحال ۾ عمل ڪرڻ جي مختلف امڪانن کي تخليقي نموني پرکي سگهي ٿو ۽ ڪنهن خاص عمل مان پيدا ٿيندڙ امڪاني فائدي يا نقصان جو اڳواٽ تصور ڪري سگهي ٿو".<ref>{{cite book |last1=Johnson |first1=M. |title=Moral imagination |publisher=University of Chicago Press |year=1993 |location=Chicago |page=202}}</ref> هڪ مثال طور، [[اڊولف هٽلر]] تي قاتلاڻو حملو ڪندڙ [[ڪلاوس فون شٽائوفنبرگ]] بابت چيو ويو آهي ته هن (ٻين سببن سان گڏ) "اخلاقي تصور" جي عمل جي نتيجي ۾ [[نازي حڪومت]] جو تختو اونڌو ڪرڻ جو خطرو مول ورتو. هٽلر کي قتل ڪرڻ لاءِ سندس تياري رڳو پنهنجي ساٿين، ڪٽنب يا ان وقت جي دوستن سان همدردي جي ڪري نه هئي، پر هن ايندڙ نسلن ۽ انهن ماڻهن جي ممڪن تڪليفن بابت به سوچيو، جن کي هو ذاتي طور نه سڃاڻندو هو. ٻين لفظن ۾، اخلاقي تصور جي ذريعي هو اهڙن "مجرد" ماڻهن جي ڀلائي بابت به فڪرمند ٿيو، جهڙوڪ مستقبل جون جرمن نسلون، اهي ماڻهو جيڪي اڃا ڄاوا ئي نه هئا، يا اهي ماڻهو جيڪي سندس سڌي پهچ کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite journal |last1=Langhof |first1=J. G. |last2=Gueldenberg |first2=S. |year=2021 |title=Whom to serve? Exploring the moral dimension of servant leadership: Answers from operation Valkyrie |journal=Journal of Management History |volume=27 |issue=4 |pages=537–573 |doi=10.1108/jmh-09-2020-0056 |s2cid=238689370}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|فلسفو|نفسيات}} * {{annotated link|تخليقي منظرڪشي}} * {{annotated link|تخليقڪاري}} * {{annotated link|خيال آرائي (نفسيات)}} * {{annotated link|ذهني تصويرڪشي}} * {{annotated link|خيالي (نفسياتي تجزيو)}} * {{annotated link|خيالي (سماجيات)}} * {{annotated link|تصور جو دور}} * {{annotated link|تصوراتي واڌ}} * {{annotated link|سماجي تصور}} * {{annotated link|تلپا}} * {{annotated link|حقيقت نمائي}} == حوالا == {{Reflist|30em}} {{Wikiquote|imagination}} {{NIE Poster|year=1905|Imagination}} == وڌيڪ مطالعو == ;ڪتاب * Byrne, R. M. J. (2005). ''The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality.'' Cambridge, MA: MIT Press. * [https://unifi.academia.edu/PaoloFabiani Fabiani, Paolo. ''The Philosophy of the Imagination in Vico and Malebranche''. F.U.P. (Florence UP), Italian edition 2002, English edition 2009.] * Salazar, Noel B. (2010). ''[http://www.berghahnbooks.com/title.php?rowtag=SalazarEnvisioning Envisioning Eden: Mobilizing Imaginaries in Tourism and Beyond.]'' Oxford: Berghahn. * {{cite journal | last1 = Wilson | first1 = J. G. | year = 2016 | title = Sartre and the Imagination: Top Shelf Magazines | journal = Sexuality & Culture | volume = 20 | issue = 4 | pages = 775–784 | doi = 10.1007/s12119-016-9358-x | s2cid = 148101276 }} ;مقالا * Salazar, Noel B. (2020). [https://dx.doi.org/10.1177/1354067X20936927 ''On Imagination and Imaginaries, Mobility and Immobility: Seeing the Forest for the Trees.''] ''Culture & Psychology'' 1–10. * {{cite journal | last1 = Salazar | first1 = Noel B. | year = 2011 | title = The Power of Imagination in Transnational Mobilities | journal = Identities: Global Studies in Culture and Power | volume = 18 | issue = 6 | pages = 576–598 | doi = 10.1080/1070289X.2011.672859 | s2cid = 143420324 | url = https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/275464 }} * Watkins, Mary. ''Waking Dreams'' (Harper Colophon Books, 1976) ۽ ''Invisible Guests – The Development of Imaginal Dialogues'' (The Analytic Press, 1986). * Moss, Robert. ''The Three "Only" Things: Tapping the Power of Dreams, Coincidence, and Imagination'' (New World Library، 10 سيپٽمبر 2007). * {{EB1911|wstitle=Imagination|volume=14|pages=304–305}} تصور کي مرڪزي فلسفياتي تصور طور پيش ڪندڙ ٽن اهم فلسفين ۾ [[ڪينڊل والٽن]]، [[جان سالس]] ۽ [[رچرڊ ڪيرني]] شامل آهن. انهن بابت خاص طور هيٺيان ڪتاب ڏسو: * [[ڪينڊل والٽن]]، ''Mimesis as Make-Believe: On the Foundations of the Representational Arts.'' Harvard University Press، 1990. {{ISBN|0-674-57603-9}} * [[جان سالس]]، ''Force of Imagination: The Sense of the Elemental'' (2000) * [[جان سالس]]، ''Spacings – Of Reason and Imagination: In Texts of Kant, Fichte, Hegel'' (1987) * [[رچرڊ ڪيرني]]، ''The Wake of Imagination.'' University of Minnesota Press (1988). {{ISBN|0-8166-1714-7}} * [[رچرڊ ڪيرني]]، ''Poetics of Imagining: Modern to Post-modern.'' Fordham University Press (1998) == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Wiktionary-inline|imagination}} * {{Commons category-inline|Imagination|lcfirst=yes}} * {{In Our Time|Imagination|p00548lc|Imagination}} * [http://www.co-bw.com/BrainConciousness%20Update%20index.htm Imagination, Mental Imagery, Consciousness, and Cognition: Scientific, Philosophical and Historical Approaches] * [http://search.dmoz.org/cgi-bin/search?search=Two-Factor+Imagination+Scale&all=yes&cs=UTF-8&cat=Science/Social_Sciences/Psychology/Intelligence/Emotional_Intelligence/Online_Tests Two-Factor Imagination Scale] * {{cite web|title=The neuroscience of imagination|url=https://ed.ted.com/lessons/the-neuroscience-of-imagination-andrey-vyshedskiy|website=TED-Ed}} {{ذهني عمل}} {{اخلاقي خوبيون}} {{Authority control}} [[زمرو:تصور]] [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:ذهني عمل]] [[زمرو:ادراڪ]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لغت]] pw48n2auacrjdtku32cciaw743t6r62 0 37939 394246 158123 2026-07-14T16:01:43Z R. Henrik Nilsson 20030 [فائل :Early 20th century lever lock key by August Stenman AB Eskilstuna Sweden.jpg | thumb | 150px | چاٻي 394246 wikitext text/x-wiki [[فائل:Key.svg|thumb|150px|چاٻي]] [[فائل:Early 20th century lever lock key by August Stenman AB Eskilstuna Sweden.jpg|thumb|150px|چاٻي]] [[تالو|تالي]] کولڻ لاءِ ڪتب ايندڙ مخصوص اوزر کي '''چاٻي''' چيو ويندو آھي. چاٻيون مختلف ڌاتن ۽ مختلف شڪلين جون ھونديون آھن. ھڪ تالي جي ڄاٻي ٻي تالي کي نٿي لڳي سگھي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:تالو]] 6783ia62s4reoaqa911qkbuznshl7tk 0 38311 394486 100081 2026-07-15T08:35:40Z Intisar Ali 8681 /* */ 394486 wikitext text/x-wiki '''وچن مالھا'''. ھي ڪتاب حيدرآباد جي [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] 1908 يا 1907 ۾ قيصريه پريس حيدرآباد مان ڇپرايو. ڪتاب جا جملي صفحا 32 ۽ ڪاپيون 1000 ڇپرايون . ڪتاب جي قيمت 6 پايون رکي وئي. khbec78qr09trf22bj4ue700008npk4 0 39150 394260 104122 2026-07-14T16:57:56Z Intisar Ali 8681 /* */ 394260 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = مير ابوالمڪارم | native_name = | birth_name = مير ابوالمڪارم بن امير خان | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | resting_place = [[سيوستان]] | occupation = [[عالم]]، [[صوفي]]، [[شاعر]] | language = فارسي | notable_works = ''[[مثنوي]] سليمان ۽ بلقيس'' | father = [[امير خان]] | children = [[مير امير الدين خان]]، [[مير رضي الدين]] | pseudonym = شهود }} '''مير ابوالمڪارم''' امير خاني سيدن مان هڪ مشهور [[عالم]]، [[صوفي]] ۽ [[شاعر]] هو. هو [[امير خان]] جو فرزند هو، جيڪو 1114هه ۾ سنڌ جو نواب رهيو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ سندس ذڪر ملي ٿو.<ref>قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو<ref name="Qaleech" /> مير ابوالمڪارم اميري حيثيت هوندي به فقيرانه زندگي اختيار ڪئي ۽ پنهنجي زماني جي ڪامل درويشن ۾ شمار ٿيندو هو. هو علم ۽ فضل ۾ پڻ ممتاز هو ۽ فارسي شاعريءَ ۾ '''شهود''' تخلص استعمال ڪندو هو. سندس مشهور ادبي تصنيف ''[[مثنوي]] سليمان ۽ بلقيس'' آهي.<ref name="Qaleech" /> سندس وفات کان پوءِ کيس [[سيوستان]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Qaleech" /> مير ابوالمڪارم جي علمي روايت سندس خاندان ۾ جاري رهي. سندس فرزند [[مير امير الدين خان]] گهڻو وقت عالمن جي صحبت ۽ ڪتابن جي مطالعي ۾ گذاريندو هو. هن ''[[رشحات الضنون]]'' ۽ ''[[معلومة الآفاق]]'' نالي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن مان پهرين ڪتاب ۾ چوڏهن علمن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Qaleech" /> سندس ٻيو فرزند [[مير رضي الدين]] پڻ عالم، فاضل ۽ شاعر هو، جنهن '''فدائي''' تخلص اختيار ڪيو. سندس ديوان موجود آهي ۽ هو 1120هه ۾ وفات ڪري ويو.<ref name="Qaleech" /> مير رضي الدين جو فرزند [[مير حيدر الدين ابوتراب]] پڻ پنهنجي خاندان جي علمي ۽ روحاني روايت جو امين هو. هن '''ڪامل''' تخلص اختيار ڪيو ۽ پنهنجي علم، تقويٰ ۽ روحاني مرتبي سبب ڪامل انسان طور مشهور ٿيو. هن فارسي، هندي ۽ سنڌي ٻولين ۾ ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا. ''[[تحفته الڪرام]]'' جي مصنف [[مير علي شير قانع]] سندس شاگردن مان هو.<ref name="Qaleech">قديم سنڌ - ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. چوٿون ايڊيشن، 1999ع. سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == حوالا == {{حوالا}} pkitqbk6os9tnowjdbml3zcy2cd9csi 394261 394260 2026-07-14T16:59:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 394261 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = مير ابوالمڪارم | native_name = | birth_name = مير ابوالمڪارم بن امير خان | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | resting_place = [[سيوستان]] | occupation = [[عالم]]، [[صوفي]]، [[شاعر]] | language = فارسي | notable_works = ''[[مثنوي]] سليمان ۽ بلقيس'' | father = [[امير خان]] | children = [[مير امير الدين خان]]، [[مير رضي الدين]] | pseudonym = شهود }} '''مير ابوالمڪارم''' امير خاني سيدن مان هڪ مشهور [[عالم]]، [[صوفي]] ۽ [[شاعر]] هو. هو [[امير خان]] جو فرزند هو، جيڪو 1114هه ۾ سنڌ جو نواب رهيو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ سندس ذڪر ملي ٿو<ref name="Qaleech" />. مير ابوالمڪارم اميري حيثيت هوندي به فقيرانه زندگي اختيار ڪئي ۽ پنهنجي زماني جي ڪامل درويشن ۾ شمار ٿيندو هو. هو علم ۽ فضل ۾ پڻ ممتاز هو ۽ فارسي شاعريءَ ۾ '''شهود''' تخلص استعمال ڪندو هو. سندس مشهور ادبي تصنيف ''[[مثنوي]] سليمان ۽ بلقيس'' آهي.<ref name="Qaleech" /> سندس وفات کان پوءِ کيس [[سيوستان]] ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Qaleech" /> مير ابوالمڪارم جي علمي روايت سندس خاندان ۾ جاري رهي. سندس فرزند [[مير امير الدين خان]] گهڻو وقت عالمن جي صحبت ۽ ڪتابن جي مطالعي ۾ گذاريندو هو. هن ''[[رشحات الضنون]]'' ۽ ''[[معلومة الآفاق]]'' نالي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن مان پهرين ڪتاب ۾ چوڏهن علمن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Qaleech" /> سندس ٻيو فرزند [[مير رضي الدين]] پڻ عالم، فاضل ۽ شاعر هو، جنهن '''فدائي''' تخلص اختيار ڪيو. سندس ديوان موجود آهي ۽ هو 1120هه ۾ وفات ڪري ويو.<ref name="Qaleech" /> مير رضي الدين جو فرزند [[مير حيدر الدين ابوتراب]] پڻ پنهنجي خاندان جي علمي ۽ روحاني روايت جو امين هو. هن '''ڪامل''' تخلص اختيار ڪيو ۽ پنهنجي علم، تقويٰ ۽ روحاني مرتبي سبب ڪامل انسان طور مشهور ٿيو. هن فارسي، هندي ۽ سنڌي ٻولين ۾ ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا. ''[[تحفته الڪرام]]'' جي مصنف [[مير علي شير قانع]] سندس شاگردن مان هو.<ref name="Qaleech">قديم سنڌ - ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. چوٿون ايڊيشن، 1999ع. سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == حوالا == {{حوالا}} 2oxeqndps0nk1hmd3kokp3e3a1qomah 0 39549 394335 237873 2026-07-14T19:54:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 394335 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|چمبيليءَ جي جنس جو هڪ قسم}} {{Speciesbox |genus = Jasminum |species = auriculatum |authority = [[مارٽن وال (نباتياتدان)|وال]] }} '''جُوئي''' يا '''ٽانگر''' ('''''جيسمينم اوريڪيوليٽم''''') [[چمبيلي]] (''Jasminum'') جي جنس سان تعلق رکندڙ گلدار ٻوٽي جي هڪ قسم آهي، جيڪا [[زيتون خاندان]] (''Oleaceae'') خاندان ۾ شامل آهي. هي ٻوٽو [[ڀارت]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[ڀوٽان]] ۽ [[انڊمان ٻيٽ]]ن ۾ قدرتي طور ملي ٿو.<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:609352-1 Kew World Checklist of Selected Plant Families, ''Jasminum auriculatum'']</ref><ref>Vahl, Martin. 1794. ''Symbolae Botanicae''. 3:1.</ref> هن ٻوٽي جا اڇا ۽ انتهائي خوشبودار گل ٿيندا آهن، جن مان ضروري تيل (اسينشل آئل) حاصل ڪيو ويندو آهي. انهيءَ سبب هن جي ڀارت ۽ ٿائيلينڊ ۾ تجارتي پيماني تي پوک ڪئي ويندي آهي. ان جا گل سينگار، مذهبي رسمن ۽ مختلف ميلن ٽڪرن ۾ پڻ استعمال ٿيندا آهن. سنڌ ۾ هن قسم کي '''ٽانگر''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته هندستان جي ڪيترن علائقن ۾ اهو '''جُوئي''' جي نالي سان مشهور آهي. هي هڪ ول نما ٻوٽو آهي، جنهن جا پن دل جي شڪل جهڙا ۽ عام چمبيليءَ جي ڀيٽ ۾ وڏا ٿيندا آهن، جڏهن ته اڇا تارن جهڙا خوشبودار گل اڪثر بهار جي موسم، خاص ڪري اپريل مهيني ۾ ظاهر ٿيندا آهن. '''ٽانگر''' چمبيليءَ جي قسم کي هندستاني ماڻهو جُوئي چوندا آهن. هن جا پن وڏيرڙا دل جي شڪل جهڙا ٿا ٿين. هي بہ تارن جهڙا اڇا ۽ سرها گل ڪري ٿو، جي اڪثر اپريل ۾ ظاهر ٿيندا آهن.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ ايڊيشن:1960ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} 74ib901yl6vkxqe0duzqaa8894j637p 394336 394335 2026-07-14T19:59:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 394336 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|چمبيليءَ جي جنس جو هڪ قسم}} {{speciesbox |image = Jasminum auriculatum (Juhi) in Talakona forest, AP W IMG 8323.jpg |genus = چنبيلي |species = اوريڪيوليٽم |authority = [[مارٽن واھل (نباتاتدان)|واھل]] }} [[File:Rain drops on jasmine bud by smartphone.jpg|thumb|چنبيلي جي گل تي برساتي ڦڙا]] {{Speciesbox |genus = جيسمينم |species = اوريڪيوليٽم |authority = [[مارٽن وال (نباتياتدان)|وال]] }} '''جُوئي''' يا '''ٽانگر''' ('''''جيسمينم اوريڪيوليٽم''''') [[چمبيلي]] (''Jasminum'') جي جنس سان تعلق رکندڙ گلدار ٻوٽي جي هڪ قسم آهي، جيڪا [[زيتون خاندان]] (''Oleaceae'') خاندان ۾ شامل آهي. هي ٻوٽو [[ڀارت]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[ڀوٽان]] ۽ [[انڊمان ٻيٽ]]ن ۾ قدرتي طور ملي ٿو.<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:609352-1 Kew World Checklist of Selected Plant Families, ''Jasminum auriculatum'']</ref><ref>Vahl, Martin. 1794. ''Symbolae Botanicae''. 3:1.</ref> هن ٻوٽي جا اڇا ۽ انتهائي خوشبودار گل ٿيندا آهن، جن مان ضروري تيل (اسينشل آئل) حاصل ڪيو ويندو آهي. انهيءَ سبب هن جي ڀارت ۽ ٿائيلينڊ ۾ تجارتي پيماني تي پوک ڪئي ويندي آهي. ان جا گل سينگار، مذهبي رسمن ۽ مختلف ميلن ٽڪرن ۾ پڻ استعمال ٿيندا آهن. سنڌ ۾ هن قسم کي '''ٽانگر''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته هندستان جي ڪيترن علائقن ۾ اهو '''جُوئي''' جي نالي سان مشهور آهي. هي هڪ ول نما ٻوٽو آهي، جنهن جا پن دل جي شڪل جهڙا ۽ عام چمبيليءَ جي ڀيٽ ۾ وڏا ٿيندا آهن، جڏهن ته اڇا تارن جهڙا خوشبودار گل اڪثر بهار جي موسم، خاص ڪري اپريل مهيني ۾ ظاهر ٿيندا آهن. '''ٽانگر''' چمبيليءَ جي قسم کي هندستاني ماڻهو جُوئي چوندا آهن. هن جا پن وڏيرڙا دل جي شڪل جهڙا ٿا ٿين. هي بہ تارن جهڙا اڇا ۽ سرها گل ڪري ٿو، جي اڪثر اپريل ۾ ظاهر ٿيندا آهن.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ ايڊيشن:1960ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} 2r48ul77j0o9uj5wex3icgbo53o0lg3 394337 394336 2026-07-14T20:18:14Z Intisar Ali 8681 /* */ 394337 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|چمبيليءَ جي جنس جو هڪ قسم}} [[File:Rain drops on jasmine bud by smartphone.jpg|thumb|چنبيلي جي گل تي برساتي ڦڙا]] {{Speciesbox |genus = جيسمينم (چنبيلي) |species = اوريڪيوليٽم |authority = [[مارٽن وال (نباتياتدان)|وال]] }} '''جُوئي''' يا '''ٽانگر''' ('''''جيسمينم اوريڪيوليٽم''''') [[چمبيلي]] (''Jasminum'') جي جنس سان تعلق رکندڙ گلدار ٻوٽي جي هڪ قسم آهي، جيڪا [[زيتون خاندان]] (''Oleaceae'') خاندان ۾ شامل آهي. هي ٻوٽو [[ڀارت]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[ڀوٽان]] ۽ [[انڊمان ٻيٽ]]ن ۾ قدرتي طور ملي ٿو.<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:609352-1 Kew World Checklist of Selected Plant Families, ''Jasminum auriculatum'']</ref><ref>Vahl, Martin. 1794. ''Symbolae Botanicae''. 3:1.</ref> هن ٻوٽي جا اڇا ۽ انتهائي خوشبودار گل ٿيندا آهن، جن مان ضروري تيل (اسينشل آئل) حاصل ڪيو ويندو آهي. انهيءَ سبب هن جي ڀارت ۽ ٿائيلينڊ ۾ تجارتي پيماني تي پوک ڪئي ويندي آهي. ان جا گل سينگار، مذهبي رسمن ۽ مختلف ميلن ٽڪرن ۾ پڻ استعمال ٿيندا آهن. سنڌ ۾ هن قسم کي '''ٽانگر''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته هندستان جي ڪيترن علائقن ۾ اهو '''جُوئي''' جي نالي سان مشهور آهي. هي هڪ ول نما ٻوٽو آهي، جنهن جا پن دل جي شڪل جهڙا ۽ عام چمبيليءَ جي ڀيٽ ۾ وڏا ٿيندا آهن، جڏهن ته اڇا تارن جهڙا خوشبودار گل اڪثر بهار جي موسم، خاص ڪري اپريل مهيني ۾ ظاهر ٿيندا آهن. '''ٽانگر''' چمبيليءَ جي قسم کي هندستاني ماڻهو جُوئي چوندا آهن. هن جا پن وڏيرڙا دل جي شڪل جهڙا ٿا ٿين. هي بہ تارن جهڙا اڇا ۽ سرها گل ڪري ٿو، جي اڪثر اپريل ۾ ظاهر ٿيندا آهن.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ ايڊيشن:1960ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} 9zlh927s64og7piv58tn6lho6mhv9ra 394338 394337 2026-07-14T20:29:00Z Intisar Ali 8681 /* */ 394338 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|چمبيليءَ جي جنس جو هڪ قسم}} [[File:Rain drops on jasmine bud by smartphone.jpg|thumb|چنبيلي جي گل تي برساتي ڦڙا]] {{speciesbox |image = Jasminum auriculatum (Juhi) in Talakona forest, AP W IMG 8323.jpg |genus = Jasminum |species = auriculatum |authority = [[Martin Vahl (botanist)|Vahl]] }} '''جُوئي''' يا '''ٽانگر''' ('''''جيسمينم اوريڪيوليٽم''''') [[چمبيلي]] (''Jasminum'') جي جنس سان تعلق رکندڙ گلدار ٻوٽي جي هڪ قسم آهي، جيڪا [[زيتون خاندان]] (''Oleaceae'') خاندان ۾ شامل آهي. هي ٻوٽو [[ڀارت]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[ڀوٽان]] ۽ [[انڊمان ٻيٽ]]ن ۾ قدرتي طور ملي ٿو.<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:609352-1 Kew World Checklist of Selected Plant Families, ''Jasminum auriculatum'']</ref><ref>Vahl, Martin. 1794. ''Symbolae Botanicae''. 3:1.</ref> هن ٻوٽي جا اڇا ۽ انتهائي خوشبودار گل ٿيندا آهن، جن مان ضروري تيل (اسينشل آئل) حاصل ڪيو ويندو آهي. انهيءَ سبب هن جي ڀارت ۽ ٿائيلينڊ ۾ تجارتي پيماني تي پوک ڪئي ويندي آهي. ان جا گل سينگار، مذهبي رسمن ۽ مختلف ميلن ٽڪرن ۾ پڻ استعمال ٿيندا آهن. سنڌ ۾ هن قسم کي '''ٽانگر''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته هندستان جي ڪيترن علائقن ۾ اهو '''جُوئي''' جي نالي سان مشهور آهي. هي هڪ ول نما ٻوٽو آهي، جنهن جا پن دل جي شڪل جهڙا ۽ عام چمبيليءَ جي ڀيٽ ۾ وڏا ٿيندا آهن، جڏهن ته اڇا تارن جهڙا خوشبودار گل اڪثر بهار جي موسم، خاص ڪري اپريل مهيني ۾ ظاهر ٿيندا آهن. '''ٽانگر''' چمبيليءَ جي قسم کي هندستاني ماڻهو جُوئي چوندا آهن. هن جا پن وڏيرڙا دل جي شڪل جهڙا ٿا ٿين. هي بہ تارن جهڙا اڇا ۽ سرها گل ڪري ٿو، جي اڪثر اپريل ۾ ظاهر ٿيندا آهن.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ ايڊيشن:1960ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} bukmr9dkmne4cev5qxbyeg44drv6k8h 394351 394338 2026-07-14T20:41:55Z Intisar Ali 8681 /* */ 394351 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|چمبيليءَ جي جنس جو هڪ قسم}} [[File:Rain drops on jasmine bud by smartphone.jpg|thumb|چنبيلي جي گل تي برساتي ڦڙا]] {{speciesbox |image = Jasminum auriculatum (Juhi) in Talakona forest, AP W IMG 8323.jpg |genus = Jasminum |species = auriculatum |authority = [[Martin Vahl (botanist)|Vahl]] }} '''جُوئي''' يا '''ٽانگر''' ('''''جيسمينم اوريڪيوليٽم''''') [[چمبيلي]] (''Jasminum'') جي جنس سان تعلق رکندڙ گلدار ٻوٽي جي هڪ قسم آهي، جيڪا [[زيتون خاندان]] (''Oleaceae'') خاندان ۾ شامل آهي. هي ٻوٽو [[ڀارت]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[ڀوٽان]] ۽ [[انڊمان ٻيٽ]]ن ۾ قدرتي طور ملي ٿو.<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:609352-1 Kew World Checklist of Selected Plant Families, ''Jasminum auriculatum'']</ref><ref>Vahl, Martin. 1794. ''Symbolae Botanicae''. 3:1.</ref> هن ٻوٽي جا اڇا ۽ انتهائي خوشبودار گل ٿيندا آهن، جن مان ضروري تيل (اسينشل آئل) حاصل ڪيو ويندو آهي. انهيءَ سبب هن جي ڀارت ۽ ٿائيلينڊ ۾ تجارتي پيماني تي پوک ڪئي ويندي آهي. ان جا گل سينگار، مذهبي رسمن ۽ مختلف ميلن ٽڪرن ۾ پڻ استعمال ٿيندا آهن. سنڌ ۾ هن قسم کي '''ٽانگر''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته هندستان جي ڪيترن علائقن ۾ اهو '''جُوئي''' جي نالي سان مشهور آهي. هي هڪ ول نما ٻوٽو آهي، جنهن جا پن دل جي شڪل جهڙا ۽ عام چمبيليءَ جي ڀيٽ ۾ وڏا ٿيندا آهن، جڏهن ته اڇا تارن جهڙا خوشبودار گل اڪثر بهار جي موسم، خاص ڪري اپريل مهيني ۾ ظاهر ٿيندا آهن. '''ٽانگر''' چمبيليءَ جي قسم کي هندستاني ماڻهو جُوئي چوندا آهن. هن جا پن وڏيرڙا دل جي شڪل جهڙا ٿا ٿين. هي بہ تارن جهڙا اڇا ۽ سرها گل ڪري ٿو، جي اڪثر اپريل ۾ ظاهر ٿيندا آهن.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ ايڊيشن:1960ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> ==اشتقاق== '''''جيسمينم''''' (''Jasminum'') عربي لفظ '''ياسمين''' (''yasemin'') جي لاطيني صورت آهي، جيڪو خوشبودار گلن وارن ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="gledhill">Gledhill, David (2008). ''The Names of Plants''. Cambridge University Press. {{ISBN|9780521866453}} (hardback), {{ISBN|9780521685535}} (paperback). p. 220.</ref> ==حوالا== {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q623492}} [[زمرو:جيسمينم|اوريڪيوليٽم]] [[زمرو:1794ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] [[زمرو:برصغير جي نباتات]] [[زمرو:مارٽن وال جي نالي سان منسوب ٽيڪسا]] {{Oleaceae-stub}} == حوالا == {{حوالا}} jq462li9f7ziwfnp5vsyz8h8myfwqq0 0 39630 394352 255366 2026-07-14T20:47:27Z Intisar Ali 8681 /* */ 394352 wikitext text/x-wiki روايتي طب موجب '''جد وار''' جو مزاج گرم ۽ خشڪ (ٽئين درجي) بيان ڪيو ويو آهي. طب جعفري جي مطابق ان جو عربي نالو '''زد وار'''، فارسي نالو '''ماه پروين''' ۽ هندي ۾ '''نربسي'''، '''انتلم'''، '''بارهي''' ۽ '''ساطريوس''' وغيره ٻڌايا وڃن ٿا.<ref>ڪتاب: ''فرهنگ جعفري''؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.</ref> روايتي بيانن موجب جد وار جي پاڙ ڪاري رنگ جي هوندي آهي ۽ ان ۾ نر ڳنڍيءَ جهڙيون ڳنڍيون ٿينديون آهن.<ref name="FarhangJafari" /> روايتي طب ۾ ان کي دل، دماغ ۽ ٻين رئيس عضون لاءِ مقوي سمجهيو ويو آهي. ان بابت اهو پڻ ذڪر ملي ٿو ته فالج، لقوي، جلندر، يرقان، ٻرهل، مرگهي، مٿي جي سور ۽ پاسي جي سور جهڙين حالتن ۾ استعمال ڪيو ويندو هو. ان کان سواءِ بک وڌائڻ، پيشاب جاري ڪرڻ، گردن ۽ مثاني کي تقويت ڏيڻ ۽ ڪجهه زهرن جي ترياق طور پڻ ان جو ذڪر ڪيو ويو آهي. روايتي طور ان کي گهي ۾ ملائي سور ۽ سخت سوڄ تي ظاهري طور لڳائڻ جو پڻ بيان ملي ٿو.<ref name="FarhangJafari">ڪتاب: ''فرهنگ جعفري''؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.</ref> روايتي طب موجب جد وار جي وڌيڪ مقدار آنڊن لاءِ نقصانڪار سمجهي ويندي آهي. ان جي مصلح طور ڌاڻا ۽ ڪتيلو، جڏهن ته متبادل طور ڪپور ڪچڙي جو ذڪر ڪيو ويو آهي. روايتي مقدارِ استعمال چار رتي کان هڪ ماسي تائين بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="FarhangJafari" /> == حوالا == {{حوالا}} j3jo879qyzkk0s2dwaq146b8910qjw5 0 39788 394435 266794 2026-07-15T06:17:01Z Intisar Ali 8681 /* */ 394435 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ مادو}} [[فائل:Handmade soap cropped and simplified.jpg|thumb|upright=1.2|هٿ سان تيار ڪيل صابڻ جي ٽڪي]] [[فائل:Sodium stearate v2.svg|thumb|upright=1.4|[[سوڊيم اسٽيئريٽ]] جي ڪيميائي بناوت، جيڪا صابڻ جي ٽڪين ۾ عام جزو هوندي آهي]] [[فائل:Action of soap on oil.ogv|thumb|upright=1|تيل تي صابڻ جي [[ايمَلشن|ايمَلشن ٺاهڻ]] واري عمل جو ڏيک]] '''صابڻ''' (عربي: صابون، فارسي: صابن، ھندي/اردو: صابون، سقونيا، حنين ۽ سوپ) [[چرٻيدار تيزاب]] (Fatty acid) يا ڪڏهن ٻين [[ڪاربوڪسائلي تيزاب]]ن جي [[لوڻ (ڪيميا)|لوڻ]] کي چيو ويندو آهي، جيڪو صفائي، ڌوئڻ، سڻڀ ڏيڻ ۽ ٻين ڪيترن صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{GoldBookRef |title=Soap |file=S05721 |accessdate=9 August 2010}}</ref> گهريلو استعمال ۾، خاص طور ''ٽوائليٽ صابڻ''، [[سطحي فعال مادو|سطحي فعال مادا]] (سرفيڪٽنٽس) هوندا آهن، جيڪي هٿ، جسم، ڪپڙا ۽ گهر جي ٻين شين جي صفائي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. صنعتي شعبي ۾ صابڻ کي [[گاڙهو ڪندڙ مادو]]، ڪجهه [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائي ڏيندڙن]] (لبريڪنٽس) جو جزو، [[ايمَلسيفاير]] ۽ [[ڪيٽالسٽ]] طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. صابڻ عام طور تي چرٻين يا تيلن کي ڪنهن [[الڪلي]] (بيس) سان ملائي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن عمل کي [[صابڻ سازي]] (Saponification) چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=What's The Difference Between Soap and Detergent|publisher=cleancult.com|url=https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|access-date=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218165118/https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|url-status=live}}</ref> انسان هزارين سالن کان صابڻ يا صابڻ جهڙا مادا استعمال ڪندو اچي ٿو. قديم [[بابل]] ۾ لڳ ڀڳ 2800 ق.م. ڌاري صابڻ جهڙا مادا تيار ٿيڻ جا آثار مليا آهن، جيڪي صابڻ جي تياري بابت سڀ کان قديم ڄاتل شاهدين مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |isbn=978-0-7514-0479-1 |editor=Hilda Butler |edition=10th |location=Dordrecht |page=453 |chapter=Soap |quote=The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820150103/https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-date=2016-08-20 |url-status=live}}</ref> [[File:Soap.jpeg|thumb|صابڻ]] ==طب== '''خاصيت''': هن جو مرهم بادفرنگ، آتشڪ، ناسورن جي ڦٽن ۽ زائد گوشت وارن ڦٽن کي فائدو ڪري ٿو. حمل واري عورت کائي يا ان جو شافو ڪري رکي تہ ٻار ڪري پوندو. حيض جاري ڪري ٿو. آنڊن جا ڪيڙا ماري ٿو. هن جو شافو ننڍڙن ٻارن کي قبضيت ۽ سدن ڪڍڻ لاءِ حقني جي صورت ۾ ڪمائتو آهي. زهر قاتل آهي.<ref>ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} qb43w84vhmwokj4dki44vz6a2jn21fo 394436 394435 2026-07-15T06:20:26Z Intisar Ali 8681 /* */ 394436 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ مادو}} [[فائل:Handmade soap cropped and simplified.jpg|thumb|upright=1.2|هٿ سان تيار ڪيل صابڻ جي ٽڪي]] [[فائل:Sodium stearate v2.svg|thumb|upright=1.4|[[سوڊيم اسٽيئريٽ]] جي ڪيميائي بناوت، جيڪا صابڻ جي ٽڪين ۾ عام جزو هوندي آهي]] [[فائل:Action of soap on oil.ogv|thumb|upright=1|تيل تي صابڻ جي [[ايمَلشن|ايمَلشن ٺاهڻ]] واري عمل جو ڏيک]] '''صابڻ''' (عربي: صابون، فارسي: صابن، ھندي/اردو: صابون، سقونيا، حنين ۽ سوپ) [[چرٻيدار تيزاب]] (Fatty acid) يا ڪڏهن ٻين [[ڪاربوڪسائلي تيزاب]]ن جي [[لوڻ (ڪيميا)|لوڻ]] کي چيو ويندو آهي، جيڪو صفائي، ڌوئڻ، سڻڀ ڏيڻ ۽ ٻين ڪيترن صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{GoldBookRef |title=Soap |file=S05721 |accessdate=9 August 2010}}</ref> گهريلو استعمال ۾، خاص طور ''ٽوائليٽ صابڻ''، [[سطحي فعال مادو|سطحي فعال مادا]] (سرفيڪٽنٽس) هوندا آهن، جيڪي هٿ، جسم، ڪپڙا ۽ گهر جي ٻين شين جي صفائي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. صنعتي شعبي ۾ صابڻ کي [[گاڙهو ڪندڙ مادو]]، ڪجهه [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائي ڏيندڙن]] (لبريڪنٽس) جو جزو، [[ايمَلسيفاير]] ۽ [[ڪيٽالسٽ]] طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. صابڻ عام طور تي چرٻين يا تيلن کي ڪنهن [[الڪلي]] (بيس) سان ملائي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن عمل کي [[صابڻ سازي]] (Saponification) چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=What's The Difference Between Soap and Detergent|publisher=cleancult.com|url=https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|access-date=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218165118/https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|url-status=live}}</ref> انسان هزارين سالن کان صابڻ يا صابڻ جهڙا مادا استعمال ڪندو اچي ٿو. قديم [[بابل]] ۾ لڳ ڀڳ 2800 ق.م. ڌاري صابڻ جهڙا مادا تيار ٿيڻ جا آثار مليا آهن، جيڪي صابڻ جي تياري بابت سڀ کان قديم ڄاتل شاهدين مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |isbn=978-0-7514-0479-1 |editor=Hilda Butler |edition=10th |location=Dordrecht |page=453 |chapter=Soap |quote=The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820150103/https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-date=2016-08-20 |url-status=live}}</ref> [[File:Soap.jpeg|thumb|صابڻ]] == قسم == [[فائل:Decorative Soaps.jpg|thumb|right|هوٽلن ۾ عام طور رکيل سينگاريل صابڻ جون ٽڪيون]] === ٽوائليٽ صابڻ === [[فائل:Micelle.svg|thumb|upright=1|[[ميسيل]] جي بناوت؛ صابڻ جي ماليڪيولن جي گڏجڻ سان ٺهندڙ ننڍڙي گولي نما بناوت، جنهن جو ٻاهريون حصو پاڻي سان ۽ اندريون حصو چرٻيءَ سان لاڳاپو رکي ٿو.]] گهريلو استعمال ۾ ''صابڻ'' مان عام طور مراد '''ٽوائليٽ صابڻ''' هوندو آهي، جيڪو جسم، هٿن ۽ گهر جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽوائليٽ صابڻ چرٻيدار تيزابن جا لوڻ هوندا آهن، جن جو عام ڪيميائي فارمولو (RCO<sub>2</sub><sup>−</sup>)M<sup>+</sup> هوندو آهي، جتي M عام طور [[سوڊيم]] (Na) يا [[پوٽاشيم]] (K) هوندو آهي.<ref name="UllSoap">{{cite encyclopedia |author=Klaus Schumann |author2=Kurt Siekmann |chapter=Soaps |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a24_247 |isbn=978-3527306732}}</ref> صفائي دوران صابڻ مٽي، چرٻي ۽ ٻين گندگين کي پاڻيءَ ۾ حل ٿيڻ جهڙو بڻائي ڇڏيندو آهي. صابڻ جا ماليڪيول گڏجي '''[[ميسيل]]''' (Micelle) نالي ننڍڙيون گولي نما بناوتون ٺاهيندا آهن. انهن جو ٻاهريون حصو پاڻي ڏانهن مائل (هائيڊروفلڪ) ۽ اندريون حصو چرٻي ڏانهن مائل (ليپو فلڪ) هوندو آهي، جنهن سبب چرٻي ۽ تيل ميسيل جي اندر ڦاسي پاڻيءَ سان ڌوپي نڪري ويندا آهن. هٿ ڌوئڻ دوران صابڻ [[جراثيم]]ن جي لپيڊ جھلي کي ٽوڙي ۽ انهن جي پروٽينن کي غيرفعال ڪري ڪيترن ئي خرد حياتين کي ختم ڪري ڇڏيندو آهي، جڏهن ته تيل ۽ چرٻي کي [[ايمَلشن]] جي صورت ۾ پاڻي سان گڏ وهائي ڇڏيندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jabr |first=Ferris |date=2020-03-13 |title=Why soap works |url=https://medicine.yale.edu/news-article/why-soap-works/ |website=Yale School of Medicine}}</ref><ref>{{Cite web |title=Getting back to chemistry basics: How simple soap saves lives |url=https://news.emory.edu/stories/2020/03/esc_soap_saves_lives/campus.html |website=Emory University}}</ref><ref>{{Cite web |author=Donavyn Coffey |date=2022-06-18 |title=How does soap kill germs? |url=https://www.livescience.com/how-soap-kills-germs |website=Live Science}}</ref> [[سخت پاڻي]] (Hard water) ۾ صابڻ آسانيءَ سان جهڳ پيدا نه ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪيلشيم ۽ ميگنيشيم جي لوڻن سان ملي [[صابڻ جي تهه]] (سوپ اسڪم) ٺاهي ڇڏيندو آهي، جنهن سان صفائيءَ جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{cite book |last1=Holman |first1=John S. |last2=Stone |first2=Phil |title=Chemistry |publisher=Nelson Thornes |year=2001 |page=174 |isbn=9780748762392}}</ref> === غير ٽوائليٽ صابڻ === '''ڌاتي صابڻ''' (ميٽالڪ سوپ) صنعتي استعمال ۾ وڏي اهميت رکن ٿا ۽ گهڻين [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (گريز) ۽ گاڙها ڪندڙ مرڪبن جو بنيادي جزو هوندا آهن.<ref name="UllSoap" /> [[ليٿيم اسٽيئريٽ]] انهن مان هڪ اهم مثال آهي. عام طور چکنائيون [[ڪيلشيم اسٽيئريٽ|ڪيلشيم]] يا [[ليٿيم اسٽيئريٽ|ليٿيم]] صابڻ ۽ [[معدني تيل]] جي ايمَلشن تي ٻڌل هونديون آهن. [[ايلومينيم]]، [[سوڊيم]] ۽ ٻين ڌاتن جا صابڻ به تيلن جي [[لزوجت]] (وسڪوسٽي) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. قديم دور ۾ [[زيتون جو تيل]] ۽ [[چونو]] ملائي چکنائي تيار ڪئي ويندي هئي، جنهن سان ڪيلشيم صابڻ ٺهندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |author=Thorsten Bartels |display-authors=etal |chapter=Lubricants and Lubrication |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a15_423 |isbn=978-3527306732}}</ref> ڌاتي صابڻ جديد [[تيل وارا رنگ|تيلن وارن رنگن]] ۾ به شامل ڪيا ويندا آهن، جتي اهي رنگ جي وهڪري ۽ گاڙهاڻ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://cool.conservation-us.org/waac/wn/wn23/wn23-3/wn23-304.html |title=A Brief History of Aluminum Stearate as a Component of Paint |last=Tumosa |first=Charles S. |date=2001-09-01}}</ref> اهي چرٻيدار تيزابن کي ڌاتي آڪسائيڊن سان غيرجانبدار (Neutralize) ڪري تيار ڪيا ويندا آهن: :<math>2RCO_2H + CaO \rightarrow (RCO_2)_2Ca + H_2O</math> ڪڏهن ڌاتن جي بدران حياتياتي الڪلي جهڙوڪ [[امونيم]] به استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور '''[[امونيم نونانوئيٽ]]''' امونيم تي ٻڌل صابڻ آهي، جيڪو [[جڙي ٻوٽين کي ناس ڪندڙ دوا]] (ھربيسائيڊ) طور ڪم اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www3.epa.gov/pesticides/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-031802_01-Nov-06.pdf |title=Ammonium nonanoate Fact Sheet |publisher=United States Environmental Protection Agency |date=21 September 2006}}</ref> غير ٽوائليٽ صابڻن جي هڪ ٻي قسم '''رال صابڻ''' (ريزن سوپ) آهي، جيڪا [[ڪاغذ سازي]] جي صنعت ۾ وڻن جي رال کي الڪلي سان عمل ڪرائي تيار ڪئي ويندي آهي. انهن جو اهم جزو [[ابيئٽڪ تيزاب]] (Abietic acid) جو سوڊيم لوڻ هوندو آهي، جيڪو خاص طور [[ايمَلسيفاير]] طور استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a23_073 |chapter=Resins, Natural |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2000 |last1=Fiebach |first1=Klemens |last2=Grimm |first2=Dieter}}</ref> ==طب== '''خاصيت''': هن جو مرهم بادفرنگ، آتشڪ، ناسورن جي ڦٽن ۽ زائد گوشت وارن ڦٽن کي فائدو ڪري ٿو. حمل واري عورت کائي يا ان جو شافو ڪري رکي تہ ٻار ڪري پوندو. حيض جاري ڪري ٿو. آنڊن جا ڪيڙا ماري ٿو. هن جو شافو ننڍڙن ٻارن کي قبضيت ۽ سدن ڪڍڻ لاءِ حقني جي صورت ۾ ڪمائتو آهي. زهر قاتل آهي.<ref>ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} gtk2mra9bcu8cb42ieso03lk0mp2vrn 394437 394436 2026-07-15T06:21:36Z Intisar Ali 8681 394437 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ مادو}} [[فائل:Handmade soap cropped and simplified.jpg|thumb|upright=1.2|هٿ سان تيار ڪيل صابڻ جي ٽڪي]] [[فائل:Sodium stearate v2.svg|thumb|upright=1.4|[[سوڊيم اسٽيئريٽ]] جي ڪيميائي بناوت، جيڪا صابڻ جي ٽڪين ۾ عام جزو هوندي آهي]] [[فائل:Action of soap on oil.ogv|thumb|upright=1|تيل تي صابڻ جي [[ايمَلشن|ايمَلشن ٺاهڻ]] واري عمل جو ڏيک]] '''صابڻ''' (عربي: صابون، فارسي: صابن، ھندي/اردو: صابون، سقونيا، حنين ۽ سوپ) [[چرٻيدار تيزاب]] (Fatty acid) يا ڪڏهن ٻين [[ڪاربوڪسائلي تيزاب]]ن جي [[لوڻ (ڪيميا)|لوڻ]] کي چيو ويندو آهي، جيڪو صفائي، ڌوئڻ، سڻڀ ڏيڻ ۽ ٻين ڪيترن صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{GoldBookRef |title=Soap |file=S05721 |accessdate=9 August 2010}}</ref> گهريلو استعمال ۾، خاص طور ''ٽوائليٽ صابڻ''، [[سطحي فعال مادو|سطحي فعال مادا]] (سرفيڪٽنٽس) هوندا آهن، جيڪي هٿ، جسم، ڪپڙا ۽ گهر جي ٻين شين جي صفائي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. صنعتي شعبي ۾ صابڻ کي [[گاڙهو ڪندڙ مادو]]، ڪجهه [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائي ڏيندڙن]] (لبريڪنٽس) جو جزو، [[ايمَلسيفاير]] ۽ [[ڪيٽالسٽ]] طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. صابڻ عام طور تي چرٻين يا تيلن کي ڪنهن [[الڪلي]] (بيس) سان ملائي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن عمل کي [[صابڻ سازي]] (Saponification) چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=What's The Difference Between Soap and Detergent|publisher=cleancult.com|url=https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|access-date=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218165118/https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|url-status=live}}</ref> انسان هزارين سالن کان صابڻ يا صابڻ جهڙا مادا استعمال ڪندو اچي ٿو. قديم [[بابل]] ۾ لڳ ڀڳ 2800 ق.م. ڌاري صابڻ جهڙا مادا تيار ٿيڻ جا آثار مليا آهن، جيڪي صابڻ جي تياري بابت سڀ کان قديم ڄاتل شاهدين مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |isbn=978-0-7514-0479-1 |editor=Hilda Butler |edition=10th |location=Dordrecht |page=453 |chapter=Soap |quote=The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820150103/https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-date=2016-08-20 |url-status=live}}</ref> [[File:Soap.jpeg|thumb|صابڻ]] == قسم == [[فائل:Decorative Soaps.jpg|thumb|right|هوٽلن ۾ عام طور رکيل سينگاريل صابڻ جون ٽڪيون]] === ٽوائليٽ صابڻ === [[فائل:Micelle.svg|thumb|upright=1|[[ميسيل]] جي بناوت؛ صابڻ جي ماليڪيولن جي گڏجڻ سان ٺهندڙ ننڍڙي گولي نما بناوت، جنهن جو ٻاهريون حصو پاڻي سان ۽ اندريون حصو چرٻيءَ سان لاڳاپو رکي ٿو.]] گهريلو استعمال ۾ ''صابڻ'' مان عام طور مراد '''ٽوائليٽ صابڻ''' هوندو آهي، جيڪو جسم، هٿن ۽ گهر جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽوائليٽ صابڻ چرٻيدار تيزابن جا لوڻ هوندا آهن، جن جو عام ڪيميائي فارمولو (RCO<sub>2</sub><sup>−</sup>)M<sup>+</sup> هوندو آهي، جتي M عام طور [[سوڊيم]] (Na) يا [[پوٽاشيم]] (K) هوندو آهي.<ref name="UllSoap">{{cite encyclopedia |author=Klaus Schumann |author2=Kurt Siekmann |chapter=Soaps |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a24_247 |isbn=978-3527306732}}</ref> صفائي دوران صابڻ مٽي، چرٻي ۽ ٻين گندگين کي پاڻيءَ ۾ حل ٿيڻ جهڙو بڻائي ڇڏيندو آهي. صابڻ جا ماليڪيول گڏجي '''[[ميسيل]]''' (Micelle) نالي ننڍڙيون گولي نما بناوتون ٺاهيندا آهن. انهن جو ٻاهريون حصو پاڻي ڏانهن مائل (هائيڊروفلڪ) ۽ اندريون حصو چرٻي ڏانهن مائل (ليپو فلڪ) هوندو آهي، جنهن سبب چرٻي ۽ تيل ميسيل جي اندر ڦاسي پاڻيءَ سان ڌوپي نڪري ويندا آهن. هٿ ڌوئڻ دوران صابڻ [[جراثيم]]ن جي لپيڊ جھلي کي ٽوڙي ۽ انهن جي پروٽينن کي غيرفعال ڪري ڪيترن ئي خرد حياتين کي ختم ڪري ڇڏيندو آهي، جڏهن ته تيل ۽ چرٻي کي [[ايمَلشن]] جي صورت ۾ پاڻي سان گڏ وهائي ڇڏيندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jabr |first=Ferris |date=2020-03-13 |title=Why soap works |url=https://medicine.yale.edu/news-article/why-soap-works/ |website=Yale School of Medicine}}</ref><ref>{{Cite web |title=Getting back to chemistry basics: How simple soap saves lives |url=https://news.emory.edu/stories/2020/03/esc_soap_saves_lives/campus.html |website=Emory University}}</ref><ref>{{Cite web |author=Donavyn Coffey |date=2022-06-18 |title=How does soap kill germs? |url=https://www.livescience.com/how-soap-kills-germs |website=Live Science}}</ref> [[سخت پاڻي]] (Hard water) ۾ صابڻ آسانيءَ سان جهڳ پيدا نه ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪيلشيم ۽ ميگنيشيم جي لوڻن سان ملي [[صابڻ جي تهه]] (سوپ اسڪم) ٺاهي ڇڏيندو آهي، جنهن سان صفائيءَ جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{cite book |last1=Holman |first1=John S. |last2=Stone |first2=Phil |title=Chemistry |publisher=Nelson Thornes |year=2001 |page=174 |isbn=9780748762392}}</ref> === غير ٽوائليٽ صابڻ === '''ڌاتي صابڻ''' (ميٽالڪ سوپ) صنعتي استعمال ۾ وڏي اهميت رکن ٿا ۽ گهڻين [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (گريز) ۽ گاڙها ڪندڙ مرڪبن جو بنيادي جزو هوندا آهن.<ref name="UllSoap" /> [[ليٿيم اسٽيئريٽ]] انهن مان هڪ اهم مثال آهي. عام طور چکنائيون [[ڪيلشيم اسٽيئريٽ|ڪيلشيم]] يا [[ليٿيم اسٽيئريٽ|ليٿيم]] صابڻ ۽ [[معدني تيل]] جي ايمَلشن تي ٻڌل هونديون آهن. [[ايلومينيم]]، [[سوڊيم]] ۽ ٻين ڌاتن جا صابڻ به تيلن جي [[لزوجت]] (وسڪوسٽي) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. قديم دور ۾ [[زيتون جو تيل]] ۽ [[چونو]] ملائي چکنائي تيار ڪئي ويندي هئي، جنهن سان ڪيلشيم صابڻ ٺهندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |author=Thorsten Bartels |display-authors=etal |chapter=Lubricants and Lubrication |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a15_423 |isbn=978-3527306732}}</ref> ڌاتي صابڻ جديد [[تيل وارا رنگ|تيلن وارن رنگن]] ۾ به شامل ڪيا ويندا آهن، جتي اهي رنگ جي وهڪري ۽ گاڙهاڻ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://cool.conservation-us.org/waac/wn/wn23/wn23-3/wn23-304.html |title=A Brief History of Aluminum Stearate as a Component of Paint |last=Tumosa |first=Charles S. |date=2001-09-01}}</ref> اهي چرٻيدار تيزابن کي ڌاتي آڪسائيڊن سان غيرجانبدار (Neutralize) ڪري تيار ڪيا ويندا آهن: :<math>2RCO_2H + CaO \rightarrow (RCO_2)_2Ca + H_2O</math> ڪڏهن ڌاتن جي بدران حياتياتي الڪلي جهڙوڪ [[امونيم]] به استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور '''[[امونيم نونانوئيٽ]]''' امونيم تي ٻڌل صابڻ آهي، جيڪو [[جڙي ٻوٽين کي ناس ڪندڙ دوا]] (ھربيسائيڊ) طور ڪم اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www3.epa.gov/pesticides/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-031802_01-Nov-06.pdf |title=Ammonium nonanoate Fact Sheet |publisher=United States Environmental Protection Agency |date=21 September 2006}}</ref> غير ٽوائليٽ صابڻن جي هڪ ٻي قسم '''رال صابڻ''' (ريزن سوپ) آهي، جيڪا [[ڪاغذ سازي]] جي صنعت ۾ وڻن جي رال کي الڪلي سان عمل ڪرائي تيار ڪئي ويندي آهي. انهن جو اهم جزو [[ابيئٽڪ تيزاب]] (Abietic acid) جو سوڊيم لوڻ هوندو آهي، جيڪو خاص طور [[ايمَلسيفاير]] طور استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a23_073 |chapter=Resins, Natural |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2000 |last1=Fiebach |first1=Klemens |last2=Grimm |first2=Dieter}}</ref> == صابڻ ٺاهڻ == {{Main article|Soaper}} ٽوائليٽ صابڻ جي تياري عام طور [[ٽرائي گلسرائيڊ]]ن جي [[ساپونيفڪيشن]] (Saponification) وسيلي ڪئي ويندي آهي. ٽرائي گلسرائيڊ ٻوٽن يا جانورن مان حاصل ٿيندڙ تيلن ۽ چرٻين تي ٻڌل هوندا آهن. انهن کي الڪلي محلول، جهڙوڪ [[لائي]] (Lye)، سان ملايو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ٽرائي گلسرائيڊ پاڻيءَ جي عمل سان ٽٽي چرٻيدار تيزابن جي لوڻن ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ ساڳئي وقت [[گليسرول]] (گليسرين) آزاد ٿيندو آهي. گليسرين کي ڪڏهن صابڻ ۾ ئي رهڻ ڏنو ويندو آهي ته جيئن صابڻ نرم ۽ چمڙي لاءِ وڌيڪ موزون رهي، جڏهن ته ڪڏهن ان کي ڌار ڪيو ويندو آهي.<ref>Cavitch, Susan Miller. ''The Natural Soap Book''. Storey Publishing, 1994. ISBN 0-88266-888-9.</ref><ref>Garzena, Patrizia & Tadiello, Marina (2013). ''The Natural Soapmaking Handbook''. ISBN 978-0-9874995-0-9.</ref> گليسرين شامل صابڻ کي عام طور '''گليسرين صابڻ''' چيو ويندو آهي. === اضافا === صفائيءَ جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ صابڻ ۾ ڪڏهن [[ريت]] يا [[پومِس]] (Pumice) شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ''اسڪورنگ صابڻ'' تيار ٿيندو آهي. اهڙا ذرڙا چمڙي جي مٿاڇري تان مئل خلين کي هٽائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جنهن عمل کي [[ايڪسفوليئيشن]] چيو ويندو آهي. [[جراثيم ڪش صابڻ]] ٺاهڻ لاءِ [[ٽرائيڪلوسان]] يا [[ٽرائيڪلوڪاربان]] جهڙا مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن. بهرحال، سائنسدانن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته اهڙن مرڪبن جو وڌندڙ استعمال جراثيمن ۾ [[ضد حياتياتي مزاحمت]] (Antimicrobial resistance) کي هٿي ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/Health/story?id=117985 |title=Antibacterial Soaps Concern Experts |publisher=ABC News |date=6 January 2006}}</ref> استعمال ٿيندڙ الڪلي ڌاتو صابڻ جي خاصيتن کي طئي ڪري ٿي. [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان تيار ڪيل صابڻ سخت ۽ ٺوس هوندو آهي، جڏهن ته [[پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان ٺهيل صابڻ نرم يا مائع صورت ۾ هوندو آهي. تاريخي طور پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ ٻوٽن جي راک مان حاصل ڪئي ويندي هئي. [[ليٿيم]] جا صابڻ پڻ سخت هوندا آهن ۽ تقريباً مڪمل طور صنعتي [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (Greases) ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="UllSoap" /> ٽوائليٽ صابڻ جي تياري لاءِ ٽرائي گلسرائيڊ عام طور [[ناريل جو تيل]]، [[زيتون جو تيل]]، [[کجيءَ جو تيل]] ۽ جانورن جي صاف ڪيل چرٻي ([[ٽيلو]]) مان حاصل ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ullmann">{{cite journal |author=David J. Anneken |display-authors=etal |title=Fatty Acids |journal=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2006 |doi=10.1002/14356007.a10_245.pub2}}</ref> مختلف تيلن ۾ چرٻيدار تيزابن جي مقدار مختلف هجڻ سبب انهن مان ٺهندڙ صابڻن جي سختي، جھڳ، نرمي ۽ چمڙي تي اثر به مختلف هوندا آهن. خالص [[زيتون جو تيل]] مان ٺهيل صابڻ، جيڪو [[ڪاسٽائيل صابڻ]] يا [[مارسيل صابڻ]] جي نالي سان مشهور آهي، پنهنجي نرم مزاج ۽ چمڙي لاءِ سازگار خاصيتن سبب مشهور آهي. جسم ڌوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ گهڻا صابڻ ''ريفيٽيڊ'' يا ''سُپر فيٽيڊ'' هوندا آهن. اهڙن صابڻن ۾ اضافي چرٻي يا تيل شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان صابڻ ۾ بچيل الڪلي ختم ٿي ويندي آهي، صابڻ ۾ دراڙون پوڻ جا امڪان گهٽ ٿيندا آهن ۽ ڌوئڻ دوران چمڙي مان نڪرندڙ قدرتي تيلن جي جزوي تلافي پڻ ٿيندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuntom |first1=Ainie |last2=Ahmad |first2=Iftikhar |last3=Kifli |first3=Hamirin |last4=Shariff |first4=Zainon Mat |title=Effects of superfatting agents on cracking phenomena in toilet soap |journal=Journal of Surfactants and Detergents |year=1999 |volume=2 |issue=3 |pages=325–329 |doi=10.1007/s11743-999-0084-5}}</ref> هٿ سان تيار ڪيل صابڻ ۾ اضافي چرٻي يا [[ناريل جو تيل]] شامل ڪري ''سُپر فيٽنگ'' ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ان ۾ رهيل گليسرين قدرتي نمي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندو آهي. اهڙن صابڻن ۾ ڪڏهن [[جوجوبا جو تيل]] يا [[شيا بٽر]] جهڙا نرم ڪندڙ مادا به شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن چمڙي وڌيڪ نرم ۽ محفوظ رهي.<ref>{{cite web |title=The Process of Making Soap |url=http://edtech.mcc.edu/~abaker/comw100/finalproject/process.html}}</ref> {| class="wikitable" |+ صابڻ ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندڙ مختلف چرٻين ۾ چرٻيدار تيزابن جو تقابلي تناسب (٪) ! چرٻي / تيل ! [[لورڪ تيزاب]] ! [[مائرسٽڪ تيزاب]] ! [[پالميٽڪ تيزاب]] ! [[اسٽيئرڪ تيزاب]] ! [[اوليئڪ تيزاب]] ! [[لينوليئڪ تيزاب]] ! [[لينولينڪ تيزاب]] |- | [[ٽيلو]] | 0 || 4 || 28 || 23 || 35 || 2 || 1 |- | [[ناريل جو تيل]] | 48 || 18 || 9 || 3 || 7 || 2 || 0 |- | [[پام ڪرنل تيل]] | 46 || 16 || 8 || 3 || 12 || 2 || 0 |- | [[کجيءَ جو تيل]] | 0 || 1 || 44 || 4 || 37 || 9 || 0 |- | [[لوريل جو تيل]] | 54 || 0 || 0 || 0 || 15 || 17 || 0 |- | [[زيتون جو تيل]] | 0 || 0 || 11 || 2 || 78 || 10 || 0 |- | [[ڪينولا جو تيل]] | 0 || 1 || 3 || 2 || 58 || 9 || 23 |} ==طب== '''خاصيت''': هن جو مرهم بادفرنگ، آتشڪ، ناسورن جي ڦٽن ۽ زائد گوشت وارن ڦٽن کي فائدو ڪري ٿو. حمل واري عورت کائي يا ان جو شافو ڪري رکي تہ ٻار ڪري پوندو. حيض جاري ڪري ٿو. آنڊن جا ڪيڙا ماري ٿو. هن جو شافو ننڍڙن ٻارن کي قبضيت ۽ سدن ڪڍڻ لاءِ حقني جي صورت ۾ ڪمائتو آهي. زهر قاتل آهي.<ref>ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} c0kmhqvctccopd0i3q2jzzwhdib18vo 394438 394437 2026-07-15T06:22:36Z Intisar Ali 8681 394438 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ مادو}} [[فائل:Handmade soap cropped and simplified.jpg|thumb|upright=1.2|هٿ سان تيار ڪيل صابڻ جي ٽڪي]] [[فائل:Sodium stearate v2.svg|thumb|upright=1.4|[[سوڊيم اسٽيئريٽ]] جي ڪيميائي بناوت، جيڪا صابڻ جي ٽڪين ۾ عام جزو هوندي آهي]] [[فائل:Action of soap on oil.ogv|thumb|upright=1|تيل تي صابڻ جي [[ايمَلشن|ايمَلشن ٺاهڻ]] واري عمل جو ڏيک]] '''صابڻ''' (عربي: صابون، فارسي: صابن، ھندي/اردو: صابون، سقونيا، حنين ۽ سوپ) [[چرٻيدار تيزاب]] (Fatty acid) يا ڪڏهن ٻين [[ڪاربوڪسائلي تيزاب]]ن جي [[لوڻ (ڪيميا)|لوڻ]] کي چيو ويندو آهي، جيڪو صفائي، ڌوئڻ، سڻڀ ڏيڻ ۽ ٻين ڪيترن صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{GoldBookRef |title=Soap |file=S05721 |accessdate=9 August 2010}}</ref> گهريلو استعمال ۾، خاص طور ''ٽوائليٽ صابڻ''، [[سطحي فعال مادو|سطحي فعال مادا]] (سرفيڪٽنٽس) هوندا آهن، جيڪي هٿ، جسم، ڪپڙا ۽ گهر جي ٻين شين جي صفائي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. صنعتي شعبي ۾ صابڻ کي [[گاڙهو ڪندڙ مادو]]، ڪجهه [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائي ڏيندڙن]] (لبريڪنٽس) جو جزو، [[ايمَلسيفاير]] ۽ [[ڪيٽالسٽ]] طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. صابڻ عام طور تي چرٻين يا تيلن کي ڪنهن [[الڪلي]] (بيس) سان ملائي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن عمل کي [[صابڻ سازي]] (Saponification) چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=What's The Difference Between Soap and Detergent|publisher=cleancult.com|url=https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|access-date=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218165118/https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|url-status=live}}</ref> انسان هزارين سالن کان صابڻ يا صابڻ جهڙا مادا استعمال ڪندو اچي ٿو. قديم [[بابل]] ۾ لڳ ڀڳ 2800 ق.م. ڌاري صابڻ جهڙا مادا تيار ٿيڻ جا آثار مليا آهن، جيڪي صابڻ جي تياري بابت سڀ کان قديم ڄاتل شاهدين مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |isbn=978-0-7514-0479-1 |editor=Hilda Butler |edition=10th |location=Dordrecht |page=453 |chapter=Soap |quote=The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820150103/https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-date=2016-08-20 |url-status=live}}</ref> [[File:Soap.jpeg|thumb|صابڻ]] == قسم == [[فائل:Decorative Soaps.jpg|thumb|right|هوٽلن ۾ عام طور رکيل سينگاريل صابڻ جون ٽڪيون]] === ٽوائليٽ صابڻ === [[فائل:Micelle.svg|thumb|upright=1|[[ميسيل]] جي بناوت؛ صابڻ جي ماليڪيولن جي گڏجڻ سان ٺهندڙ ننڍڙي گولي نما بناوت، جنهن جو ٻاهريون حصو پاڻي سان ۽ اندريون حصو چرٻيءَ سان لاڳاپو رکي ٿو.]] گهريلو استعمال ۾ ''صابڻ'' مان عام طور مراد '''ٽوائليٽ صابڻ''' هوندو آهي، جيڪو جسم، هٿن ۽ گهر جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽوائليٽ صابڻ چرٻيدار تيزابن جا لوڻ هوندا آهن، جن جو عام ڪيميائي فارمولو (RCO<sub>2</sub><sup>−</sup>)M<sup>+</sup> هوندو آهي، جتي M عام طور [[سوڊيم]] (Na) يا [[پوٽاشيم]] (K) هوندو آهي.<ref name="UllSoap">{{cite encyclopedia |author=Klaus Schumann |author2=Kurt Siekmann |chapter=Soaps |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a24_247 |isbn=978-3527306732}}</ref> صفائي دوران صابڻ مٽي، چرٻي ۽ ٻين گندگين کي پاڻيءَ ۾ حل ٿيڻ جهڙو بڻائي ڇڏيندو آهي. صابڻ جا ماليڪيول گڏجي '''[[ميسيل]]''' (Micelle) نالي ننڍڙيون گولي نما بناوتون ٺاهيندا آهن. انهن جو ٻاهريون حصو پاڻي ڏانهن مائل (هائيڊروفلڪ) ۽ اندريون حصو چرٻي ڏانهن مائل (ليپو فلڪ) هوندو آهي، جنهن سبب چرٻي ۽ تيل ميسيل جي اندر ڦاسي پاڻيءَ سان ڌوپي نڪري ويندا آهن. هٿ ڌوئڻ دوران صابڻ [[جراثيم]]ن جي لپيڊ جھلي کي ٽوڙي ۽ انهن جي پروٽينن کي غيرفعال ڪري ڪيترن ئي خرد حياتين کي ختم ڪري ڇڏيندو آهي، جڏهن ته تيل ۽ چرٻي کي [[ايمَلشن]] جي صورت ۾ پاڻي سان گڏ وهائي ڇڏيندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jabr |first=Ferris |date=2020-03-13 |title=Why soap works |url=https://medicine.yale.edu/news-article/why-soap-works/ |website=Yale School of Medicine}}</ref><ref>{{Cite web |title=Getting back to chemistry basics: How simple soap saves lives |url=https://news.emory.edu/stories/2020/03/esc_soap_saves_lives/campus.html |website=Emory University}}</ref><ref>{{Cite web |author=Donavyn Coffey |date=2022-06-18 |title=How does soap kill germs? |url=https://www.livescience.com/how-soap-kills-germs |website=Live Science}}</ref> [[سخت پاڻي]] (Hard water) ۾ صابڻ آسانيءَ سان جهڳ پيدا نه ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪيلشيم ۽ ميگنيشيم جي لوڻن سان ملي [[صابڻ جي تهه]] (سوپ اسڪم) ٺاهي ڇڏيندو آهي، جنهن سان صفائيءَ جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{cite book |last1=Holman |first1=John S. |last2=Stone |first2=Phil |title=Chemistry |publisher=Nelson Thornes |year=2001 |page=174 |isbn=9780748762392}}</ref> === غير ٽوائليٽ صابڻ === '''ڌاتي صابڻ''' (ميٽالڪ سوپ) صنعتي استعمال ۾ وڏي اهميت رکن ٿا ۽ گهڻين [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (گريز) ۽ گاڙها ڪندڙ مرڪبن جو بنيادي جزو هوندا آهن.<ref name="UllSoap" /> [[ليٿيم اسٽيئريٽ]] انهن مان هڪ اهم مثال آهي. عام طور چکنائيون [[ڪيلشيم اسٽيئريٽ|ڪيلشيم]] يا [[ليٿيم اسٽيئريٽ|ليٿيم]] صابڻ ۽ [[معدني تيل]] جي ايمَلشن تي ٻڌل هونديون آهن. [[ايلومينيم]]، [[سوڊيم]] ۽ ٻين ڌاتن جا صابڻ به تيلن جي [[لزوجت]] (وسڪوسٽي) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. قديم دور ۾ [[زيتون جو تيل]] ۽ [[چونو]] ملائي چکنائي تيار ڪئي ويندي هئي، جنهن سان ڪيلشيم صابڻ ٺهندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |author=Thorsten Bartels |display-authors=etal |chapter=Lubricants and Lubrication |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a15_423 |isbn=978-3527306732}}</ref> ڌاتي صابڻ جديد [[تيل وارا رنگ|تيلن وارن رنگن]] ۾ به شامل ڪيا ويندا آهن، جتي اهي رنگ جي وهڪري ۽ گاڙهاڻ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://cool.conservation-us.org/waac/wn/wn23/wn23-3/wn23-304.html |title=A Brief History of Aluminum Stearate as a Component of Paint |last=Tumosa |first=Charles S. |date=2001-09-01}}</ref> اهي چرٻيدار تيزابن کي ڌاتي آڪسائيڊن سان غيرجانبدار (Neutralize) ڪري تيار ڪيا ويندا آهن: :<math>2RCO_2H + CaO \rightarrow (RCO_2)_2Ca + H_2O</math> ڪڏهن ڌاتن جي بدران حياتياتي الڪلي جهڙوڪ [[امونيم]] به استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور '''[[امونيم نونانوئيٽ]]''' امونيم تي ٻڌل صابڻ آهي، جيڪو [[جڙي ٻوٽين کي ناس ڪندڙ دوا]] (ھربيسائيڊ) طور ڪم اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www3.epa.gov/pesticides/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-031802_01-Nov-06.pdf |title=Ammonium nonanoate Fact Sheet |publisher=United States Environmental Protection Agency |date=21 September 2006}}</ref> غير ٽوائليٽ صابڻن جي هڪ ٻي قسم '''رال صابڻ''' (ريزن سوپ) آهي، جيڪا [[ڪاغذ سازي]] جي صنعت ۾ وڻن جي رال کي الڪلي سان عمل ڪرائي تيار ڪئي ويندي آهي. انهن جو اهم جزو [[ابيئٽڪ تيزاب]] (Abietic acid) جو سوڊيم لوڻ هوندو آهي، جيڪو خاص طور [[ايمَلسيفاير]] طور استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a23_073 |chapter=Resins, Natural |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2000 |last1=Fiebach |first1=Klemens |last2=Grimm |first2=Dieter}}</ref> == صابڻ ٺاهڻ == {{Main article|Soaper}} ٽوائليٽ صابڻ جي تياري عام طور [[ٽرائي گلسرائيڊ]]ن جي [[ساپونيفڪيشن]] (Saponification) وسيلي ڪئي ويندي آهي. ٽرائي گلسرائيڊ ٻوٽن يا جانورن مان حاصل ٿيندڙ تيلن ۽ چرٻين تي ٻڌل هوندا آهن. انهن کي الڪلي محلول، جهڙوڪ [[لائي]] (Lye)، سان ملايو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ٽرائي گلسرائيڊ پاڻيءَ جي عمل سان ٽٽي چرٻيدار تيزابن جي لوڻن ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ ساڳئي وقت [[گليسرول]] (گليسرين) آزاد ٿيندو آهي. گليسرين کي ڪڏهن صابڻ ۾ ئي رهڻ ڏنو ويندو آهي ته جيئن صابڻ نرم ۽ چمڙي لاءِ وڌيڪ موزون رهي، جڏهن ته ڪڏهن ان کي ڌار ڪيو ويندو آهي.<ref>Cavitch, Susan Miller. ''The Natural Soap Book''. Storey Publishing, 1994. ISBN 0-88266-888-9.</ref><ref>Garzena, Patrizia & Tadiello, Marina (2013). ''The Natural Soapmaking Handbook''. ISBN 978-0-9874995-0-9.</ref> گليسرين شامل صابڻ کي عام طور '''گليسرين صابڻ''' چيو ويندو آهي. === اضافا === صفائيءَ جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ صابڻ ۾ ڪڏهن [[ريت]] يا [[پومِس]] (Pumice) شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ''اسڪورنگ صابڻ'' تيار ٿيندو آهي. اهڙا ذرڙا چمڙي جي مٿاڇري تان مئل خلين کي هٽائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جنهن عمل کي [[ايڪسفوليئيشن]] چيو ويندو آهي. [[جراثيم ڪش صابڻ]] ٺاهڻ لاءِ [[ٽرائيڪلوسان]] يا [[ٽرائيڪلوڪاربان]] جهڙا مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن. بهرحال، سائنسدانن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته اهڙن مرڪبن جو وڌندڙ استعمال جراثيمن ۾ [[ضد حياتياتي مزاحمت]] (Antimicrobial resistance) کي هٿي ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/Health/story?id=117985 |title=Antibacterial Soaps Concern Experts |publisher=ABC News |date=6 January 2006}}</ref> استعمال ٿيندڙ الڪلي ڌاتو صابڻ جي خاصيتن کي طئي ڪري ٿي. [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان تيار ڪيل صابڻ سخت ۽ ٺوس هوندو آهي، جڏهن ته [[پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان ٺهيل صابڻ نرم يا مائع صورت ۾ هوندو آهي. تاريخي طور پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ ٻوٽن جي راک مان حاصل ڪئي ويندي هئي. [[ليٿيم]] جا صابڻ پڻ سخت هوندا آهن ۽ تقريباً مڪمل طور صنعتي [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (Greases) ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="UllSoap" /> ٽوائليٽ صابڻ جي تياري لاءِ ٽرائي گلسرائيڊ عام طور [[ناريل جو تيل]]، [[زيتون جو تيل]]، [[کجيءَ جو تيل]] ۽ جانورن جي صاف ڪيل چرٻي ([[ٽيلو]]) مان حاصل ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ullmann">{{cite journal |author=David J. Anneken |display-authors=etal |title=Fatty Acids |journal=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2006 |doi=10.1002/14356007.a10_245.pub2}}</ref> مختلف تيلن ۾ چرٻيدار تيزابن جي مقدار مختلف هجڻ سبب انهن مان ٺهندڙ صابڻن جي سختي، جھڳ، نرمي ۽ چمڙي تي اثر به مختلف هوندا آهن. خالص [[زيتون جو تيل]] مان ٺهيل صابڻ، جيڪو [[ڪاسٽائيل صابڻ]] يا [[مارسيل صابڻ]] جي نالي سان مشهور آهي، پنهنجي نرم مزاج ۽ چمڙي لاءِ سازگار خاصيتن سبب مشهور آهي. جسم ڌوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ گهڻا صابڻ ''ريفيٽيڊ'' يا ''سُپر فيٽيڊ'' هوندا آهن. اهڙن صابڻن ۾ اضافي چرٻي يا تيل شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان صابڻ ۾ بچيل الڪلي ختم ٿي ويندي آهي، صابڻ ۾ دراڙون پوڻ جا امڪان گهٽ ٿيندا آهن ۽ ڌوئڻ دوران چمڙي مان نڪرندڙ قدرتي تيلن جي جزوي تلافي پڻ ٿيندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuntom |first1=Ainie |last2=Ahmad |first2=Iftikhar |last3=Kifli |first3=Hamirin |last4=Shariff |first4=Zainon Mat |title=Effects of superfatting agents on cracking phenomena in toilet soap |journal=Journal of Surfactants and Detergents |year=1999 |volume=2 |issue=3 |pages=325–329 |doi=10.1007/s11743-999-0084-5}}</ref> هٿ سان تيار ڪيل صابڻ ۾ اضافي چرٻي يا [[ناريل جو تيل]] شامل ڪري ''سُپر فيٽنگ'' ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ان ۾ رهيل گليسرين قدرتي نمي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندو آهي. اهڙن صابڻن ۾ ڪڏهن [[جوجوبا جو تيل]] يا [[شيا بٽر]] جهڙا نرم ڪندڙ مادا به شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن چمڙي وڌيڪ نرم ۽ محفوظ رهي.<ref>{{cite web |title=The Process of Making Soap |url=http://edtech.mcc.edu/~abaker/comw100/finalproject/process.html}}</ref> {| class="wikitable" |+ صابڻ ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندڙ مختلف چرٻين ۾ چرٻيدار تيزابن جو تقابلي تناسب (٪) ! چرٻي / تيل ! [[لورڪ تيزاب]] ! [[مائرسٽڪ تيزاب]] ! [[پالميٽڪ تيزاب]] ! [[اسٽيئرڪ تيزاب]] ! [[اوليئڪ تيزاب]] ! [[لينوليئڪ تيزاب]] ! [[لينولينڪ تيزاب]] |- | [[ٽيلو]] | 0 || 4 || 28 || 23 || 35 || 2 || 1 |- | [[ناريل جو تيل]] | 48 || 18 || 9 || 3 || 7 || 2 || 0 |- | [[پام ڪرنل تيل]] | 46 || 16 || 8 || 3 || 12 || 2 || 0 |- | [[کجيءَ جو تيل]] | 0 || 1 || 44 || 4 || 37 || 9 || 0 |- | [[لوريل جو تيل]] | 54 || 0 || 0 || 0 || 15 || 17 || 0 |- | [[زيتون جو تيل]] | 0 || 0 || 11 || 2 || 78 || 10 || 0 |- | [[ڪينولا جو تيل]] | 0 || 1 || 3 || 2 || 58 || 9 || 23 |} ==طب== '''خاصيت''': هن جو مرهم بادفرنگ، آتشڪ، ناسورن جي ڦٽن ۽ زائد گوشت وارن ڦٽن کي فائدو ڪري ٿو. حمل واري عورت کائي يا ان جو شافو ڪري رکي تہ ٻار ڪري پوندو. حيض جاري ڪري ٿو. آنڊن جا ڪيڙا ماري ٿو. هن جو شافو ننڍڙن ٻارن کي قبضيت ۽ سدن ڪڍڻ لاءِ حقني جي صورت ۾ ڪمائتو آهي. زهر قاتل آهي.<ref>ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو، سنڌ.</ref> ==تصويرون== <gallery widths="200" heights="200"> File:African Black Soap.jpg|[[آفريقي ڪارو صابڻ|ڊيڊو-اوسون (Dudu-Osun)]] – آفريقي ڪاري صابڻ جو هڪ مشهور قسم File:Azul e Branco.JPG|[[Azul e branco soap|ازول اي برانڪو صابڻ]] – نيري ۽ اڇي رنگ جي صابڻ جي ٽڪي File:Soap P1140887.jpg|[[فرانس]] جي شهر [[هيئرس]] ۾ وڪرو ٿيندڙ هٿ سان تيار ڪيل صابڻ File:Bars of pure Marseille and Aleppo soap, 2024.jpg|روايتي [[مارسيل صابڻ]] (کاٻي) ۽ [[حلب صابڻ]] (ساڄي) File:Soap Shop, Tübingen (2019).jpg|[[جرمني]] جي شهر [[ٽوبنگن]] ۾ جديد صابڻ جو دڪان (2019ع) File:Pouring lye into water to make soap.jpg|صابڻ ٺاهڻ لاءِ [[لائي]] کي پاڻيءَ ۾ حل ڪندي File:Wheel Bearing Grease.jpg|گاڏين جي ڦيٿن جي چکنائي، جنهن ۾ ڌاتي صابڻ شامل هوندا آهن File:Pexels-pixabay-206299.jpg|صابڻ رکڻ واري ٿالهي تي رکيل صابڻ </gallery> == حوالا == {{حوالا}} 1ketzwb0uykwwousqfk4wb23h2m6beu 394439 394438 2026-07-15T06:23:28Z Intisar Ali 8681 394439 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ مادو}} [[فائل:Handmade soap cropped and simplified.jpg|thumb|upright=1.2|هٿ سان تيار ڪيل صابڻ جي ٽڪي]] [[فائل:Sodium stearate v2.svg|thumb|upright=1.4|[[سوڊيم اسٽيئريٽ]] جي ڪيميائي بناوت، جيڪا صابڻ جي ٽڪين ۾ عام جزو هوندي آهي]] [[فائل:Action of soap on oil.ogv|thumb|upright=1|تيل تي صابڻ جي [[ايمَلشن|ايمَلشن ٺاهڻ]] واري عمل جو ڏيک]] '''صابڻ''' (عربي: صابون، فارسي: صابن، ھندي/اردو: صابون، سقونيا، حنين ۽ سوپ) [[چرٻيدار تيزاب]] (Fatty acid) يا ڪڏهن ٻين [[ڪاربوڪسائلي تيزاب]]ن جي [[لوڻ (ڪيميا)|لوڻ]] کي چيو ويندو آهي، جيڪو صفائي، ڌوئڻ، سڻڀ ڏيڻ ۽ ٻين ڪيترن صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{GoldBookRef |title=Soap |file=S05721 |accessdate=9 August 2010}}</ref> گهريلو استعمال ۾، خاص طور ''ٽوائليٽ صابڻ''، [[سطحي فعال مادو|سطحي فعال مادا]] (سرفيڪٽنٽس) هوندا آهن، جيڪي هٿ، جسم، ڪپڙا ۽ گهر جي ٻين شين جي صفائي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. صنعتي شعبي ۾ صابڻ کي [[گاڙهو ڪندڙ مادو]]، ڪجهه [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائي ڏيندڙن]] (لبريڪنٽس) جو جزو، [[ايمَلسيفاير]] ۽ [[ڪيٽالسٽ]] طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. صابڻ عام طور تي چرٻين يا تيلن کي ڪنهن [[الڪلي]] (بيس) سان ملائي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن عمل کي [[صابڻ سازي]] (Saponification) چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=What's The Difference Between Soap and Detergent|publisher=cleancult.com|url=https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|access-date=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218165118/https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|url-status=live}}</ref> انسان هزارين سالن کان صابڻ يا صابڻ جهڙا مادا استعمال ڪندو اچي ٿو. قديم [[بابل]] ۾ لڳ ڀڳ 2800 ق.م. ڌاري صابڻ جهڙا مادا تيار ٿيڻ جا آثار مليا آهن، جيڪي صابڻ جي تياري بابت سڀ کان قديم ڄاتل شاهدين مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |isbn=978-0-7514-0479-1 |editor=Hilda Butler |edition=10th |location=Dordrecht |page=453 |chapter=Soap |quote=The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820150103/https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-date=2016-08-20 |url-status=live}}</ref> [[File:Soap.jpeg|thumb|صابڻ]] == قسم == [[فائل:Decorative Soaps.jpg|thumb|right|هوٽلن ۾ عام طور رکيل سينگاريل صابڻ جون ٽڪيون]] === ٽوائليٽ صابڻ === [[فائل:Micelle.svg|thumb|upright=1|[[ميسيل]] جي بناوت؛ صابڻ جي ماليڪيولن جي گڏجڻ سان ٺهندڙ ننڍڙي گولي نما بناوت، جنهن جو ٻاهريون حصو پاڻي سان ۽ اندريون حصو چرٻيءَ سان لاڳاپو رکي ٿو.]] گهريلو استعمال ۾ ''صابڻ'' مان عام طور مراد '''ٽوائليٽ صابڻ''' هوندو آهي، جيڪو جسم، هٿن ۽ گهر جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽوائليٽ صابڻ چرٻيدار تيزابن جا لوڻ هوندا آهن، جن جو عام ڪيميائي فارمولو (RCO<sub>2</sub><sup>−</sup>)M<sup>+</sup> هوندو آهي، جتي M عام طور [[سوڊيم]] (Na) يا [[پوٽاشيم]] (K) هوندو آهي.<ref name="UllSoap">{{cite encyclopedia |author=Klaus Schumann |author2=Kurt Siekmann |chapter=Soaps |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a24_247 |isbn=978-3527306732}}</ref> صفائي دوران صابڻ مٽي، چرٻي ۽ ٻين گندگين کي پاڻيءَ ۾ حل ٿيڻ جهڙو بڻائي ڇڏيندو آهي. صابڻ جا ماليڪيول گڏجي '''[[ميسيل]]''' (Micelle) نالي ننڍڙيون گولي نما بناوتون ٺاهيندا آهن. انهن جو ٻاهريون حصو پاڻي ڏانهن مائل (هائيڊروفلڪ) ۽ اندريون حصو چرٻي ڏانهن مائل (ليپو فلڪ) هوندو آهي، جنهن سبب چرٻي ۽ تيل ميسيل جي اندر ڦاسي پاڻيءَ سان ڌوپي نڪري ويندا آهن. هٿ ڌوئڻ دوران صابڻ [[جراثيم]]ن جي لپيڊ جھلي کي ٽوڙي ۽ انهن جي پروٽينن کي غيرفعال ڪري ڪيترن ئي خرد حياتين کي ختم ڪري ڇڏيندو آهي، جڏهن ته تيل ۽ چرٻي کي [[ايمَلشن]] جي صورت ۾ پاڻي سان گڏ وهائي ڇڏيندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jabr |first=Ferris |date=2020-03-13 |title=Why soap works |url=https://medicine.yale.edu/news-article/why-soap-works/ |website=Yale School of Medicine}}</ref><ref>{{Cite web |title=Getting back to chemistry basics: How simple soap saves lives |url=https://news.emory.edu/stories/2020/03/esc_soap_saves_lives/campus.html |website=Emory University}}</ref><ref>{{Cite web |author=Donavyn Coffey |date=2022-06-18 |title=How does soap kill germs? |url=https://www.livescience.com/how-soap-kills-germs |website=Live Science}}</ref> [[سخت پاڻي]] (Hard water) ۾ صابڻ آسانيءَ سان جهڳ پيدا نه ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪيلشيم ۽ ميگنيشيم جي لوڻن سان ملي [[صابڻ جي تهه]] (سوپ اسڪم) ٺاهي ڇڏيندو آهي، جنهن سان صفائيءَ جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{cite book |last1=Holman |first1=John S. |last2=Stone |first2=Phil |title=Chemistry |publisher=Nelson Thornes |year=2001 |page=174 |isbn=9780748762392}}</ref> === غير ٽوائليٽ صابڻ === '''ڌاتي صابڻ''' (ميٽالڪ سوپ) صنعتي استعمال ۾ وڏي اهميت رکن ٿا ۽ گهڻين [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (گريز) ۽ گاڙها ڪندڙ مرڪبن جو بنيادي جزو هوندا آهن.<ref name="UllSoap" /> [[ليٿيم اسٽيئريٽ]] انهن مان هڪ اهم مثال آهي. عام طور چکنائيون [[ڪيلشيم اسٽيئريٽ|ڪيلشيم]] يا [[ليٿيم اسٽيئريٽ|ليٿيم]] صابڻ ۽ [[معدني تيل]] جي ايمَلشن تي ٻڌل هونديون آهن. [[ايلومينيم]]، [[سوڊيم]] ۽ ٻين ڌاتن جا صابڻ به تيلن جي [[لزوجت]] (وسڪوسٽي) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. قديم دور ۾ [[زيتون جو تيل]] ۽ [[چونو]] ملائي چکنائي تيار ڪئي ويندي هئي، جنهن سان ڪيلشيم صابڻ ٺهندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |author=Thorsten Bartels |display-authors=etal |chapter=Lubricants and Lubrication |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a15_423 |isbn=978-3527306732}}</ref> ڌاتي صابڻ جديد [[تيل وارا رنگ|تيلن وارن رنگن]] ۾ به شامل ڪيا ويندا آهن، جتي اهي رنگ جي وهڪري ۽ گاڙهاڻ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://cool.conservation-us.org/waac/wn/wn23/wn23-3/wn23-304.html |title=A Brief History of Aluminum Stearate as a Component of Paint |last=Tumosa |first=Charles S. |date=2001-09-01}}</ref> اهي چرٻيدار تيزابن کي ڌاتي آڪسائيڊن سان غيرجانبدار (Neutralize) ڪري تيار ڪيا ويندا آهن: :<math>2RCO_2H + CaO \rightarrow (RCO_2)_2Ca + H_2O</math> ڪڏهن ڌاتن جي بدران حياتياتي الڪلي جهڙوڪ [[امونيم]] به استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور '''[[امونيم نونانوئيٽ]]''' امونيم تي ٻڌل صابڻ آهي، جيڪو [[جڙي ٻوٽين کي ناس ڪندڙ دوا]] (ھربيسائيڊ) طور ڪم اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www3.epa.gov/pesticides/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-031802_01-Nov-06.pdf |title=Ammonium nonanoate Fact Sheet |publisher=United States Environmental Protection Agency |date=21 September 2006}}</ref> غير ٽوائليٽ صابڻن جي هڪ ٻي قسم '''رال صابڻ''' (ريزن سوپ) آهي، جيڪا [[ڪاغذ سازي]] جي صنعت ۾ وڻن جي رال کي الڪلي سان عمل ڪرائي تيار ڪئي ويندي آهي. انهن جو اهم جزو [[ابيئٽڪ تيزاب]] (Abietic acid) جو سوڊيم لوڻ هوندو آهي، جيڪو خاص طور [[ايمَلسيفاير]] طور استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a23_073 |chapter=Resins, Natural |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2000 |last1=Fiebach |first1=Klemens |last2=Grimm |first2=Dieter}}</ref> == صابڻ ٺاهڻ == {{Main article|Soaper}} ٽوائليٽ صابڻ جي تياري عام طور [[ٽرائي گلسرائيڊ]]ن جي [[ساپونيفڪيشن]] (Saponification) وسيلي ڪئي ويندي آهي. ٽرائي گلسرائيڊ ٻوٽن يا جانورن مان حاصل ٿيندڙ تيلن ۽ چرٻين تي ٻڌل هوندا آهن. انهن کي الڪلي محلول، جهڙوڪ [[لائي]] (Lye)، سان ملايو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ٽرائي گلسرائيڊ پاڻيءَ جي عمل سان ٽٽي چرٻيدار تيزابن جي لوڻن ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ ساڳئي وقت [[گليسرول]] (گليسرين) آزاد ٿيندو آهي. گليسرين کي ڪڏهن صابڻ ۾ ئي رهڻ ڏنو ويندو آهي ته جيئن صابڻ نرم ۽ چمڙي لاءِ وڌيڪ موزون رهي، جڏهن ته ڪڏهن ان کي ڌار ڪيو ويندو آهي.<ref>Cavitch, Susan Miller. ''The Natural Soap Book''. Storey Publishing, 1994. ISBN 0-88266-888-9.</ref><ref>Garzena, Patrizia & Tadiello, Marina (2013). ''The Natural Soapmaking Handbook''. ISBN 978-0-9874995-0-9.</ref> گليسرين شامل صابڻ کي عام طور '''گليسرين صابڻ''' چيو ويندو آهي. === اضافا === صفائيءَ جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ صابڻ ۾ ڪڏهن [[ريت]] يا [[پومِس]] (Pumice) شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ''اسڪورنگ صابڻ'' تيار ٿيندو آهي. اهڙا ذرڙا چمڙي جي مٿاڇري تان مئل خلين کي هٽائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جنهن عمل کي [[ايڪسفوليئيشن]] چيو ويندو آهي. [[جراثيم ڪش صابڻ]] ٺاهڻ لاءِ [[ٽرائيڪلوسان]] يا [[ٽرائيڪلوڪاربان]] جهڙا مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن. بهرحال، سائنسدانن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته اهڙن مرڪبن جو وڌندڙ استعمال جراثيمن ۾ [[ضد حياتياتي مزاحمت]] (Antimicrobial resistance) کي هٿي ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/Health/story?id=117985 |title=Antibacterial Soaps Concern Experts |publisher=ABC News |date=6 January 2006}}</ref> استعمال ٿيندڙ الڪلي ڌاتو صابڻ جي خاصيتن کي طئي ڪري ٿي. [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان تيار ڪيل صابڻ سخت ۽ ٺوس هوندو آهي، جڏهن ته [[پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان ٺهيل صابڻ نرم يا مائع صورت ۾ هوندو آهي. تاريخي طور پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ ٻوٽن جي راک مان حاصل ڪئي ويندي هئي. [[ليٿيم]] جا صابڻ پڻ سخت هوندا آهن ۽ تقريباً مڪمل طور صنعتي [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (Greases) ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="UllSoap" /> ٽوائليٽ صابڻ جي تياري لاءِ ٽرائي گلسرائيڊ عام طور [[ناريل جو تيل]]، [[زيتون جو تيل]]، [[کجيءَ جو تيل]] ۽ جانورن جي صاف ڪيل چرٻي ([[ٽيلو]]) مان حاصل ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ullmann">{{cite journal |author=David J. Anneken |display-authors=etal |title=Fatty Acids |journal=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2006 |doi=10.1002/14356007.a10_245.pub2}}</ref> مختلف تيلن ۾ چرٻيدار تيزابن جي مقدار مختلف هجڻ سبب انهن مان ٺهندڙ صابڻن جي سختي، جھڳ، نرمي ۽ چمڙي تي اثر به مختلف هوندا آهن. خالص [[زيتون جو تيل]] مان ٺهيل صابڻ، جيڪو [[ڪاسٽائيل صابڻ]] يا [[مارسيل صابڻ]] جي نالي سان مشهور آهي، پنهنجي نرم مزاج ۽ چمڙي لاءِ سازگار خاصيتن سبب مشهور آهي. جسم ڌوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ گهڻا صابڻ ''ريفيٽيڊ'' يا ''سُپر فيٽيڊ'' هوندا آهن. اهڙن صابڻن ۾ اضافي چرٻي يا تيل شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان صابڻ ۾ بچيل الڪلي ختم ٿي ويندي آهي، صابڻ ۾ دراڙون پوڻ جا امڪان گهٽ ٿيندا آهن ۽ ڌوئڻ دوران چمڙي مان نڪرندڙ قدرتي تيلن جي جزوي تلافي پڻ ٿيندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuntom |first1=Ainie |last2=Ahmad |first2=Iftikhar |last3=Kifli |first3=Hamirin |last4=Shariff |first4=Zainon Mat |title=Effects of superfatting agents on cracking phenomena in toilet soap |journal=Journal of Surfactants and Detergents |year=1999 |volume=2 |issue=3 |pages=325–329 |doi=10.1007/s11743-999-0084-5}}</ref> هٿ سان تيار ڪيل صابڻ ۾ اضافي چرٻي يا [[ناريل جو تيل]] شامل ڪري ''سُپر فيٽنگ'' ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ان ۾ رهيل گليسرين قدرتي نمي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندو آهي. اهڙن صابڻن ۾ ڪڏهن [[جوجوبا جو تيل]] يا [[شيا بٽر]] جهڙا نرم ڪندڙ مادا به شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن چمڙي وڌيڪ نرم ۽ محفوظ رهي.<ref>{{cite web |title=The Process of Making Soap |url=http://edtech.mcc.edu/~abaker/comw100/finalproject/process.html}}</ref> {| class="wikitable" |+ صابڻ ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندڙ مختلف چرٻين ۾ چرٻيدار تيزابن جو تقابلي تناسب (٪) ! چرٻي / تيل ! [[لورڪ تيزاب]] ! [[مائرسٽڪ تيزاب]] ! [[پالميٽڪ تيزاب]] ! [[اسٽيئرڪ تيزاب]] ! [[اوليئڪ تيزاب]] ! [[لينوليئڪ تيزاب]] ! [[لينولينڪ تيزاب]] |- | [[ٽيلو]] | 0 || 4 || 28 || 23 || 35 || 2 || 1 |- | [[ناريل جو تيل]] | 48 || 18 || 9 || 3 || 7 || 2 || 0 |- | [[پام ڪرنل تيل]] | 46 || 16 || 8 || 3 || 12 || 2 || 0 |- | [[کجيءَ جو تيل]] | 0 || 1 || 44 || 4 || 37 || 9 || 0 |- | [[لوريل جو تيل]] | 54 || 0 || 0 || 0 || 15 || 17 || 0 |- | [[زيتون جو تيل]] | 0 || 0 || 11 || 2 || 78 || 10 || 0 |- | [[ڪينولا جو تيل]] | 0 || 1 || 3 || 2 || 58 || 9 || 23 |} ==طب== روايتي طب موجب هن ٻوٽي مان تيار ڪيل مرهم [[بادفرنگ]]، [[آتشڪ]]، [[ناسور]] ۽ زائد گوشت وارن ڦٽن جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. ان کان سواءِ روايتي معالجن ۾ هن کي حيض جاري ڪرڻ، آنڊن جي ڪيڙن کي ختم ڪرڻ ۽ حقني (Enema) جي صورت ۾ ننڍڙن ٻارن جي قبض ۽ سدن ڪڍڻ لاءِ پڻ ڪم آندو ويندو هو. ساڳين روايتي ذريعن موجب، حمل دوران هن جو استعمال اسقاطِ حمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو ۽ هن کي زهريلو پڻ قرار ڏنو ويو آهي؛ تنهن ڪري جديد طبي نگراني کان سواءِ ان جو استعمال مناسب نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> ==تصويرون== <gallery widths="200" heights="200"> File:African Black Soap.jpg|[[آفريقي ڪارو صابڻ|ڊيڊو-اوسون (Dudu-Osun)]] – آفريقي ڪاري صابڻ جو هڪ مشهور قسم File:Azul e Branco.JPG|[[Azul e branco soap|ازول اي برانڪو صابڻ]] – نيري ۽ اڇي رنگ جي صابڻ جي ٽڪي File:Soap P1140887.jpg|[[فرانس]] جي شهر [[هيئرس]] ۾ وڪرو ٿيندڙ هٿ سان تيار ڪيل صابڻ File:Bars of pure Marseille and Aleppo soap, 2024.jpg|روايتي [[مارسيل صابڻ]] (کاٻي) ۽ [[حلب صابڻ]] (ساڄي) File:Soap Shop, Tübingen (2019).jpg|[[جرمني]] جي شهر [[ٽوبنگن]] ۾ جديد صابڻ جو دڪان (2019ع) File:Pouring lye into water to make soap.jpg|صابڻ ٺاهڻ لاءِ [[لائي]] کي پاڻيءَ ۾ حل ڪندي File:Wheel Bearing Grease.jpg|گاڏين جي ڦيٿن جي چکنائي، جنهن ۾ ڌاتي صابڻ شامل هوندا آهن File:Pexels-pixabay-206299.jpg|صابڻ رکڻ واري ٿالهي تي رکيل صابڻ </gallery> == حوالا == {{حوالا}} kxe9505d335m2nre2fwzqhrflrwxaaw 394440 394439 2026-07-15T06:25:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 394440 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ مادو}} [[فائل:Handmade soap cropped and simplified.jpg|thumb|upright=1.2|هٿ سان تيار ڪيل صابڻ جي ٽڪي]] [[فائل:Sodium stearate v2.svg|thumb|upright=1.4|[[سوڊيم اسٽيئريٽ]] جي ڪيميائي بناوت، جيڪا صابڻ جي ٽڪين ۾ عام جزو هوندي آهي]] [[فائل:Action of soap on oil.ogv|thumb|upright=1|تيل تي صابڻ جي [[ايمَلشن|ايمَلشن ٺاهڻ]] واري عمل جو ڏيک]] '''صابڻ''' (عربي: صابون، فارسي: صابن، ھندي/اردو: صابون، سقونيا، حنين ۽ سوپ) [[چرٻيدار تيزاب]] (Fatty acid) يا ڪڏهن ٻين [[ڪاربوڪسائلي تيزاب]]ن جي [[لوڻ (ڪيميا)|لوڻ]] کي چيو ويندو آهي، جيڪو صفائي، ڌوئڻ، سڻڀ ڏيڻ ۽ ٻين ڪيترن صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{GoldBookRef |title=Soap |file=S05721 |accessdate=9 August 2010}}</ref> گهريلو استعمال ۾، خاص طور ''ٽوائليٽ صابڻ''، [[سطحي فعال مادو|سطحي فعال مادا]] (سرفيڪٽنٽس) هوندا آهن، جيڪي هٿ، جسم، ڪپڙا ۽ گهر جي ٻين شين جي صفائي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. صنعتي شعبي ۾ صابڻ کي [[گاڙهو ڪندڙ مادو]]، ڪجهه [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائي ڏيندڙن]] (لبريڪنٽس) جو جزو، [[ايمَلسيفاير]] ۽ [[ڪيٽالسٽ]] طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. صابڻ عام طور تي چرٻين يا تيلن کي ڪنهن [[الڪلي]] (بيس) سان ملائي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن عمل کي [[صابڻ سازي]] (Saponification) چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=What's The Difference Between Soap and Detergent|publisher=cleancult.com|url=https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|access-date=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218165118/https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|url-status=live}}</ref> انسان هزارين سالن کان صابڻ يا صابڻ جهڙا مادا استعمال ڪندو اچي ٿو. قديم [[بابل]] ۾ لڳ ڀڳ 2800 ق.م. ڌاري صابڻ جهڙا مادا تيار ٿيڻ جا آثار مليا آهن، جيڪي صابڻ جي تياري بابت سڀ کان قديم ڄاتل شاهدين مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |isbn=978-0-7514-0479-1 |editor=Hilda Butler |edition=10th |location=Dordrecht |page=453 |chapter=Soap |quote=The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820150103/https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-date=2016-08-20 |url-status=live}}</ref> [[File:Soap.jpeg|thumb|صابڻ]] ==تاريخ== ===قديم دور=== [[فائل:MODOAmigo.jpg|thumb|ويهين صديءَ جي ''اميگو ڊيل اوبريرو'' (ڪارڪن جو دوست) صابڻ جي پيڪنگ، جيڪا [[Museo del Objeto del Objeto]] جي مجموعي ۾ محفوظ آهي.]] چرٻي ۽ الڪلي کي ملائي تيار ڪيل ابتدائي صابڻ جهڙا مادا، جيڪي صفائي لاءِ استعمال ٿيندا هئا، انهن جو ذڪر [[سوميري تهذيب|سوميري]]، [[بابلي سلطنت|بابلي]] ۽ [[قديم مصر]] جي تحريرن ۾ ملي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024">{{Cite journal |date=2024-08-22 |title=An Experimental Exploration of the Earliest Soapmaking |url=https://exarc.net/issue-2024-3/at/experimental-exploration-earliest-soapmaking |journal=EXARC Journal |issue=2024/3}}</ref><ref name="Jess Shaw-2024">{{cite podcast |title=The Meaning of Cleaning |website=Exarc |host=Jess Shaw |date=2 February 2024 |url=https://exarc.net/podcast/meaning-cleaning}}</ref> صابڻ جهڙي مادي جي تياري جو سڀ کان پراڻو لکت ۾ ثبوت تقريباً '''2800 ق.م.''' جي [[قديم بابل]] مان ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |edition=10th |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |page=453}}</ref> ان کان لڳ ڀڳ '''2500 ق.م.''' ۾ سوميري مٽيءَ جي هڪ تختي تي اهڙي مادي ٺاهڻ جو طريقو درج ڪيو ويو، جنهن ۾ تيل ۽ ڪاٺ جي راک کي گرم ڪري اون جا ڪپڙا ڌوئڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="falbe">{{cite book |editor=Jürgen Falbe |chapter=Historical Review |title=Surfactants in Consumer Products |publisher=Springer-Verlag |year=2012 |pages=1–2}}</ref> [[ايبرس پيپائرس]]، جيڪو تقريباً '''1550 ق.م.''' جو مصري طبي مسودو آهي، ٻڌائي ٿو ته قديم مصري جانورن جي چرٻي يا نباتاتي تيل کي [[ٽرونا]] (قدرتي سوڊا ايش) سان ملائي صابڻ جهڙو مادو تيار ڪندا هئا، جيڪو دوائن ۽ اون جي تياري ۾ استعمال ٿيندو هو.<ref name="falbe" /> [[نابونيدس]] (556–539 ق.م.) جي دور ۾ به صابڻ جهڙي مادي جي ترڪيب ملي ٿي، جنهن ۾ راک، صنوبر جو تيل ۽ ترن جو تيل شامل هئا ۽ ان کي پٿرن جي صفائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Martin Levey |title=Gypsum, salt and soda in ancient Mesopotamian chemical technology |journal=Isis |year=1958 |volume=49 |issue=3 |pages=336–342}}</ref> جديد صابڻ، جيڪو جهڳ پيدا ڪندو آهي ۽ سخت يا نرم ٻنهي صورتن ۾ تيار ٿي سگهي ٿو، انهن ابتدائي صابڻ جهڙن مرڪبن کان مختلف هو. محققن موجب اهو پڪ سان معلوم نه آهي ته حقيقي صابڻ پهريون ڀيرو ڪهڙي تهذيب ايجاد ڪيو، ۽ ممڪن آهي ته دنيا جي مختلف سماجن ۾ اهو الڳ الڳ وقتن تي وجود ۾ آيو هجي.<ref name="EXARC Journal-2024" /><ref>{{cite book |last1=Derry |first1=Thomas Kingston |last2=Williams |first2=Trevor Illtyd |title=A Short History of Technology |year=1960 |page=265}}</ref> قديم زماني ۾ الڪلي هزارين سالن کان اون ۽ ڪپڙي جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندي رهي، پر صابڻ تڏهن ئي ٺهندو آهي جڏهن چرٻي مناسب مقدار ۾ موجود هجي. جديد تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته خوشبودار تيلن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ مواد کي بار بار ڌوئڻ سان صابڻ نما مادو پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو قديم [[ميسوپوٽيميا]] جي شاهدي سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024" /> قديم [[روم]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسوي تائين صابڻ جو عام استعمال نه هو. رومي ماڻهو جسم تي تيل لڳائڻ کان پوءِ [[اسٽريجل]] نالي ڌاتوءَ جي اوزار سان تيل ۽ مٽي لاهي صفائي ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |last=De Puma |first=Richard |title=A Third-Century B.C.E. Etruscan Tomb Group from Bolsena |journal=American Journal of Archaeology}}</ref><ref>{{cite book |last=Padgett |first=J. Michael |title=Objects of Desire |year=2002}}</ref> رومي عالم [[پليني بزرگ]] صابڻ کي ''گال'' (Gauls) جي ايجاد قرار ڏنو ۽ لکيو ته اهو چرٻي ۽ راک مان تيار ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=The history of soapmaking |url=https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/history-science-technology-and-medicine/history-science/the-history-soapmaking}}</ref> بعد ۾ طبيب [[گيلن]] (ٻي صدي عيسوي) صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ جسم ۽ ڪپڙن جي صفائي لاءِ ان جي استعمال جي سفارش ڪئي، جنهن کان پوءِ ذاتي صفائي ۾ صابڻ جو استعمال آهستي آهستي وڌڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Partington |first=James Riddick |title=A History of Greek Fire and Gun Powder |year=1999 |page=307}}</ref> ===قديم چين=== قديم [[چين]] ۾ ''[[Gleditsia sinensis]]'' جي ٻجن مان صابڻ جهڙو صفائي ڪندڙ مادو تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Jones">{{cite book |last=Jones |first=Geoffrey |title=Beauty Imagined: A History of the Global Beauty Industry |year=2010 |chapter=Cleanliness and Civilization}}</ref> هڪ ٻيو روايتي صاف ڪندڙ مرڪب سور جي لبلبي ۽ ٻوٽن جي راک مان تيار ٿيندو هو، جنهن کي ''ژويزي'' (Zhuyizi) چيو ويندو هو. جانورن جي چرٻي مان ٺهيل جديد قسم جو صابڻ چين ۾ گهڻو پوءِ رائج ٿيو.<ref name="Benn">{{cite book |last=Benn |first=Charles |title=Everyday Life in the Tang Dynasty |year=2002 |page=116}}</ref> ===اسلامي سنهري دور=== [[اسلامي سنهري دور]] ۾ [[اولهه ايشيا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ خوشبودار سخت ٽوائليٽ صابڻ تيار ٿيڻ لڳو ۽ صابڻ سازي هڪ باقاعده صنعت جي صورت اختيار ڪري وئي. مشهور مسلمان طبيب [[محمد بن زڪريا رازي]] (865–925ع) پنهنجي ڪتابن ۾ صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ [[زيتون جو تيل]] استعمال ڪري [[گليسرين]] تيار ڪرڻ جي ترڪيب پڻ ڏني.<ref name="hassan">{{cite book |last=Ahmad Y. al-Hassan |title=Science and Technology in Islam: Technology and Applied Sciences |publisher=UNESCO |year=2001 |pages=73–74}}</ref> اسلامي دنيا ۾ صابڻ عام طور نباتاتي تيلن يا چرٻين کي الڪلي ۽ [[چونو|چوني]] سان ملائي تيار ڪيو ويندو هو. خاص طور [[شام]] ۾ زيتون جي تيل مان ٺهيل صابڻ تمام مشهور ٿيو ۽ اتان يورپ سميت اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ڏانهن برآمد ڪيو ويندو هو.<ref name="hassan" /> ٻارهين صديءَ جي هڪ عربي دستاويز ۾ صابڻ ٺاهڻ جو تفصيلي طريقو محفوظ آهي، جنهن ۾ ''القلوي'' (Alkali) کي بنيادي جزو قرار ڏنو ويو آهي. ''القلوي'' لفظ ئي بعد ۾ جديد ڪيمياءَ جي اصطلاح ''Alkali'' جو بنياد بڻيو.<ref>BBC, ''Science and Islam'', Part 2.</ref> تيرهين صديءَ تائين [[نابلس]]، [[فاس]]، [[دمشق]] ۽ [[حلب]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز بڻجي چڪا هئا، جتان وڏي پيماني تي صابڻ تيار ۽ واپار ڪيو ويندو هو. == قسم == [[فائل:Decorative Soaps.jpg|thumb|right|هوٽلن ۾ عام طور رکيل سينگاريل صابڻ جون ٽڪيون]] === ٽوائليٽ صابڻ === [[فائل:Micelle.svg|thumb|upright=1|[[ميسيل]] جي بناوت؛ صابڻ جي ماليڪيولن جي گڏجڻ سان ٺهندڙ ننڍڙي گولي نما بناوت، جنهن جو ٻاهريون حصو پاڻي سان ۽ اندريون حصو چرٻيءَ سان لاڳاپو رکي ٿو.]] گهريلو استعمال ۾ ''صابڻ'' مان عام طور مراد '''ٽوائليٽ صابڻ''' هوندو آهي، جيڪو جسم، هٿن ۽ گهر جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽوائليٽ صابڻ چرٻيدار تيزابن جا لوڻ هوندا آهن، جن جو عام ڪيميائي فارمولو (RCO<sub>2</sub><sup>−</sup>)M<sup>+</sup> هوندو آهي، جتي M عام طور [[سوڊيم]] (Na) يا [[پوٽاشيم]] (K) هوندو آهي.<ref name="UllSoap">{{cite encyclopedia |author=Klaus Schumann |author2=Kurt Siekmann |chapter=Soaps |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a24_247 |isbn=978-3527306732}}</ref> صفائي دوران صابڻ مٽي، چرٻي ۽ ٻين گندگين کي پاڻيءَ ۾ حل ٿيڻ جهڙو بڻائي ڇڏيندو آهي. صابڻ جا ماليڪيول گڏجي '''[[ميسيل]]''' (Micelle) نالي ننڍڙيون گولي نما بناوتون ٺاهيندا آهن. انهن جو ٻاهريون حصو پاڻي ڏانهن مائل (هائيڊروفلڪ) ۽ اندريون حصو چرٻي ڏانهن مائل (ليپو فلڪ) هوندو آهي، جنهن سبب چرٻي ۽ تيل ميسيل جي اندر ڦاسي پاڻيءَ سان ڌوپي نڪري ويندا آهن. هٿ ڌوئڻ دوران صابڻ [[جراثيم]]ن جي لپيڊ جھلي کي ٽوڙي ۽ انهن جي پروٽينن کي غيرفعال ڪري ڪيترن ئي خرد حياتين کي ختم ڪري ڇڏيندو آهي، جڏهن ته تيل ۽ چرٻي کي [[ايمَلشن]] جي صورت ۾ پاڻي سان گڏ وهائي ڇڏيندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jabr |first=Ferris |date=2020-03-13 |title=Why soap works |url=https://medicine.yale.edu/news-article/why-soap-works/ |website=Yale School of Medicine}}</ref><ref>{{Cite web |title=Getting back to chemistry basics: How simple soap saves lives |url=https://news.emory.edu/stories/2020/03/esc_soap_saves_lives/campus.html |website=Emory University}}</ref><ref>{{Cite web |author=Donavyn Coffey |date=2022-06-18 |title=How does soap kill germs? |url=https://www.livescience.com/how-soap-kills-germs |website=Live Science}}</ref> [[سخت پاڻي]] (Hard water) ۾ صابڻ آسانيءَ سان جهڳ پيدا نه ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪيلشيم ۽ ميگنيشيم جي لوڻن سان ملي [[صابڻ جي تهه]] (سوپ اسڪم) ٺاهي ڇڏيندو آهي، جنهن سان صفائيءَ جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{cite book |last1=Holman |first1=John S. |last2=Stone |first2=Phil |title=Chemistry |publisher=Nelson Thornes |year=2001 |page=174 |isbn=9780748762392}}</ref> === غير ٽوائليٽ صابڻ === '''ڌاتي صابڻ''' (ميٽالڪ سوپ) صنعتي استعمال ۾ وڏي اهميت رکن ٿا ۽ گهڻين [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (گريز) ۽ گاڙها ڪندڙ مرڪبن جو بنيادي جزو هوندا آهن.<ref name="UllSoap" /> [[ليٿيم اسٽيئريٽ]] انهن مان هڪ اهم مثال آهي. عام طور چکنائيون [[ڪيلشيم اسٽيئريٽ|ڪيلشيم]] يا [[ليٿيم اسٽيئريٽ|ليٿيم]] صابڻ ۽ [[معدني تيل]] جي ايمَلشن تي ٻڌل هونديون آهن. [[ايلومينيم]]، [[سوڊيم]] ۽ ٻين ڌاتن جا صابڻ به تيلن جي [[لزوجت]] (وسڪوسٽي) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. قديم دور ۾ [[زيتون جو تيل]] ۽ [[چونو]] ملائي چکنائي تيار ڪئي ويندي هئي، جنهن سان ڪيلشيم صابڻ ٺهندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |author=Thorsten Bartels |display-authors=etal |chapter=Lubricants and Lubrication |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a15_423 |isbn=978-3527306732}}</ref> ڌاتي صابڻ جديد [[تيل وارا رنگ|تيلن وارن رنگن]] ۾ به شامل ڪيا ويندا آهن، جتي اهي رنگ جي وهڪري ۽ گاڙهاڻ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://cool.conservation-us.org/waac/wn/wn23/wn23-3/wn23-304.html |title=A Brief History of Aluminum Stearate as a Component of Paint |last=Tumosa |first=Charles S. |date=2001-09-01}}</ref> اهي چرٻيدار تيزابن کي ڌاتي آڪسائيڊن سان غيرجانبدار (Neutralize) ڪري تيار ڪيا ويندا آهن: :<math>2RCO_2H + CaO \rightarrow (RCO_2)_2Ca + H_2O</math> ڪڏهن ڌاتن جي بدران حياتياتي الڪلي جهڙوڪ [[امونيم]] به استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور '''[[امونيم نونانوئيٽ]]''' امونيم تي ٻڌل صابڻ آهي، جيڪو [[جڙي ٻوٽين کي ناس ڪندڙ دوا]] (ھربيسائيڊ) طور ڪم اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www3.epa.gov/pesticides/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-031802_01-Nov-06.pdf |title=Ammonium nonanoate Fact Sheet |publisher=United States Environmental Protection Agency |date=21 September 2006}}</ref> غير ٽوائليٽ صابڻن جي هڪ ٻي قسم '''رال صابڻ''' (ريزن سوپ) آهي، جيڪا [[ڪاغذ سازي]] جي صنعت ۾ وڻن جي رال کي الڪلي سان عمل ڪرائي تيار ڪئي ويندي آهي. انهن جو اهم جزو [[ابيئٽڪ تيزاب]] (Abietic acid) جو سوڊيم لوڻ هوندو آهي، جيڪو خاص طور [[ايمَلسيفاير]] طور استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a23_073 |chapter=Resins, Natural |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2000 |last1=Fiebach |first1=Klemens |last2=Grimm |first2=Dieter}}</ref> == صابڻ ٺاهڻ == {{Main article|Soaper}} ٽوائليٽ صابڻ جي تياري عام طور [[ٽرائي گلسرائيڊ]]ن جي [[ساپونيفڪيشن]] (Saponification) وسيلي ڪئي ويندي آهي. ٽرائي گلسرائيڊ ٻوٽن يا جانورن مان حاصل ٿيندڙ تيلن ۽ چرٻين تي ٻڌل هوندا آهن. انهن کي الڪلي محلول، جهڙوڪ [[لائي]] (Lye)، سان ملايو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ٽرائي گلسرائيڊ پاڻيءَ جي عمل سان ٽٽي چرٻيدار تيزابن جي لوڻن ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ ساڳئي وقت [[گليسرول]] (گليسرين) آزاد ٿيندو آهي. گليسرين کي ڪڏهن صابڻ ۾ ئي رهڻ ڏنو ويندو آهي ته جيئن صابڻ نرم ۽ چمڙي لاءِ وڌيڪ موزون رهي، جڏهن ته ڪڏهن ان کي ڌار ڪيو ويندو آهي.<ref>Cavitch, Susan Miller. ''The Natural Soap Book''. Storey Publishing, 1994. ISBN 0-88266-888-9.</ref><ref>Garzena, Patrizia & Tadiello, Marina (2013). ''The Natural Soapmaking Handbook''. ISBN 978-0-9874995-0-9.</ref> گليسرين شامل صابڻ کي عام طور '''گليسرين صابڻ''' چيو ويندو آهي. === اضافا === صفائيءَ جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ صابڻ ۾ ڪڏهن [[ريت]] يا [[پومِس]] (Pumice) شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ''اسڪورنگ صابڻ'' تيار ٿيندو آهي. اهڙا ذرڙا چمڙي جي مٿاڇري تان مئل خلين کي هٽائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جنهن عمل کي [[ايڪسفوليئيشن]] چيو ويندو آهي. [[جراثيم ڪش صابڻ]] ٺاهڻ لاءِ [[ٽرائيڪلوسان]] يا [[ٽرائيڪلوڪاربان]] جهڙا مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن. بهرحال، سائنسدانن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته اهڙن مرڪبن جو وڌندڙ استعمال جراثيمن ۾ [[ضد حياتياتي مزاحمت]] (Antimicrobial resistance) کي هٿي ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/Health/story?id=117985 |title=Antibacterial Soaps Concern Experts |publisher=ABC News |date=6 January 2006}}</ref> استعمال ٿيندڙ الڪلي ڌاتو صابڻ جي خاصيتن کي طئي ڪري ٿي. [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان تيار ڪيل صابڻ سخت ۽ ٺوس هوندو آهي، جڏهن ته [[پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان ٺهيل صابڻ نرم يا مائع صورت ۾ هوندو آهي. تاريخي طور پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ ٻوٽن جي راک مان حاصل ڪئي ويندي هئي. [[ليٿيم]] جا صابڻ پڻ سخت هوندا آهن ۽ تقريباً مڪمل طور صنعتي [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (Greases) ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="UllSoap" /> ٽوائليٽ صابڻ جي تياري لاءِ ٽرائي گلسرائيڊ عام طور [[ناريل جو تيل]]، [[زيتون جو تيل]]، [[کجيءَ جو تيل]] ۽ جانورن جي صاف ڪيل چرٻي ([[ٽيلو]]) مان حاصل ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ullmann">{{cite journal |author=David J. Anneken |display-authors=etal |title=Fatty Acids |journal=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2006 |doi=10.1002/14356007.a10_245.pub2}}</ref> مختلف تيلن ۾ چرٻيدار تيزابن جي مقدار مختلف هجڻ سبب انهن مان ٺهندڙ صابڻن جي سختي، جھڳ، نرمي ۽ چمڙي تي اثر به مختلف هوندا آهن. خالص [[زيتون جو تيل]] مان ٺهيل صابڻ، جيڪو [[ڪاسٽائيل صابڻ]] يا [[مارسيل صابڻ]] جي نالي سان مشهور آهي، پنهنجي نرم مزاج ۽ چمڙي لاءِ سازگار خاصيتن سبب مشهور آهي. جسم ڌوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ گهڻا صابڻ ''ريفيٽيڊ'' يا ''سُپر فيٽيڊ'' هوندا آهن. اهڙن صابڻن ۾ اضافي چرٻي يا تيل شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان صابڻ ۾ بچيل الڪلي ختم ٿي ويندي آهي، صابڻ ۾ دراڙون پوڻ جا امڪان گهٽ ٿيندا آهن ۽ ڌوئڻ دوران چمڙي مان نڪرندڙ قدرتي تيلن جي جزوي تلافي پڻ ٿيندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuntom |first1=Ainie |last2=Ahmad |first2=Iftikhar |last3=Kifli |first3=Hamirin |last4=Shariff |first4=Zainon Mat |title=Effects of superfatting agents on cracking phenomena in toilet soap |journal=Journal of Surfactants and Detergents |year=1999 |volume=2 |issue=3 |pages=325–329 |doi=10.1007/s11743-999-0084-5}}</ref> هٿ سان تيار ڪيل صابڻ ۾ اضافي چرٻي يا [[ناريل جو تيل]] شامل ڪري ''سُپر فيٽنگ'' ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ان ۾ رهيل گليسرين قدرتي نمي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندو آهي. اهڙن صابڻن ۾ ڪڏهن [[جوجوبا جو تيل]] يا [[شيا بٽر]] جهڙا نرم ڪندڙ مادا به شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن چمڙي وڌيڪ نرم ۽ محفوظ رهي.<ref>{{cite web |title=The Process of Making Soap |url=http://edtech.mcc.edu/~abaker/comw100/finalproject/process.html}}</ref> {| class="wikitable" |+ صابڻ ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندڙ مختلف چرٻين ۾ چرٻيدار تيزابن جو تقابلي تناسب (٪) ! چرٻي / تيل ! [[لورڪ تيزاب]] ! [[مائرسٽڪ تيزاب]] ! [[پالميٽڪ تيزاب]] ! [[اسٽيئرڪ تيزاب]] ! [[اوليئڪ تيزاب]] ! [[لينوليئڪ تيزاب]] ! [[لينولينڪ تيزاب]] |- | [[ٽيلو]] | 0 || 4 || 28 || 23 || 35 || 2 || 1 |- | [[ناريل جو تيل]] | 48 || 18 || 9 || 3 || 7 || 2 || 0 |- | [[پام ڪرنل تيل]] | 46 || 16 || 8 || 3 || 12 || 2 || 0 |- | [[کجيءَ جو تيل]] | 0 || 1 || 44 || 4 || 37 || 9 || 0 |- | [[لوريل جو تيل]] | 54 || 0 || 0 || 0 || 15 || 17 || 0 |- | [[زيتون جو تيل]] | 0 || 0 || 11 || 2 || 78 || 10 || 0 |- | [[ڪينولا جو تيل]] | 0 || 1 || 3 || 2 || 58 || 9 || 23 |} ==طب== روايتي طب موجب هن ٻوٽي مان تيار ڪيل مرهم [[بادفرنگ]]، [[آتشڪ]]، [[ناسور]] ۽ زائد گوشت وارن ڦٽن جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. ان کان سواءِ روايتي معالجن ۾ هن کي حيض جاري ڪرڻ، آنڊن جي ڪيڙن کي ختم ڪرڻ ۽ حقني (Enema) جي صورت ۾ ننڍڙن ٻارن جي قبض ۽ سدن ڪڍڻ لاءِ پڻ ڪم آندو ويندو هو. ساڳين روايتي ذريعن موجب، حمل دوران هن جو استعمال اسقاطِ حمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو ۽ هن کي زهريلو پڻ قرار ڏنو ويو آهي؛ تنهن ڪري جديد طبي نگراني کان سواءِ ان جو استعمال مناسب نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> ==تصويرون== <gallery widths="200" heights="200"> File:African Black Soap.jpg|[[آفريقي ڪارو صابڻ|ڊيڊو-اوسون (Dudu-Osun)]] – آفريقي ڪاري صابڻ جو هڪ مشهور قسم File:Azul e Branco.JPG|[[Azul e branco soap|ازول اي برانڪو صابڻ]] – نيري ۽ اڇي رنگ جي صابڻ جي ٽڪي File:Soap P1140887.jpg|[[فرانس]] جي شهر [[هيئرس]] ۾ وڪرو ٿيندڙ هٿ سان تيار ڪيل صابڻ File:Bars of pure Marseille and Aleppo soap, 2024.jpg|روايتي [[مارسيل صابڻ]] (کاٻي) ۽ [[حلب صابڻ]] (ساڄي) File:Soap Shop, Tübingen (2019).jpg|[[جرمني]] جي شهر [[ٽوبنگن]] ۾ جديد صابڻ جو دڪان (2019ع) File:Pouring lye into water to make soap.jpg|صابڻ ٺاهڻ لاءِ [[لائي]] کي پاڻيءَ ۾ حل ڪندي File:Wheel Bearing Grease.jpg|گاڏين جي ڦيٿن جي چکنائي، جنهن ۾ ڌاتي صابڻ شامل هوندا آهن File:Pexels-pixabay-206299.jpg|صابڻ رکڻ واري ٿالهي تي رکيل صابڻ </gallery> == حوالا == {{حوالا}} 717qxbq938rrwuw5hr0j2zhb8dpk6br 394441 394440 2026-07-15T06:32:24Z Intisar Ali 8681 394441 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ مادو}} [[فائل:Handmade soap cropped and simplified.jpg|thumb|upright=1.2|هٿ سان تيار ڪيل صابڻ جي ٽڪي]] [[فائل:Sodium stearate v2.svg|thumb|upright=1.4|[[سوڊيم اسٽيئريٽ]] جي ڪيميائي بناوت، جيڪا صابڻ جي ٽڪين ۾ عام جزو هوندي آهي]] [[فائل:Action of soap on oil.ogv|thumb|upright=1|تيل تي صابڻ جي [[ايمَلشن|ايمَلشن ٺاهڻ]] واري عمل جو ڏيک]] '''صابڻ''' (عربي: صابون، فارسي: صابن، ھندي/اردو: صابون، سقونيا، حنين ۽ سوپ) [[چرٻيدار تيزاب]] (Fatty acid) يا ڪڏهن ٻين [[ڪاربوڪسائلي تيزاب]]ن جي [[لوڻ (ڪيميا)|لوڻ]] کي چيو ويندو آهي، جيڪو صفائي، ڌوئڻ، سڻڀ ڏيڻ ۽ ٻين ڪيترن صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{GoldBookRef |title=Soap |file=S05721 |accessdate=9 August 2010}}</ref> گهريلو استعمال ۾، خاص طور ''ٽوائليٽ صابڻ''، [[سطحي فعال مادو|سطحي فعال مادا]] (سرفيڪٽنٽس) هوندا آهن، جيڪي هٿ، جسم، ڪپڙا ۽ گهر جي ٻين شين جي صفائي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. صنعتي شعبي ۾ صابڻ کي [[گاڙهو ڪندڙ مادو]]، ڪجهه [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائي ڏيندڙن]] (لبريڪنٽس) جو جزو، [[ايمَلسيفاير]] ۽ [[ڪيٽالسٽ]] طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. صابڻ عام طور تي چرٻين يا تيلن کي ڪنهن [[الڪلي]] (بيس) سان ملائي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن عمل کي [[صابڻ سازي]] (Saponification) چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=What's The Difference Between Soap and Detergent|publisher=cleancult.com|url=https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|access-date=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218165118/https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|url-status=live}}</ref> انسان هزارين سالن کان صابڻ يا صابڻ جهڙا مادا استعمال ڪندو اچي ٿو. قديم [[بابل]] ۾ لڳ ڀڳ 2800 ق.م. ڌاري صابڻ جهڙا مادا تيار ٿيڻ جا آثار مليا آهن، جيڪي صابڻ جي تياري بابت سڀ کان قديم ڄاتل شاهدين مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |isbn=978-0-7514-0479-1 |editor=Hilda Butler |edition=10th |location=Dordrecht |page=453 |chapter=Soap |quote=The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820150103/https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-date=2016-08-20 |url-status=live}}</ref> [[File:Soap.jpeg|thumb|صابڻ]] ==تاريخ== ===قديم دور=== [[فائل:MODOAmigo.jpg|thumb|ويهين صديءَ جي ''اميگو ڊيل اوبريرو'' (ڪارڪن جو دوست) صابڻ جي پيڪنگ، جيڪا [[Museo del Objeto del Objeto]] جي مجموعي ۾ محفوظ آهي.]] چرٻي ۽ الڪلي کي ملائي تيار ڪيل ابتدائي صابڻ جهڙا مادا، جيڪي صفائي لاءِ استعمال ٿيندا هئا، انهن جو ذڪر [[سوميري تهذيب|سوميري]]، [[بابلي سلطنت|بابلي]] ۽ [[قديم مصر]] جي تحريرن ۾ ملي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024">{{Cite journal |date=2024-08-22 |title=An Experimental Exploration of the Earliest Soapmaking |url=https://exarc.net/issue-2024-3/at/experimental-exploration-earliest-soapmaking |journal=EXARC Journal |issue=2024/3}}</ref><ref name="Jess Shaw-2024">{{cite podcast |title=The Meaning of Cleaning |website=Exarc |host=Jess Shaw |date=2 February 2024 |url=https://exarc.net/podcast/meaning-cleaning}}</ref> صابڻ جهڙي مادي جي تياري جو سڀ کان پراڻو لکت ۾ ثبوت تقريباً '''2800 ق.م.''' جي [[قديم بابل]] مان ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |edition=10th |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |page=453}}</ref> ان کان لڳ ڀڳ '''2500 ق.م.''' ۾ سوميري مٽيءَ جي هڪ تختي تي اهڙي مادي ٺاهڻ جو طريقو درج ڪيو ويو، جنهن ۾ تيل ۽ ڪاٺ جي راک کي گرم ڪري اون جا ڪپڙا ڌوئڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="falbe">{{cite book |editor=Jürgen Falbe |chapter=Historical Review |title=Surfactants in Consumer Products |publisher=Springer-Verlag |year=2012 |pages=1–2}}</ref> [[ايبرس پيپائرس]]، جيڪو تقريباً '''1550 ق.م.''' جو مصري طبي مسودو آهي، ٻڌائي ٿو ته قديم مصري جانورن جي چرٻي يا نباتاتي تيل کي [[ٽرونا]] (قدرتي سوڊا ايش) سان ملائي صابڻ جهڙو مادو تيار ڪندا هئا، جيڪو دوائن ۽ اون جي تياري ۾ استعمال ٿيندو هو.<ref name="falbe" /> [[نابونيدس]] (556–539 ق.م.) جي دور ۾ به صابڻ جهڙي مادي جي ترڪيب ملي ٿي، جنهن ۾ راک، صنوبر جو تيل ۽ ترن جو تيل شامل هئا ۽ ان کي پٿرن جي صفائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Martin Levey |title=Gypsum, salt and soda in ancient Mesopotamian chemical technology |journal=Isis |year=1958 |volume=49 |issue=3 |pages=336–342}}</ref> جديد صابڻ، جيڪو جهڳ پيدا ڪندو آهي ۽ سخت يا نرم ٻنهي صورتن ۾ تيار ٿي سگهي ٿو، انهن ابتدائي صابڻ جهڙن مرڪبن کان مختلف هو. محققن موجب اهو پڪ سان معلوم نه آهي ته حقيقي صابڻ پهريون ڀيرو ڪهڙي تهذيب ايجاد ڪيو، ۽ ممڪن آهي ته دنيا جي مختلف سماجن ۾ اهو الڳ الڳ وقتن تي وجود ۾ آيو هجي.<ref name="EXARC Journal-2024" /><ref>{{cite book |last1=Derry |first1=Thomas Kingston |last2=Williams |first2=Trevor Illtyd |title=A Short History of Technology |year=1960 |page=265}}</ref> قديم زماني ۾ الڪلي هزارين سالن کان اون ۽ ڪپڙي جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندي رهي، پر صابڻ تڏهن ئي ٺهندو آهي جڏهن چرٻي مناسب مقدار ۾ موجود هجي. جديد تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته خوشبودار تيلن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ مواد کي بار بار ڌوئڻ سان صابڻ نما مادو پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو قديم [[ميسوپوٽيميا]] جي شاهدي سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024" /> قديم [[روم]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسوي تائين صابڻ جو عام استعمال نه هو. رومي ماڻهو جسم تي تيل لڳائڻ کان پوءِ [[اسٽريجل]] نالي ڌاتوءَ جي اوزار سان تيل ۽ مٽي لاهي صفائي ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |last=De Puma |first=Richard |title=A Third-Century B.C.E. Etruscan Tomb Group from Bolsena |journal=American Journal of Archaeology}}</ref><ref>{{cite book |last=Padgett |first=J. Michael |title=Objects of Desire |year=2002}}</ref> رومي عالم [[پليني بزرگ]] صابڻ کي ''گال'' (Gauls) جي ايجاد قرار ڏنو ۽ لکيو ته اهو چرٻي ۽ راک مان تيار ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=The history of soapmaking |url=https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/history-science-technology-and-medicine/history-science/the-history-soapmaking}}</ref> بعد ۾ طبيب [[گيلن]] (ٻي صدي عيسوي) صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ جسم ۽ ڪپڙن جي صفائي لاءِ ان جي استعمال جي سفارش ڪئي، جنهن کان پوءِ ذاتي صفائي ۾ صابڻ جو استعمال آهستي آهستي وڌڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Partington |first=James Riddick |title=A History of Greek Fire and Gun Powder |year=1999 |page=307}}</ref> ===قديم چين=== قديم [[چين]] ۾ ''[[Gleditsia sinensis]]'' جي ٻجن مان صابڻ جهڙو صفائي ڪندڙ مادو تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Jones">{{cite book |last=Jones |first=Geoffrey |title=Beauty Imagined: A History of the Global Beauty Industry |year=2010 |chapter=Cleanliness and Civilization}}</ref> هڪ ٻيو روايتي صاف ڪندڙ مرڪب سور جي لبلبي ۽ ٻوٽن جي راک مان تيار ٿيندو هو، جنهن کي ''ژويزي'' (Zhuyizi) چيو ويندو هو. جانورن جي چرٻي مان ٺهيل جديد قسم جو صابڻ چين ۾ گهڻو پوءِ رائج ٿيو.<ref name="Benn">{{cite book |last=Benn |first=Charles |title=Everyday Life in the Tang Dynasty |year=2002 |page=116}}</ref> ===اسلامي سنهري دور=== [[اسلامي سنهري دور]] ۾ [[اولهه ايشيا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ خوشبودار سخت ٽوائليٽ صابڻ تيار ٿيڻ لڳو ۽ صابڻ سازي هڪ باقاعده صنعت جي صورت اختيار ڪري وئي. مشهور مسلمان طبيب [[محمد بن زڪريا رازي]] (865–925ع) پنهنجي ڪتابن ۾ صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ [[زيتون جو تيل]] استعمال ڪري [[گليسرين]] تيار ڪرڻ جي ترڪيب پڻ ڏني.<ref name="hassan">{{cite book |last=Ahmad Y. al-Hassan |title=Science and Technology in Islam: Technology and Applied Sciences |publisher=UNESCO |year=2001 |pages=73–74}}</ref> اسلامي دنيا ۾ صابڻ عام طور نباتاتي تيلن يا چرٻين کي الڪلي ۽ [[چونو|چوني]] سان ملائي تيار ڪيو ويندو هو. خاص طور [[شام]] ۾ زيتون جي تيل مان ٺهيل صابڻ تمام مشهور ٿيو ۽ اتان يورپ سميت اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ڏانهن برآمد ڪيو ويندو هو.<ref name="hassan" /> ٻارهين صديءَ جي هڪ عربي دستاويز ۾ صابڻ ٺاهڻ جو تفصيلي طريقو محفوظ آهي، جنهن ۾ ''القلوي'' (Alkali) کي بنيادي جزو قرار ڏنو ويو آهي. ''القلوي'' لفظ ئي بعد ۾ جديد ڪيمياءَ جي اصطلاح ''Alkali'' جو بنياد بڻيو.<ref>BBC, ''Science and Islam'', Part 2.</ref> تيرهين صديءَ تائين [[نابلس]]، [[فاس]]، [[دمشق]] ۽ [[حلب]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز بڻجي چڪا هئا، جتان وڏي پيماني تي صابڻ تيار ۽ واپار ڪيو ويندو هو. ===يورپ جو وچيون دور=== [[نيپلز]] ۾، جيڪو ان وقت [[اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ هو، ڇهين صديءَ جي آخر تائين صابڻ ٺاهيندڙ [[بازنطيني گلڊ]]ن جا ميمبر هوندا هئا.<ref>{{cite book|page=footnote 48, p. 104|title=Understanding the Middle Ages: the transformation of ideas and attitudes in the Medieval world|first=Harald|last=Kleinschmidt|publisher=Boydell & Brewer|year=2000|isbn=0-85115-770-X}}</ref> اٺين صديءَ تائين [[اٽلي]] ۽ [[اسپين]] ۾ صابڻ سازي هڪ مشهور صنعت بڻجي چڪي هئي.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632">Anionic and Related Lime Soap Dispersants, Raymond G. Bistline Jr., in ''Anionic Surfactants: Organic Chemistry'', Helmut Stache, ed., Volume 56 of Surfactant science series, CRC Press, 1996, chapter 11, p. 632, {{ISBN|0-8247-9394-3}}.</ref> تقريباً 800ع ۾ [[شارليمان]] جي حڪمن تي تيار ٿيل [[ڪارولينجي]] دور جي دستاويز ''[[Capitulare de villis|De Villis]]'' ۾ صابڻ کي انهن شين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، جن جو حساب شاهي جاگيرن جا منتظم رکندا هئا. اٺين صديءَ تائين [[وچئين دور جي اسپين]] صابڻ جي اهم پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ بڻجي چڪي هئي، جڏهن ته [[انگلينڊ جي بادشاھت]] ۾ صابڻ سازي لڳ ڀڳ 1200ع ڌاري شروع ٿي.<ref>[http://www.soap-flakes.com/history.html www.soap-flakes.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526035507/http://www.soap-flakes.com/history.html|date=2015-05-26}}.</ref> ان ئي دستاويز ۾ صابڻ سازي کي هڪ طرف عورتن جي ڪم طور ۽ ٻي طرف ماهر ڪاريگرن جي صنعت طور ذڪر ڪيو ويو آهي، جيئن واڍن، لوهارن ۽ نانبائين جي پيشائن جو بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Robinson|first=James Harvey|title=Readings in European History: Vol. I|publisher=Ginn and Co.|year=1904|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/carol-devillis.html}}</ref> نائين صديءَ جي يورپ ۾ صابڻ گهڻو ڪري جانورن جي چرٻي مان تيار ڪيو ويندو هو، جنهن سبب ان ۾ اڻ وڻندڙ بوءِ هوندي هئي. بعد ۾ جڏهن صابڻ جي تياري ۾ [[زيتون جو تيل]] استعمال ٿيڻ لڳو ته ان جي معيار ۽ خوشبوءَ ۾ نمايان سڌارو آيو، ۽ يورپ جي صابڻ سازي جو وڏو حصو [[بحر روم]] جي زيتون پوکيندڙ علائقن ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Springer">{{cite book|title=A History of Technology, Volume 2|editor=Charles Springer|publisher=Clarendon Press|year=1954|pages=355–356|isbn=9780198581062}}</ref> عربن سخت ٽوائليٽ صابڻ يورپ ۾ متعارف ڪرايو، جيڪو آهستي آهستي هڪ اعليٰ ۽ قيمتي استعمال جي شيءِ بڻجي ويو. اهڙي صابڻ ۾ گهڻو ڪري خوشبو پڻ شامل ڪئي ويندي هئي.<ref name="hassan" /><ref name="Springer" /> پندرهين صديءَ تائين [[عيسائي يورپ]] ۾ صابڻ جي پيداوار ڪيترن ئي شهرن ۾ صنعتي پيماني تي ٿيندي هئي. ان دور ۾ [[اينٽورپ]]، [[ڪاسٽيل]]، [[مارسيلي]]، [[نيپلز]] ۽ [[وينس]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز هئا.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632" /> ===سورهين ۽ سترهين صدي=== سورهين صديءَ جي ٻئي اڌ تائين [[فرانس]] ۾ صابڻ جي نيم صنعتي ۽ پيشاورانه پيداوار گهڻي ڀاڱي [[پروونس]] جي چند شهرن، جهڙوڪ [[ٽولون]]، [[هيئرس]] ۽ [[مارسيلي]]، ۾ مرڪوز ٿي وئي هئي، جتان سڄي فرانس کي صابڻ فراهم ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Nef, John U. |year=1936 |title=A Comparison of Industrial Growth in France and England from 1540 to 1640: III |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_1936-10_44_5/page/642 |journal=The Journal of Political Economy |volume=44 |issue=5 |pages=643–666 (660ff.) |doi=10.1086/254976 |jstor=1824135 |s2cid=222453265}}</ref> 1525ع تائين [[مارسيلي]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه وڏا صابڻ جا ڪارخانا قائم ٿي چڪا هئا، ۽ وقت سان گڏ مارسيلي جي صابڻ سازي ٻين پروونسي مرڪزن تي غالب اچي وئي.<ref>Barthélemy, L. (1883) "La savonnerie marseillaise", noted by Nef 1936:660 note 99.</ref> [[انگلينڊ]] ۾ صابڻ جي پيداوار جو مرڪز گهڻو ڪري [[لنڊن]] هو.<ref>Nef 1936:653, 660.</ref> [[ٽيوڊر گهراڻو|ٽيوڊر دور]] ۾ اعليٰ معيار جي سخت صابڻ جي طلب ايتري وڌي وئي جو صابڻ ٺاهڻ لاءِ راک جا بيرل ٻاهرين ملڪن مان درآمد ڪيا ويندا هئا.<ref name="Jess Shaw-2024" /> سترهين صديءَ کان پوءِ يورپ ۾ جانورن جي چرٻي بدران نباتاتي تيلن، خاص طور [[زيتون جو تيل|زيتون جي تيل]]، مان وڌيڪ نفيس صابڻ تيار ٿيڻ لڳا. انهن مان ڪيترائي صابڻ اڄ به صنعتي ۽ دستڪاري ٻنهي طريقن سان تيار ڪيا وڃن ٿا. [[ڪاسٽيل صابڻ]] (Castile soap) اٽلي جي قديم "اڇي صابڻ" مان نڪتل، خالص نباتاتي تيلن تي ٻڌل مشهور صابڻن مان هڪ آهي. 1634ع ۾ بادشاهه [[چارلس اول]] نئين قائم ٿيل ''سوسائٽي آف سوپ ميڪرز'' کي صابڻ جي پيداوار جو اجارو (Monopoly) عطا ڪيو. هن اداري پنهنجي صابڻ جي معيار بابت معزز عورتن ۽ ٻين استعمال ڪندڙن جا تصديقي بيان پڻ حاصل ڪيا، جن موجب "نئون اڇو صابڻ، پراڻي صابڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو ۽ وڌيڪ خوشبودار ڌوئي ٿو".<ref>Keith Thomas, "Noisomeness", ''London Review of Books'', Vol. 42, No. 14, 16 July 2020.</ref> [[اسٽوارٽ دور]] جي بحالي واري زماني ۾ (1665ع–1714ع) انگلينڊ ۾ صابڻ تي ٽيڪس لاڳو ڪيو ويو، جنهن سبب اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين صابڻ هڪ مهانگي ۽ عيش واري شيءِ بڻيل رهيو ۽ ان جو باقاعده استعمال گهڻو ڪري خوشحال طبقي تائين محدود رهيو. صابڻ جي صنعت تي سرڪاري محصولي عملدارن جي سخت نگراني هوندي هئي، جيڪي صابڻ ٺاهيندڙن جي اوزارن کي نگراني کان سواءِ تالا لڳرائي رکندا هئا. ان کان علاوه، قانون موجب هر ڀيري گهٽ ۾ گهٽ هڪ امپيريل ٽن صابڻ تيار ڪرڻ لازمي هو، جنهن سبب ننڍن پيدا ڪندڙن لاءِ هن صنعت ۾ داخل ٿيڻ ڏکيو ٿي پيو. 1853ع ۾ صابڻ تي لڳل ٽيڪس ختم ٿيڻ کان پوءِ صابڻ جي واپار ۾ نمايان واڌ آئي ۽ صنعت تي لاڳو ڪيترائي ضابطا به ختم ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=The Soap Tax |url=http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084455/http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2017 |website=The Spectator Archive |publisher=The Spectator, London}}</ref><ref>{{cite web |title=Repeal of the Soap Tax |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084015/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2013 |date=3 April 1838 |website=[[Hansard|Parliamentary Debates (Hansard)]] }}</ref><ref>{{cite book |last1=Hansard |first1=Thomas Curson |title=Hansard's Parliamentary Debates |date=1864 |publisher=Forgotten Books |isbn=9780243121328 |location=Uxbridge, England |pages=363–374}}</ref> == قسم == [[فائل:Decorative Soaps.jpg|thumb|right|هوٽلن ۾ عام طور رکيل سينگاريل صابڻ جون ٽڪيون]] === ٽوائليٽ صابڻ === [[فائل:Micelle.svg|thumb|upright=1|[[ميسيل]] جي بناوت؛ صابڻ جي ماليڪيولن جي گڏجڻ سان ٺهندڙ ننڍڙي گولي نما بناوت، جنهن جو ٻاهريون حصو پاڻي سان ۽ اندريون حصو چرٻيءَ سان لاڳاپو رکي ٿو.]] گهريلو استعمال ۾ ''صابڻ'' مان عام طور مراد '''ٽوائليٽ صابڻ''' هوندو آهي، جيڪو جسم، هٿن ۽ گهر جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽوائليٽ صابڻ چرٻيدار تيزابن جا لوڻ هوندا آهن، جن جو عام ڪيميائي فارمولو (RCO<sub>2</sub><sup>−</sup>)M<sup>+</sup> هوندو آهي، جتي M عام طور [[سوڊيم]] (Na) يا [[پوٽاشيم]] (K) هوندو آهي.<ref name="UllSoap">{{cite encyclopedia |author=Klaus Schumann |author2=Kurt Siekmann |chapter=Soaps |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a24_247 |isbn=978-3527306732}}</ref> صفائي دوران صابڻ مٽي، چرٻي ۽ ٻين گندگين کي پاڻيءَ ۾ حل ٿيڻ جهڙو بڻائي ڇڏيندو آهي. صابڻ جا ماليڪيول گڏجي '''[[ميسيل]]''' (Micelle) نالي ننڍڙيون گولي نما بناوتون ٺاهيندا آهن. انهن جو ٻاهريون حصو پاڻي ڏانهن مائل (هائيڊروفلڪ) ۽ اندريون حصو چرٻي ڏانهن مائل (ليپو فلڪ) هوندو آهي، جنهن سبب چرٻي ۽ تيل ميسيل جي اندر ڦاسي پاڻيءَ سان ڌوپي نڪري ويندا آهن. هٿ ڌوئڻ دوران صابڻ [[جراثيم]]ن جي لپيڊ جھلي کي ٽوڙي ۽ انهن جي پروٽينن کي غيرفعال ڪري ڪيترن ئي خرد حياتين کي ختم ڪري ڇڏيندو آهي، جڏهن ته تيل ۽ چرٻي کي [[ايمَلشن]] جي صورت ۾ پاڻي سان گڏ وهائي ڇڏيندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jabr |first=Ferris |date=2020-03-13 |title=Why soap works |url=https://medicine.yale.edu/news-article/why-soap-works/ |website=Yale School of Medicine}}</ref><ref>{{Cite web |title=Getting back to chemistry basics: How simple soap saves lives |url=https://news.emory.edu/stories/2020/03/esc_soap_saves_lives/campus.html |website=Emory University}}</ref><ref>{{Cite web |author=Donavyn Coffey |date=2022-06-18 |title=How does soap kill germs? |url=https://www.livescience.com/how-soap-kills-germs |website=Live Science}}</ref> [[سخت پاڻي]] (Hard water) ۾ صابڻ آسانيءَ سان جهڳ پيدا نه ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪيلشيم ۽ ميگنيشيم جي لوڻن سان ملي [[صابڻ جي تهه]] (سوپ اسڪم) ٺاهي ڇڏيندو آهي، جنهن سان صفائيءَ جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{cite book |last1=Holman |first1=John S. |last2=Stone |first2=Phil |title=Chemistry |publisher=Nelson Thornes |year=2001 |page=174 |isbn=9780748762392}}</ref> === غير ٽوائليٽ صابڻ === '''ڌاتي صابڻ''' (ميٽالڪ سوپ) صنعتي استعمال ۾ وڏي اهميت رکن ٿا ۽ گهڻين [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (گريز) ۽ گاڙها ڪندڙ مرڪبن جو بنيادي جزو هوندا آهن.<ref name="UllSoap" /> [[ليٿيم اسٽيئريٽ]] انهن مان هڪ اهم مثال آهي. عام طور چکنائيون [[ڪيلشيم اسٽيئريٽ|ڪيلشيم]] يا [[ليٿيم اسٽيئريٽ|ليٿيم]] صابڻ ۽ [[معدني تيل]] جي ايمَلشن تي ٻڌل هونديون آهن. [[ايلومينيم]]، [[سوڊيم]] ۽ ٻين ڌاتن جا صابڻ به تيلن جي [[لزوجت]] (وسڪوسٽي) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. قديم دور ۾ [[زيتون جو تيل]] ۽ [[چونو]] ملائي چکنائي تيار ڪئي ويندي هئي، جنهن سان ڪيلشيم صابڻ ٺهندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |author=Thorsten Bartels |display-authors=etal |chapter=Lubricants and Lubrication |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a15_423 |isbn=978-3527306732}}</ref> ڌاتي صابڻ جديد [[تيل وارا رنگ|تيلن وارن رنگن]] ۾ به شامل ڪيا ويندا آهن، جتي اهي رنگ جي وهڪري ۽ گاڙهاڻ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://cool.conservation-us.org/waac/wn/wn23/wn23-3/wn23-304.html |title=A Brief History of Aluminum Stearate as a Component of Paint |last=Tumosa |first=Charles S. |date=2001-09-01}}</ref> اهي چرٻيدار تيزابن کي ڌاتي آڪسائيڊن سان غيرجانبدار (Neutralize) ڪري تيار ڪيا ويندا آهن: :<math>2RCO_2H + CaO \rightarrow (RCO_2)_2Ca + H_2O</math> ڪڏهن ڌاتن جي بدران حياتياتي الڪلي جهڙوڪ [[امونيم]] به استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور '''[[امونيم نونانوئيٽ]]''' امونيم تي ٻڌل صابڻ آهي، جيڪو [[جڙي ٻوٽين کي ناس ڪندڙ دوا]] (ھربيسائيڊ) طور ڪم اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www3.epa.gov/pesticides/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-031802_01-Nov-06.pdf |title=Ammonium nonanoate Fact Sheet |publisher=United States Environmental Protection Agency |date=21 September 2006}}</ref> غير ٽوائليٽ صابڻن جي هڪ ٻي قسم '''رال صابڻ''' (ريزن سوپ) آهي، جيڪا [[ڪاغذ سازي]] جي صنعت ۾ وڻن جي رال کي الڪلي سان عمل ڪرائي تيار ڪئي ويندي آهي. انهن جو اهم جزو [[ابيئٽڪ تيزاب]] (Abietic acid) جو سوڊيم لوڻ هوندو آهي، جيڪو خاص طور [[ايمَلسيفاير]] طور استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a23_073 |chapter=Resins, Natural |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2000 |last1=Fiebach |first1=Klemens |last2=Grimm |first2=Dieter}}</ref> == صابڻ ٺاهڻ == {{Main article|Soaper}} ٽوائليٽ صابڻ جي تياري عام طور [[ٽرائي گلسرائيڊ]]ن جي [[ساپونيفڪيشن]] (Saponification) وسيلي ڪئي ويندي آهي. ٽرائي گلسرائيڊ ٻوٽن يا جانورن مان حاصل ٿيندڙ تيلن ۽ چرٻين تي ٻڌل هوندا آهن. انهن کي الڪلي محلول، جهڙوڪ [[لائي]] (Lye)، سان ملايو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ٽرائي گلسرائيڊ پاڻيءَ جي عمل سان ٽٽي چرٻيدار تيزابن جي لوڻن ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ ساڳئي وقت [[گليسرول]] (گليسرين) آزاد ٿيندو آهي. گليسرين کي ڪڏهن صابڻ ۾ ئي رهڻ ڏنو ويندو آهي ته جيئن صابڻ نرم ۽ چمڙي لاءِ وڌيڪ موزون رهي، جڏهن ته ڪڏهن ان کي ڌار ڪيو ويندو آهي.<ref>Cavitch, Susan Miller. ''The Natural Soap Book''. Storey Publishing, 1994. ISBN 0-88266-888-9.</ref><ref>Garzena, Patrizia & Tadiello, Marina (2013). ''The Natural Soapmaking Handbook''. ISBN 978-0-9874995-0-9.</ref> گليسرين شامل صابڻ کي عام طور '''گليسرين صابڻ''' چيو ويندو آهي. === اضافا === صفائيءَ جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ صابڻ ۾ ڪڏهن [[ريت]] يا [[پومِس]] (Pumice) شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ''اسڪورنگ صابڻ'' تيار ٿيندو آهي. اهڙا ذرڙا چمڙي جي مٿاڇري تان مئل خلين کي هٽائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جنهن عمل کي [[ايڪسفوليئيشن]] چيو ويندو آهي. [[جراثيم ڪش صابڻ]] ٺاهڻ لاءِ [[ٽرائيڪلوسان]] يا [[ٽرائيڪلوڪاربان]] جهڙا مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن. بهرحال، سائنسدانن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته اهڙن مرڪبن جو وڌندڙ استعمال جراثيمن ۾ [[ضد حياتياتي مزاحمت]] (Antimicrobial resistance) کي هٿي ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/Health/story?id=117985 |title=Antibacterial Soaps Concern Experts |publisher=ABC News |date=6 January 2006}}</ref> استعمال ٿيندڙ الڪلي ڌاتو صابڻ جي خاصيتن کي طئي ڪري ٿي. [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان تيار ڪيل صابڻ سخت ۽ ٺوس هوندو آهي، جڏهن ته [[پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان ٺهيل صابڻ نرم يا مائع صورت ۾ هوندو آهي. تاريخي طور پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ ٻوٽن جي راک مان حاصل ڪئي ويندي هئي. [[ليٿيم]] جا صابڻ پڻ سخت هوندا آهن ۽ تقريباً مڪمل طور صنعتي [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (Greases) ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="UllSoap" /> ٽوائليٽ صابڻ جي تياري لاءِ ٽرائي گلسرائيڊ عام طور [[ناريل جو تيل]]، [[زيتون جو تيل]]، [[کجيءَ جو تيل]] ۽ جانورن جي صاف ڪيل چرٻي ([[ٽيلو]]) مان حاصل ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ullmann">{{cite journal |author=David J. Anneken |display-authors=etal |title=Fatty Acids |journal=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2006 |doi=10.1002/14356007.a10_245.pub2}}</ref> مختلف تيلن ۾ چرٻيدار تيزابن جي مقدار مختلف هجڻ سبب انهن مان ٺهندڙ صابڻن جي سختي، جھڳ، نرمي ۽ چمڙي تي اثر به مختلف هوندا آهن. خالص [[زيتون جو تيل]] مان ٺهيل صابڻ، جيڪو [[ڪاسٽائيل صابڻ]] يا [[مارسيل صابڻ]] جي نالي سان مشهور آهي، پنهنجي نرم مزاج ۽ چمڙي لاءِ سازگار خاصيتن سبب مشهور آهي. جسم ڌوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ گهڻا صابڻ ''ريفيٽيڊ'' يا ''سُپر فيٽيڊ'' هوندا آهن. اهڙن صابڻن ۾ اضافي چرٻي يا تيل شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان صابڻ ۾ بچيل الڪلي ختم ٿي ويندي آهي، صابڻ ۾ دراڙون پوڻ جا امڪان گهٽ ٿيندا آهن ۽ ڌوئڻ دوران چمڙي مان نڪرندڙ قدرتي تيلن جي جزوي تلافي پڻ ٿيندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuntom |first1=Ainie |last2=Ahmad |first2=Iftikhar |last3=Kifli |first3=Hamirin |last4=Shariff |first4=Zainon Mat |title=Effects of superfatting agents on cracking phenomena in toilet soap |journal=Journal of Surfactants and Detergents |year=1999 |volume=2 |issue=3 |pages=325–329 |doi=10.1007/s11743-999-0084-5}}</ref> هٿ سان تيار ڪيل صابڻ ۾ اضافي چرٻي يا [[ناريل جو تيل]] شامل ڪري ''سُپر فيٽنگ'' ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ان ۾ رهيل گليسرين قدرتي نمي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندو آهي. اهڙن صابڻن ۾ ڪڏهن [[جوجوبا جو تيل]] يا [[شيا بٽر]] جهڙا نرم ڪندڙ مادا به شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن چمڙي وڌيڪ نرم ۽ محفوظ رهي.<ref>{{cite web |title=The Process of Making Soap |url=http://edtech.mcc.edu/~abaker/comw100/finalproject/process.html}}</ref> {| class="wikitable" |+ صابڻ ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندڙ مختلف چرٻين ۾ چرٻيدار تيزابن جو تقابلي تناسب (٪) ! چرٻي / تيل ! [[لورڪ تيزاب]] ! [[مائرسٽڪ تيزاب]] ! [[پالميٽڪ تيزاب]] ! [[اسٽيئرڪ تيزاب]] ! [[اوليئڪ تيزاب]] ! [[لينوليئڪ تيزاب]] ! [[لينولينڪ تيزاب]] |- | [[ٽيلو]] | 0 || 4 || 28 || 23 || 35 || 2 || 1 |- | [[ناريل جو تيل]] | 48 || 18 || 9 || 3 || 7 || 2 || 0 |- | [[پام ڪرنل تيل]] | 46 || 16 || 8 || 3 || 12 || 2 || 0 |- | [[کجيءَ جو تيل]] | 0 || 1 || 44 || 4 || 37 || 9 || 0 |- | [[لوريل جو تيل]] | 54 || 0 || 0 || 0 || 15 || 17 || 0 |- | [[زيتون جو تيل]] | 0 || 0 || 11 || 2 || 78 || 10 || 0 |- | [[ڪينولا جو تيل]] | 0 || 1 || 3 || 2 || 58 || 9 || 23 |} ==طب== روايتي طب موجب هن ٻوٽي مان تيار ڪيل مرهم [[بادفرنگ]]، [[آتشڪ]]، [[ناسور]] ۽ زائد گوشت وارن ڦٽن جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. ان کان سواءِ روايتي معالجن ۾ هن کي حيض جاري ڪرڻ، آنڊن جي ڪيڙن کي ختم ڪرڻ ۽ حقني (Enema) جي صورت ۾ ننڍڙن ٻارن جي قبض ۽ سدن ڪڍڻ لاءِ پڻ ڪم آندو ويندو هو. ساڳين روايتي ذريعن موجب، حمل دوران هن جو استعمال اسقاطِ حمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو ۽ هن کي زهريلو پڻ قرار ڏنو ويو آهي؛ تنهن ڪري جديد طبي نگراني کان سواءِ ان جو استعمال مناسب نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> ==تصويرون== <gallery widths="200" heights="200"> File:African Black Soap.jpg|[[آفريقي ڪارو صابڻ|ڊيڊو-اوسون (Dudu-Osun)]] – آفريقي ڪاري صابڻ جو هڪ مشهور قسم File:Azul e Branco.JPG|[[Azul e branco soap|ازول اي برانڪو صابڻ]] – نيري ۽ اڇي رنگ جي صابڻ جي ٽڪي File:Soap P1140887.jpg|[[فرانس]] جي شهر [[هيئرس]] ۾ وڪرو ٿيندڙ هٿ سان تيار ڪيل صابڻ File:Bars of pure Marseille and Aleppo soap, 2024.jpg|روايتي [[مارسيل صابڻ]] (کاٻي) ۽ [[حلب صابڻ]] (ساڄي) File:Soap Shop, Tübingen (2019).jpg|[[جرمني]] جي شهر [[ٽوبنگن]] ۾ جديد صابڻ جو دڪان (2019ع) File:Pouring lye into water to make soap.jpg|صابڻ ٺاهڻ لاءِ [[لائي]] کي پاڻيءَ ۾ حل ڪندي File:Wheel Bearing Grease.jpg|گاڏين جي ڦيٿن جي چکنائي، جنهن ۾ ڌاتي صابڻ شامل هوندا آهن File:Pexels-pixabay-206299.jpg|صابڻ رکڻ واري ٿالهي تي رکيل صابڻ </gallery> == حوالا == {{حوالا}} rwqn6xziashkcsbh44jtdkm660s5vk2 394442 394441 2026-07-15T06:33:56Z Intisar Ali 8681 394442 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ مادو}} [[فائل:Handmade soap cropped and simplified.jpg|thumb|upright=1.2|هٿ سان تيار ڪيل صابڻ جي ٽڪي]] [[فائل:Sodium stearate v2.svg|thumb|upright=1.4|[[سوڊيم اسٽيئريٽ]] جي ڪيميائي بناوت، جيڪا صابڻ جي ٽڪين ۾ عام جزو هوندي آهي]] [[فائل:Action of soap on oil.ogv|thumb|upright=1|تيل تي صابڻ جي [[ايمَلشن|ايمَلشن ٺاهڻ]] واري عمل جو ڏيک]] '''صابڻ''' (عربي: صابون، فارسي: صابن، ھندي/اردو: صابون، سقونيا، حنين ۽ سوپ) [[چرٻيدار تيزاب]] (Fatty acid) يا ڪڏهن ٻين [[ڪاربوڪسائلي تيزاب]]ن جي [[لوڻ (ڪيميا)|لوڻ]] کي چيو ويندو آهي، جيڪو صفائي، ڌوئڻ، سڻڀ ڏيڻ ۽ ٻين ڪيترن صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{GoldBookRef |title=Soap |file=S05721 |accessdate=9 August 2010}}</ref> گهريلو استعمال ۾، خاص طور ''ٽوائليٽ صابڻ''، [[سطحي فعال مادو|سطحي فعال مادا]] (سرفيڪٽنٽس) هوندا آهن، جيڪي هٿ، جسم، ڪپڙا ۽ گهر جي ٻين شين جي صفائي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. صنعتي شعبي ۾ صابڻ کي [[گاڙهو ڪندڙ مادو]]، ڪجهه [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائي ڏيندڙن]] (لبريڪنٽس) جو جزو، [[ايمَلسيفاير]] ۽ [[ڪيٽالسٽ]] طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. صابڻ عام طور تي چرٻين يا تيلن کي ڪنهن [[الڪلي]] (بيس) سان ملائي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن عمل کي [[صابڻ سازي]] (Saponification) چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=What's The Difference Between Soap and Detergent|publisher=cleancult.com|url=https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|access-date=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218165118/https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|url-status=live}}</ref> انسان هزارين سالن کان صابڻ يا صابڻ جهڙا مادا استعمال ڪندو اچي ٿو. قديم [[بابل]] ۾ لڳ ڀڳ 2800 ق.م. ڌاري صابڻ جهڙا مادا تيار ٿيڻ جا آثار مليا آهن، جيڪي صابڻ جي تياري بابت سڀ کان قديم ڄاتل شاهدين مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |isbn=978-0-7514-0479-1 |editor=Hilda Butler |edition=10th |location=Dordrecht |page=453 |chapter=Soap |quote=The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820150103/https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-date=2016-08-20 |url-status=live}}</ref> [[File:Soap.jpeg|thumb|صابڻ]] ==تاريخ== ===قديم دور=== [[فائل:MODOAmigo.jpg|thumb|ويهين صديءَ جي ''اميگو ڊيل اوبريرو'' (ڪارڪن جو دوست) صابڻ جي پيڪنگ، جيڪا [[Museo del Objeto del Objeto]] جي مجموعي ۾ محفوظ آهي.]] چرٻي ۽ الڪلي کي ملائي تيار ڪيل ابتدائي صابڻ جهڙا مادا، جيڪي صفائي لاءِ استعمال ٿيندا هئا، انهن جو ذڪر [[سوميري تهذيب|سوميري]]، [[بابلي سلطنت|بابلي]] ۽ [[قديم مصر]] جي تحريرن ۾ ملي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024">{{Cite journal |date=2024-08-22 |title=An Experimental Exploration of the Earliest Soapmaking |url=https://exarc.net/issue-2024-3/at/experimental-exploration-earliest-soapmaking |journal=EXARC Journal |issue=2024/3}}</ref><ref name="Jess Shaw-2024">{{cite podcast |title=The Meaning of Cleaning |website=Exarc |host=Jess Shaw |date=2 February 2024 |url=https://exarc.net/podcast/meaning-cleaning}}</ref> صابڻ جهڙي مادي جي تياري جو سڀ کان پراڻو لکت ۾ ثبوت تقريباً '''2800 ق.م.''' جي [[قديم بابل]] مان ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |edition=10th |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |page=453}}</ref> ان کان لڳ ڀڳ '''2500 ق.م.''' ۾ سوميري مٽيءَ جي هڪ تختي تي اهڙي مادي ٺاهڻ جو طريقو درج ڪيو ويو، جنهن ۾ تيل ۽ ڪاٺ جي راک کي گرم ڪري اون جا ڪپڙا ڌوئڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="falbe">{{cite book |editor=Jürgen Falbe |chapter=Historical Review |title=Surfactants in Consumer Products |publisher=Springer-Verlag |year=2012 |pages=1–2}}</ref> [[ايبرس پيپائرس]]، جيڪو تقريباً '''1550 ق.م.''' جو مصري طبي مسودو آهي، ٻڌائي ٿو ته قديم مصري جانورن جي چرٻي يا نباتاتي تيل کي [[ٽرونا]] (قدرتي سوڊا ايش) سان ملائي صابڻ جهڙو مادو تيار ڪندا هئا، جيڪو دوائن ۽ اون جي تياري ۾ استعمال ٿيندو هو.<ref name="falbe" /> [[نابونيدس]] (556–539 ق.م.) جي دور ۾ به صابڻ جهڙي مادي جي ترڪيب ملي ٿي، جنهن ۾ راک، صنوبر جو تيل ۽ ترن جو تيل شامل هئا ۽ ان کي پٿرن جي صفائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Martin Levey |title=Gypsum, salt and soda in ancient Mesopotamian chemical technology |journal=Isis |year=1958 |volume=49 |issue=3 |pages=336–342}}</ref> جديد صابڻ، جيڪو جهڳ پيدا ڪندو آهي ۽ سخت يا نرم ٻنهي صورتن ۾ تيار ٿي سگهي ٿو، انهن ابتدائي صابڻ جهڙن مرڪبن کان مختلف هو. محققن موجب اهو پڪ سان معلوم نه آهي ته حقيقي صابڻ پهريون ڀيرو ڪهڙي تهذيب ايجاد ڪيو، ۽ ممڪن آهي ته دنيا جي مختلف سماجن ۾ اهو الڳ الڳ وقتن تي وجود ۾ آيو هجي.<ref name="EXARC Journal-2024" /><ref>{{cite book |last1=Derry |first1=Thomas Kingston |last2=Williams |first2=Trevor Illtyd |title=A Short History of Technology |year=1960 |page=265}}</ref> قديم زماني ۾ الڪلي هزارين سالن کان اون ۽ ڪپڙي جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندي رهي، پر صابڻ تڏهن ئي ٺهندو آهي جڏهن چرٻي مناسب مقدار ۾ موجود هجي. جديد تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته خوشبودار تيلن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ مواد کي بار بار ڌوئڻ سان صابڻ نما مادو پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو قديم [[ميسوپوٽيميا]] جي شاهدي سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024" /> قديم [[روم]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسوي تائين صابڻ جو عام استعمال نه هو. رومي ماڻهو جسم تي تيل لڳائڻ کان پوءِ [[اسٽريجل]] نالي ڌاتوءَ جي اوزار سان تيل ۽ مٽي لاهي صفائي ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |last=De Puma |first=Richard |title=A Third-Century B.C.E. Etruscan Tomb Group from Bolsena |journal=American Journal of Archaeology}}</ref><ref>{{cite book |last=Padgett |first=J. Michael |title=Objects of Desire |year=2002}}</ref> رومي عالم [[پليني بزرگ]] صابڻ کي ''گال'' (Gauls) جي ايجاد قرار ڏنو ۽ لکيو ته اهو چرٻي ۽ راک مان تيار ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=The history of soapmaking |url=https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/history-science-technology-and-medicine/history-science/the-history-soapmaking}}</ref> بعد ۾ طبيب [[گيلن]] (ٻي صدي عيسوي) صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ جسم ۽ ڪپڙن جي صفائي لاءِ ان جي استعمال جي سفارش ڪئي، جنهن کان پوءِ ذاتي صفائي ۾ صابڻ جو استعمال آهستي آهستي وڌڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Partington |first=James Riddick |title=A History of Greek Fire and Gun Powder |year=1999 |page=307}}</ref> ===قديم چين=== قديم [[چين]] ۾ ''[[Gleditsia sinensis]]'' جي ٻجن مان صابڻ جهڙو صفائي ڪندڙ مادو تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Jones">{{cite book |last=Jones |first=Geoffrey |title=Beauty Imagined: A History of the Global Beauty Industry |year=2010 |chapter=Cleanliness and Civilization}}</ref> هڪ ٻيو روايتي صاف ڪندڙ مرڪب سور جي لبلبي ۽ ٻوٽن جي راک مان تيار ٿيندو هو، جنهن کي ''ژويزي'' (Zhuyizi) چيو ويندو هو. جانورن جي چرٻي مان ٺهيل جديد قسم جو صابڻ چين ۾ گهڻو پوءِ رائج ٿيو.<ref name="Benn">{{cite book |last=Benn |first=Charles |title=Everyday Life in the Tang Dynasty |year=2002 |page=116}}</ref> ===اسلامي سنهري دور=== [[اسلامي سنهري دور]] ۾ [[اولهه ايشيا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ خوشبودار سخت ٽوائليٽ صابڻ تيار ٿيڻ لڳو ۽ صابڻ سازي هڪ باقاعده صنعت جي صورت اختيار ڪري وئي. مشهور مسلمان طبيب [[محمد بن زڪريا رازي]] (865–925ع) پنهنجي ڪتابن ۾ صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ [[زيتون جو تيل]] استعمال ڪري [[گليسرين]] تيار ڪرڻ جي ترڪيب پڻ ڏني.<ref name="hassan">{{cite book |last=Ahmad Y. al-Hassan |title=Science and Technology in Islam: Technology and Applied Sciences |publisher=UNESCO |year=2001 |pages=73–74}}</ref> اسلامي دنيا ۾ صابڻ عام طور نباتاتي تيلن يا چرٻين کي الڪلي ۽ [[چونو|چوني]] سان ملائي تيار ڪيو ويندو هو. خاص طور [[شام]] ۾ زيتون جي تيل مان ٺهيل صابڻ تمام مشهور ٿيو ۽ اتان يورپ سميت اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ڏانهن برآمد ڪيو ويندو هو.<ref name="hassan" /> ٻارهين صديءَ جي هڪ عربي دستاويز ۾ صابڻ ٺاهڻ جو تفصيلي طريقو محفوظ آهي، جنهن ۾ ''القلوي'' (Alkali) کي بنيادي جزو قرار ڏنو ويو آهي. ''القلوي'' لفظ ئي بعد ۾ جديد ڪيمياءَ جي اصطلاح ''Alkali'' جو بنياد بڻيو.<ref>BBC, ''Science and Islam'', Part 2.</ref> تيرهين صديءَ تائين [[نابلس]]، [[فاس]]، [[دمشق]] ۽ [[حلب]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز بڻجي چڪا هئا، جتان وڏي پيماني تي صابڻ تيار ۽ واپار ڪيو ويندو هو. ===يورپ جو وچيون دور=== [[نيپلز]] ۾، جيڪو ان وقت [[اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ هو، ڇهين صديءَ جي آخر تائين صابڻ ٺاهيندڙ [[بازنطيني گلڊ]]ن جا ميمبر هوندا هئا.<ref>{{cite book|page=footnote 48, p. 104|title=Understanding the Middle Ages: the transformation of ideas and attitudes in the Medieval world|first=Harald|last=Kleinschmidt|publisher=Boydell & Brewer|year=2000|isbn=0-85115-770-X}}</ref> اٺين صديءَ تائين [[اٽلي]] ۽ [[اسپين]] ۾ صابڻ سازي هڪ مشهور صنعت بڻجي چڪي هئي.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632">Anionic and Related Lime Soap Dispersants, Raymond G. Bistline Jr., in ''Anionic Surfactants: Organic Chemistry'', Helmut Stache, ed., Volume 56 of Surfactant science series, CRC Press, 1996, chapter 11, p. 632, {{ISBN|0-8247-9394-3}}.</ref> تقريباً 800ع ۾ [[شارليمان]] جي حڪمن تي تيار ٿيل [[ڪارولينجي]] دور جي دستاويز ''[[Capitulare de villis|De Villis]]'' ۾ صابڻ کي انهن شين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، جن جو حساب شاهي جاگيرن جا منتظم رکندا هئا. اٺين صديءَ تائين [[وچئين دور جي اسپين]] صابڻ جي اهم پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ بڻجي چڪي هئي، جڏهن ته [[انگلينڊ جي بادشاھت]] ۾ صابڻ سازي لڳ ڀڳ 1200ع ڌاري شروع ٿي.<ref>[http://www.soap-flakes.com/history.html www.soap-flakes.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526035507/http://www.soap-flakes.com/history.html|date=2015-05-26}}.</ref> ان ئي دستاويز ۾ صابڻ سازي کي هڪ طرف عورتن جي ڪم طور ۽ ٻي طرف ماهر ڪاريگرن جي صنعت طور ذڪر ڪيو ويو آهي، جيئن واڍن، لوهارن ۽ نانبائين جي پيشائن جو بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Robinson|first=James Harvey|title=Readings in European History: Vol. I|publisher=Ginn and Co.|year=1904|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/carol-devillis.html}}</ref> نائين صديءَ جي يورپ ۾ صابڻ گهڻو ڪري جانورن جي چرٻي مان تيار ڪيو ويندو هو، جنهن سبب ان ۾ اڻ وڻندڙ بوءِ هوندي هئي. بعد ۾ جڏهن صابڻ جي تياري ۾ [[زيتون جو تيل]] استعمال ٿيڻ لڳو ته ان جي معيار ۽ خوشبوءَ ۾ نمايان سڌارو آيو، ۽ يورپ جي صابڻ سازي جو وڏو حصو [[بحر روم]] جي زيتون پوکيندڙ علائقن ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Springer">{{cite book|title=A History of Technology, Volume 2|editor=Charles Springer|publisher=Clarendon Press|year=1954|pages=355–356|isbn=9780198581062}}</ref> عربن سخت ٽوائليٽ صابڻ يورپ ۾ متعارف ڪرايو، جيڪو آهستي آهستي هڪ اعليٰ ۽ قيمتي استعمال جي شيءِ بڻجي ويو. اهڙي صابڻ ۾ گهڻو ڪري خوشبو پڻ شامل ڪئي ويندي هئي.<ref name="hassan" /><ref name="Springer" /> پندرهين صديءَ تائين [[عيسائي يورپ]] ۾ صابڻ جي پيداوار ڪيترن ئي شهرن ۾ صنعتي پيماني تي ٿيندي هئي. ان دور ۾ [[اينٽورپ]]، [[ڪاسٽيل]]، [[مارسيلي]]، [[نيپلز]] ۽ [[وينس]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز هئا.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632" /> ===سورهين ۽ سترهين صدي=== سورهين صديءَ جي ٻئي اڌ تائين [[فرانس]] ۾ صابڻ جي نيم صنعتي ۽ پيشاورانه پيداوار گهڻي ڀاڱي [[پروونس]] جي چند شهرن، جهڙوڪ [[ٽولون]]، [[هيئرس]] ۽ [[مارسيلي]]، ۾ مرڪوز ٿي وئي هئي، جتان سڄي فرانس کي صابڻ فراهم ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Nef, John U. |year=1936 |title=A Comparison of Industrial Growth in France and England from 1540 to 1640: III |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_1936-10_44_5/page/642 |journal=The Journal of Political Economy |volume=44 |issue=5 |pages=643–666 (660ff.) |doi=10.1086/254976 |jstor=1824135 |s2cid=222453265}}</ref> 1525ع تائين [[مارسيلي]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه وڏا صابڻ جا ڪارخانا قائم ٿي چڪا هئا، ۽ وقت سان گڏ مارسيلي جي صابڻ سازي ٻين پروونسي مرڪزن تي غالب اچي وئي.<ref>Barthélemy, L. (1883) "La savonnerie marseillaise", noted by Nef 1936:660 note 99.</ref> [[انگلينڊ]] ۾ صابڻ جي پيداوار جو مرڪز گهڻو ڪري [[لنڊن]] هو.<ref>Nef 1936:653, 660.</ref> [[ٽيوڊر گهراڻو|ٽيوڊر دور]] ۾ اعليٰ معيار جي سخت صابڻ جي طلب ايتري وڌي وئي جو صابڻ ٺاهڻ لاءِ راک جا بيرل ٻاهرين ملڪن مان درآمد ڪيا ويندا هئا.<ref name="Jess Shaw-2024" /> سترهين صديءَ کان پوءِ يورپ ۾ جانورن جي چرٻي بدران نباتاتي تيلن، خاص طور [[زيتون جو تيل|زيتون جي تيل]]، مان وڌيڪ نفيس صابڻ تيار ٿيڻ لڳا. انهن مان ڪيترائي صابڻ اڄ به صنعتي ۽ دستڪاري ٻنهي طريقن سان تيار ڪيا وڃن ٿا. [[ڪاسٽيل صابڻ]] (Castile soap) اٽلي جي قديم "اڇي صابڻ" مان نڪتل، خالص نباتاتي تيلن تي ٻڌل مشهور صابڻن مان هڪ آهي. 1634ع ۾ بادشاهه [[چارلس اول]] نئين قائم ٿيل ''سوسائٽي آف سوپ ميڪرز'' کي صابڻ جي پيداوار جو اجارو (Monopoly) عطا ڪيو. هن اداري پنهنجي صابڻ جي معيار بابت معزز عورتن ۽ ٻين استعمال ڪندڙن جا تصديقي بيان پڻ حاصل ڪيا، جن موجب "نئون اڇو صابڻ، پراڻي صابڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو ۽ وڌيڪ خوشبودار ڌوئي ٿو".<ref>Keith Thomas, "Noisomeness", ''London Review of Books'', Vol. 42, No. 14, 16 July 2020.</ref> [[اسٽوارٽ دور]] جي بحالي واري زماني ۾ (1665ع–1714ع) انگلينڊ ۾ صابڻ تي ٽيڪس لاڳو ڪيو ويو، جنهن سبب اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين صابڻ هڪ مهانگي ۽ عيش واري شيءِ بڻيل رهيو ۽ ان جو باقاعده استعمال گهڻو ڪري خوشحال طبقي تائين محدود رهيو. صابڻ جي صنعت تي سرڪاري محصولي عملدارن جي سخت نگراني هوندي هئي، جيڪي صابڻ ٺاهيندڙن جي اوزارن کي نگراني کان سواءِ تالا لڳرائي رکندا هئا. ان کان علاوه، قانون موجب هر ڀيري گهٽ ۾ گهٽ هڪ امپيريل ٽن صابڻ تيار ڪرڻ لازمي هو، جنهن سبب ننڍن پيدا ڪندڙن لاءِ هن صنعت ۾ داخل ٿيڻ ڏکيو ٿي پيو. 1853ع ۾ صابڻ تي لڳل ٽيڪس ختم ٿيڻ کان پوءِ صابڻ جي واپار ۾ نمايان واڌ آئي ۽ صنعت تي لاڳو ڪيترائي ضابطا به ختم ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=The Soap Tax |url=http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084455/http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2017 |website=The Spectator Archive |publisher=The Spectator, London}}</ref><ref>{{cite web |title=Repeal of the Soap Tax |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084015/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2013 |date=3 April 1838 |website=[[Hansard|Parliamentary Debates (Hansard)]] }}</ref><ref>{{cite book |last1=Hansard |first1=Thomas Curson |title=Hansard's Parliamentary Debates |date=1864 |publisher=Forgotten Books |isbn=9780243121328 |location=Uxbridge, England |pages=363–374}}</ref> ===جديد دور=== ارڙهين صديءَ جي آخر ڌاري صنعتي طريقي سان تيار ڪيل سخت صابڻ (Bar soap) عام مارڪيٽ ۾ دستياب ٿيڻ لڳو. يورپ ۽ آمريڪا ۾ هلندڙ اشتهاري مهمن ماڻهن ۾ صفائي ۽ صحت جي وچ ۾ لاڳاپي بابت شعور وڌايو، جنهن سان صابڻ جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو.<ref>{{cite book |last=McNeil |first=Ian |url=https://books.google.com/books?id=uxsOAAAAQAAJ&pg=PA203 |title=An Encyclopaedia of the History of Technology |publisher=Taylor & Francis |year=1990 |isbn=978-0-415-01306-2 |pages=2003–205 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505145316/https://books.google.com/books?id=uxsOAAAAQAAJ&pg=PA203 |archive-date=2016-05-05 |url-status=live}}</ref> جديد دور ۾، بيماريون پکيڙيندڙ [[بيماري پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن]] جي روڪٿام ۾ [[صفائي سٿرائي]] جي اهميت بابت سائنسي ڄاڻ وڌڻ سبب صنعتي ملڪن ۾ صابڻ جو استعمال روزمره زندگيءَ جو لازمي حصو بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |last=Ahveninen |first=Anna |date=2020-03-31 |title=Hand sanitiser or soap: making an informed choice for COVID-19 |url=https://www.science.org.au/curious/people-medicine/hand-sanitiser-or-soap-making-informed-choice-covid-19 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805233531/https://www.science.org.au/curious/people-medicine/hand-sanitiser-or-soap-making-informed-choice-covid-19 |archive-date=2020-08-05 |access-date=2020-08-04 |website=Curious |language=en}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Dobbins' medicated toilet soap, advertising, 1869.jpg|1869ع ۾ ڊوبنز جي دوائن واري ٽوائليٽ صابڻ جو اشتهار File:Palmolive soap 1922 advertisement ladies home journal.jpeg|1922ع ۾ [[Palmolive]] صابڻ جو رسالي ۾ ڇپيل اشتهار File:Liquid antibacterial soap.jpg|سيال جراثيم ڪش صابڻ File:Pexels-pixabay-433624.jpg|صابڻ رکڻ وارو ڊسپينسر </gallery> [[فائل:langtry cartoon.png|thumb|upright|1890ع ۾ رسالي ''[[Punch (magazine)|Punch]]'' ۾ [[Lillie Langtry]] جو ڪارٽون. هوءَ جنهن صابڻ جي دٻي تي ويٺل آهي، اهو سندس صابڻ ۽ سينگار جي شين جي اشتهارن سان وابستگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.]] [[صنعتي انقلاب]] کان اڳ صابڻ سازي ننڍي پيماني تي ٿيندي هئي ۽ تيار ٿيندڙ صابڻ نسبتاً اڻگهڙيل هوندو هو. 1780ع ۾ [[James Keir]] [[ٽپٽن]] ۾ هڪ ڪيميائي ڪارخانو قائم ڪيو، جتي پوٽاش ۽ سوڊا جي سلفيٽن مان الڪلي تيار ڪئي ويندي هئي. بعد ۾ هن ساڳئي هنڌ صابڻ جو ڪارخانو پڻ قائم ڪيو. 1790ع ۾ [[Nicolas Leblanc]] عام لوڻ مان الڪلي تيار ڪرڻ جو طريقو ايجاد ڪيو، جنهن صابڻ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref name="Foreman" /> 1807ع ۾ [[Andrew Pears]] لنڊن ۾ اعليٰ معيار جو شفاف [[Pears (soap)|پيرز صابڻ]] تيار ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |author=Pears, Francis |url=https://books.google.com/books?id=yFlJAAAAYAAJ&pg=PA100 |title=The Skin, Baths, Bathing, and Soap |publisher=The author |year=1859 |pages=100– |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504074628/https://books.google.com/books?id=yFlJAAAAYAAJ&pg=PA100 |archive-date=2016-05-04 |url-status=live}}</ref> 1865ع ۾ سندس سئوٽ [[Thomas J. Barratt]] هن ڪمپني جو برانڊ مئنيجر بڻيو، جنهن کي جديد برانڊ مارڪيٽنگ جي شروعات ڪندڙن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Glenday |first=Craig |url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/200 |title=Guinness World Records 2014 |year=2013 |isbn=9781908843159 |pages=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/200 200]|publisher=Guinness World Records Limited }}</ref> 1882ع ۾ هن انگريز اداڪارا ۽ سماجي شخصيت [[Lillie Langtry]] کي پيرز صابڻ جي اشتهارن لاءِ چونڊيو، جنهن کي ڪنهن تجارتي پيداوار جي پهرين مشهور شخصيت (Celebrity) طرفان توثيق سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=When Celebrity Endorsers Go Bad |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2002/02/03/when-celebrity-endorsers-go-bad/260776e6-d38c-4319-b683-eb466c499dce/ |url-status=live |access-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116081428/https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2002/02/03/when-celebrity-endorsers-go-bad/260776e6-d38c-4319-b683-eb466c499dce/ |archive-date=16 November 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Richards |first1=Jef I. |title=A History of Advertising: The First 300,000 Years |date=2022 |publisher=Rowman & Littlefield |page=286}}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي کان [[William Gossage]] گهٽ قيمت ۽ سٺي معيار جو صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيو. [[Robert Spear Hudson (soap)|Robert Spear Hudson]] 1837ع ۾ صابڻ کي مهڙي ۽ مهٽي سان پيهي صابڻ جو پائوڊر تيار ڪرڻ شروع ڪيو. آمريڪي صنعتڪار [[Benjamin T. Babbitt]] صابڻ جي مارڪيٽنگ ۾ نوان طريقا متعارف ڪرايا، جن ۾ صابڻ جون ٽڪيون وڪڻڻ سان گڏ مفت نمونا (Product samples) ورهائڻ به شامل هو. 1886ع ۾ [[William Hesketh Lever]] ۽ سندس ڀاءُ [[James Lever]] [[وارنگٽن]] ۾ هڪ ننڍو صابڻ جو ڪارخانو خريد ڪري ''Lever Brothers'' ڪمپني قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[Unilever]] جي نالي سان دنيا جي سڀ کان وڏين صارفين جي شين ٺاهيندڙ ڪمپنين مان هڪ بڻجي وئي. انهن ڪمپنين وڏي پيماني تي اشتهاري مهمون هلائي صابڻ جي عالمي واپار کي نئين رخ ڏنو. == قسم == [[فائل:Decorative Soaps.jpg|thumb|right|هوٽلن ۾ عام طور رکيل سينگاريل صابڻ جون ٽڪيون]] === ٽوائليٽ صابڻ === [[فائل:Micelle.svg|thumb|upright=1|[[ميسيل]] جي بناوت؛ صابڻ جي ماليڪيولن جي گڏجڻ سان ٺهندڙ ننڍڙي گولي نما بناوت، جنهن جو ٻاهريون حصو پاڻي سان ۽ اندريون حصو چرٻيءَ سان لاڳاپو رکي ٿو.]] گهريلو استعمال ۾ ''صابڻ'' مان عام طور مراد '''ٽوائليٽ صابڻ''' هوندو آهي، جيڪو جسم، هٿن ۽ گهر جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽوائليٽ صابڻ چرٻيدار تيزابن جا لوڻ هوندا آهن، جن جو عام ڪيميائي فارمولو (RCO<sub>2</sub><sup>−</sup>)M<sup>+</sup> هوندو آهي، جتي M عام طور [[سوڊيم]] (Na) يا [[پوٽاشيم]] (K) هوندو آهي.<ref name="UllSoap">{{cite encyclopedia |author=Klaus Schumann |author2=Kurt Siekmann |chapter=Soaps |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a24_247 |isbn=978-3527306732}}</ref> صفائي دوران صابڻ مٽي، چرٻي ۽ ٻين گندگين کي پاڻيءَ ۾ حل ٿيڻ جهڙو بڻائي ڇڏيندو آهي. صابڻ جا ماليڪيول گڏجي '''[[ميسيل]]''' (Micelle) نالي ننڍڙيون گولي نما بناوتون ٺاهيندا آهن. انهن جو ٻاهريون حصو پاڻي ڏانهن مائل (هائيڊروفلڪ) ۽ اندريون حصو چرٻي ڏانهن مائل (ليپو فلڪ) هوندو آهي، جنهن سبب چرٻي ۽ تيل ميسيل جي اندر ڦاسي پاڻيءَ سان ڌوپي نڪري ويندا آهن. هٿ ڌوئڻ دوران صابڻ [[جراثيم]]ن جي لپيڊ جھلي کي ٽوڙي ۽ انهن جي پروٽينن کي غيرفعال ڪري ڪيترن ئي خرد حياتين کي ختم ڪري ڇڏيندو آهي، جڏهن ته تيل ۽ چرٻي کي [[ايمَلشن]] جي صورت ۾ پاڻي سان گڏ وهائي ڇڏيندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jabr |first=Ferris |date=2020-03-13 |title=Why soap works |url=https://medicine.yale.edu/news-article/why-soap-works/ |website=Yale School of Medicine}}</ref><ref>{{Cite web |title=Getting back to chemistry basics: How simple soap saves lives |url=https://news.emory.edu/stories/2020/03/esc_soap_saves_lives/campus.html |website=Emory University}}</ref><ref>{{Cite web |author=Donavyn Coffey |date=2022-06-18 |title=How does soap kill germs? |url=https://www.livescience.com/how-soap-kills-germs |website=Live Science}}</ref> [[سخت پاڻي]] (Hard water) ۾ صابڻ آسانيءَ سان جهڳ پيدا نه ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪيلشيم ۽ ميگنيشيم جي لوڻن سان ملي [[صابڻ جي تهه]] (سوپ اسڪم) ٺاهي ڇڏيندو آهي، جنهن سان صفائيءَ جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{cite book |last1=Holman |first1=John S. |last2=Stone |first2=Phil |title=Chemistry |publisher=Nelson Thornes |year=2001 |page=174 |isbn=9780748762392}}</ref> === غير ٽوائليٽ صابڻ === '''ڌاتي صابڻ''' (ميٽالڪ سوپ) صنعتي استعمال ۾ وڏي اهميت رکن ٿا ۽ گهڻين [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (گريز) ۽ گاڙها ڪندڙ مرڪبن جو بنيادي جزو هوندا آهن.<ref name="UllSoap" /> [[ليٿيم اسٽيئريٽ]] انهن مان هڪ اهم مثال آهي. عام طور چکنائيون [[ڪيلشيم اسٽيئريٽ|ڪيلشيم]] يا [[ليٿيم اسٽيئريٽ|ليٿيم]] صابڻ ۽ [[معدني تيل]] جي ايمَلشن تي ٻڌل هونديون آهن. [[ايلومينيم]]، [[سوڊيم]] ۽ ٻين ڌاتن جا صابڻ به تيلن جي [[لزوجت]] (وسڪوسٽي) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. قديم دور ۾ [[زيتون جو تيل]] ۽ [[چونو]] ملائي چکنائي تيار ڪئي ويندي هئي، جنهن سان ڪيلشيم صابڻ ٺهندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |author=Thorsten Bartels |display-authors=etal |chapter=Lubricants and Lubrication |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a15_423 |isbn=978-3527306732}}</ref> ڌاتي صابڻ جديد [[تيل وارا رنگ|تيلن وارن رنگن]] ۾ به شامل ڪيا ويندا آهن، جتي اهي رنگ جي وهڪري ۽ گاڙهاڻ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://cool.conservation-us.org/waac/wn/wn23/wn23-3/wn23-304.html |title=A Brief History of Aluminum Stearate as a Component of Paint |last=Tumosa |first=Charles S. |date=2001-09-01}}</ref> اهي چرٻيدار تيزابن کي ڌاتي آڪسائيڊن سان غيرجانبدار (Neutralize) ڪري تيار ڪيا ويندا آهن: :<math>2RCO_2H + CaO \rightarrow (RCO_2)_2Ca + H_2O</math> ڪڏهن ڌاتن جي بدران حياتياتي الڪلي جهڙوڪ [[امونيم]] به استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور '''[[امونيم نونانوئيٽ]]''' امونيم تي ٻڌل صابڻ آهي، جيڪو [[جڙي ٻوٽين کي ناس ڪندڙ دوا]] (ھربيسائيڊ) طور ڪم اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www3.epa.gov/pesticides/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-031802_01-Nov-06.pdf |title=Ammonium nonanoate Fact Sheet |publisher=United States Environmental Protection Agency |date=21 September 2006}}</ref> غير ٽوائليٽ صابڻن جي هڪ ٻي قسم '''رال صابڻ''' (ريزن سوپ) آهي، جيڪا [[ڪاغذ سازي]] جي صنعت ۾ وڻن جي رال کي الڪلي سان عمل ڪرائي تيار ڪئي ويندي آهي. انهن جو اهم جزو [[ابيئٽڪ تيزاب]] (Abietic acid) جو سوڊيم لوڻ هوندو آهي، جيڪو خاص طور [[ايمَلسيفاير]] طور استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a23_073 |chapter=Resins, Natural |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2000 |last1=Fiebach |first1=Klemens |last2=Grimm |first2=Dieter}}</ref> == صابڻ ٺاهڻ == {{Main article|Soaper}} ٽوائليٽ صابڻ جي تياري عام طور [[ٽرائي گلسرائيڊ]]ن جي [[ساپونيفڪيشن]] (Saponification) وسيلي ڪئي ويندي آهي. ٽرائي گلسرائيڊ ٻوٽن يا جانورن مان حاصل ٿيندڙ تيلن ۽ چرٻين تي ٻڌل هوندا آهن. انهن کي الڪلي محلول، جهڙوڪ [[لائي]] (Lye)، سان ملايو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ٽرائي گلسرائيڊ پاڻيءَ جي عمل سان ٽٽي چرٻيدار تيزابن جي لوڻن ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ ساڳئي وقت [[گليسرول]] (گليسرين) آزاد ٿيندو آهي. گليسرين کي ڪڏهن صابڻ ۾ ئي رهڻ ڏنو ويندو آهي ته جيئن صابڻ نرم ۽ چمڙي لاءِ وڌيڪ موزون رهي، جڏهن ته ڪڏهن ان کي ڌار ڪيو ويندو آهي.<ref>Cavitch, Susan Miller. ''The Natural Soap Book''. Storey Publishing, 1994. ISBN 0-88266-888-9.</ref><ref>Garzena, Patrizia & Tadiello, Marina (2013). ''The Natural Soapmaking Handbook''. ISBN 978-0-9874995-0-9.</ref> گليسرين شامل صابڻ کي عام طور '''گليسرين صابڻ''' چيو ويندو آهي. === اضافا === صفائيءَ جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ صابڻ ۾ ڪڏهن [[ريت]] يا [[پومِس]] (Pumice) شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ''اسڪورنگ صابڻ'' تيار ٿيندو آهي. اهڙا ذرڙا چمڙي جي مٿاڇري تان مئل خلين کي هٽائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جنهن عمل کي [[ايڪسفوليئيشن]] چيو ويندو آهي. [[جراثيم ڪش صابڻ]] ٺاهڻ لاءِ [[ٽرائيڪلوسان]] يا [[ٽرائيڪلوڪاربان]] جهڙا مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن. بهرحال، سائنسدانن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته اهڙن مرڪبن جو وڌندڙ استعمال جراثيمن ۾ [[ضد حياتياتي مزاحمت]] (Antimicrobial resistance) کي هٿي ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/Health/story?id=117985 |title=Antibacterial Soaps Concern Experts |publisher=ABC News |date=6 January 2006}}</ref> استعمال ٿيندڙ الڪلي ڌاتو صابڻ جي خاصيتن کي طئي ڪري ٿي. [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان تيار ڪيل صابڻ سخت ۽ ٺوس هوندو آهي، جڏهن ته [[پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان ٺهيل صابڻ نرم يا مائع صورت ۾ هوندو آهي. تاريخي طور پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ ٻوٽن جي راک مان حاصل ڪئي ويندي هئي. [[ليٿيم]] جا صابڻ پڻ سخت هوندا آهن ۽ تقريباً مڪمل طور صنعتي [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (Greases) ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="UllSoap" /> ٽوائليٽ صابڻ جي تياري لاءِ ٽرائي گلسرائيڊ عام طور [[ناريل جو تيل]]، [[زيتون جو تيل]]، [[کجيءَ جو تيل]] ۽ جانورن جي صاف ڪيل چرٻي ([[ٽيلو]]) مان حاصل ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ullmann">{{cite journal |author=David J. Anneken |display-authors=etal |title=Fatty Acids |journal=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2006 |doi=10.1002/14356007.a10_245.pub2}}</ref> مختلف تيلن ۾ چرٻيدار تيزابن جي مقدار مختلف هجڻ سبب انهن مان ٺهندڙ صابڻن جي سختي، جھڳ، نرمي ۽ چمڙي تي اثر به مختلف هوندا آهن. خالص [[زيتون جو تيل]] مان ٺهيل صابڻ، جيڪو [[ڪاسٽائيل صابڻ]] يا [[مارسيل صابڻ]] جي نالي سان مشهور آهي، پنهنجي نرم مزاج ۽ چمڙي لاءِ سازگار خاصيتن سبب مشهور آهي. جسم ڌوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ گهڻا صابڻ ''ريفيٽيڊ'' يا ''سُپر فيٽيڊ'' هوندا آهن. اهڙن صابڻن ۾ اضافي چرٻي يا تيل شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان صابڻ ۾ بچيل الڪلي ختم ٿي ويندي آهي، صابڻ ۾ دراڙون پوڻ جا امڪان گهٽ ٿيندا آهن ۽ ڌوئڻ دوران چمڙي مان نڪرندڙ قدرتي تيلن جي جزوي تلافي پڻ ٿيندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuntom |first1=Ainie |last2=Ahmad |first2=Iftikhar |last3=Kifli |first3=Hamirin |last4=Shariff |first4=Zainon Mat |title=Effects of superfatting agents on cracking phenomena in toilet soap |journal=Journal of Surfactants and Detergents |year=1999 |volume=2 |issue=3 |pages=325–329 |doi=10.1007/s11743-999-0084-5}}</ref> هٿ سان تيار ڪيل صابڻ ۾ اضافي چرٻي يا [[ناريل جو تيل]] شامل ڪري ''سُپر فيٽنگ'' ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ان ۾ رهيل گليسرين قدرتي نمي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندو آهي. اهڙن صابڻن ۾ ڪڏهن [[جوجوبا جو تيل]] يا [[شيا بٽر]] جهڙا نرم ڪندڙ مادا به شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن چمڙي وڌيڪ نرم ۽ محفوظ رهي.<ref>{{cite web |title=The Process of Making Soap |url=http://edtech.mcc.edu/~abaker/comw100/finalproject/process.html}}</ref> {| class="wikitable" |+ صابڻ ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندڙ مختلف چرٻين ۾ چرٻيدار تيزابن جو تقابلي تناسب (٪) ! چرٻي / تيل ! [[لورڪ تيزاب]] ! [[مائرسٽڪ تيزاب]] ! [[پالميٽڪ تيزاب]] ! [[اسٽيئرڪ تيزاب]] ! [[اوليئڪ تيزاب]] ! [[لينوليئڪ تيزاب]] ! [[لينولينڪ تيزاب]] |- | [[ٽيلو]] | 0 || 4 || 28 || 23 || 35 || 2 || 1 |- | [[ناريل جو تيل]] | 48 || 18 || 9 || 3 || 7 || 2 || 0 |- | [[پام ڪرنل تيل]] | 46 || 16 || 8 || 3 || 12 || 2 || 0 |- | [[کجيءَ جو تيل]] | 0 || 1 || 44 || 4 || 37 || 9 || 0 |- | [[لوريل جو تيل]] | 54 || 0 || 0 || 0 || 15 || 17 || 0 |- | [[زيتون جو تيل]] | 0 || 0 || 11 || 2 || 78 || 10 || 0 |- | [[ڪينولا جو تيل]] | 0 || 1 || 3 || 2 || 58 || 9 || 23 |} ==طب== روايتي طب موجب هن ٻوٽي مان تيار ڪيل مرهم [[بادفرنگ]]، [[آتشڪ]]، [[ناسور]] ۽ زائد گوشت وارن ڦٽن جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. ان کان سواءِ روايتي معالجن ۾ هن کي حيض جاري ڪرڻ، آنڊن جي ڪيڙن کي ختم ڪرڻ ۽ حقني (Enema) جي صورت ۾ ننڍڙن ٻارن جي قبض ۽ سدن ڪڍڻ لاءِ پڻ ڪم آندو ويندو هو. ساڳين روايتي ذريعن موجب، حمل دوران هن جو استعمال اسقاطِ حمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو ۽ هن کي زهريلو پڻ قرار ڏنو ويو آهي؛ تنهن ڪري جديد طبي نگراني کان سواءِ ان جو استعمال مناسب نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> ==تصويرون== <gallery widths="200" heights="200"> File:African Black Soap.jpg|[[آفريقي ڪارو صابڻ|ڊيڊو-اوسون (Dudu-Osun)]] – آفريقي ڪاري صابڻ جو هڪ مشهور قسم File:Azul e Branco.JPG|[[Azul e branco soap|ازول اي برانڪو صابڻ]] – نيري ۽ اڇي رنگ جي صابڻ جي ٽڪي File:Soap P1140887.jpg|[[فرانس]] جي شهر [[هيئرس]] ۾ وڪرو ٿيندڙ هٿ سان تيار ڪيل صابڻ File:Bars of pure Marseille and Aleppo soap, 2024.jpg|روايتي [[مارسيل صابڻ]] (کاٻي) ۽ [[حلب صابڻ]] (ساڄي) File:Soap Shop, Tübingen (2019).jpg|[[جرمني]] جي شهر [[ٽوبنگن]] ۾ جديد صابڻ جو دڪان (2019ع) File:Pouring lye into water to make soap.jpg|صابڻ ٺاهڻ لاءِ [[لائي]] کي پاڻيءَ ۾ حل ڪندي File:Wheel Bearing Grease.jpg|گاڏين جي ڦيٿن جي چکنائي، جنهن ۾ ڌاتي صابڻ شامل هوندا آهن File:Pexels-pixabay-206299.jpg|صابڻ رکڻ واري ٿالهي تي رکيل صابڻ </gallery> == حوالا == {{حوالا}} kiwwe2r947ulwfdmhtzy4z3ynbchhx8 394443 394442 2026-07-15T06:38:53Z Intisar Ali 8681 394443 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ مادو}} [[فائل:Handmade soap cropped and simplified.jpg|thumb|upright=1.2|هٿ سان تيار ڪيل صابڻ جي ٽڪي]] [[فائل:Sodium stearate v2.svg|thumb|upright=1.4|[[سوڊيم اسٽيئريٽ]] جي ڪيميائي بناوت، جيڪا صابڻ جي ٽڪين ۾ عام جزو هوندي آهي]] [[فائل:Action of soap on oil.ogv|thumb|upright=1|تيل تي صابڻ جي [[ايمَلشن|ايمَلشن ٺاهڻ]] واري عمل جو ڏيک]] '''صابڻ''' (عربي: صابون، فارسي: صابن، ھندي/اردو: صابون، سقونيا، حنين ۽ سوپ) [[چرٻيدار تيزاب]] (Fatty acid) يا ڪڏهن ٻين [[ڪاربوڪسائلي تيزاب]]ن جي [[لوڻ (ڪيميا)|لوڻ]] کي چيو ويندو آهي، جيڪو صفائي، ڌوئڻ، سڻڀ ڏيڻ ۽ ٻين ڪيترن صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{GoldBookRef |title=Soap |file=S05721 |accessdate=9 August 2010}}</ref> گهريلو استعمال ۾، خاص طور ''ٽوائليٽ صابڻ''، [[سطحي فعال مادو|سطحي فعال مادا]] (سرفيڪٽنٽس) هوندا آهن، جيڪي هٿ، جسم، ڪپڙا ۽ گهر جي ٻين شين جي صفائي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. صنعتي شعبي ۾ صابڻ کي [[گاڙهو ڪندڙ مادو]]، ڪجهه [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائي ڏيندڙن]] (لبريڪنٽس) جو جزو، [[ايمَلسيفاير]] ۽ [[ڪيٽالسٽ]] طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. صابڻ عام طور تي چرٻين يا تيلن کي ڪنهن [[الڪلي]] (بيس) سان ملائي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن عمل کي [[صابڻ سازي]] (Saponification) چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=What's The Difference Between Soap and Detergent|publisher=cleancult.com|url=https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|access-date=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218165118/https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|url-status=live}}</ref> انسان هزارين سالن کان صابڻ يا صابڻ جهڙا مادا استعمال ڪندو اچي ٿو. قديم [[بابل]] ۾ لڳ ڀڳ 2800 ق.م. ڌاري صابڻ جهڙا مادا تيار ٿيڻ جا آثار مليا آهن، جيڪي صابڻ جي تياري بابت سڀ کان قديم ڄاتل شاهدين مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |isbn=978-0-7514-0479-1 |editor=Hilda Butler |edition=10th |location=Dordrecht |page=453 |chapter=Soap |quote=The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820150103/https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-date=2016-08-20 |url-status=live}}</ref> [[File:Soap.jpeg|thumb|صابڻ]] ==تاريخ== ===قديم دور=== [[فائل:MODOAmigo.jpg|thumb|ويهين صديءَ جي ''اميگو ڊيل اوبريرو'' (ڪارڪن جو دوست) صابڻ جي پيڪنگ، جيڪا [[Museo del Objeto del Objeto]] جي مجموعي ۾ محفوظ آهي.]] چرٻي ۽ الڪلي کي ملائي تيار ڪيل ابتدائي صابڻ جهڙا مادا، جيڪي صفائي لاءِ استعمال ٿيندا هئا، انهن جو ذڪر [[سوميري تهذيب|سوميري]]، [[بابلي سلطنت|بابلي]] ۽ [[قديم مصر]] جي تحريرن ۾ ملي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024">{{Cite journal |date=2024-08-22 |title=An Experimental Exploration of the Earliest Soapmaking |url=https://exarc.net/issue-2024-3/at/experimental-exploration-earliest-soapmaking |journal=EXARC Journal |issue=2024/3}}</ref><ref name="Jess Shaw-2024">{{cite podcast |title=The Meaning of Cleaning |website=Exarc |host=Jess Shaw |date=2 February 2024 |url=https://exarc.net/podcast/meaning-cleaning}}</ref> صابڻ جهڙي مادي جي تياري جو سڀ کان پراڻو لکت ۾ ثبوت تقريباً '''2800 ق.م.''' جي [[قديم بابل]] مان ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |edition=10th |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |page=453}}</ref> ان کان لڳ ڀڳ '''2500 ق.م.''' ۾ سوميري مٽيءَ جي هڪ تختي تي اهڙي مادي ٺاهڻ جو طريقو درج ڪيو ويو، جنهن ۾ تيل ۽ ڪاٺ جي راک کي گرم ڪري اون جا ڪپڙا ڌوئڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="falbe">{{cite book |editor=Jürgen Falbe |chapter=Historical Review |title=Surfactants in Consumer Products |publisher=Springer-Verlag |year=2012 |pages=1–2}}</ref> [[ايبرس پيپائرس]]، جيڪو تقريباً '''1550 ق.م.''' جو مصري طبي مسودو آهي، ٻڌائي ٿو ته قديم مصري جانورن جي چرٻي يا نباتاتي تيل کي [[ٽرونا]] (قدرتي سوڊا ايش) سان ملائي صابڻ جهڙو مادو تيار ڪندا هئا، جيڪو دوائن ۽ اون جي تياري ۾ استعمال ٿيندو هو.<ref name="falbe" /> [[نابونيدس]] (556–539 ق.م.) جي دور ۾ به صابڻ جهڙي مادي جي ترڪيب ملي ٿي، جنهن ۾ راک، صنوبر جو تيل ۽ ترن جو تيل شامل هئا ۽ ان کي پٿرن جي صفائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Martin Levey |title=Gypsum, salt and soda in ancient Mesopotamian chemical technology |journal=Isis |year=1958 |volume=49 |issue=3 |pages=336–342}}</ref> جديد صابڻ، جيڪو جهڳ پيدا ڪندو آهي ۽ سخت يا نرم ٻنهي صورتن ۾ تيار ٿي سگهي ٿو، انهن ابتدائي صابڻ جهڙن مرڪبن کان مختلف هو. محققن موجب اهو پڪ سان معلوم نه آهي ته حقيقي صابڻ پهريون ڀيرو ڪهڙي تهذيب ايجاد ڪيو، ۽ ممڪن آهي ته دنيا جي مختلف سماجن ۾ اهو الڳ الڳ وقتن تي وجود ۾ آيو هجي.<ref name="EXARC Journal-2024" /><ref>{{cite book |last1=Derry |first1=Thomas Kingston |last2=Williams |first2=Trevor Illtyd |title=A Short History of Technology |year=1960 |page=265}}</ref> قديم زماني ۾ الڪلي هزارين سالن کان اون ۽ ڪپڙي جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندي رهي، پر صابڻ تڏهن ئي ٺهندو آهي جڏهن چرٻي مناسب مقدار ۾ موجود هجي. جديد تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته خوشبودار تيلن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ مواد کي بار بار ڌوئڻ سان صابڻ نما مادو پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو قديم [[ميسوپوٽيميا]] جي شاهدي سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024" /> قديم [[روم]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسوي تائين صابڻ جو عام استعمال نه هو. رومي ماڻهو جسم تي تيل لڳائڻ کان پوءِ [[اسٽريجل]] نالي ڌاتوءَ جي اوزار سان تيل ۽ مٽي لاهي صفائي ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |last=De Puma |first=Richard |title=A Third-Century B.C.E. Etruscan Tomb Group from Bolsena |journal=American Journal of Archaeology}}</ref><ref>{{cite book |last=Padgett |first=J. Michael |title=Objects of Desire |year=2002}}</ref> رومي عالم [[پليني بزرگ]] صابڻ کي ''گال'' (Gauls) جي ايجاد قرار ڏنو ۽ لکيو ته اهو چرٻي ۽ راک مان تيار ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=The history of soapmaking |url=https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/history-science-technology-and-medicine/history-science/the-history-soapmaking}}</ref> بعد ۾ طبيب [[گيلن]] (ٻي صدي عيسوي) صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ جسم ۽ ڪپڙن جي صفائي لاءِ ان جي استعمال جي سفارش ڪئي، جنهن کان پوءِ ذاتي صفائي ۾ صابڻ جو استعمال آهستي آهستي وڌڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Partington |first=James Riddick |title=A History of Greek Fire and Gun Powder |year=1999 |page=307}}</ref> ===قديم چين=== قديم [[چين]] ۾ ''[[Gleditsia sinensis]]'' جي ٻجن مان صابڻ جهڙو صفائي ڪندڙ مادو تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Jones">{{cite book |last=Jones |first=Geoffrey |title=Beauty Imagined: A History of the Global Beauty Industry |year=2010 |chapter=Cleanliness and Civilization}}</ref> هڪ ٻيو روايتي صاف ڪندڙ مرڪب سور جي لبلبي ۽ ٻوٽن جي راک مان تيار ٿيندو هو، جنهن کي ''ژويزي'' (Zhuyizi) چيو ويندو هو. جانورن جي چرٻي مان ٺهيل جديد قسم جو صابڻ چين ۾ گهڻو پوءِ رائج ٿيو.<ref name="Benn">{{cite book |last=Benn |first=Charles |title=Everyday Life in the Tang Dynasty |year=2002 |page=116}}</ref> ===اسلامي سنهري دور=== [[اسلامي سنهري دور]] ۾ [[اولهه ايشيا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ خوشبودار سخت ٽوائليٽ صابڻ تيار ٿيڻ لڳو ۽ صابڻ سازي هڪ باقاعده صنعت جي صورت اختيار ڪري وئي. مشهور مسلمان طبيب [[محمد بن زڪريا رازي]] (865–925ع) پنهنجي ڪتابن ۾ صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ [[زيتون جو تيل]] استعمال ڪري [[گليسرين]] تيار ڪرڻ جي ترڪيب پڻ ڏني.<ref name="hassan">{{cite book |last=Ahmad Y. al-Hassan |title=Science and Technology in Islam: Technology and Applied Sciences |publisher=UNESCO |year=2001 |pages=73–74}}</ref> اسلامي دنيا ۾ صابڻ عام طور نباتاتي تيلن يا چرٻين کي الڪلي ۽ [[چونو|چوني]] سان ملائي تيار ڪيو ويندو هو. خاص طور [[شام]] ۾ زيتون جي تيل مان ٺهيل صابڻ تمام مشهور ٿيو ۽ اتان يورپ سميت اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ڏانهن برآمد ڪيو ويندو هو.<ref name="hassan" /> ٻارهين صديءَ جي هڪ عربي دستاويز ۾ صابڻ ٺاهڻ جو تفصيلي طريقو محفوظ آهي، جنهن ۾ ''القلوي'' (Alkali) کي بنيادي جزو قرار ڏنو ويو آهي. ''القلوي'' لفظ ئي بعد ۾ جديد ڪيمياءَ جي اصطلاح ''Alkali'' جو بنياد بڻيو.<ref>BBC, ''Science and Islam'', Part 2.</ref> تيرهين صديءَ تائين [[نابلس]]، [[فاس]]، [[دمشق]] ۽ [[حلب]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز بڻجي چڪا هئا، جتان وڏي پيماني تي صابڻ تيار ۽ واپار ڪيو ويندو هو. ===يورپ جو وچيون دور=== [[نيپلز]] ۾، جيڪو ان وقت [[اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ هو، ڇهين صديءَ جي آخر تائين صابڻ ٺاهيندڙ [[بازنطيني گلڊ]]ن جا ميمبر هوندا هئا.<ref>{{cite book|page=footnote 48, p. 104|title=Understanding the Middle Ages: the transformation of ideas and attitudes in the Medieval world|first=Harald|last=Kleinschmidt|publisher=Boydell & Brewer|year=2000|isbn=0-85115-770-X}}</ref> اٺين صديءَ تائين [[اٽلي]] ۽ [[اسپين]] ۾ صابڻ سازي هڪ مشهور صنعت بڻجي چڪي هئي.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632">Anionic and Related Lime Soap Dispersants, Raymond G. Bistline Jr., in ''Anionic Surfactants: Organic Chemistry'', Helmut Stache, ed., Volume 56 of Surfactant science series, CRC Press, 1996, chapter 11, p. 632, {{ISBN|0-8247-9394-3}}.</ref> تقريباً 800ع ۾ [[شارليمان]] جي حڪمن تي تيار ٿيل [[ڪارولينجي]] دور جي دستاويز ''[[Capitulare de villis|De Villis]]'' ۾ صابڻ کي انهن شين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، جن جو حساب شاهي جاگيرن جا منتظم رکندا هئا. اٺين صديءَ تائين [[وچئين دور جي اسپين]] صابڻ جي اهم پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ بڻجي چڪي هئي، جڏهن ته [[انگلينڊ جي بادشاھت]] ۾ صابڻ سازي لڳ ڀڳ 1200ع ڌاري شروع ٿي.<ref>[http://www.soap-flakes.com/history.html www.soap-flakes.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526035507/http://www.soap-flakes.com/history.html|date=2015-05-26}}.</ref> ان ئي دستاويز ۾ صابڻ سازي کي هڪ طرف عورتن جي ڪم طور ۽ ٻي طرف ماهر ڪاريگرن جي صنعت طور ذڪر ڪيو ويو آهي، جيئن واڍن، لوهارن ۽ نانبائين جي پيشائن جو بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Robinson|first=James Harvey|title=Readings in European History: Vol. I|publisher=Ginn and Co.|year=1904|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/carol-devillis.html}}</ref> نائين صديءَ جي يورپ ۾ صابڻ گهڻو ڪري جانورن جي چرٻي مان تيار ڪيو ويندو هو، جنهن سبب ان ۾ اڻ وڻندڙ بوءِ هوندي هئي. بعد ۾ جڏهن صابڻ جي تياري ۾ [[زيتون جو تيل]] استعمال ٿيڻ لڳو ته ان جي معيار ۽ خوشبوءَ ۾ نمايان سڌارو آيو، ۽ يورپ جي صابڻ سازي جو وڏو حصو [[بحر روم]] جي زيتون پوکيندڙ علائقن ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Springer">{{cite book|title=A History of Technology, Volume 2|editor=Charles Springer|publisher=Clarendon Press|year=1954|pages=355–356|isbn=9780198581062}}</ref> عربن سخت ٽوائليٽ صابڻ يورپ ۾ متعارف ڪرايو، جيڪو آهستي آهستي هڪ اعليٰ ۽ قيمتي استعمال جي شيءِ بڻجي ويو. اهڙي صابڻ ۾ گهڻو ڪري خوشبو پڻ شامل ڪئي ويندي هئي.<ref name="hassan" /><ref name="Springer" /> پندرهين صديءَ تائين [[عيسائي يورپ]] ۾ صابڻ جي پيداوار ڪيترن ئي شهرن ۾ صنعتي پيماني تي ٿيندي هئي. ان دور ۾ [[اينٽورپ]]، [[ڪاسٽيل]]، [[مارسيلي]]، [[نيپلز]] ۽ [[وينس]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز هئا.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632" /> ===سورهين ۽ سترهين صدي=== سورهين صديءَ جي ٻئي اڌ تائين [[فرانس]] ۾ صابڻ جي نيم صنعتي ۽ پيشاورانه پيداوار گهڻي ڀاڱي [[پروونس]] جي چند شهرن، جهڙوڪ [[ٽولون]]، [[هيئرس]] ۽ [[مارسيلي]]، ۾ مرڪوز ٿي وئي هئي، جتان سڄي فرانس کي صابڻ فراهم ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Nef, John U. |year=1936 |title=A Comparison of Industrial Growth in France and England from 1540 to 1640: III |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_1936-10_44_5/page/642 |journal=The Journal of Political Economy |volume=44 |issue=5 |pages=643–666 (660ff.) |doi=10.1086/254976 |jstor=1824135 |s2cid=222453265}}</ref> 1525ع تائين [[مارسيلي]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه وڏا صابڻ جا ڪارخانا قائم ٿي چڪا هئا، ۽ وقت سان گڏ مارسيلي جي صابڻ سازي ٻين پروونسي مرڪزن تي غالب اچي وئي.<ref>Barthélemy, L. (1883) "La savonnerie marseillaise", noted by Nef 1936:660 note 99.</ref> [[انگلينڊ]] ۾ صابڻ جي پيداوار جو مرڪز گهڻو ڪري [[لنڊن]] هو.<ref>Nef 1936:653, 660.</ref> [[ٽيوڊر گهراڻو|ٽيوڊر دور]] ۾ اعليٰ معيار جي سخت صابڻ جي طلب ايتري وڌي وئي جو صابڻ ٺاهڻ لاءِ راک جا بيرل ٻاهرين ملڪن مان درآمد ڪيا ويندا هئا.<ref name="Jess Shaw-2024" /> سترهين صديءَ کان پوءِ يورپ ۾ جانورن جي چرٻي بدران نباتاتي تيلن، خاص طور [[زيتون جو تيل|زيتون جي تيل]]، مان وڌيڪ نفيس صابڻ تيار ٿيڻ لڳا. انهن مان ڪيترائي صابڻ اڄ به صنعتي ۽ دستڪاري ٻنهي طريقن سان تيار ڪيا وڃن ٿا. [[ڪاسٽيل صابڻ]] (Castile soap) اٽلي جي قديم "اڇي صابڻ" مان نڪتل، خالص نباتاتي تيلن تي ٻڌل مشهور صابڻن مان هڪ آهي. 1634ع ۾ بادشاهه [[چارلس اول]] نئين قائم ٿيل ''سوسائٽي آف سوپ ميڪرز'' کي صابڻ جي پيداوار جو اجارو (Monopoly) عطا ڪيو. هن اداري پنهنجي صابڻ جي معيار بابت معزز عورتن ۽ ٻين استعمال ڪندڙن جا تصديقي بيان پڻ حاصل ڪيا، جن موجب "نئون اڇو صابڻ، پراڻي صابڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو ۽ وڌيڪ خوشبودار ڌوئي ٿو".<ref>Keith Thomas, "Noisomeness", ''London Review of Books'', Vol. 42, No. 14, 16 July 2020.</ref> [[اسٽوارٽ دور]] جي بحالي واري زماني ۾ (1665ع–1714ع) انگلينڊ ۾ صابڻ تي ٽيڪس لاڳو ڪيو ويو، جنهن سبب اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين صابڻ هڪ مهانگي ۽ عيش واري شيءِ بڻيل رهيو ۽ ان جو باقاعده استعمال گهڻو ڪري خوشحال طبقي تائين محدود رهيو. صابڻ جي صنعت تي سرڪاري محصولي عملدارن جي سخت نگراني هوندي هئي، جيڪي صابڻ ٺاهيندڙن جي اوزارن کي نگراني کان سواءِ تالا لڳرائي رکندا هئا. ان کان علاوه، قانون موجب هر ڀيري گهٽ ۾ گهٽ هڪ امپيريل ٽن صابڻ تيار ڪرڻ لازمي هو، جنهن سبب ننڍن پيدا ڪندڙن لاءِ هن صنعت ۾ داخل ٿيڻ ڏکيو ٿي پيو. 1853ع ۾ صابڻ تي لڳل ٽيڪس ختم ٿيڻ کان پوءِ صابڻ جي واپار ۾ نمايان واڌ آئي ۽ صنعت تي لاڳو ڪيترائي ضابطا به ختم ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=The Soap Tax |url=http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084455/http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2017 |website=The Spectator Archive |publisher=The Spectator, London}}</ref><ref>{{cite web |title=Repeal of the Soap Tax |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084015/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2013 |date=3 April 1838 |website=[[Hansard|Parliamentary Debates (Hansard)]] }}</ref><ref>{{cite book |last1=Hansard |first1=Thomas Curson |title=Hansard's Parliamentary Debates |date=1864 |publisher=Forgotten Books |isbn=9780243121328 |location=Uxbridge, England |pages=363–374}}</ref> ===جديد دور=== ارڙهين صديءَ جي آخر ڌاري صنعتي طريقي سان تيار ڪيل سخت صابڻ (بار سوپ) عام مارڪيٽ ۾ دستياب ٿيڻ لڳو. يورپ ۽ آمريڪا ۾ هلندڙ اشتهاري مهمن ماڻهن ۾ صفائي ۽ صحت جي وچ ۾ لاڳاپي بابت شعور وڌايو، جنهن سان صابڻ جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو.<ref>{{cite book |last=McNeil |first=Ian |url=https://books.google.com/books?id=uxsOAAAAQAAJ&pg=PA203 |title=An Encyclopaedia of the History of Technology |publisher=Taylor & Francis |year=1990 |isbn=978-0-415-01306-2 |pages=2003–205 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505145316/https://books.google.com/books?id=uxsOAAAAQAAJ&pg=PA203 |archive-date=2016-05-05 |url-status=live}}</ref> جديد دور ۾، بيماريون پکيڙيندڙ [[بيماري پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن]] جي روڪٿام ۾ [[صفائي سٿرائي]] جي اهميت بابت سائنسي ڄاڻ وڌڻ سبب صنعتي ملڪن ۾ صابڻ جو استعمال روزمره زندگيءَ جو لازمي حصو بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |last=Ahveninen |first=Anna |date=2020-03-31 |title=Hand sanitiser or soap: making an informed choice for COVID-19 |url=https://www.science.org.au/curious/people-medicine/hand-sanitiser-or-soap-making-informed-choice-covid-19 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805233531/https://www.science.org.au/curious/people-medicine/hand-sanitiser-or-soap-making-informed-choice-covid-19 |archive-date=2020-08-05 |access-date=2020-08-04 |website=Curious |language=en}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Dobbins' medicated toilet soap, advertising, 1869.jpg|1869ع ۾ ڊوبنز جي دوائن واري ٽوائليٽ صابڻ جو اشتهار File:Palmolive soap 1922 advertisement ladies home journal.jpeg|1922ع ۾ [[Palmolive]] صابڻ جو رسالي ۾ ڇپيل اشتهار File:Liquid antibacterial soap.jpg|سيال جراثيم ڪش صابڻ File:Pexels-pixabay-433624.jpg|صابڻ رکڻ وارو ڊسپينسر </gallery> [[فائل:langtry cartoon.png|thumb|upright|1890ع ۾ رسالي ''[[پنچ (رسالو)|پنچ]]'' ۾ [[للي لينگٽري]] جو ڪارٽون. هوءَ جنهن صابڻ جي دٻي تي ويٺل آهي، اهو سندس صابڻ ۽ سينگار جي شين جي اشتهارن سان وابستگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.]] [[صنعتي انقلاب]] کان اڳ صابڻ سازي ننڍي پيماني تي ٿيندي هئي ۽ تيار ٿيندڙ صابڻ نسبتاً اڻگهڙيل هوندو هو. 1780ع ۾ [[جيمز ڪيئر]] [[ٽپٽن]] ۾ هڪ ڪيميائي ڪارخانو قائم ڪيو، جتي پوٽاش ۽ سوڊا جي سلفيٽن مان الڪلي تيار ڪئي ويندي هئي. بعد ۾ هن ساڳئي هنڌ صابڻ جو ڪارخانو پڻ قائم ڪيو. 1790ع ۾ [[نڪولس ليبلينڪ]] عام لوڻ مان الڪلي تيار ڪرڻ جو طريقو ايجاد ڪيو، جنهن صابڻ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref name="Foreman" /> 1807ع ۾ [[Andrew Pears]] لنڊن ۾ اعليٰ معيار جو شفاف [[پيرز (صابڻ)|پيرز صابڻ]] تيار ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |author=Pears, Francis |url=https://books.google.com/books?id=yFlJAAAAYAAJ&pg=PA100 |title=The Skin, Baths, Bathing, and Soap |publisher=The author |year=1859 |pages=100– |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504074628/https://books.google.com/books?id=yFlJAAAAYAAJ&pg=PA100 |archive-date=2016-05-04 |url-status=live}}</ref> 1865ع ۾ سندس سئوٽ [[ٿانس جي. بريٽ]] هن ڪمپني جو برانڊ مئنيجر بڻيو، جنهن کي جديد برانڊ مارڪيٽنگ جي شروعات ڪندڙن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Glenday |first=Craig |url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/200 |title=Guinness World Records 2014 |year=2013 |isbn=9781908843159 |pages=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/200 200]|publisher=Guinness World Records Limited }}</ref> 1882ع ۾ هن انگريز اداڪارا ۽ سماجي شخصيت [[للي لينگٽري]] کي پيرز صابڻ جي اشتهارن لاءِ چونڊيو، جنهن کي ڪنهن تجارتي پيداوار جي پهرين مشهور شخصيت (سيليبرٽي) طرفان توثيق سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=When Celebrity Endorsers Go Bad |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2002/02/03/when-celebrity-endorsers-go-bad/260776e6-d38c-4319-b683-eb466c499dce/ |url-status=live |access-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116081428/https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2002/02/03/when-celebrity-endorsers-go-bad/260776e6-d38c-4319-b683-eb466c499dce/ |archive-date=16 November 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Richards |first1=Jef I. |title=A History of Advertising: The First 300,000 Years |date=2022 |publisher=Rowman & Littlefield |page=286}}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي کان [[وليم گوسيج]] گهٽ قيمت ۽ سٺي معيار جو صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيو. [[رابرٽ اسپيئر ھڊسن (صابڻ)|رابرٽ اسپيئر ھڊسن]] 1837ع ۾ صابڻ کي مهڙي ۽ مهٽي سان پيهي صابڻ جو پائوڊر تيار ڪرڻ شروع ڪيو. آمريڪي صنعتڪار [[بينجمن ٽي. بئبيٽ]] صابڻ جي مارڪيٽنگ ۾ نوان طريقا متعارف ڪرايا، جن ۾ صابڻ جون ٽڪيون وڪڻڻ سان گڏ مفت نمونا (پراڊڪٽ سيمپلز) ورهائڻ به شامل هو. 1886ع ۾ [[وليم ھيسڪيٿ ليور]] ۽ سندس ڀاءُ [[جيمز ليور]] [[وارنگٽن]] ۾ هڪ ننڍو صابڻ جو ڪارخانو خريد ڪري ''ليور برادرز'' ڪمپني قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[يونيليور]] جي نالي سان دنيا جي سڀ کان وڏين صارفين جي شين ٺاهيندڙ ڪمپنين مان هڪ بڻجي وئي. انهن ڪمپنين وڏي پيماني تي اشتهاري مهمون هلائي صابڻ جي عالمي واپار کي نئين رخ ڏنو. == قسم == [[فائل:Decorative Soaps.jpg|thumb|right|هوٽلن ۾ عام طور رکيل سينگاريل صابڻ جون ٽڪيون]] === ٽوائليٽ صابڻ === [[فائل:Micelle.svg|thumb|upright=1|[[ميسيل]] جي بناوت؛ صابڻ جي ماليڪيولن جي گڏجڻ سان ٺهندڙ ننڍڙي گولي نما بناوت، جنهن جو ٻاهريون حصو پاڻي سان ۽ اندريون حصو چرٻيءَ سان لاڳاپو رکي ٿو.]] گهريلو استعمال ۾ ''صابڻ'' مان عام طور مراد '''ٽوائليٽ صابڻ''' هوندو آهي، جيڪو جسم، هٿن ۽ گهر جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽوائليٽ صابڻ چرٻيدار تيزابن جا لوڻ هوندا آهن، جن جو عام ڪيميائي فارمولو (RCO<sub>2</sub><sup>−</sup>)M<sup>+</sup> هوندو آهي، جتي M عام طور [[سوڊيم]] (Na) يا [[پوٽاشيم]] (K) هوندو آهي.<ref name="UllSoap">{{cite encyclopedia |author=Klaus Schumann |author2=Kurt Siekmann |chapter=Soaps |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a24_247 |isbn=978-3527306732}}</ref> صفائي دوران صابڻ مٽي، چرٻي ۽ ٻين گندگين کي پاڻيءَ ۾ حل ٿيڻ جهڙو بڻائي ڇڏيندو آهي. صابڻ جا ماليڪيول گڏجي '''[[ميسيل]]''' (Micelle) نالي ننڍڙيون گولي نما بناوتون ٺاهيندا آهن. انهن جو ٻاهريون حصو پاڻي ڏانهن مائل (هائيڊروفلڪ) ۽ اندريون حصو چرٻي ڏانهن مائل (ليپو فلڪ) هوندو آهي، جنهن سبب چرٻي ۽ تيل ميسيل جي اندر ڦاسي پاڻيءَ سان ڌوپي نڪري ويندا آهن. هٿ ڌوئڻ دوران صابڻ [[جراثيم]]ن جي لپيڊ جھلي کي ٽوڙي ۽ انهن جي پروٽينن کي غيرفعال ڪري ڪيترن ئي خرد حياتين کي ختم ڪري ڇڏيندو آهي، جڏهن ته تيل ۽ چرٻي کي [[ايمَلشن]] جي صورت ۾ پاڻي سان گڏ وهائي ڇڏيندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jabr |first=Ferris |date=2020-03-13 |title=Why soap works |url=https://medicine.yale.edu/news-article/why-soap-works/ |website=Yale School of Medicine}}</ref><ref>{{Cite web |title=Getting back to chemistry basics: How simple soap saves lives |url=https://news.emory.edu/stories/2020/03/esc_soap_saves_lives/campus.html |website=Emory University}}</ref><ref>{{Cite web |author=Donavyn Coffey |date=2022-06-18 |title=How does soap kill germs? |url=https://www.livescience.com/how-soap-kills-germs |website=Live Science}}</ref> [[سخت پاڻي]] (Hard water) ۾ صابڻ آسانيءَ سان جهڳ پيدا نه ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪيلشيم ۽ ميگنيشيم جي لوڻن سان ملي [[صابڻ جي تهه]] (سوپ اسڪم) ٺاهي ڇڏيندو آهي، جنهن سان صفائيءَ جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{cite book |last1=Holman |first1=John S. |last2=Stone |first2=Phil |title=Chemistry |publisher=Nelson Thornes |year=2001 |page=174 |isbn=9780748762392}}</ref> === غير ٽوائليٽ صابڻ === '''ڌاتي صابڻ''' (ميٽالڪ سوپ) صنعتي استعمال ۾ وڏي اهميت رکن ٿا ۽ گهڻين [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (گريز) ۽ گاڙها ڪندڙ مرڪبن جو بنيادي جزو هوندا آهن.<ref name="UllSoap" /> [[ليٿيم اسٽيئريٽ]] انهن مان هڪ اهم مثال آهي. عام طور چکنائيون [[ڪيلشيم اسٽيئريٽ|ڪيلشيم]] يا [[ليٿيم اسٽيئريٽ|ليٿيم]] صابڻ ۽ [[معدني تيل]] جي ايمَلشن تي ٻڌل هونديون آهن. [[ايلومينيم]]، [[سوڊيم]] ۽ ٻين ڌاتن جا صابڻ به تيلن جي [[لزوجت]] (وسڪوسٽي) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. قديم دور ۾ [[زيتون جو تيل]] ۽ [[چونو]] ملائي چکنائي تيار ڪئي ويندي هئي، جنهن سان ڪيلشيم صابڻ ٺهندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |author=Thorsten Bartels |display-authors=etal |chapter=Lubricants and Lubrication |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a15_423 |isbn=978-3527306732}}</ref> ڌاتي صابڻ جديد [[تيل وارا رنگ|تيلن وارن رنگن]] ۾ به شامل ڪيا ويندا آهن، جتي اهي رنگ جي وهڪري ۽ گاڙهاڻ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://cool.conservation-us.org/waac/wn/wn23/wn23-3/wn23-304.html |title=A Brief History of Aluminum Stearate as a Component of Paint |last=Tumosa |first=Charles S. |date=2001-09-01}}</ref> اهي چرٻيدار تيزابن کي ڌاتي آڪسائيڊن سان غيرجانبدار (Neutralize) ڪري تيار ڪيا ويندا آهن: :<math>2RCO_2H + CaO \rightarrow (RCO_2)_2Ca + H_2O</math> ڪڏهن ڌاتن جي بدران حياتياتي الڪلي جهڙوڪ [[امونيم]] به استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور '''[[امونيم نونانوئيٽ]]''' امونيم تي ٻڌل صابڻ آهي، جيڪو [[جڙي ٻوٽين کي ناس ڪندڙ دوا]] (ھربيسائيڊ) طور ڪم اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www3.epa.gov/pesticides/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-031802_01-Nov-06.pdf |title=Ammonium nonanoate Fact Sheet |publisher=United States Environmental Protection Agency |date=21 September 2006}}</ref> غير ٽوائليٽ صابڻن جي هڪ ٻي قسم '''رال صابڻ''' (ريزن سوپ) آهي، جيڪا [[ڪاغذ سازي]] جي صنعت ۾ وڻن جي رال کي الڪلي سان عمل ڪرائي تيار ڪئي ويندي آهي. انهن جو اهم جزو [[ابيئٽڪ تيزاب]] (Abietic acid) جو سوڊيم لوڻ هوندو آهي، جيڪو خاص طور [[ايمَلسيفاير]] طور استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a23_073 |chapter=Resins, Natural |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2000 |last1=Fiebach |first1=Klemens |last2=Grimm |first2=Dieter}}</ref> == صابڻ ٺاهڻ == {{Main article|Soaper}} ٽوائليٽ صابڻ جي تياري عام طور [[ٽرائي گلسرائيڊ]]ن جي [[ساپونيفڪيشن]] (Saponification) وسيلي ڪئي ويندي آهي. ٽرائي گلسرائيڊ ٻوٽن يا جانورن مان حاصل ٿيندڙ تيلن ۽ چرٻين تي ٻڌل هوندا آهن. انهن کي الڪلي محلول، جهڙوڪ [[لائي]] (Lye)، سان ملايو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ٽرائي گلسرائيڊ پاڻيءَ جي عمل سان ٽٽي چرٻيدار تيزابن جي لوڻن ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ ساڳئي وقت [[گليسرول]] (گليسرين) آزاد ٿيندو آهي. گليسرين کي ڪڏهن صابڻ ۾ ئي رهڻ ڏنو ويندو آهي ته جيئن صابڻ نرم ۽ چمڙي لاءِ وڌيڪ موزون رهي، جڏهن ته ڪڏهن ان کي ڌار ڪيو ويندو آهي.<ref>Cavitch, Susan Miller. ''The Natural Soap Book''. Storey Publishing, 1994. ISBN 0-88266-888-9.</ref><ref>Garzena, Patrizia & Tadiello, Marina (2013). ''The Natural Soapmaking Handbook''. ISBN 978-0-9874995-0-9.</ref> گليسرين شامل صابڻ کي عام طور '''گليسرين صابڻ''' چيو ويندو آهي. === اضافا === صفائيءَ جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ صابڻ ۾ ڪڏهن [[ريت]] يا [[پومِس]] (Pumice) شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ''اسڪورنگ صابڻ'' تيار ٿيندو آهي. اهڙا ذرڙا چمڙي جي مٿاڇري تان مئل خلين کي هٽائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جنهن عمل کي [[ايڪسفوليئيشن]] چيو ويندو آهي. [[جراثيم ڪش صابڻ]] ٺاهڻ لاءِ [[ٽرائيڪلوسان]] يا [[ٽرائيڪلوڪاربان]] جهڙا مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن. بهرحال، سائنسدانن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته اهڙن مرڪبن جو وڌندڙ استعمال جراثيمن ۾ [[ضد حياتياتي مزاحمت]] (Antimicrobial resistance) کي هٿي ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/Health/story?id=117985 |title=Antibacterial Soaps Concern Experts |publisher=ABC News |date=6 January 2006}}</ref> استعمال ٿيندڙ الڪلي ڌاتو صابڻ جي خاصيتن کي طئي ڪري ٿي. [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان تيار ڪيل صابڻ سخت ۽ ٺوس هوندو آهي، جڏهن ته [[پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان ٺهيل صابڻ نرم يا مائع صورت ۾ هوندو آهي. تاريخي طور پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ ٻوٽن جي راک مان حاصل ڪئي ويندي هئي. [[ليٿيم]] جا صابڻ پڻ سخت هوندا آهن ۽ تقريباً مڪمل طور صنعتي [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (Greases) ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="UllSoap" /> ٽوائليٽ صابڻ جي تياري لاءِ ٽرائي گلسرائيڊ عام طور [[ناريل جو تيل]]، [[زيتون جو تيل]]، [[کجيءَ جو تيل]] ۽ جانورن جي صاف ڪيل چرٻي ([[ٽيلو]]) مان حاصل ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ullmann">{{cite journal |author=David J. Anneken |display-authors=etal |title=Fatty Acids |journal=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2006 |doi=10.1002/14356007.a10_245.pub2}}</ref> مختلف تيلن ۾ چرٻيدار تيزابن جي مقدار مختلف هجڻ سبب انهن مان ٺهندڙ صابڻن جي سختي، جھڳ، نرمي ۽ چمڙي تي اثر به مختلف هوندا آهن. خالص [[زيتون جو تيل]] مان ٺهيل صابڻ، جيڪو [[ڪاسٽائيل صابڻ]] يا [[مارسيل صابڻ]] جي نالي سان مشهور آهي، پنهنجي نرم مزاج ۽ چمڙي لاءِ سازگار خاصيتن سبب مشهور آهي. جسم ڌوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ گهڻا صابڻ ''ريفيٽيڊ'' يا ''سُپر فيٽيڊ'' هوندا آهن. اهڙن صابڻن ۾ اضافي چرٻي يا تيل شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان صابڻ ۾ بچيل الڪلي ختم ٿي ويندي آهي، صابڻ ۾ دراڙون پوڻ جا امڪان گهٽ ٿيندا آهن ۽ ڌوئڻ دوران چمڙي مان نڪرندڙ قدرتي تيلن جي جزوي تلافي پڻ ٿيندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuntom |first1=Ainie |last2=Ahmad |first2=Iftikhar |last3=Kifli |first3=Hamirin |last4=Shariff |first4=Zainon Mat |title=Effects of superfatting agents on cracking phenomena in toilet soap |journal=Journal of Surfactants and Detergents |year=1999 |volume=2 |issue=3 |pages=325–329 |doi=10.1007/s11743-999-0084-5}}</ref> هٿ سان تيار ڪيل صابڻ ۾ اضافي چرٻي يا [[ناريل جو تيل]] شامل ڪري ''سُپر فيٽنگ'' ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ان ۾ رهيل گليسرين قدرتي نمي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندو آهي. اهڙن صابڻن ۾ ڪڏهن [[جوجوبا جو تيل]] يا [[شيا بٽر]] جهڙا نرم ڪندڙ مادا به شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن چمڙي وڌيڪ نرم ۽ محفوظ رهي.<ref>{{cite web |title=The Process of Making Soap |url=http://edtech.mcc.edu/~abaker/comw100/finalproject/process.html}}</ref> {| class="wikitable" |+ صابڻ ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندڙ مختلف چرٻين ۾ چرٻيدار تيزابن جو تقابلي تناسب (٪) ! چرٻي / تيل ! [[لورڪ تيزاب]] ! [[مائرسٽڪ تيزاب]] ! [[پالميٽڪ تيزاب]] ! [[اسٽيئرڪ تيزاب]] ! [[اوليئڪ تيزاب]] ! [[لينوليئڪ تيزاب]] ! [[لينولينڪ تيزاب]] |- | [[ٽيلو]] | 0 || 4 || 28 || 23 || 35 || 2 || 1 |- | [[ناريل جو تيل]] | 48 || 18 || 9 || 3 || 7 || 2 || 0 |- | [[پام ڪرنل تيل]] | 46 || 16 || 8 || 3 || 12 || 2 || 0 |- | [[کجيءَ جو تيل]] | 0 || 1 || 44 || 4 || 37 || 9 || 0 |- | [[لوريل جو تيل]] | 54 || 0 || 0 || 0 || 15 || 17 || 0 |- | [[زيتون جو تيل]] | 0 || 0 || 11 || 2 || 78 || 10 || 0 |- | [[ڪينولا جو تيل]] | 0 || 1 || 3 || 2 || 58 || 9 || 23 |} ==طب== روايتي طب موجب هن ٻوٽي مان تيار ڪيل مرهم [[بادفرنگ]]، [[آتشڪ]]، [[ناسور]] ۽ زائد گوشت وارن ڦٽن جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. ان کان سواءِ روايتي معالجن ۾ هن کي حيض جاري ڪرڻ، آنڊن جي ڪيڙن کي ختم ڪرڻ ۽ حقني (Enema) جي صورت ۾ ننڍڙن ٻارن جي قبض ۽ سدن ڪڍڻ لاءِ پڻ ڪم آندو ويندو هو. ساڳين روايتي ذريعن موجب، حمل دوران هن جو استعمال اسقاطِ حمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو ۽ هن کي زهريلو پڻ قرار ڏنو ويو آهي؛ تنهن ڪري جديد طبي نگراني کان سواءِ ان جو استعمال مناسب نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> ==تصويرون== <gallery widths="200" heights="200"> File:African Black Soap.jpg|[[آفريقي ڪارو صابڻ|ڊيڊو-اوسون (Dudu-Osun)]] – آفريقي ڪاري صابڻ جو هڪ مشهور قسم File:Azul e Branco.JPG|[[Azul e branco soap|ازول اي برانڪو صابڻ]] – نيري ۽ اڇي رنگ جي صابڻ جي ٽڪي File:Soap P1140887.jpg|[[فرانس]] جي شهر [[هيئرس]] ۾ وڪرو ٿيندڙ هٿ سان تيار ڪيل صابڻ File:Bars of pure Marseille and Aleppo soap, 2024.jpg|روايتي [[مارسيل صابڻ]] (کاٻي) ۽ [[حلب صابڻ]] (ساڄي) File:Soap Shop, Tübingen (2019).jpg|[[جرمني]] جي شهر [[ٽوبنگن]] ۾ جديد صابڻ جو دڪان (2019ع) File:Pouring lye into water to make soap.jpg|صابڻ ٺاهڻ لاءِ [[لائي]] کي پاڻيءَ ۾ حل ڪندي File:Wheel Bearing Grease.jpg|گاڏين جي ڦيٿن جي چکنائي، جنهن ۾ ڌاتي صابڻ شامل هوندا آهن File:Pexels-pixabay-206299.jpg|صابڻ رکڻ واري ٿالهي تي رکيل صابڻ </gallery> == حوالا == {{حوالا}} gdeju4vjtfehozceobybqxzb5afc799 394444 394443 2026-07-15T06:39:36Z Intisar Ali 8681 394444 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ مادو}} [[فائل:Handmade soap cropped and simplified.jpg|thumb|upright=1.2|هٿ سان تيار ڪيل صابڻ جي ٽڪي]] [[فائل:Sodium stearate v2.svg|thumb|upright=1.4|[[سوڊيم اسٽيئريٽ]] جي ڪيميائي بناوت، جيڪا صابڻ جي ٽڪين ۾ عام جزو هوندي آهي]] [[فائل:Action of soap on oil.ogv|thumb|upright=1|تيل تي صابڻ جي [[ايمَلشن|ايمَلشن ٺاهڻ]] واري عمل جو ڏيک]] '''صابڻ''' (عربي: صابون، فارسي: صابن، ھندي/اردو: صابون، سقونيا، حنين ۽ سوپ) [[چرٻيدار تيزاب]] (Fatty acid) يا ڪڏهن ٻين [[ڪاربوڪسائلي تيزاب]]ن جي [[لوڻ (ڪيميا)|لوڻ]] کي چيو ويندو آهي، جيڪو صفائي، ڌوئڻ، سڻڀ ڏيڻ ۽ ٻين ڪيترن صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{GoldBookRef |title=Soap |file=S05721 |accessdate=9 August 2010}}</ref> گهريلو استعمال ۾، خاص طور ''ٽوائليٽ صابڻ''، [[سطحي فعال مادو|سطحي فعال مادا]] (سرفيڪٽنٽس) هوندا آهن، جيڪي هٿ، جسم، ڪپڙا ۽ گهر جي ٻين شين جي صفائي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. صنعتي شعبي ۾ صابڻ کي [[گاڙهو ڪندڙ مادو]]، ڪجهه [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائي ڏيندڙن]] (لبريڪنٽس) جو جزو، [[ايمَلسيفاير]] ۽ [[ڪيٽالسٽ]] طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. صابڻ عام طور تي چرٻين يا تيلن کي ڪنهن [[الڪلي]] (بيس) سان ملائي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن عمل کي [[صابڻ سازي]] (Saponification) چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=What's The Difference Between Soap and Detergent|publisher=cleancult.com|url=https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|access-date=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218165118/https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|url-status=live}}</ref> انسان هزارين سالن کان صابڻ يا صابڻ جهڙا مادا استعمال ڪندو اچي ٿو. قديم [[بابل]] ۾ لڳ ڀڳ 2800 ق.م. ڌاري صابڻ جهڙا مادا تيار ٿيڻ جا آثار مليا آهن، جيڪي صابڻ جي تياري بابت سڀ کان قديم ڄاتل شاهدين مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |isbn=978-0-7514-0479-1 |editor=Hilda Butler |edition=10th |location=Dordrecht |page=453 |chapter=Soap |quote=The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820150103/https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-date=2016-08-20 |url-status=live}}</ref> [[File:Soap.jpeg|thumb|صابڻ]] ==تاريخ== ===قديم دور=== [[فائل:MODOAmigo.jpg|thumb|ويهين صديءَ جي ''اميگو ڊيل اوبريرو'' (ڪارڪن جو دوست) صابڻ جي پيڪنگ، جيڪا [[Museo del Objeto del Objeto]] جي مجموعي ۾ محفوظ آهي.]] چرٻي ۽ الڪلي کي ملائي تيار ڪيل ابتدائي صابڻ جهڙا مادا، جيڪي صفائي لاءِ استعمال ٿيندا هئا، انهن جو ذڪر [[سوميري تهذيب|سوميري]]، [[بابلي سلطنت|بابلي]] ۽ [[قديم مصر]] جي تحريرن ۾ ملي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024">{{Cite journal |date=2024-08-22 |title=An Experimental Exploration of the Earliest Soapmaking |url=https://exarc.net/issue-2024-3/at/experimental-exploration-earliest-soapmaking |journal=EXARC Journal |issue=2024/3}}</ref><ref name="Jess Shaw-2024">{{cite podcast |title=The Meaning of Cleaning |website=Exarc |host=Jess Shaw |date=2 February 2024 |url=https://exarc.net/podcast/meaning-cleaning}}</ref> صابڻ جهڙي مادي جي تياري جو سڀ کان پراڻو لکت ۾ ثبوت تقريباً '''2800 ق.م.''' جي [[قديم بابل]] مان ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |edition=10th |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |page=453}}</ref> ان کان لڳ ڀڳ '''2500 ق.م.''' ۾ سوميري مٽيءَ جي هڪ تختي تي اهڙي مادي ٺاهڻ جو طريقو درج ڪيو ويو، جنهن ۾ تيل ۽ ڪاٺ جي راک کي گرم ڪري اون جا ڪپڙا ڌوئڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="falbe">{{cite book |editor=Jürgen Falbe |chapter=Historical Review |title=Surfactants in Consumer Products |publisher=Springer-Verlag |year=2012 |pages=1–2}}</ref> [[ايبرس پيپائرس]]، جيڪو تقريباً '''1550 ق.م.''' جو مصري طبي مسودو آهي، ٻڌائي ٿو ته قديم مصري جانورن جي چرٻي يا نباتاتي تيل کي [[ٽرونا]] (قدرتي سوڊا ايش) سان ملائي صابڻ جهڙو مادو تيار ڪندا هئا، جيڪو دوائن ۽ اون جي تياري ۾ استعمال ٿيندو هو.<ref name="falbe" /> [[نابونيدس]] (556–539 ق.م.) جي دور ۾ به صابڻ جهڙي مادي جي ترڪيب ملي ٿي، جنهن ۾ راک، صنوبر جو تيل ۽ ترن جو تيل شامل هئا ۽ ان کي پٿرن جي صفائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Martin Levey |title=Gypsum, salt and soda in ancient Mesopotamian chemical technology |journal=Isis |year=1958 |volume=49 |issue=3 |pages=336–342}}</ref> جديد صابڻ، جيڪو جهڳ پيدا ڪندو آهي ۽ سخت يا نرم ٻنهي صورتن ۾ تيار ٿي سگهي ٿو، انهن ابتدائي صابڻ جهڙن مرڪبن کان مختلف هو. محققن موجب اهو پڪ سان معلوم نه آهي ته حقيقي صابڻ پهريون ڀيرو ڪهڙي تهذيب ايجاد ڪيو، ۽ ممڪن آهي ته دنيا جي مختلف سماجن ۾ اهو الڳ الڳ وقتن تي وجود ۾ آيو هجي.<ref name="EXARC Journal-2024" /><ref>{{cite book |last1=Derry |first1=Thomas Kingston |last2=Williams |first2=Trevor Illtyd |title=A Short History of Technology |year=1960 |page=265}}</ref> قديم زماني ۾ الڪلي هزارين سالن کان اون ۽ ڪپڙي جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندي رهي، پر صابڻ تڏهن ئي ٺهندو آهي جڏهن چرٻي مناسب مقدار ۾ موجود هجي. جديد تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته خوشبودار تيلن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ مواد کي بار بار ڌوئڻ سان صابڻ نما مادو پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو قديم [[ميسوپوٽيميا]] جي شاهدي سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024" /> قديم [[روم]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسوي تائين صابڻ جو عام استعمال نه هو. رومي ماڻهو جسم تي تيل لڳائڻ کان پوءِ [[اسٽريجل]] نالي ڌاتوءَ جي اوزار سان تيل ۽ مٽي لاهي صفائي ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |last=De Puma |first=Richard |title=A Third-Century B.C.E. Etruscan Tomb Group from Bolsena |journal=American Journal of Archaeology}}</ref><ref>{{cite book |last=Padgett |first=J. Michael |title=Objects of Desire |year=2002}}</ref> رومي عالم [[پليني بزرگ]] صابڻ کي ''گال'' (Gauls) جي ايجاد قرار ڏنو ۽ لکيو ته اهو چرٻي ۽ راک مان تيار ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=The history of soapmaking |url=https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/history-science-technology-and-medicine/history-science/the-history-soapmaking}}</ref> بعد ۾ طبيب [[گيلن]] (ٻي صدي عيسوي) صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ جسم ۽ ڪپڙن جي صفائي لاءِ ان جي استعمال جي سفارش ڪئي، جنهن کان پوءِ ذاتي صفائي ۾ صابڻ جو استعمال آهستي آهستي وڌڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Partington |first=James Riddick |title=A History of Greek Fire and Gun Powder |year=1999 |page=307}}</ref> ===قديم چين=== قديم [[چين]] ۾ ''[[Gleditsia sinensis]]'' جي ٻجن مان صابڻ جهڙو صفائي ڪندڙ مادو تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Jones">{{cite book |last=Jones |first=Geoffrey |title=Beauty Imagined: A History of the Global Beauty Industry |year=2010 |chapter=Cleanliness and Civilization}}</ref> هڪ ٻيو روايتي صاف ڪندڙ مرڪب سور جي لبلبي ۽ ٻوٽن جي راک مان تيار ٿيندو هو، جنهن کي ''ژويزي'' (Zhuyizi) چيو ويندو هو. جانورن جي چرٻي مان ٺهيل جديد قسم جو صابڻ چين ۾ گهڻو پوءِ رائج ٿيو.<ref name="Benn">{{cite book |last=Benn |first=Charles |title=Everyday Life in the Tang Dynasty |year=2002 |page=116}}</ref> ===اسلامي سنهري دور=== [[اسلامي سنهري دور]] ۾ [[اولهه ايشيا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ خوشبودار سخت ٽوائليٽ صابڻ تيار ٿيڻ لڳو ۽ صابڻ سازي هڪ باقاعده صنعت جي صورت اختيار ڪري وئي. مشهور مسلمان طبيب [[محمد بن زڪريا رازي]] (865–925ع) پنهنجي ڪتابن ۾ صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ [[زيتون جو تيل]] استعمال ڪري [[گليسرين]] تيار ڪرڻ جي ترڪيب پڻ ڏني.<ref name="hassan">{{cite book |last=Ahmad Y. al-Hassan |title=Science and Technology in Islam: Technology and Applied Sciences |publisher=UNESCO |year=2001 |pages=73–74}}</ref> اسلامي دنيا ۾ صابڻ عام طور نباتاتي تيلن يا چرٻين کي الڪلي ۽ [[چونو|چوني]] سان ملائي تيار ڪيو ويندو هو. خاص طور [[شام]] ۾ زيتون جي تيل مان ٺهيل صابڻ تمام مشهور ٿيو ۽ اتان يورپ سميت اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ڏانهن برآمد ڪيو ويندو هو.<ref name="hassan" /> ٻارهين صديءَ جي هڪ عربي دستاويز ۾ صابڻ ٺاهڻ جو تفصيلي طريقو محفوظ آهي، جنهن ۾ ''القلوي'' (Alkali) کي بنيادي جزو قرار ڏنو ويو آهي. ''القلوي'' لفظ ئي بعد ۾ جديد ڪيمياءَ جي اصطلاح ''Alkali'' جو بنياد بڻيو.<ref>BBC, ''Science and Islam'', Part 2.</ref> تيرهين صديءَ تائين [[نابلس]]، [[فاس]]، [[دمشق]] ۽ [[حلب]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز بڻجي چڪا هئا، جتان وڏي پيماني تي صابڻ تيار ۽ واپار ڪيو ويندو هو. ===يورپ جو وچيون دور=== [[نيپلز]] ۾، جيڪو ان وقت [[اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ هو، ڇهين صديءَ جي آخر تائين صابڻ ٺاهيندڙ [[بازنطيني گلڊ]]ن جا ميمبر هوندا هئا.<ref>{{cite book|page=footnote 48, p. 104|title=Understanding the Middle Ages: the transformation of ideas and attitudes in the Medieval world|first=Harald|last=Kleinschmidt|publisher=Boydell & Brewer|year=2000|isbn=0-85115-770-X}}</ref> اٺين صديءَ تائين [[اٽلي]] ۽ [[اسپين]] ۾ صابڻ سازي هڪ مشهور صنعت بڻجي چڪي هئي.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632">Anionic and Related Lime Soap Dispersants, Raymond G. Bistline Jr., in ''Anionic Surfactants: Organic Chemistry'', Helmut Stache, ed., Volume 56 of Surfactant science series, CRC Press, 1996, chapter 11, p. 632, {{ISBN|0-8247-9394-3}}.</ref> تقريباً 800ع ۾ [[شارليمان]] جي حڪمن تي تيار ٿيل [[ڪارولينجي]] دور جي دستاويز ''[[Capitulare de villis|De Villis]]'' ۾ صابڻ کي انهن شين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، جن جو حساب شاهي جاگيرن جا منتظم رکندا هئا. اٺين صديءَ تائين [[وچئين دور جي اسپين]] صابڻ جي اهم پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ بڻجي چڪي هئي، جڏهن ته [[انگلينڊ جي بادشاھت]] ۾ صابڻ سازي لڳ ڀڳ 1200ع ڌاري شروع ٿي.<ref>[http://www.soap-flakes.com/history.html www.soap-flakes.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526035507/http://www.soap-flakes.com/history.html|date=2015-05-26}}.</ref> ان ئي دستاويز ۾ صابڻ سازي کي هڪ طرف عورتن جي ڪم طور ۽ ٻي طرف ماهر ڪاريگرن جي صنعت طور ذڪر ڪيو ويو آهي، جيئن واڍن، لوهارن ۽ نانبائين جي پيشائن جو بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Robinson|first=James Harvey|title=Readings in European History: Vol. I|publisher=Ginn and Co.|year=1904|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/carol-devillis.html}}</ref> نائين صديءَ جي يورپ ۾ صابڻ گهڻو ڪري جانورن جي چرٻي مان تيار ڪيو ويندو هو، جنهن سبب ان ۾ اڻ وڻندڙ بوءِ هوندي هئي. بعد ۾ جڏهن صابڻ جي تياري ۾ [[زيتون جو تيل]] استعمال ٿيڻ لڳو ته ان جي معيار ۽ خوشبوءَ ۾ نمايان سڌارو آيو، ۽ يورپ جي صابڻ سازي جو وڏو حصو [[بحر روم]] جي زيتون پوکيندڙ علائقن ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Springer">{{cite book|title=A History of Technology, Volume 2|editor=Charles Springer|publisher=Clarendon Press|year=1954|pages=355–356|isbn=9780198581062}}</ref> عربن سخت ٽوائليٽ صابڻ يورپ ۾ متعارف ڪرايو، جيڪو آهستي آهستي هڪ اعليٰ ۽ قيمتي استعمال جي شيءِ بڻجي ويو. اهڙي صابڻ ۾ گهڻو ڪري خوشبو پڻ شامل ڪئي ويندي هئي.<ref name="hassan" /><ref name="Springer" /> پندرهين صديءَ تائين [[عيسائي يورپ]] ۾ صابڻ جي پيداوار ڪيترن ئي شهرن ۾ صنعتي پيماني تي ٿيندي هئي. ان دور ۾ [[اينٽورپ]]، [[ڪاسٽيل]]، [[مارسيلي]]، [[نيپلز]] ۽ [[وينس]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز هئا.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632" /> ===سورهين ۽ سترهين صدي=== سورهين صديءَ جي ٻئي اڌ تائين [[فرانس]] ۾ صابڻ جي نيم صنعتي ۽ پيشاورانه پيداوار گهڻي ڀاڱي [[پروونس]] جي چند شهرن، جهڙوڪ [[ٽولون]]، [[هيئرس]] ۽ [[مارسيلي]]، ۾ مرڪوز ٿي وئي هئي، جتان سڄي فرانس کي صابڻ فراهم ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Nef, John U. |year=1936 |title=A Comparison of Industrial Growth in France and England from 1540 to 1640: III |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_1936-10_44_5/page/642 |journal=The Journal of Political Economy |volume=44 |issue=5 |pages=643–666 (660ff.) |doi=10.1086/254976 |jstor=1824135 |s2cid=222453265}}</ref> 1525ع تائين [[مارسيلي]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه وڏا صابڻ جا ڪارخانا قائم ٿي چڪا هئا، ۽ وقت سان گڏ مارسيلي جي صابڻ سازي ٻين پروونسي مرڪزن تي غالب اچي وئي.<ref>Barthélemy, L. (1883) "La savonnerie marseillaise", noted by Nef 1936:660 note 99.</ref> [[انگلينڊ]] ۾ صابڻ جي پيداوار جو مرڪز گهڻو ڪري [[لنڊن]] هو.<ref>Nef 1936:653, 660.</ref> [[ٽيوڊر گهراڻو|ٽيوڊر دور]] ۾ اعليٰ معيار جي سخت صابڻ جي طلب ايتري وڌي وئي جو صابڻ ٺاهڻ لاءِ راک جا بيرل ٻاهرين ملڪن مان درآمد ڪيا ويندا هئا.<ref name="Jess Shaw-2024" /> سترهين صديءَ کان پوءِ يورپ ۾ جانورن جي چرٻي بدران نباتاتي تيلن، خاص طور [[زيتون جو تيل|زيتون جي تيل]]، مان وڌيڪ نفيس صابڻ تيار ٿيڻ لڳا. انهن مان ڪيترائي صابڻ اڄ به صنعتي ۽ دستڪاري ٻنهي طريقن سان تيار ڪيا وڃن ٿا. [[ڪاسٽيل صابڻ]] (Castile soap) اٽلي جي قديم "اڇي صابڻ" مان نڪتل، خالص نباتاتي تيلن تي ٻڌل مشهور صابڻن مان هڪ آهي. 1634ع ۾ بادشاهه [[چارلس اول]] نئين قائم ٿيل ''سوسائٽي آف سوپ ميڪرز'' کي صابڻ جي پيداوار جو اجارو (Monopoly) عطا ڪيو. هن اداري پنهنجي صابڻ جي معيار بابت معزز عورتن ۽ ٻين استعمال ڪندڙن جا تصديقي بيان پڻ حاصل ڪيا، جن موجب "نئون اڇو صابڻ، پراڻي صابڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو ۽ وڌيڪ خوشبودار ڌوئي ٿو".<ref>Keith Thomas, "Noisomeness", ''London Review of Books'', Vol. 42, No. 14, 16 July 2020.</ref> [[اسٽوارٽ دور]] جي بحالي واري زماني ۾ (1665ع–1714ع) انگلينڊ ۾ صابڻ تي ٽيڪس لاڳو ڪيو ويو، جنهن سبب اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين صابڻ هڪ مهانگي ۽ عيش واري شيءِ بڻيل رهيو ۽ ان جو باقاعده استعمال گهڻو ڪري خوشحال طبقي تائين محدود رهيو. صابڻ جي صنعت تي سرڪاري محصولي عملدارن جي سخت نگراني هوندي هئي، جيڪي صابڻ ٺاهيندڙن جي اوزارن کي نگراني کان سواءِ تالا لڳرائي رکندا هئا. ان کان علاوه، قانون موجب هر ڀيري گهٽ ۾ گهٽ هڪ امپيريل ٽن صابڻ تيار ڪرڻ لازمي هو، جنهن سبب ننڍن پيدا ڪندڙن لاءِ هن صنعت ۾ داخل ٿيڻ ڏکيو ٿي پيو. 1853ع ۾ صابڻ تي لڳل ٽيڪس ختم ٿيڻ کان پوءِ صابڻ جي واپار ۾ نمايان واڌ آئي ۽ صنعت تي لاڳو ڪيترائي ضابطا به ختم ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=The Soap Tax |url=http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084455/http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2017 |website=The Spectator Archive |publisher=The Spectator, London}}</ref><ref>{{cite web |title=Repeal of the Soap Tax |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084015/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2013 |date=3 April 1838 |website=[[Hansard|Parliamentary Debates (Hansard)]] }}</ref><ref>{{cite book |last1=Hansard |first1=Thomas Curson |title=Hansard's Parliamentary Debates |date=1864 |publisher=Forgotten Books |isbn=9780243121328 |location=Uxbridge, England |pages=363–374}}</ref> ===جديد دور=== ارڙهين صديءَ جي آخر ڌاري صنعتي طريقي سان تيار ڪيل سخت صابڻ (بار سوپ) عام مارڪيٽ ۾ دستياب ٿيڻ لڳو. يورپ ۽ آمريڪا ۾ هلندڙ اشتهاري مهمن ماڻهن ۾ صفائي ۽ صحت جي وچ ۾ لاڳاپي بابت شعور وڌايو، جنهن سان صابڻ جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو.<ref>{{cite book |last=McNeil |first=Ian |url=https://books.google.com/books?id=uxsOAAAAQAAJ&pg=PA203 |title=An Encyclopaedia of the History of Technology |publisher=Taylor & Francis |year=1990 |isbn=978-0-415-01306-2 |pages=2003–205 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505145316/https://books.google.com/books?id=uxsOAAAAQAAJ&pg=PA203 |archive-date=2016-05-05 |url-status=live}}</ref> جديد دور ۾، بيماريون پکيڙيندڙ [[بيماري پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن]] جي روڪٿام ۾ [[صفائي سٿرائي]] جي اهميت بابت سائنسي ڄاڻ وڌڻ سبب صنعتي ملڪن ۾ صابڻ جو استعمال روزمره زندگيءَ جو لازمي حصو بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |last=Ahveninen |first=Anna |date=2020-03-31 |title=Hand sanitiser or soap: making an informed choice for COVID-19 |url=https://www.science.org.au/curious/people-medicine/hand-sanitiser-or-soap-making-informed-choice-covid-19 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805233531/https://www.science.org.au/curious/people-medicine/hand-sanitiser-or-soap-making-informed-choice-covid-19 |archive-date=2020-08-05 |access-date=2020-08-04 |website=Curious |language=en}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Dobbins' medicated toilet soap, advertising, 1869.jpg|1869ع ۾ ڊوبنز جي دوائن واري ٽوائليٽ صابڻ جو اشتهار File:Palmolive soap 1922 advertisement ladies home journal.jpeg|1922ع ۾ [[Palmolive]] صابڻ جو رسالي ۾ ڇپيل اشتهار File:Liquid antibacterial soap.jpg|سيال جراثيم ڪش صابڻ File:Pexels-pixabay-433624.jpg|صابڻ رکڻ وارو ڊسپينسر </gallery> [[فائل:langtry cartoon.png|thumb|upright|1890ع ۾ رسالي ''[[پنچ (رسالو)|پنچ]]'' ۾ [[للي لينگٽري]] جو ڪارٽون. هوءَ جنهن صابڻ جي دٻي تي ويٺل آهي، اهو سندس صابڻ ۽ سينگار جي شين جي اشتهارن سان وابستگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.]] [[صنعتي انقلاب]] کان اڳ صابڻ سازي ننڍي پيماني تي ٿيندي هئي ۽ تيار ٿيندڙ صابڻ نسبتاً اڻگهڙيل هوندو هو. 1780ع ۾ [[جيمز ڪيئر]] [[ٽپٽن]] ۾ هڪ ڪيميائي ڪارخانو قائم ڪيو، جتي پوٽاش ۽ سوڊا جي سلفيٽن مان الڪلي تيار ڪئي ويندي هئي. بعد ۾ هن ساڳئي هنڌ صابڻ جو ڪارخانو پڻ قائم ڪيو. 1790ع ۾ [[نڪولس ليبلينڪ]] عام لوڻ مان الڪلي تيار ڪرڻ جو طريقو ايجاد ڪيو، جنهن صابڻ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref name="Foreman" /> 1807ع ۾ [[اينڊريو پيرز]] لنڊن ۾ اعليٰ معيار جو شفاف [[پيرز (صابڻ)|پيرز صابڻ]] تيار ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |author=Pears, Francis |url=https://books.google.com/books?id=yFlJAAAAYAAJ&pg=PA100 |title=The Skin, Baths, Bathing, and Soap |publisher=The author |year=1859 |pages=100– |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504074628/https://books.google.com/books?id=yFlJAAAAYAAJ&pg=PA100 |archive-date=2016-05-04 |url-status=live}}</ref> 1865ع ۾ سندس سئوٽ [[ٿانس جي. بريٽ]] هن ڪمپني جو برانڊ مئنيجر بڻيو، جنهن کي جديد برانڊ مارڪيٽنگ جي شروعات ڪندڙن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Glenday |first=Craig |url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/200 |title=Guinness World Records 2014 |year=2013 |isbn=9781908843159 |pages=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/200 200]|publisher=Guinness World Records Limited }}</ref> 1882ع ۾ هن انگريز اداڪارا ۽ سماجي شخصيت [[للي لينگٽري]] کي پيرز صابڻ جي اشتهارن لاءِ چونڊيو، جنهن کي ڪنهن تجارتي پيداوار جي پهرين مشهور شخصيت (سيليبرٽي) طرفان توثيق سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=When Celebrity Endorsers Go Bad |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2002/02/03/when-celebrity-endorsers-go-bad/260776e6-d38c-4319-b683-eb466c499dce/ |url-status=live |access-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116081428/https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2002/02/03/when-celebrity-endorsers-go-bad/260776e6-d38c-4319-b683-eb466c499dce/ |archive-date=16 November 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Richards |first1=Jef I. |title=A History of Advertising: The First 300,000 Years |date=2022 |publisher=Rowman & Littlefield |page=286}}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي کان [[وليم گوسيج]] گهٽ قيمت ۽ سٺي معيار جو صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيو. [[رابرٽ اسپيئر ھڊسن (صابڻ)|رابرٽ اسپيئر ھڊسن]] 1837ع ۾ صابڻ کي مهڙي ۽ مهٽي سان پيهي صابڻ جو پائوڊر تيار ڪرڻ شروع ڪيو. آمريڪي صنعتڪار [[بينجمن ٽي. بئبيٽ]] صابڻ جي مارڪيٽنگ ۾ نوان طريقا متعارف ڪرايا، جن ۾ صابڻ جون ٽڪيون وڪڻڻ سان گڏ مفت نمونا (پراڊڪٽ سيمپلز) ورهائڻ به شامل هو. 1886ع ۾ [[وليم ھيسڪيٿ ليور]] ۽ سندس ڀاءُ [[جيمز ليور]] [[وارنگٽن]] ۾ هڪ ننڍو صابڻ جو ڪارخانو خريد ڪري ''ليور برادرز'' ڪمپني قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[يونيليور]] جي نالي سان دنيا جي سڀ کان وڏين صارفين جي شين ٺاهيندڙ ڪمپنين مان هڪ بڻجي وئي. انهن ڪمپنين وڏي پيماني تي اشتهاري مهمون هلائي صابڻ جي عالمي واپار کي نئين رخ ڏنو. == قسم == [[فائل:Decorative Soaps.jpg|thumb|right|هوٽلن ۾ عام طور رکيل سينگاريل صابڻ جون ٽڪيون]] === ٽوائليٽ صابڻ === [[فائل:Micelle.svg|thumb|upright=1|[[ميسيل]] جي بناوت؛ صابڻ جي ماليڪيولن جي گڏجڻ سان ٺهندڙ ننڍڙي گولي نما بناوت، جنهن جو ٻاهريون حصو پاڻي سان ۽ اندريون حصو چرٻيءَ سان لاڳاپو رکي ٿو.]] گهريلو استعمال ۾ ''صابڻ'' مان عام طور مراد '''ٽوائليٽ صابڻ''' هوندو آهي، جيڪو جسم، هٿن ۽ گهر جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽوائليٽ صابڻ چرٻيدار تيزابن جا لوڻ هوندا آهن، جن جو عام ڪيميائي فارمولو (RCO<sub>2</sub><sup>−</sup>)M<sup>+</sup> هوندو آهي، جتي M عام طور [[سوڊيم]] (Na) يا [[پوٽاشيم]] (K) هوندو آهي.<ref name="UllSoap">{{cite encyclopedia |author=Klaus Schumann |author2=Kurt Siekmann |chapter=Soaps |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a24_247 |isbn=978-3527306732}}</ref> صفائي دوران صابڻ مٽي، چرٻي ۽ ٻين گندگين کي پاڻيءَ ۾ حل ٿيڻ جهڙو بڻائي ڇڏيندو آهي. صابڻ جا ماليڪيول گڏجي '''[[ميسيل]]''' (Micelle) نالي ننڍڙيون گولي نما بناوتون ٺاهيندا آهن. انهن جو ٻاهريون حصو پاڻي ڏانهن مائل (هائيڊروفلڪ) ۽ اندريون حصو چرٻي ڏانهن مائل (ليپو فلڪ) هوندو آهي، جنهن سبب چرٻي ۽ تيل ميسيل جي اندر ڦاسي پاڻيءَ سان ڌوپي نڪري ويندا آهن. هٿ ڌوئڻ دوران صابڻ [[جراثيم]]ن جي لپيڊ جھلي کي ٽوڙي ۽ انهن جي پروٽينن کي غيرفعال ڪري ڪيترن ئي خرد حياتين کي ختم ڪري ڇڏيندو آهي، جڏهن ته تيل ۽ چرٻي کي [[ايمَلشن]] جي صورت ۾ پاڻي سان گڏ وهائي ڇڏيندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jabr |first=Ferris |date=2020-03-13 |title=Why soap works |url=https://medicine.yale.edu/news-article/why-soap-works/ |website=Yale School of Medicine}}</ref><ref>{{Cite web |title=Getting back to chemistry basics: How simple soap saves lives |url=https://news.emory.edu/stories/2020/03/esc_soap_saves_lives/campus.html |website=Emory University}}</ref><ref>{{Cite web |author=Donavyn Coffey |date=2022-06-18 |title=How does soap kill germs? |url=https://www.livescience.com/how-soap-kills-germs |website=Live Science}}</ref> [[سخت پاڻي]] (Hard water) ۾ صابڻ آسانيءَ سان جهڳ پيدا نه ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪيلشيم ۽ ميگنيشيم جي لوڻن سان ملي [[صابڻ جي تهه]] (سوپ اسڪم) ٺاهي ڇڏيندو آهي، جنهن سان صفائيءَ جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{cite book |last1=Holman |first1=John S. |last2=Stone |first2=Phil |title=Chemistry |publisher=Nelson Thornes |year=2001 |page=174 |isbn=9780748762392}}</ref> === غير ٽوائليٽ صابڻ === '''ڌاتي صابڻ''' (ميٽالڪ سوپ) صنعتي استعمال ۾ وڏي اهميت رکن ٿا ۽ گهڻين [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (گريز) ۽ گاڙها ڪندڙ مرڪبن جو بنيادي جزو هوندا آهن.<ref name="UllSoap" /> [[ليٿيم اسٽيئريٽ]] انهن مان هڪ اهم مثال آهي. عام طور چکنائيون [[ڪيلشيم اسٽيئريٽ|ڪيلشيم]] يا [[ليٿيم اسٽيئريٽ|ليٿيم]] صابڻ ۽ [[معدني تيل]] جي ايمَلشن تي ٻڌل هونديون آهن. [[ايلومينيم]]، [[سوڊيم]] ۽ ٻين ڌاتن جا صابڻ به تيلن جي [[لزوجت]] (وسڪوسٽي) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. قديم دور ۾ [[زيتون جو تيل]] ۽ [[چونو]] ملائي چکنائي تيار ڪئي ويندي هئي، جنهن سان ڪيلشيم صابڻ ٺهندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |author=Thorsten Bartels |display-authors=etal |chapter=Lubricants and Lubrication |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a15_423 |isbn=978-3527306732}}</ref> ڌاتي صابڻ جديد [[تيل وارا رنگ|تيلن وارن رنگن]] ۾ به شامل ڪيا ويندا آهن، جتي اهي رنگ جي وهڪري ۽ گاڙهاڻ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://cool.conservation-us.org/waac/wn/wn23/wn23-3/wn23-304.html |title=A Brief History of Aluminum Stearate as a Component of Paint |last=Tumosa |first=Charles S. |date=2001-09-01}}</ref> اهي چرٻيدار تيزابن کي ڌاتي آڪسائيڊن سان غيرجانبدار (Neutralize) ڪري تيار ڪيا ويندا آهن: :<math>2RCO_2H + CaO \rightarrow (RCO_2)_2Ca + H_2O</math> ڪڏهن ڌاتن جي بدران حياتياتي الڪلي جهڙوڪ [[امونيم]] به استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور '''[[امونيم نونانوئيٽ]]''' امونيم تي ٻڌل صابڻ آهي، جيڪو [[جڙي ٻوٽين کي ناس ڪندڙ دوا]] (ھربيسائيڊ) طور ڪم اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www3.epa.gov/pesticides/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-031802_01-Nov-06.pdf |title=Ammonium nonanoate Fact Sheet |publisher=United States Environmental Protection Agency |date=21 September 2006}}</ref> غير ٽوائليٽ صابڻن جي هڪ ٻي قسم '''رال صابڻ''' (ريزن سوپ) آهي، جيڪا [[ڪاغذ سازي]] جي صنعت ۾ وڻن جي رال کي الڪلي سان عمل ڪرائي تيار ڪئي ويندي آهي. انهن جو اهم جزو [[ابيئٽڪ تيزاب]] (Abietic acid) جو سوڊيم لوڻ هوندو آهي، جيڪو خاص طور [[ايمَلسيفاير]] طور استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a23_073 |chapter=Resins, Natural |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2000 |last1=Fiebach |first1=Klemens |last2=Grimm |first2=Dieter}}</ref> == صابڻ ٺاهڻ == {{Main article|Soaper}} ٽوائليٽ صابڻ جي تياري عام طور [[ٽرائي گلسرائيڊ]]ن جي [[ساپونيفڪيشن]] (Saponification) وسيلي ڪئي ويندي آهي. ٽرائي گلسرائيڊ ٻوٽن يا جانورن مان حاصل ٿيندڙ تيلن ۽ چرٻين تي ٻڌل هوندا آهن. انهن کي الڪلي محلول، جهڙوڪ [[لائي]] (Lye)، سان ملايو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ٽرائي گلسرائيڊ پاڻيءَ جي عمل سان ٽٽي چرٻيدار تيزابن جي لوڻن ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ ساڳئي وقت [[گليسرول]] (گليسرين) آزاد ٿيندو آهي. گليسرين کي ڪڏهن صابڻ ۾ ئي رهڻ ڏنو ويندو آهي ته جيئن صابڻ نرم ۽ چمڙي لاءِ وڌيڪ موزون رهي، جڏهن ته ڪڏهن ان کي ڌار ڪيو ويندو آهي.<ref>Cavitch, Susan Miller. ''The Natural Soap Book''. Storey Publishing, 1994. ISBN 0-88266-888-9.</ref><ref>Garzena, Patrizia & Tadiello, Marina (2013). ''The Natural Soapmaking Handbook''. ISBN 978-0-9874995-0-9.</ref> گليسرين شامل صابڻ کي عام طور '''گليسرين صابڻ''' چيو ويندو آهي. === اضافا === صفائيءَ جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ صابڻ ۾ ڪڏهن [[ريت]] يا [[پومِس]] (Pumice) شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ''اسڪورنگ صابڻ'' تيار ٿيندو آهي. اهڙا ذرڙا چمڙي جي مٿاڇري تان مئل خلين کي هٽائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جنهن عمل کي [[ايڪسفوليئيشن]] چيو ويندو آهي. [[جراثيم ڪش صابڻ]] ٺاهڻ لاءِ [[ٽرائيڪلوسان]] يا [[ٽرائيڪلوڪاربان]] جهڙا مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن. بهرحال، سائنسدانن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته اهڙن مرڪبن جو وڌندڙ استعمال جراثيمن ۾ [[ضد حياتياتي مزاحمت]] (Antimicrobial resistance) کي هٿي ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/Health/story?id=117985 |title=Antibacterial Soaps Concern Experts |publisher=ABC News |date=6 January 2006}}</ref> استعمال ٿيندڙ الڪلي ڌاتو صابڻ جي خاصيتن کي طئي ڪري ٿي. [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان تيار ڪيل صابڻ سخت ۽ ٺوس هوندو آهي، جڏهن ته [[پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان ٺهيل صابڻ نرم يا مائع صورت ۾ هوندو آهي. تاريخي طور پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ ٻوٽن جي راک مان حاصل ڪئي ويندي هئي. [[ليٿيم]] جا صابڻ پڻ سخت هوندا آهن ۽ تقريباً مڪمل طور صنعتي [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (Greases) ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="UllSoap" /> ٽوائليٽ صابڻ جي تياري لاءِ ٽرائي گلسرائيڊ عام طور [[ناريل جو تيل]]، [[زيتون جو تيل]]، [[کجيءَ جو تيل]] ۽ جانورن جي صاف ڪيل چرٻي ([[ٽيلو]]) مان حاصل ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ullmann">{{cite journal |author=David J. Anneken |display-authors=etal |title=Fatty Acids |journal=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2006 |doi=10.1002/14356007.a10_245.pub2}}</ref> مختلف تيلن ۾ چرٻيدار تيزابن جي مقدار مختلف هجڻ سبب انهن مان ٺهندڙ صابڻن جي سختي، جھڳ، نرمي ۽ چمڙي تي اثر به مختلف هوندا آهن. خالص [[زيتون جو تيل]] مان ٺهيل صابڻ، جيڪو [[ڪاسٽائيل صابڻ]] يا [[مارسيل صابڻ]] جي نالي سان مشهور آهي، پنهنجي نرم مزاج ۽ چمڙي لاءِ سازگار خاصيتن سبب مشهور آهي. جسم ڌوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ گهڻا صابڻ ''ريفيٽيڊ'' يا ''سُپر فيٽيڊ'' هوندا آهن. اهڙن صابڻن ۾ اضافي چرٻي يا تيل شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان صابڻ ۾ بچيل الڪلي ختم ٿي ويندي آهي، صابڻ ۾ دراڙون پوڻ جا امڪان گهٽ ٿيندا آهن ۽ ڌوئڻ دوران چمڙي مان نڪرندڙ قدرتي تيلن جي جزوي تلافي پڻ ٿيندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuntom |first1=Ainie |last2=Ahmad |first2=Iftikhar |last3=Kifli |first3=Hamirin |last4=Shariff |first4=Zainon Mat |title=Effects of superfatting agents on cracking phenomena in toilet soap |journal=Journal of Surfactants and Detergents |year=1999 |volume=2 |issue=3 |pages=325–329 |doi=10.1007/s11743-999-0084-5}}</ref> هٿ سان تيار ڪيل صابڻ ۾ اضافي چرٻي يا [[ناريل جو تيل]] شامل ڪري ''سُپر فيٽنگ'' ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ان ۾ رهيل گليسرين قدرتي نمي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندو آهي. اهڙن صابڻن ۾ ڪڏهن [[جوجوبا جو تيل]] يا [[شيا بٽر]] جهڙا نرم ڪندڙ مادا به شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن چمڙي وڌيڪ نرم ۽ محفوظ رهي.<ref>{{cite web |title=The Process of Making Soap |url=http://edtech.mcc.edu/~abaker/comw100/finalproject/process.html}}</ref> {| class="wikitable" |+ صابڻ ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندڙ مختلف چرٻين ۾ چرٻيدار تيزابن جو تقابلي تناسب (٪) ! چرٻي / تيل ! [[لورڪ تيزاب]] ! [[مائرسٽڪ تيزاب]] ! [[پالميٽڪ تيزاب]] ! [[اسٽيئرڪ تيزاب]] ! [[اوليئڪ تيزاب]] ! [[لينوليئڪ تيزاب]] ! [[لينولينڪ تيزاب]] |- | [[ٽيلو]] | 0 || 4 || 28 || 23 || 35 || 2 || 1 |- | [[ناريل جو تيل]] | 48 || 18 || 9 || 3 || 7 || 2 || 0 |- | [[پام ڪرنل تيل]] | 46 || 16 || 8 || 3 || 12 || 2 || 0 |- | [[کجيءَ جو تيل]] | 0 || 1 || 44 || 4 || 37 || 9 || 0 |- | [[لوريل جو تيل]] | 54 || 0 || 0 || 0 || 15 || 17 || 0 |- | [[زيتون جو تيل]] | 0 || 0 || 11 || 2 || 78 || 10 || 0 |- | [[ڪينولا جو تيل]] | 0 || 1 || 3 || 2 || 58 || 9 || 23 |} ==طب== روايتي طب موجب هن ٻوٽي مان تيار ڪيل مرهم [[بادفرنگ]]، [[آتشڪ]]، [[ناسور]] ۽ زائد گوشت وارن ڦٽن جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. ان کان سواءِ روايتي معالجن ۾ هن کي حيض جاري ڪرڻ، آنڊن جي ڪيڙن کي ختم ڪرڻ ۽ حقني (Enema) جي صورت ۾ ننڍڙن ٻارن جي قبض ۽ سدن ڪڍڻ لاءِ پڻ ڪم آندو ويندو هو. ساڳين روايتي ذريعن موجب، حمل دوران هن جو استعمال اسقاطِ حمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو ۽ هن کي زهريلو پڻ قرار ڏنو ويو آهي؛ تنهن ڪري جديد طبي نگراني کان سواءِ ان جو استعمال مناسب نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> ==تصويرون== <gallery widths="200" heights="200"> File:African Black Soap.jpg|[[آفريقي ڪارو صابڻ|ڊيڊو-اوسون (Dudu-Osun)]] – آفريقي ڪاري صابڻ جو هڪ مشهور قسم File:Azul e Branco.JPG|[[Azul e branco soap|ازول اي برانڪو صابڻ]] – نيري ۽ اڇي رنگ جي صابڻ جي ٽڪي File:Soap P1140887.jpg|[[فرانس]] جي شهر [[هيئرس]] ۾ وڪرو ٿيندڙ هٿ سان تيار ڪيل صابڻ File:Bars of pure Marseille and Aleppo soap, 2024.jpg|روايتي [[مارسيل صابڻ]] (کاٻي) ۽ [[حلب صابڻ]] (ساڄي) File:Soap Shop, Tübingen (2019).jpg|[[جرمني]] جي شهر [[ٽوبنگن]] ۾ جديد صابڻ جو دڪان (2019ع) File:Pouring lye into water to make soap.jpg|صابڻ ٺاهڻ لاءِ [[لائي]] کي پاڻيءَ ۾ حل ڪندي File:Wheel Bearing Grease.jpg|گاڏين جي ڦيٿن جي چکنائي، جنهن ۾ ڌاتي صابڻ شامل هوندا آهن File:Pexels-pixabay-206299.jpg|صابڻ رکڻ واري ٿالهي تي رکيل صابڻ </gallery> == حوالا == {{حوالا}} kzyc7ux9g1whdxbkvbtib0m94wktjur 394445 394444 2026-07-15T06:40:51Z Intisar Ali 8681 394445 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ مادو}} [[فائل:Handmade soap cropped and simplified.jpg|thumb|upright=1.2|هٿ سان تيار ڪيل صابڻ جي ٽڪي]] [[فائل:Sodium stearate v2.svg|thumb|upright=1.4|[[سوڊيم اسٽيئريٽ]] جي ڪيميائي بناوت، جيڪا صابڻ جي ٽڪين ۾ عام جزو هوندي آهي]] [[فائل:Action of soap on oil.ogv|thumb|upright=1|تيل تي صابڻ جي [[ايمَلشن|ايمَلشن ٺاهڻ]] واري عمل جو ڏيک]] '''صابڻ''' (عربي: صابون، فارسي: صابن، ھندي/اردو: صابون، سقونيا، حنين ۽ سوپ) [[چرٻيدار تيزاب]] (Fatty acid) يا ڪڏهن ٻين [[ڪاربوڪسائلي تيزاب]]ن جي [[لوڻ (ڪيميا)|لوڻ]] کي چيو ويندو آهي، جيڪو صفائي، ڌوئڻ، سڻڀ ڏيڻ ۽ ٻين ڪيترن صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{GoldBookRef |title=Soap |file=S05721 |accessdate=9 August 2010}}</ref> گهريلو استعمال ۾، خاص طور ''ٽوائليٽ صابڻ''، [[سطحي فعال مادو|سطحي فعال مادا]] (سرفيڪٽنٽس) هوندا آهن، جيڪي هٿ، جسم، ڪپڙا ۽ گهر جي ٻين شين جي صفائي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. صنعتي شعبي ۾ صابڻ کي [[گاڙهو ڪندڙ مادو]]، ڪجهه [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائي ڏيندڙن]] (لبريڪنٽس) جو جزو، [[ايمَلسيفاير]] ۽ [[ڪيٽالسٽ]] طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. صابڻ عام طور تي چرٻين يا تيلن کي ڪنهن [[الڪلي]] (بيس) سان ملائي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن عمل کي [[صابڻ سازي]] (Saponification) چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=What's The Difference Between Soap and Detergent|publisher=cleancult.com|url=https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|access-date=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218165118/https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|url-status=live}}</ref> انسان هزارين سالن کان صابڻ يا صابڻ جهڙا مادا استعمال ڪندو اچي ٿو. قديم [[بابل]] ۾ لڳ ڀڳ 2800 ق.م. ڌاري صابڻ جهڙا مادا تيار ٿيڻ جا آثار مليا آهن، جيڪي صابڻ جي تياري بابت سڀ کان قديم ڄاتل شاهدين مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |isbn=978-0-7514-0479-1 |editor=Hilda Butler |edition=10th |location=Dordrecht |page=453 |chapter=Soap |quote=The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820150103/https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-date=2016-08-20 |url-status=live}}</ref> [[File:Soap.jpeg|thumb|صابڻ]] ==تاريخ== ===قديم دور=== [[فائل:MODOAmigo.jpg|thumb|ويهين صديءَ جي ''اميگو ڊيل اوبريرو'' (ڪارڪن جو دوست) صابڻ جي پيڪنگ، جيڪا [[Museo del Objeto del Objeto]] جي مجموعي ۾ محفوظ آهي.]] چرٻي ۽ الڪلي کي ملائي تيار ڪيل ابتدائي صابڻ جهڙا مادا، جيڪي صفائي لاءِ استعمال ٿيندا هئا، انهن جو ذڪر [[سوميري تهذيب|سوميري]]، [[بابلي سلطنت|بابلي]] ۽ [[قديم مصر]] جي تحريرن ۾ ملي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024">{{Cite journal |date=2024-08-22 |title=An Experimental Exploration of the Earliest Soapmaking |url=https://exarc.net/issue-2024-3/at/experimental-exploration-earliest-soapmaking |journal=EXARC Journal |issue=2024/3}}</ref><ref name="Jess Shaw-2024">{{cite podcast |title=The Meaning of Cleaning |website=Exarc |host=Jess Shaw |date=2 February 2024 |url=https://exarc.net/podcast/meaning-cleaning}}</ref> صابڻ جهڙي مادي جي تياري جو سڀ کان پراڻو لکت ۾ ثبوت تقريباً '''2800 ق.م.''' جي [[قديم بابل]] مان ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |edition=10th |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |page=453}}</ref> ان کان لڳ ڀڳ '''2500 ق.م.''' ۾ سوميري مٽيءَ جي هڪ تختي تي اهڙي مادي ٺاهڻ جو طريقو درج ڪيو ويو، جنهن ۾ تيل ۽ ڪاٺ جي راک کي گرم ڪري اون جا ڪپڙا ڌوئڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="falbe">{{cite book |editor=Jürgen Falbe |chapter=Historical Review |title=Surfactants in Consumer Products |publisher=Springer-Verlag |year=2012 |pages=1–2}}</ref> [[ايبرس پيپائرس]]، جيڪو تقريباً '''1550 ق.م.''' جو مصري طبي مسودو آهي، ٻڌائي ٿو ته قديم مصري جانورن جي چرٻي يا نباتاتي تيل کي [[ٽرونا]] (قدرتي سوڊا ايش) سان ملائي صابڻ جهڙو مادو تيار ڪندا هئا، جيڪو دوائن ۽ اون جي تياري ۾ استعمال ٿيندو هو.<ref name="falbe" /> [[نابونيدس]] (556–539 ق.م.) جي دور ۾ به صابڻ جهڙي مادي جي ترڪيب ملي ٿي، جنهن ۾ راک، صنوبر جو تيل ۽ ترن جو تيل شامل هئا ۽ ان کي پٿرن جي صفائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Martin Levey |title=Gypsum, salt and soda in ancient Mesopotamian chemical technology |journal=Isis |year=1958 |volume=49 |issue=3 |pages=336–342}}</ref> جديد صابڻ، جيڪو جهڳ پيدا ڪندو آهي ۽ سخت يا نرم ٻنهي صورتن ۾ تيار ٿي سگهي ٿو، انهن ابتدائي صابڻ جهڙن مرڪبن کان مختلف هو. محققن موجب اهو پڪ سان معلوم نه آهي ته حقيقي صابڻ پهريون ڀيرو ڪهڙي تهذيب ايجاد ڪيو، ۽ ممڪن آهي ته دنيا جي مختلف سماجن ۾ اهو الڳ الڳ وقتن تي وجود ۾ آيو هجي.<ref name="EXARC Journal-2024" /><ref>{{cite book |last1=Derry |first1=Thomas Kingston |last2=Williams |first2=Trevor Illtyd |title=A Short History of Technology |year=1960 |page=265}}</ref> قديم زماني ۾ الڪلي هزارين سالن کان اون ۽ ڪپڙي جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندي رهي، پر صابڻ تڏهن ئي ٺهندو آهي جڏهن چرٻي مناسب مقدار ۾ موجود هجي. جديد تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته خوشبودار تيلن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ مواد کي بار بار ڌوئڻ سان صابڻ نما مادو پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو قديم [[ميسوپوٽيميا]] جي شاهدي سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024" /> قديم [[روم]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسوي تائين صابڻ جو عام استعمال نه هو. رومي ماڻهو جسم تي تيل لڳائڻ کان پوءِ [[اسٽريجل]] نالي ڌاتوءَ جي اوزار سان تيل ۽ مٽي لاهي صفائي ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |last=De Puma |first=Richard |title=A Third-Century B.C.E. Etruscan Tomb Group from Bolsena |journal=American Journal of Archaeology}}</ref><ref>{{cite book |last=Padgett |first=J. Michael |title=Objects of Desire |year=2002}}</ref> رومي عالم [[پليني بزرگ]] صابڻ کي ''گال'' (Gauls) جي ايجاد قرار ڏنو ۽ لکيو ته اهو چرٻي ۽ راک مان تيار ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=The history of soapmaking |url=https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/history-science-technology-and-medicine/history-science/the-history-soapmaking}}</ref> بعد ۾ طبيب [[گيلن]] (ٻي صدي عيسوي) صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ جسم ۽ ڪپڙن جي صفائي لاءِ ان جي استعمال جي سفارش ڪئي، جنهن کان پوءِ ذاتي صفائي ۾ صابڻ جو استعمال آهستي آهستي وڌڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Partington |first=James Riddick |title=A History of Greek Fire and Gun Powder |year=1999 |page=307}}</ref> ===قديم چين=== قديم [[چين]] ۾ ''[[Gleditsia sinensis]]'' جي ٻجن مان صابڻ جهڙو صفائي ڪندڙ مادو تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Jones">{{cite book |last=Jones |first=Geoffrey |title=Beauty Imagined: A History of the Global Beauty Industry |year=2010 |chapter=Cleanliness and Civilization}}</ref> هڪ ٻيو روايتي صاف ڪندڙ مرڪب سور جي لبلبي ۽ ٻوٽن جي راک مان تيار ٿيندو هو، جنهن کي ''ژويزي'' (Zhuyizi) چيو ويندو هو. جانورن جي چرٻي مان ٺهيل جديد قسم جو صابڻ چين ۾ گهڻو پوءِ رائج ٿيو.<ref name="Benn">{{cite book |last=Benn |first=Charles |title=Everyday Life in the Tang Dynasty |year=2002 |page=116}}</ref> ===اسلامي سنهري دور=== [[اسلامي سنهري دور]] ۾ [[اولهه ايشيا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ خوشبودار سخت ٽوائليٽ صابڻ تيار ٿيڻ لڳو ۽ صابڻ سازي هڪ باقاعده صنعت جي صورت اختيار ڪري وئي. مشهور مسلمان طبيب [[محمد بن زڪريا رازي]] (865–925ع) پنهنجي ڪتابن ۾ صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ [[زيتون جو تيل]] استعمال ڪري [[گليسرين]] تيار ڪرڻ جي ترڪيب پڻ ڏني.<ref name="hassan">{{cite book |last=Ahmad Y. al-Hassan |title=Science and Technology in Islam: Technology and Applied Sciences |publisher=UNESCO |year=2001 |pages=73–74}}</ref> اسلامي دنيا ۾ صابڻ عام طور نباتاتي تيلن يا چرٻين کي الڪلي ۽ [[چونو|چوني]] سان ملائي تيار ڪيو ويندو هو. خاص طور [[شام]] ۾ زيتون جي تيل مان ٺهيل صابڻ تمام مشهور ٿيو ۽ اتان يورپ سميت اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ڏانهن برآمد ڪيو ويندو هو.<ref name="hassan" /> ٻارهين صديءَ جي هڪ عربي دستاويز ۾ صابڻ ٺاهڻ جو تفصيلي طريقو محفوظ آهي، جنهن ۾ ''القلوي'' (Alkali) کي بنيادي جزو قرار ڏنو ويو آهي. ''القلوي'' لفظ ئي بعد ۾ جديد ڪيمياءَ جي اصطلاح ''Alkali'' جو بنياد بڻيو.<ref>BBC, ''Science and Islam'', Part 2.</ref> تيرهين صديءَ تائين [[نابلس]]، [[فاس]]، [[دمشق]] ۽ [[حلب]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز بڻجي چڪا هئا، جتان وڏي پيماني تي صابڻ تيار ۽ واپار ڪيو ويندو هو. ===يورپ جو وچيون دور=== [[نيپلز]] ۾، جيڪو ان وقت [[اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ هو، ڇهين صديءَ جي آخر تائين صابڻ ٺاهيندڙ [[بازنطيني گلڊ]]ن جا ميمبر هوندا هئا.<ref>{{cite book|page=footnote 48, p. 104|title=Understanding the Middle Ages: the transformation of ideas and attitudes in the Medieval world|first=Harald|last=Kleinschmidt|publisher=Boydell & Brewer|year=2000|isbn=0-85115-770-X}}</ref> اٺين صديءَ تائين [[اٽلي]] ۽ [[اسپين]] ۾ صابڻ سازي هڪ مشهور صنعت بڻجي چڪي هئي.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632">Anionic and Related Lime Soap Dispersants, Raymond G. Bistline Jr., in ''Anionic Surfactants: Organic Chemistry'', Helmut Stache, ed., Volume 56 of Surfactant science series, CRC Press, 1996, chapter 11, p. 632, {{ISBN|0-8247-9394-3}}.</ref> تقريباً 800ع ۾ [[شارليمان]] جي حڪمن تي تيار ٿيل [[ڪارولينجي]] دور جي دستاويز ''[[Capitulare de villis|De Villis]]'' ۾ صابڻ کي انهن شين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، جن جو حساب شاهي جاگيرن جا منتظم رکندا هئا. اٺين صديءَ تائين [[وچئين دور جي اسپين]] صابڻ جي اهم پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ بڻجي چڪي هئي، جڏهن ته [[انگلينڊ جي بادشاھت]] ۾ صابڻ سازي لڳ ڀڳ 1200ع ڌاري شروع ٿي.<ref>[http://www.soap-flakes.com/history.html www.soap-flakes.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526035507/http://www.soap-flakes.com/history.html|date=2015-05-26}}.</ref> ان ئي دستاويز ۾ صابڻ سازي کي هڪ طرف عورتن جي ڪم طور ۽ ٻي طرف ماهر ڪاريگرن جي صنعت طور ذڪر ڪيو ويو آهي، جيئن واڍن، لوهارن ۽ نانبائين جي پيشائن جو بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Robinson|first=James Harvey|title=Readings in European History: Vol. I|publisher=Ginn and Co.|year=1904|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/carol-devillis.html}}</ref> نائين صديءَ جي يورپ ۾ صابڻ گهڻو ڪري جانورن جي چرٻي مان تيار ڪيو ويندو هو، جنهن سبب ان ۾ اڻ وڻندڙ بوءِ هوندي هئي. بعد ۾ جڏهن صابڻ جي تياري ۾ [[زيتون جو تيل]] استعمال ٿيڻ لڳو ته ان جي معيار ۽ خوشبوءَ ۾ نمايان سڌارو آيو، ۽ يورپ جي صابڻ سازي جو وڏو حصو [[بحر روم]] جي زيتون پوکيندڙ علائقن ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Springer">{{cite book|title=A History of Technology, Volume 2|editor=Charles Springer|publisher=Clarendon Press|year=1954|pages=355–356|isbn=9780198581062}}</ref> عربن سخت ٽوائليٽ صابڻ يورپ ۾ متعارف ڪرايو، جيڪو آهستي آهستي هڪ اعليٰ ۽ قيمتي استعمال جي شيءِ بڻجي ويو. اهڙي صابڻ ۾ گهڻو ڪري خوشبو پڻ شامل ڪئي ويندي هئي.<ref name="hassan" /><ref name="Springer" /> پندرهين صديءَ تائين [[عيسائي يورپ]] ۾ صابڻ جي پيداوار ڪيترن ئي شهرن ۾ صنعتي پيماني تي ٿيندي هئي. ان دور ۾ [[اينٽورپ]]، [[ڪاسٽيل]]، [[مارسيلي]]، [[نيپلز]] ۽ [[وينس]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز هئا.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632" /> ===سورهين ۽ سترهين صدي=== سورهين صديءَ جي ٻئي اڌ تائين [[فرانس]] ۾ صابڻ جي نيم صنعتي ۽ پيشاورانه پيداوار گهڻي ڀاڱي [[پروونس]] جي چند شهرن، جهڙوڪ [[ٽولون]]، [[هيئرس]] ۽ [[مارسيلي]]، ۾ مرڪوز ٿي وئي هئي، جتان سڄي فرانس کي صابڻ فراهم ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Nef, John U. |year=1936 |title=A Comparison of Industrial Growth in France and England from 1540 to 1640: III |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_1936-10_44_5/page/642 |journal=The Journal of Political Economy |volume=44 |issue=5 |pages=643–666 (660ff.) |doi=10.1086/254976 |jstor=1824135 |s2cid=222453265}}</ref> 1525ع تائين [[مارسيلي]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه وڏا صابڻ جا ڪارخانا قائم ٿي چڪا هئا، ۽ وقت سان گڏ مارسيلي جي صابڻ سازي ٻين پروونسي مرڪزن تي غالب اچي وئي.<ref>Barthélemy, L. (1883) "La savonnerie marseillaise", noted by Nef 1936:660 note 99.</ref> [[انگلينڊ]] ۾ صابڻ جي پيداوار جو مرڪز گهڻو ڪري [[لنڊن]] هو.<ref>Nef 1936:653, 660.</ref> [[ٽيوڊر گهراڻو|ٽيوڊر دور]] ۾ اعليٰ معيار جي سخت صابڻ جي طلب ايتري وڌي وئي جو صابڻ ٺاهڻ لاءِ راک جا بيرل ٻاهرين ملڪن مان درآمد ڪيا ويندا هئا.<ref name="Jess Shaw-2024" /> سترهين صديءَ کان پوءِ يورپ ۾ جانورن جي چرٻي بدران نباتاتي تيلن، خاص طور [[زيتون جو تيل|زيتون جي تيل]]، مان وڌيڪ نفيس صابڻ تيار ٿيڻ لڳا. انهن مان ڪيترائي صابڻ اڄ به صنعتي ۽ دستڪاري ٻنهي طريقن سان تيار ڪيا وڃن ٿا. [[ڪاسٽيل صابڻ]] (Castile soap) اٽلي جي قديم "اڇي صابڻ" مان نڪتل، خالص نباتاتي تيلن تي ٻڌل مشهور صابڻن مان هڪ آهي. 1634ع ۾ بادشاهه [[چارلس اول]] نئين قائم ٿيل ''سوسائٽي آف سوپ ميڪرز'' کي صابڻ جي پيداوار جو اجارو (Monopoly) عطا ڪيو. هن اداري پنهنجي صابڻ جي معيار بابت معزز عورتن ۽ ٻين استعمال ڪندڙن جا تصديقي بيان پڻ حاصل ڪيا، جن موجب "نئون اڇو صابڻ، پراڻي صابڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو ۽ وڌيڪ خوشبودار ڌوئي ٿو".<ref>Keith Thomas, "Noisomeness", ''London Review of Books'', Vol. 42, No. 14, 16 July 2020.</ref> [[اسٽوارٽ دور]] جي بحالي واري زماني ۾ (1665ع–1714ع) انگلينڊ ۾ صابڻ تي ٽيڪس لاڳو ڪيو ويو، جنهن سبب اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين صابڻ هڪ مهانگي ۽ عيش واري شيءِ بڻيل رهيو ۽ ان جو باقاعده استعمال گهڻو ڪري خوشحال طبقي تائين محدود رهيو. صابڻ جي صنعت تي سرڪاري محصولي عملدارن جي سخت نگراني هوندي هئي، جيڪي صابڻ ٺاهيندڙن جي اوزارن کي نگراني کان سواءِ تالا لڳرائي رکندا هئا. ان کان علاوه، قانون موجب هر ڀيري گهٽ ۾ گهٽ هڪ امپيريل ٽن صابڻ تيار ڪرڻ لازمي هو، جنهن سبب ننڍن پيدا ڪندڙن لاءِ هن صنعت ۾ داخل ٿيڻ ڏکيو ٿي پيو. 1853ع ۾ صابڻ تي لڳل ٽيڪس ختم ٿيڻ کان پوءِ صابڻ جي واپار ۾ نمايان واڌ آئي ۽ صنعت تي لاڳو ڪيترائي ضابطا به ختم ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=The Soap Tax |url=http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084455/http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2017 |website=The Spectator Archive |publisher=The Spectator, London}}</ref><ref>{{cite web |title=Repeal of the Soap Tax |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084015/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2013 |date=3 April 1838 |website=[[Hansard|Parliamentary Debates (Hansard)]] }}</ref><ref>{{cite book |last1=Hansard |first1=Thomas Curson |title=Hansard's Parliamentary Debates |date=1864 |publisher=Forgotten Books |isbn=9780243121328 |location=Uxbridge, England |pages=363–374}}</ref> ===جديد دور=== ارڙهين صديءَ جي آخر ڌاري صنعتي طريقي سان تيار ڪيل سخت صابڻ (بار سوپ) عام مارڪيٽ ۾ دستياب ٿيڻ لڳو. يورپ ۽ آمريڪا ۾ هلندڙ اشتهاري مهمن ماڻهن ۾ صفائي ۽ صحت جي وچ ۾ لاڳاپي بابت شعور وڌايو، جنهن سان صابڻ جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو.<ref>{{cite book |last=McNeil |first=Ian |url=https://books.google.com/books?id=uxsOAAAAQAAJ&pg=PA203 |title=An Encyclopaedia of the History of Technology |publisher=Taylor & Francis |year=1990 |isbn=978-0-415-01306-2 |pages=2003–205 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505145316/https://books.google.com/books?id=uxsOAAAAQAAJ&pg=PA203 |archive-date=2016-05-05 |url-status=live}}</ref> جديد دور ۾، بيماريون پکيڙيندڙ [[بيماري پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن]] جي روڪٿام ۾ [[صفائي سٿرائي]] جي اهميت بابت سائنسي ڄاڻ وڌڻ سبب صنعتي ملڪن ۾ صابڻ جو استعمال روزمره زندگيءَ جو لازمي حصو بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |last=Ahveninen |first=Anna |date=2020-03-31 |title=Hand sanitiser or soap: making an informed choice for COVID-19 |url=https://www.science.org.au/curious/people-medicine/hand-sanitiser-or-soap-making-informed-choice-covid-19 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805233531/https://www.science.org.au/curious/people-medicine/hand-sanitiser-or-soap-making-informed-choice-covid-19 |archive-date=2020-08-05 |access-date=2020-08-04 |website=Curious |language=en}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Dobbins' medicated toilet soap, advertising, 1869.jpg|1869ع ۾ ڊوبنز جي دوائن واري ٽوائليٽ صابڻ جو اشتهار File:Palmolive soap 1922 advertisement ladies home journal.jpeg|1922ع ۾ [[Palmolive]] صابڻ جو رسالي ۾ ڇپيل اشتهار File:Liquid antibacterial soap.jpg|سيال جراثيم ڪش صابڻ File:Pexels-pixabay-433624.jpg|صابڻ رکڻ وارو ڊسپينسر </gallery> [[فائل:langtry cartoon.png|thumb|upright|1890ع ۾ رسالي ''[[پنچ (رسالو)|پنچ]]'' ۾ [[للي لينگٽري]] جو ڪارٽون. هوءَ جنهن صابڻ جي دٻي تي ويٺل آهي، اهو سندس صابڻ ۽ سينگار جي شين جي اشتهارن سان وابستگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.]] [[صنعتي انقلاب]] کان اڳ صابڻ سازي ننڍي پيماني تي ٿيندي هئي ۽ تيار ٿيندڙ صابڻ نسبتاً اڻگهڙيل هوندو هو. 1780ع ۾ [[جيمز ڪيئر]] [[ٽپٽن]] ۾ هڪ ڪيميائي ڪارخانو قائم ڪيو، جتي پوٽاش ۽ سوڊا جي سلفيٽن مان الڪلي تيار ڪئي ويندي هئي. بعد ۾ هن ساڳئي هنڌ صابڻ جو ڪارخانو پڻ قائم ڪيو. 1790ع ۾ [[نڪولس ليبلينڪ]] عام لوڻ مان الڪلي تيار ڪرڻ جو طريقو ايجاد ڪيو، جنهن صابڻ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref name="Foreman" /> 1807ع ۾ [[اينڊريو پيرز]] لنڊن ۾ اعليٰ معيار جو شفاف [[پيرز (صابڻ)|پيرز صابڻ]] تيار ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |author=Pears, Francis |url=https://books.google.com/books?id=yFlJAAAAYAAJ&pg=PA100 |title=The Skin, Baths, Bathing, and Soap |publisher=The author |year=1859 |pages=100– |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504074628/https://books.google.com/books?id=yFlJAAAAYAAJ&pg=PA100 |archive-date=2016-05-04 |url-status=live}}</ref> 1865ع ۾ سندس سئوٽ [[ٿانس جي. بريٽ]] هن ڪمپني جو برانڊ مئنيجر بڻيو، جنهن کي جديد برانڊ مارڪيٽنگ جي شروعات ڪندڙن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Glenday |first=Craig |url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/200 |title=Guinness World Records 2014 |year=2013 |isbn=9781908843159 |pages=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/200 200]|publisher=Guinness World Records Limited }}</ref> 1882ع ۾ هن انگريز اداڪارا ۽ سماجي شخصيت [[للي لينگٽري]] کي پيرز صابڻ جي اشتهارن لاءِ چونڊيو، جنهن کي ڪنهن تجارتي پيداوار جي پهرين مشهور شخصيت (سيليبرٽي) طرفان توثيق سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=When Celebrity Endorsers Go Bad |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2002/02/03/when-celebrity-endorsers-go-bad/260776e6-d38c-4319-b683-eb466c499dce/ |url-status=live |access-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116081428/https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2002/02/03/when-celebrity-endorsers-go-bad/260776e6-d38c-4319-b683-eb466c499dce/ |archive-date=16 November 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Richards |first1=Jef I. |title=A History of Advertising: The First 300,000 Years |date=2022 |publisher=Rowman & Littlefield |page=286}}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي کان [[وليم گوسيج]] گهٽ قيمت ۽ سٺي معيار جو صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيو. [[رابرٽ اسپيئر ھڊسن (صابڻ)|رابرٽ اسپيئر ھڊسن]] 1837ع ۾ صابڻ کي مهڙي ۽ مهٽي سان پيهي صابڻ جو پائوڊر تيار ڪرڻ شروع ڪيو. آمريڪي صنعتڪار [[بينجمن ٽي. بئبيٽ]] صابڻ جي مارڪيٽنگ ۾ نوان طريقا متعارف ڪرايا، جن ۾ صابڻ جون ٽڪيون وڪڻڻ سان گڏ مفت نمونا (پراڊڪٽ سيمپلز) ورهائڻ به شامل هو. 1886ع ۾ [[وليم ھيسڪيٿ ليور]] ۽ سندس ڀاءُ [[جيمز ليور]] [[وارنگٽن]] ۾ هڪ ننڍو صابڻ جو ڪارخانو خريد ڪري ''ليور برادرز'' ڪمپني قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[يونيليور]] جي نالي سان دنيا جي سڀ کان وڏين صارفين جي شين ٺاهيندڙ ڪمپنين مان هڪ بڻجي وئي. انهن ڪمپنين وڏي پيماني تي اشتهاري مهمون هلائي صابڻ جي عالمي واپار کي نئين رخ ڏنو. ===سيال صابڻ=== سيال صابڻ (Liquid soap) اوڻيهين صديءَ ۾ ايجاد ٿيو. 1865ع ۾ [[William Sheppard]] سيال صابڻ جي هڪ قسم جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{cite patent|country=US|number=49561|title=Improved liquid soap|status=patent|gdate=1865-08-22|invent1=Sheppard, William}}</ref> 1898ع ۾ [[B.J. Johnson]] کجيءَ ۽ زيتون جي تيل مان تيار ٿيندڙ صابڻ تيار ڪيو، ۽ سندس ڪمپني [[Colgate-Palmolive#History|B.J. Johnson Soap Company]] ساڳئي سال [[Palmolive (soap)|Palmolive]] نالي سان ان کي مارڪيٽ ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{Cite web |last=Prigge |first=Matthew |date=2018-01-25 |title=The Story Behind This Bar of Palmolive Soap |url=https://www.milwaukeemag.com/story-behind-this-bar-of-palmolive-soap/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125175123/https://www.milwaukeemag.com/story-behind-this-bar-of-palmolive-soap/ |archive-date=2018-01-25 |access-date=2019-06-27 |website=Milwaukee Magazine |language=en-US}}</ref> هي نئون برانڊ تمام تيزيءَ سان مشهور ٿيو، جنهن کان پوءِ B.J. Johnson Soap Company پنهنجو نالو بدلائي [[Colgate-Palmolive|Palmolive]] رکيو.<ref>{{cite web |title=Colgate-Palmolive Company History: Creating Bright Smiles for 200 Years |url=http://www.colgate.com/app/Colgate/US/Corp/History/1806.cvsp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060502094906/http://www.colgate.com/app/Colgate/US/Corp/History/1806.cvsp |archive-date=2 May 2006 |access-date=17 October 2012 |publisher=[[Colgate-Palmolive]] Company}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٻين ڪمپنين پڻ پنهنجا سيال صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. [[Pine-Sol]] ۽ [[Tide (brand)|Tide]] جهڙيون شيون مارڪيٽ ۾ متعارف ٿيون، جن ڪپڙن، فرشن، غسل خانن ۽ ٻين گهريلو شين جي صفائي کي اڳي کان وڌيڪ آسان بڻايو.<ref name=e>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=bwQdAAAAIBAJ&pg=6598,929929 |title=There's Gold in those Pine Stumps |newspaper=Sarasota Journal |first=Hal |last=Boyle |authorlink=Hal Boyle |page=11 |date=September 12, 1954 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251202063139/https://news.google.com/newspapers?id=bwQdAAAAIBAJ&pg=6598%2C929929 |archive-date=2025-12-02 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Our Heritage - Learn About Tide's History {{!}} Tide |url=https://tide.com/en-us/our-commitment/americas-number-one-detergent/our-heritage |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806001944/https://tide.com/en-us/our-commitment/americas-number-one-detergent/our-heritage |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-10-16 |website=tide.com |language=en}}</ref> سيال صابڻ روايتي ڌوئڻ جي طريقن، جهڙوڪ [[Washboard (laundry)|ڌوٻيءَ جي تختي]] تي ڪپڙا ڌوئڻ، لاءِ پڻ وڌيڪ موزون سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو پاڻيءَ ۾ آسانيءَ سان ملي وڃي ٿو ۽ صفائيءَ جي عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |title=The History of Liquid Soap |url=http://www.blueaspenoriginals.org/liquid-soap.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121201140608/http://www.blueaspenoriginals.org/liquid-soap.html |archive-date=1 December 2012 |access-date=17 October 2012 |publisher=Blue Aspen Originals}}</ref> == قسم == [[فائل:Decorative Soaps.jpg|thumb|right|هوٽلن ۾ عام طور رکيل سينگاريل صابڻ جون ٽڪيون]] === ٽوائليٽ صابڻ === [[فائل:Micelle.svg|thumb|upright=1|[[ميسيل]] جي بناوت؛ صابڻ جي ماليڪيولن جي گڏجڻ سان ٺهندڙ ننڍڙي گولي نما بناوت، جنهن جو ٻاهريون حصو پاڻي سان ۽ اندريون حصو چرٻيءَ سان لاڳاپو رکي ٿو.]] گهريلو استعمال ۾ ''صابڻ'' مان عام طور مراد '''ٽوائليٽ صابڻ''' هوندو آهي، جيڪو جسم، هٿن ۽ گهر جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽوائليٽ صابڻ چرٻيدار تيزابن جا لوڻ هوندا آهن، جن جو عام ڪيميائي فارمولو (RCO<sub>2</sub><sup>−</sup>)M<sup>+</sup> هوندو آهي، جتي M عام طور [[سوڊيم]] (Na) يا [[پوٽاشيم]] (K) هوندو آهي.<ref name="UllSoap">{{cite encyclopedia |author=Klaus Schumann |author2=Kurt Siekmann |chapter=Soaps |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a24_247 |isbn=978-3527306732}}</ref> صفائي دوران صابڻ مٽي، چرٻي ۽ ٻين گندگين کي پاڻيءَ ۾ حل ٿيڻ جهڙو بڻائي ڇڏيندو آهي. صابڻ جا ماليڪيول گڏجي '''[[ميسيل]]''' (Micelle) نالي ننڍڙيون گولي نما بناوتون ٺاهيندا آهن. انهن جو ٻاهريون حصو پاڻي ڏانهن مائل (هائيڊروفلڪ) ۽ اندريون حصو چرٻي ڏانهن مائل (ليپو فلڪ) هوندو آهي، جنهن سبب چرٻي ۽ تيل ميسيل جي اندر ڦاسي پاڻيءَ سان ڌوپي نڪري ويندا آهن. هٿ ڌوئڻ دوران صابڻ [[جراثيم]]ن جي لپيڊ جھلي کي ٽوڙي ۽ انهن جي پروٽينن کي غيرفعال ڪري ڪيترن ئي خرد حياتين کي ختم ڪري ڇڏيندو آهي، جڏهن ته تيل ۽ چرٻي کي [[ايمَلشن]] جي صورت ۾ پاڻي سان گڏ وهائي ڇڏيندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jabr |first=Ferris |date=2020-03-13 |title=Why soap works |url=https://medicine.yale.edu/news-article/why-soap-works/ |website=Yale School of Medicine}}</ref><ref>{{Cite web |title=Getting back to chemistry basics: How simple soap saves lives |url=https://news.emory.edu/stories/2020/03/esc_soap_saves_lives/campus.html |website=Emory University}}</ref><ref>{{Cite web |author=Donavyn Coffey |date=2022-06-18 |title=How does soap kill germs? |url=https://www.livescience.com/how-soap-kills-germs |website=Live Science}}</ref> [[سخت پاڻي]] (Hard water) ۾ صابڻ آسانيءَ سان جهڳ پيدا نه ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪيلشيم ۽ ميگنيشيم جي لوڻن سان ملي [[صابڻ جي تهه]] (سوپ اسڪم) ٺاهي ڇڏيندو آهي، جنهن سان صفائيءَ جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{cite book |last1=Holman |first1=John S. |last2=Stone |first2=Phil |title=Chemistry |publisher=Nelson Thornes |year=2001 |page=174 |isbn=9780748762392}}</ref> === غير ٽوائليٽ صابڻ === '''ڌاتي صابڻ''' (ميٽالڪ سوپ) صنعتي استعمال ۾ وڏي اهميت رکن ٿا ۽ گهڻين [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (گريز) ۽ گاڙها ڪندڙ مرڪبن جو بنيادي جزو هوندا آهن.<ref name="UllSoap" /> [[ليٿيم اسٽيئريٽ]] انهن مان هڪ اهم مثال آهي. عام طور چکنائيون [[ڪيلشيم اسٽيئريٽ|ڪيلشيم]] يا [[ليٿيم اسٽيئريٽ|ليٿيم]] صابڻ ۽ [[معدني تيل]] جي ايمَلشن تي ٻڌل هونديون آهن. [[ايلومينيم]]، [[سوڊيم]] ۽ ٻين ڌاتن جا صابڻ به تيلن جي [[لزوجت]] (وسڪوسٽي) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. قديم دور ۾ [[زيتون جو تيل]] ۽ [[چونو]] ملائي چکنائي تيار ڪئي ويندي هئي، جنهن سان ڪيلشيم صابڻ ٺهندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |author=Thorsten Bartels |display-authors=etal |chapter=Lubricants and Lubrication |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a15_423 |isbn=978-3527306732}}</ref> ڌاتي صابڻ جديد [[تيل وارا رنگ|تيلن وارن رنگن]] ۾ به شامل ڪيا ويندا آهن، جتي اهي رنگ جي وهڪري ۽ گاڙهاڻ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://cool.conservation-us.org/waac/wn/wn23/wn23-3/wn23-304.html |title=A Brief History of Aluminum Stearate as a Component of Paint |last=Tumosa |first=Charles S. |date=2001-09-01}}</ref> اهي چرٻيدار تيزابن کي ڌاتي آڪسائيڊن سان غيرجانبدار (Neutralize) ڪري تيار ڪيا ويندا آهن: :<math>2RCO_2H + CaO \rightarrow (RCO_2)_2Ca + H_2O</math> ڪڏهن ڌاتن جي بدران حياتياتي الڪلي جهڙوڪ [[امونيم]] به استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور '''[[امونيم نونانوئيٽ]]''' امونيم تي ٻڌل صابڻ آهي، جيڪو [[جڙي ٻوٽين کي ناس ڪندڙ دوا]] (ھربيسائيڊ) طور ڪم اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www3.epa.gov/pesticides/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-031802_01-Nov-06.pdf |title=Ammonium nonanoate Fact Sheet |publisher=United States Environmental Protection Agency |date=21 September 2006}}</ref> غير ٽوائليٽ صابڻن جي هڪ ٻي قسم '''رال صابڻ''' (ريزن سوپ) آهي، جيڪا [[ڪاغذ سازي]] جي صنعت ۾ وڻن جي رال کي الڪلي سان عمل ڪرائي تيار ڪئي ويندي آهي. انهن جو اهم جزو [[ابيئٽڪ تيزاب]] (Abietic acid) جو سوڊيم لوڻ هوندو آهي، جيڪو خاص طور [[ايمَلسيفاير]] طور استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a23_073 |chapter=Resins, Natural |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2000 |last1=Fiebach |first1=Klemens |last2=Grimm |first2=Dieter}}</ref> == صابڻ ٺاهڻ == {{Main article|Soaper}} ٽوائليٽ صابڻ جي تياري عام طور [[ٽرائي گلسرائيڊ]]ن جي [[ساپونيفڪيشن]] (Saponification) وسيلي ڪئي ويندي آهي. ٽرائي گلسرائيڊ ٻوٽن يا جانورن مان حاصل ٿيندڙ تيلن ۽ چرٻين تي ٻڌل هوندا آهن. انهن کي الڪلي محلول، جهڙوڪ [[لائي]] (Lye)، سان ملايو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ٽرائي گلسرائيڊ پاڻيءَ جي عمل سان ٽٽي چرٻيدار تيزابن جي لوڻن ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ ساڳئي وقت [[گليسرول]] (گليسرين) آزاد ٿيندو آهي. گليسرين کي ڪڏهن صابڻ ۾ ئي رهڻ ڏنو ويندو آهي ته جيئن صابڻ نرم ۽ چمڙي لاءِ وڌيڪ موزون رهي، جڏهن ته ڪڏهن ان کي ڌار ڪيو ويندو آهي.<ref>Cavitch, Susan Miller. ''The Natural Soap Book''. Storey Publishing, 1994. ISBN 0-88266-888-9.</ref><ref>Garzena, Patrizia & Tadiello, Marina (2013). ''The Natural Soapmaking Handbook''. ISBN 978-0-9874995-0-9.</ref> گليسرين شامل صابڻ کي عام طور '''گليسرين صابڻ''' چيو ويندو آهي. === اضافا === صفائيءَ جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ صابڻ ۾ ڪڏهن [[ريت]] يا [[پومِس]] (Pumice) شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ''اسڪورنگ صابڻ'' تيار ٿيندو آهي. اهڙا ذرڙا چمڙي جي مٿاڇري تان مئل خلين کي هٽائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جنهن عمل کي [[ايڪسفوليئيشن]] چيو ويندو آهي. [[جراثيم ڪش صابڻ]] ٺاهڻ لاءِ [[ٽرائيڪلوسان]] يا [[ٽرائيڪلوڪاربان]] جهڙا مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن. بهرحال، سائنسدانن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته اهڙن مرڪبن جو وڌندڙ استعمال جراثيمن ۾ [[ضد حياتياتي مزاحمت]] (Antimicrobial resistance) کي هٿي ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/Health/story?id=117985 |title=Antibacterial Soaps Concern Experts |publisher=ABC News |date=6 January 2006}}</ref> استعمال ٿيندڙ الڪلي ڌاتو صابڻ جي خاصيتن کي طئي ڪري ٿي. [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان تيار ڪيل صابڻ سخت ۽ ٺوس هوندو آهي، جڏهن ته [[پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان ٺهيل صابڻ نرم يا مائع صورت ۾ هوندو آهي. تاريخي طور پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ ٻوٽن جي راک مان حاصل ڪئي ويندي هئي. [[ليٿيم]] جا صابڻ پڻ سخت هوندا آهن ۽ تقريباً مڪمل طور صنعتي [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (Greases) ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="UllSoap" /> ٽوائليٽ صابڻ جي تياري لاءِ ٽرائي گلسرائيڊ عام طور [[ناريل جو تيل]]، [[زيتون جو تيل]]، [[کجيءَ جو تيل]] ۽ جانورن جي صاف ڪيل چرٻي ([[ٽيلو]]) مان حاصل ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ullmann">{{cite journal |author=David J. Anneken |display-authors=etal |title=Fatty Acids |journal=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2006 |doi=10.1002/14356007.a10_245.pub2}}</ref> مختلف تيلن ۾ چرٻيدار تيزابن جي مقدار مختلف هجڻ سبب انهن مان ٺهندڙ صابڻن جي سختي، جھڳ، نرمي ۽ چمڙي تي اثر به مختلف هوندا آهن. خالص [[زيتون جو تيل]] مان ٺهيل صابڻ، جيڪو [[ڪاسٽائيل صابڻ]] يا [[مارسيل صابڻ]] جي نالي سان مشهور آهي، پنهنجي نرم مزاج ۽ چمڙي لاءِ سازگار خاصيتن سبب مشهور آهي. جسم ڌوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ گهڻا صابڻ ''ريفيٽيڊ'' يا ''سُپر فيٽيڊ'' هوندا آهن. اهڙن صابڻن ۾ اضافي چرٻي يا تيل شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان صابڻ ۾ بچيل الڪلي ختم ٿي ويندي آهي، صابڻ ۾ دراڙون پوڻ جا امڪان گهٽ ٿيندا آهن ۽ ڌوئڻ دوران چمڙي مان نڪرندڙ قدرتي تيلن جي جزوي تلافي پڻ ٿيندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuntom |first1=Ainie |last2=Ahmad |first2=Iftikhar |last3=Kifli |first3=Hamirin |last4=Shariff |first4=Zainon Mat |title=Effects of superfatting agents on cracking phenomena in toilet soap |journal=Journal of Surfactants and Detergents |year=1999 |volume=2 |issue=3 |pages=325–329 |doi=10.1007/s11743-999-0084-5}}</ref> هٿ سان تيار ڪيل صابڻ ۾ اضافي چرٻي يا [[ناريل جو تيل]] شامل ڪري ''سُپر فيٽنگ'' ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ان ۾ رهيل گليسرين قدرتي نمي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندو آهي. اهڙن صابڻن ۾ ڪڏهن [[جوجوبا جو تيل]] يا [[شيا بٽر]] جهڙا نرم ڪندڙ مادا به شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن چمڙي وڌيڪ نرم ۽ محفوظ رهي.<ref>{{cite web |title=The Process of Making Soap |url=http://edtech.mcc.edu/~abaker/comw100/finalproject/process.html}}</ref> {| class="wikitable" |+ صابڻ ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندڙ مختلف چرٻين ۾ چرٻيدار تيزابن جو تقابلي تناسب (٪) ! چرٻي / تيل ! [[لورڪ تيزاب]] ! [[مائرسٽڪ تيزاب]] ! [[پالميٽڪ تيزاب]] ! [[اسٽيئرڪ تيزاب]] ! [[اوليئڪ تيزاب]] ! [[لينوليئڪ تيزاب]] ! [[لينولينڪ تيزاب]] |- | [[ٽيلو]] | 0 || 4 || 28 || 23 || 35 || 2 || 1 |- | [[ناريل جو تيل]] | 48 || 18 || 9 || 3 || 7 || 2 || 0 |- | [[پام ڪرنل تيل]] | 46 || 16 || 8 || 3 || 12 || 2 || 0 |- | [[کجيءَ جو تيل]] | 0 || 1 || 44 || 4 || 37 || 9 || 0 |- | [[لوريل جو تيل]] | 54 || 0 || 0 || 0 || 15 || 17 || 0 |- | [[زيتون جو تيل]] | 0 || 0 || 11 || 2 || 78 || 10 || 0 |- | [[ڪينولا جو تيل]] | 0 || 1 || 3 || 2 || 58 || 9 || 23 |} ==طب== روايتي طب موجب هن ٻوٽي مان تيار ڪيل مرهم [[بادفرنگ]]، [[آتشڪ]]، [[ناسور]] ۽ زائد گوشت وارن ڦٽن جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. ان کان سواءِ روايتي معالجن ۾ هن کي حيض جاري ڪرڻ، آنڊن جي ڪيڙن کي ختم ڪرڻ ۽ حقني (Enema) جي صورت ۾ ننڍڙن ٻارن جي قبض ۽ سدن ڪڍڻ لاءِ پڻ ڪم آندو ويندو هو. ساڳين روايتي ذريعن موجب، حمل دوران هن جو استعمال اسقاطِ حمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو ۽ هن کي زهريلو پڻ قرار ڏنو ويو آهي؛ تنهن ڪري جديد طبي نگراني کان سواءِ ان جو استعمال مناسب نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> ==تصويرون== <gallery widths="200" heights="200"> File:African Black Soap.jpg|[[آفريقي ڪارو صابڻ|ڊيڊو-اوسون (Dudu-Osun)]] – آفريقي ڪاري صابڻ جو هڪ مشهور قسم File:Azul e Branco.JPG|[[Azul e branco soap|ازول اي برانڪو صابڻ]] – نيري ۽ اڇي رنگ جي صابڻ جي ٽڪي File:Soap P1140887.jpg|[[فرانس]] جي شهر [[هيئرس]] ۾ وڪرو ٿيندڙ هٿ سان تيار ڪيل صابڻ File:Bars of pure Marseille and Aleppo soap, 2024.jpg|روايتي [[مارسيل صابڻ]] (کاٻي) ۽ [[حلب صابڻ]] (ساڄي) File:Soap Shop, Tübingen (2019).jpg|[[جرمني]] جي شهر [[ٽوبنگن]] ۾ جديد صابڻ جو دڪان (2019ع) File:Pouring lye into water to make soap.jpg|صابڻ ٺاهڻ لاءِ [[لائي]] کي پاڻيءَ ۾ حل ڪندي File:Wheel Bearing Grease.jpg|گاڏين جي ڦيٿن جي چکنائي، جنهن ۾ ڌاتي صابڻ شامل هوندا آهن File:Pexels-pixabay-206299.jpg|صابڻ رکڻ واري ٿالهي تي رکيل صابڻ </gallery> == حوالا == {{حوالا}} ovir3gtgg47excjpb713nil1cnyvgqu 394446 394445 2026-07-15T06:41:10Z Intisar Ali 8681 394446 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ مادو}} [[فائل:Handmade soap cropped and simplified.jpg|thumb|upright=1.2|هٿ سان تيار ڪيل صابڻ جي ٽڪي]] [[فائل:Sodium stearate v2.svg|thumb|upright=1.4|[[سوڊيم اسٽيئريٽ]] جي ڪيميائي بناوت، جيڪا صابڻ جي ٽڪين ۾ عام جزو هوندي آهي]] [[فائل:Action of soap on oil.ogv|thumb|upright=1|تيل تي صابڻ جي [[ايمَلشن|ايمَلشن ٺاهڻ]] واري عمل جو ڏيک]] '''صابڻ''' (عربي: صابون، فارسي: صابن، ھندي/اردو: صابون، سقونيا، حنين ۽ سوپ) [[چرٻيدار تيزاب]] (Fatty acid) يا ڪڏهن ٻين [[ڪاربوڪسائلي تيزاب]]ن جي [[لوڻ (ڪيميا)|لوڻ]] کي چيو ويندو آهي، جيڪو صفائي، ڌوئڻ، سڻڀ ڏيڻ ۽ ٻين ڪيترن صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{GoldBookRef |title=Soap |file=S05721 |accessdate=9 August 2010}}</ref> گهريلو استعمال ۾، خاص طور ''ٽوائليٽ صابڻ''، [[سطحي فعال مادو|سطحي فعال مادا]] (سرفيڪٽنٽس) هوندا آهن، جيڪي هٿ، جسم، ڪپڙا ۽ گهر جي ٻين شين جي صفائي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. صنعتي شعبي ۾ صابڻ کي [[گاڙهو ڪندڙ مادو]]، ڪجهه [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائي ڏيندڙن]] (لبريڪنٽس) جو جزو، [[ايمَلسيفاير]] ۽ [[ڪيٽالسٽ]] طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. صابڻ عام طور تي چرٻين يا تيلن کي ڪنهن [[الڪلي]] (بيس) سان ملائي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن عمل کي [[صابڻ سازي]] (Saponification) چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=What's The Difference Between Soap and Detergent|publisher=cleancult.com|url=https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|access-date=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218165118/https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|url-status=live}}</ref> انسان هزارين سالن کان صابڻ يا صابڻ جهڙا مادا استعمال ڪندو اچي ٿو. قديم [[بابل]] ۾ لڳ ڀڳ 2800 ق.م. ڌاري صابڻ جهڙا مادا تيار ٿيڻ جا آثار مليا آهن، جيڪي صابڻ جي تياري بابت سڀ کان قديم ڄاتل شاهدين مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |isbn=978-0-7514-0479-1 |editor=Hilda Butler |edition=10th |location=Dordrecht |page=453 |chapter=Soap |quote=The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820150103/https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-date=2016-08-20 |url-status=live}}</ref> [[File:Soap.jpeg|thumb|صابڻ]] ==تاريخ== ===قديم دور=== [[فائل:MODOAmigo.jpg|thumb|ويهين صديءَ جي ''اميگو ڊيل اوبريرو'' (ڪارڪن جو دوست) صابڻ جي پيڪنگ، جيڪا [[Museo del Objeto del Objeto]] جي مجموعي ۾ محفوظ آهي.]] چرٻي ۽ الڪلي کي ملائي تيار ڪيل ابتدائي صابڻ جهڙا مادا، جيڪي صفائي لاءِ استعمال ٿيندا هئا، انهن جو ذڪر [[سوميري تهذيب|سوميري]]، [[بابلي سلطنت|بابلي]] ۽ [[قديم مصر]] جي تحريرن ۾ ملي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024">{{Cite journal |date=2024-08-22 |title=An Experimental Exploration of the Earliest Soapmaking |url=https://exarc.net/issue-2024-3/at/experimental-exploration-earliest-soapmaking |journal=EXARC Journal |issue=2024/3}}</ref><ref name="Jess Shaw-2024">{{cite podcast |title=The Meaning of Cleaning |website=Exarc |host=Jess Shaw |date=2 February 2024 |url=https://exarc.net/podcast/meaning-cleaning}}</ref> صابڻ جهڙي مادي جي تياري جو سڀ کان پراڻو لکت ۾ ثبوت تقريباً '''2800 ق.م.''' جي [[قديم بابل]] مان ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |edition=10th |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |page=453}}</ref> ان کان لڳ ڀڳ '''2500 ق.م.''' ۾ سوميري مٽيءَ جي هڪ تختي تي اهڙي مادي ٺاهڻ جو طريقو درج ڪيو ويو، جنهن ۾ تيل ۽ ڪاٺ جي راک کي گرم ڪري اون جا ڪپڙا ڌوئڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="falbe">{{cite book |editor=Jürgen Falbe |chapter=Historical Review |title=Surfactants in Consumer Products |publisher=Springer-Verlag |year=2012 |pages=1–2}}</ref> [[ايبرس پيپائرس]]، جيڪو تقريباً '''1550 ق.م.''' جو مصري طبي مسودو آهي، ٻڌائي ٿو ته قديم مصري جانورن جي چرٻي يا نباتاتي تيل کي [[ٽرونا]] (قدرتي سوڊا ايش) سان ملائي صابڻ جهڙو مادو تيار ڪندا هئا، جيڪو دوائن ۽ اون جي تياري ۾ استعمال ٿيندو هو.<ref name="falbe" /> [[نابونيدس]] (556–539 ق.م.) جي دور ۾ به صابڻ جهڙي مادي جي ترڪيب ملي ٿي، جنهن ۾ راک، صنوبر جو تيل ۽ ترن جو تيل شامل هئا ۽ ان کي پٿرن جي صفائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Martin Levey |title=Gypsum, salt and soda in ancient Mesopotamian chemical technology |journal=Isis |year=1958 |volume=49 |issue=3 |pages=336–342}}</ref> جديد صابڻ، جيڪو جهڳ پيدا ڪندو آهي ۽ سخت يا نرم ٻنهي صورتن ۾ تيار ٿي سگهي ٿو، انهن ابتدائي صابڻ جهڙن مرڪبن کان مختلف هو. محققن موجب اهو پڪ سان معلوم نه آهي ته حقيقي صابڻ پهريون ڀيرو ڪهڙي تهذيب ايجاد ڪيو، ۽ ممڪن آهي ته دنيا جي مختلف سماجن ۾ اهو الڳ الڳ وقتن تي وجود ۾ آيو هجي.<ref name="EXARC Journal-2024" /><ref>{{cite book |last1=Derry |first1=Thomas Kingston |last2=Williams |first2=Trevor Illtyd |title=A Short History of Technology |year=1960 |page=265}}</ref> قديم زماني ۾ الڪلي هزارين سالن کان اون ۽ ڪپڙي جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندي رهي، پر صابڻ تڏهن ئي ٺهندو آهي جڏهن چرٻي مناسب مقدار ۾ موجود هجي. جديد تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته خوشبودار تيلن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ مواد کي بار بار ڌوئڻ سان صابڻ نما مادو پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو قديم [[ميسوپوٽيميا]] جي شاهدي سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024" /> قديم [[روم]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسوي تائين صابڻ جو عام استعمال نه هو. رومي ماڻهو جسم تي تيل لڳائڻ کان پوءِ [[اسٽريجل]] نالي ڌاتوءَ جي اوزار سان تيل ۽ مٽي لاهي صفائي ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |last=De Puma |first=Richard |title=A Third-Century B.C.E. Etruscan Tomb Group from Bolsena |journal=American Journal of Archaeology}}</ref><ref>{{cite book |last=Padgett |first=J. Michael |title=Objects of Desire |year=2002}}</ref> رومي عالم [[پليني بزرگ]] صابڻ کي ''گال'' (Gauls) جي ايجاد قرار ڏنو ۽ لکيو ته اهو چرٻي ۽ راک مان تيار ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=The history of soapmaking |url=https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/history-science-technology-and-medicine/history-science/the-history-soapmaking}}</ref> بعد ۾ طبيب [[گيلن]] (ٻي صدي عيسوي) صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ جسم ۽ ڪپڙن جي صفائي لاءِ ان جي استعمال جي سفارش ڪئي، جنهن کان پوءِ ذاتي صفائي ۾ صابڻ جو استعمال آهستي آهستي وڌڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Partington |first=James Riddick |title=A History of Greek Fire and Gun Powder |year=1999 |page=307}}</ref> ===قديم چين=== قديم [[چين]] ۾ ''[[Gleditsia sinensis]]'' جي ٻجن مان صابڻ جهڙو صفائي ڪندڙ مادو تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Jones">{{cite book |last=Jones |first=Geoffrey |title=Beauty Imagined: A History of the Global Beauty Industry |year=2010 |chapter=Cleanliness and Civilization}}</ref> هڪ ٻيو روايتي صاف ڪندڙ مرڪب سور جي لبلبي ۽ ٻوٽن جي راک مان تيار ٿيندو هو، جنهن کي ''ژويزي'' (Zhuyizi) چيو ويندو هو. جانورن جي چرٻي مان ٺهيل جديد قسم جو صابڻ چين ۾ گهڻو پوءِ رائج ٿيو.<ref name="Benn">{{cite book |last=Benn |first=Charles |title=Everyday Life in the Tang Dynasty |year=2002 |page=116}}</ref> ===اسلامي سنهري دور=== [[اسلامي سنهري دور]] ۾ [[اولهه ايشيا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ خوشبودار سخت ٽوائليٽ صابڻ تيار ٿيڻ لڳو ۽ صابڻ سازي هڪ باقاعده صنعت جي صورت اختيار ڪري وئي. مشهور مسلمان طبيب [[محمد بن زڪريا رازي]] (865–925ع) پنهنجي ڪتابن ۾ صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ [[زيتون جو تيل]] استعمال ڪري [[گليسرين]] تيار ڪرڻ جي ترڪيب پڻ ڏني.<ref name="hassan">{{cite book |last=Ahmad Y. al-Hassan |title=Science and Technology in Islam: Technology and Applied Sciences |publisher=UNESCO |year=2001 |pages=73–74}}</ref> اسلامي دنيا ۾ صابڻ عام طور نباتاتي تيلن يا چرٻين کي الڪلي ۽ [[چونو|چوني]] سان ملائي تيار ڪيو ويندو هو. خاص طور [[شام]] ۾ زيتون جي تيل مان ٺهيل صابڻ تمام مشهور ٿيو ۽ اتان يورپ سميت اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ڏانهن برآمد ڪيو ويندو هو.<ref name="hassan" /> ٻارهين صديءَ جي هڪ عربي دستاويز ۾ صابڻ ٺاهڻ جو تفصيلي طريقو محفوظ آهي، جنهن ۾ ''القلوي'' (Alkali) کي بنيادي جزو قرار ڏنو ويو آهي. ''القلوي'' لفظ ئي بعد ۾ جديد ڪيمياءَ جي اصطلاح ''Alkali'' جو بنياد بڻيو.<ref>BBC, ''Science and Islam'', Part 2.</ref> تيرهين صديءَ تائين [[نابلس]]، [[فاس]]، [[دمشق]] ۽ [[حلب]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز بڻجي چڪا هئا، جتان وڏي پيماني تي صابڻ تيار ۽ واپار ڪيو ويندو هو. ===يورپ جو وچيون دور=== [[نيپلز]] ۾، جيڪو ان وقت [[اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ هو، ڇهين صديءَ جي آخر تائين صابڻ ٺاهيندڙ [[بازنطيني گلڊ]]ن جا ميمبر هوندا هئا.<ref>{{cite book|page=footnote 48, p. 104|title=Understanding the Middle Ages: the transformation of ideas and attitudes in the Medieval world|first=Harald|last=Kleinschmidt|publisher=Boydell & Brewer|year=2000|isbn=0-85115-770-X}}</ref> اٺين صديءَ تائين [[اٽلي]] ۽ [[اسپين]] ۾ صابڻ سازي هڪ مشهور صنعت بڻجي چڪي هئي.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632">Anionic and Related Lime Soap Dispersants, Raymond G. Bistline Jr., in ''Anionic Surfactants: Organic Chemistry'', Helmut Stache, ed., Volume 56 of Surfactant science series, CRC Press, 1996, chapter 11, p. 632, {{ISBN|0-8247-9394-3}}.</ref> تقريباً 800ع ۾ [[شارليمان]] جي حڪمن تي تيار ٿيل [[ڪارولينجي]] دور جي دستاويز ''[[Capitulare de villis|De Villis]]'' ۾ صابڻ کي انهن شين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، جن جو حساب شاهي جاگيرن جا منتظم رکندا هئا. اٺين صديءَ تائين [[وچئين دور جي اسپين]] صابڻ جي اهم پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ بڻجي چڪي هئي، جڏهن ته [[انگلينڊ جي بادشاھت]] ۾ صابڻ سازي لڳ ڀڳ 1200ع ڌاري شروع ٿي.<ref>[http://www.soap-flakes.com/history.html www.soap-flakes.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526035507/http://www.soap-flakes.com/history.html|date=2015-05-26}}.</ref> ان ئي دستاويز ۾ صابڻ سازي کي هڪ طرف عورتن جي ڪم طور ۽ ٻي طرف ماهر ڪاريگرن جي صنعت طور ذڪر ڪيو ويو آهي، جيئن واڍن، لوهارن ۽ نانبائين جي پيشائن جو بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Robinson|first=James Harvey|title=Readings in European History: Vol. I|publisher=Ginn and Co.|year=1904|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/carol-devillis.html}}</ref> نائين صديءَ جي يورپ ۾ صابڻ گهڻو ڪري جانورن جي چرٻي مان تيار ڪيو ويندو هو، جنهن سبب ان ۾ اڻ وڻندڙ بوءِ هوندي هئي. بعد ۾ جڏهن صابڻ جي تياري ۾ [[زيتون جو تيل]] استعمال ٿيڻ لڳو ته ان جي معيار ۽ خوشبوءَ ۾ نمايان سڌارو آيو، ۽ يورپ جي صابڻ سازي جو وڏو حصو [[بحر روم]] جي زيتون پوکيندڙ علائقن ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Springer">{{cite book|title=A History of Technology, Volume 2|editor=Charles Springer|publisher=Clarendon Press|year=1954|pages=355–356|isbn=9780198581062}}</ref> عربن سخت ٽوائليٽ صابڻ يورپ ۾ متعارف ڪرايو، جيڪو آهستي آهستي هڪ اعليٰ ۽ قيمتي استعمال جي شيءِ بڻجي ويو. اهڙي صابڻ ۾ گهڻو ڪري خوشبو پڻ شامل ڪئي ويندي هئي.<ref name="hassan" /><ref name="Springer" /> پندرهين صديءَ تائين [[عيسائي يورپ]] ۾ صابڻ جي پيداوار ڪيترن ئي شهرن ۾ صنعتي پيماني تي ٿيندي هئي. ان دور ۾ [[اينٽورپ]]، [[ڪاسٽيل]]، [[مارسيلي]]، [[نيپلز]] ۽ [[وينس]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز هئا.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632" /> ===سورهين ۽ سترهين صدي=== سورهين صديءَ جي ٻئي اڌ تائين [[فرانس]] ۾ صابڻ جي نيم صنعتي ۽ پيشاورانه پيداوار گهڻي ڀاڱي [[پروونس]] جي چند شهرن، جهڙوڪ [[ٽولون]]، [[هيئرس]] ۽ [[مارسيلي]]، ۾ مرڪوز ٿي وئي هئي، جتان سڄي فرانس کي صابڻ فراهم ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Nef, John U. |year=1936 |title=A Comparison of Industrial Growth in France and England from 1540 to 1640: III |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_1936-10_44_5/page/642 |journal=The Journal of Political Economy |volume=44 |issue=5 |pages=643–666 (660ff.) |doi=10.1086/254976 |jstor=1824135 |s2cid=222453265}}</ref> 1525ع تائين [[مارسيلي]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه وڏا صابڻ جا ڪارخانا قائم ٿي چڪا هئا، ۽ وقت سان گڏ مارسيلي جي صابڻ سازي ٻين پروونسي مرڪزن تي غالب اچي وئي.<ref>Barthélemy, L. (1883) "La savonnerie marseillaise", noted by Nef 1936:660 note 99.</ref> [[انگلينڊ]] ۾ صابڻ جي پيداوار جو مرڪز گهڻو ڪري [[لنڊن]] هو.<ref>Nef 1936:653, 660.</ref> [[ٽيوڊر گهراڻو|ٽيوڊر دور]] ۾ اعليٰ معيار جي سخت صابڻ جي طلب ايتري وڌي وئي جو صابڻ ٺاهڻ لاءِ راک جا بيرل ٻاهرين ملڪن مان درآمد ڪيا ويندا هئا.<ref name="Jess Shaw-2024" /> سترهين صديءَ کان پوءِ يورپ ۾ جانورن جي چرٻي بدران نباتاتي تيلن، خاص طور [[زيتون جو تيل|زيتون جي تيل]]، مان وڌيڪ نفيس صابڻ تيار ٿيڻ لڳا. انهن مان ڪيترائي صابڻ اڄ به صنعتي ۽ دستڪاري ٻنهي طريقن سان تيار ڪيا وڃن ٿا. [[ڪاسٽيل صابڻ]] (Castile soap) اٽلي جي قديم "اڇي صابڻ" مان نڪتل، خالص نباتاتي تيلن تي ٻڌل مشهور صابڻن مان هڪ آهي. 1634ع ۾ بادشاهه [[چارلس اول]] نئين قائم ٿيل ''سوسائٽي آف سوپ ميڪرز'' کي صابڻ جي پيداوار جو اجارو (Monopoly) عطا ڪيو. هن اداري پنهنجي صابڻ جي معيار بابت معزز عورتن ۽ ٻين استعمال ڪندڙن جا تصديقي بيان پڻ حاصل ڪيا، جن موجب "نئون اڇو صابڻ، پراڻي صابڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو ۽ وڌيڪ خوشبودار ڌوئي ٿو".<ref>Keith Thomas, "Noisomeness", ''London Review of Books'', Vol. 42, No. 14, 16 July 2020.</ref> [[اسٽوارٽ دور]] جي بحالي واري زماني ۾ (1665ع–1714ع) انگلينڊ ۾ صابڻ تي ٽيڪس لاڳو ڪيو ويو، جنهن سبب اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين صابڻ هڪ مهانگي ۽ عيش واري شيءِ بڻيل رهيو ۽ ان جو باقاعده استعمال گهڻو ڪري خوشحال طبقي تائين محدود رهيو. صابڻ جي صنعت تي سرڪاري محصولي عملدارن جي سخت نگراني هوندي هئي، جيڪي صابڻ ٺاهيندڙن جي اوزارن کي نگراني کان سواءِ تالا لڳرائي رکندا هئا. ان کان علاوه، قانون موجب هر ڀيري گهٽ ۾ گهٽ هڪ امپيريل ٽن صابڻ تيار ڪرڻ لازمي هو، جنهن سبب ننڍن پيدا ڪندڙن لاءِ هن صنعت ۾ داخل ٿيڻ ڏکيو ٿي پيو. 1853ع ۾ صابڻ تي لڳل ٽيڪس ختم ٿيڻ کان پوءِ صابڻ جي واپار ۾ نمايان واڌ آئي ۽ صنعت تي لاڳو ڪيترائي ضابطا به ختم ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=The Soap Tax |url=http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084455/http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2017 |website=The Spectator Archive |publisher=The Spectator, London}}</ref><ref>{{cite web |title=Repeal of the Soap Tax |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084015/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2013 |date=3 April 1838 |website=[[Hansard|Parliamentary Debates (Hansard)]] }}</ref><ref>{{cite book |last1=Hansard |first1=Thomas Curson |title=Hansard's Parliamentary Debates |date=1864 |publisher=Forgotten Books |isbn=9780243121328 |location=Uxbridge, England |pages=363–374}}</ref> ===جديد دور=== ارڙهين صديءَ جي آخر ڌاري صنعتي طريقي سان تيار ڪيل سخت صابڻ (بار سوپ) عام مارڪيٽ ۾ دستياب ٿيڻ لڳو. يورپ ۽ آمريڪا ۾ هلندڙ اشتهاري مهمن ماڻهن ۾ صفائي ۽ صحت جي وچ ۾ لاڳاپي بابت شعور وڌايو، جنهن سان صابڻ جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو.<ref>{{cite book |last=McNeil |first=Ian |url=https://books.google.com/books?id=uxsOAAAAQAAJ&pg=PA203 |title=An Encyclopaedia of the History of Technology |publisher=Taylor & Francis |year=1990 |isbn=978-0-415-01306-2 |pages=2003–205 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505145316/https://books.google.com/books?id=uxsOAAAAQAAJ&pg=PA203 |archive-date=2016-05-05 |url-status=live}}</ref> جديد دور ۾، بيماريون پکيڙيندڙ [[بيماري پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن]] جي روڪٿام ۾ [[صفائي سٿرائي]] جي اهميت بابت سائنسي ڄاڻ وڌڻ سبب صنعتي ملڪن ۾ صابڻ جو استعمال روزمره زندگيءَ جو لازمي حصو بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |last=Ahveninen |first=Anna |date=2020-03-31 |title=Hand sanitiser or soap: making an informed choice for COVID-19 |url=https://www.science.org.au/curious/people-medicine/hand-sanitiser-or-soap-making-informed-choice-covid-19 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805233531/https://www.science.org.au/curious/people-medicine/hand-sanitiser-or-soap-making-informed-choice-covid-19 |archive-date=2020-08-05 |access-date=2020-08-04 |website=Curious |language=en}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Dobbins' medicated toilet soap, advertising, 1869.jpg|1869ع ۾ ڊوبنز جي دوائن واري ٽوائليٽ صابڻ جو اشتهار File:Palmolive soap 1922 advertisement ladies home journal.jpeg|1922ع ۾ [[Palmolive]] صابڻ جو رسالي ۾ ڇپيل اشتهار File:Liquid antibacterial soap.jpg|سيال جراثيم ڪش صابڻ File:Pexels-pixabay-433624.jpg|صابڻ رکڻ وارو ڊسپينسر </gallery> [[فائل:langtry cartoon.png|thumb|upright|1890ع ۾ رسالي ''[[پنچ (رسالو)|پنچ]]'' ۾ [[للي لينگٽري]] جو ڪارٽون. هوءَ جنهن صابڻ جي دٻي تي ويٺل آهي، اهو سندس صابڻ ۽ سينگار جي شين جي اشتهارن سان وابستگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.]] [[صنعتي انقلاب]] کان اڳ صابڻ سازي ننڍي پيماني تي ٿيندي هئي ۽ تيار ٿيندڙ صابڻ نسبتاً اڻگهڙيل هوندو هو. 1780ع ۾ [[جيمز ڪيئر]] [[ٽپٽن]] ۾ هڪ ڪيميائي ڪارخانو قائم ڪيو، جتي پوٽاش ۽ سوڊا جي سلفيٽن مان الڪلي تيار ڪئي ويندي هئي. بعد ۾ هن ساڳئي هنڌ صابڻ جو ڪارخانو پڻ قائم ڪيو. 1790ع ۾ [[نڪولس ليبلينڪ]] عام لوڻ مان الڪلي تيار ڪرڻ جو طريقو ايجاد ڪيو، جنهن صابڻ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref name="Foreman" /> 1807ع ۾ [[اينڊريو پيرز]] لنڊن ۾ اعليٰ معيار جو شفاف [[پيرز (صابڻ)|پيرز صابڻ]] تيار ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |author=Pears, Francis |url=https://books.google.com/books?id=yFlJAAAAYAAJ&pg=PA100 |title=The Skin, Baths, Bathing, and Soap |publisher=The author |year=1859 |pages=100– |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504074628/https://books.google.com/books?id=yFlJAAAAYAAJ&pg=PA100 |archive-date=2016-05-04 |url-status=live}}</ref> 1865ع ۾ سندس سئوٽ [[ٿانس جي. بريٽ]] هن ڪمپني جو برانڊ مئنيجر بڻيو، جنهن کي جديد برانڊ مارڪيٽنگ جي شروعات ڪندڙن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Glenday |first=Craig |url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/200 |title=Guinness World Records 2014 |year=2013 |isbn=9781908843159 |pages=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/200 200]|publisher=Guinness World Records Limited }}</ref> 1882ع ۾ هن انگريز اداڪارا ۽ سماجي شخصيت [[للي لينگٽري]] کي پيرز صابڻ جي اشتهارن لاءِ چونڊيو، جنهن کي ڪنهن تجارتي پيداوار جي پهرين مشهور شخصيت (سيليبرٽي) طرفان توثيق سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=When Celebrity Endorsers Go Bad |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2002/02/03/when-celebrity-endorsers-go-bad/260776e6-d38c-4319-b683-eb466c499dce/ |url-status=live |access-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116081428/https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2002/02/03/when-celebrity-endorsers-go-bad/260776e6-d38c-4319-b683-eb466c499dce/ |archive-date=16 November 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Richards |first1=Jef I. |title=A History of Advertising: The First 300,000 Years |date=2022 |publisher=Rowman & Littlefield |page=286}}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي کان [[وليم گوسيج]] گهٽ قيمت ۽ سٺي معيار جو صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيو. [[رابرٽ اسپيئر ھڊسن (صابڻ)|رابرٽ اسپيئر ھڊسن]] 1837ع ۾ صابڻ کي مهڙي ۽ مهٽي سان پيهي صابڻ جو پائوڊر تيار ڪرڻ شروع ڪيو. آمريڪي صنعتڪار [[بينجمن ٽي. بئبيٽ]] صابڻ جي مارڪيٽنگ ۾ نوان طريقا متعارف ڪرايا، جن ۾ صابڻ جون ٽڪيون وڪڻڻ سان گڏ مفت نمونا (پراڊڪٽ سيمپلز) ورهائڻ به شامل هو. 1886ع ۾ [[وليم ھيسڪيٿ ليور]] ۽ سندس ڀاءُ [[جيمز ليور]] [[وارنگٽن]] ۾ هڪ ننڍو صابڻ جو ڪارخانو خريد ڪري ''ليور برادرز'' ڪمپني قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[يونيليور]] جي نالي سان دنيا جي سڀ کان وڏين صارفين جي شين ٺاهيندڙ ڪمپنين مان هڪ بڻجي وئي. انهن ڪمپنين وڏي پيماني تي اشتهاري مهمون هلائي صابڻ جي عالمي واپار کي نئين رخ ڏنو.===سيال صابڻ=== سيال صابڻ اوڻيهين صديءَ ۾ ايجاد ٿيو. 1865ع ۾ [[وليم شيپرڊ]] سيال صابڻ جي هڪ قسم جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{cite patent|country=US|number=49561|title=Improved liquid soap|status=patent|gdate=1865-08-22|invent1=Sheppard, William}}</ref> 1898ع ۾ [[بي. جي. جانسن]] کجيءَ ۽ زيتون جي تيل مان تيار ٿيندڙ صابڻ ٺاهيو، ۽ سندس ڪمپني [[بي. جي. جانسن صابڻ ڪمپني]] ساڳئي سال [[پامولائيو صابڻ]] نالي سان ان کي مارڪيٽ ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{Cite web |last=Prigge |first=Matthew |date=2018-01-25 |title=The Story Behind This Bar of Palmolive Soap |url=https://www.milwaukeemag.com/story-behind-this-bar-of-palmolive-soap/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125175123/https://www.milwaukeemag.com/story-behind-this-bar-of-palmolive-soap/ |archive-date=2018-01-25 |access-date=2019-06-27 |website=Milwaukee Magazine |language=en-US}}</ref> هي نئون برانڊ تمام تيزيءَ سان مشهور ٿيو، جنهن کان پوءِ بي. جي. جانسن صابڻ ڪمپني پنهنجو نالو بدلائي [[ڪولگيٽ-پامولائيو]] رکيو.<ref>{{cite web |title=Colgate-Palmolive Company History: Creating Bright Smiles for 200 Years |url=http://www.colgate.com/app/Colgate/US/Corp/History/1806.cvsp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060502094906/http://www.colgate.com/app/Colgate/US/Corp/History/1806.cvsp |archive-date=2 May 2006 |access-date=17 October 2012 |publisher=[[Colgate-Palmolive]] Company}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٻين ڪمپنين پڻ پنهنجا سيال صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. [[پائن-سول]] ۽ [[ٽائڊ]] جهڙيون شيون مارڪيٽ ۾ متعارف ٿيون، جن ڪپڙن، فرشن، غسل خانن ۽ ٻين گهريلو شين جي صفائي کي اڳي کان وڌيڪ آسان بڻايو.<ref name=e>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=bwQdAAAAIBAJ&pg=6598,929929 |title=There's Gold in those Pine Stumps |newspaper=Sarasota Journal |first=Hal |last=Boyle |authorlink=Hal Boyle |page=11 |date=September 12, 1954 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251202063139/https://news.google.com/newspapers?id=bwQdAAAAIBAJ&pg=6598%2C929929 |archive-date=2025-12-02 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Our Heritage - Learn About Tide's History {{!}} Tide |url=https://tide.com/en-us/our-commitment/americas-number-one-detergent/our-heritage |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806001944/https://tide.com/en-us/our-commitment/americas-number-one-detergent/our-heritage |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-10-16 |website=tide.com |language=en}}</ref> سيال صابڻ روايتي ڌوئڻ جي طريقن، جهڙوڪ [[ڌوٻيءَ جي تختي]] تي ڪپڙا ڌوئڻ، لاءِ پڻ وڌيڪ موزون سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو پاڻيءَ ۾ آسانيءَ سان ملي وڃي ٿو ۽ صفائيءَ جي عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |title=The History of Liquid Soap |url=http://www.blueaspenoriginals.org/liquid-soap.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121201140608/http://www.blueaspenoriginals.org/liquid-soap.html |archive-date=1 December 2012 |access-date=17 October 2012 |publisher=Blue Aspen Originals}}</ref> ===سيال صابڻ=== سيال صابڻ (Liquid soap) اوڻيهين صديءَ ۾ ايجاد ٿيو. 1865ع ۾ [[William Sheppard]] سيال صابڻ جي هڪ قسم جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{cite patent|country=US|number=49561|title=Improved liquid soap|status=patent|gdate=1865-08-22|invent1=Sheppard, William}}</ref> 1898ع ۾ [[B.J. Johnson]] کجيءَ ۽ زيتون جي تيل مان تيار ٿيندڙ صابڻ تيار ڪيو، ۽ سندس ڪمپني [[Colgate-Palmolive#History|B.J. Johnson Soap Company]] ساڳئي سال [[Palmolive (soap)|Palmolive]] نالي سان ان کي مارڪيٽ ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{Cite web |last=Prigge |first=Matthew |date=2018-01-25 |title=The Story Behind This Bar of Palmolive Soap |url=https://www.milwaukeemag.com/story-behind-this-bar-of-palmolive-soap/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125175123/https://www.milwaukeemag.com/story-behind-this-bar-of-palmolive-soap/ |archive-date=2018-01-25 |access-date=2019-06-27 |website=Milwaukee Magazine |language=en-US}}</ref> هي نئون برانڊ تمام تيزيءَ سان مشهور ٿيو، جنهن کان پوءِ B.J. Johnson Soap Company پنهنجو نالو بدلائي [[Colgate-Palmolive|Palmolive]] رکيو.<ref>{{cite web |title=Colgate-Palmolive Company History: Creating Bright Smiles for 200 Years |url=http://www.colgate.com/app/Colgate/US/Corp/History/1806.cvsp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060502094906/http://www.colgate.com/app/Colgate/US/Corp/History/1806.cvsp |archive-date=2 May 2006 |access-date=17 October 2012 |publisher=[[Colgate-Palmolive]] Company}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٻين ڪمپنين پڻ پنهنجا سيال صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. [[Pine-Sol]] ۽ [[Tide (brand)|Tide]] جهڙيون شيون مارڪيٽ ۾ متعارف ٿيون، جن ڪپڙن، فرشن، غسل خانن ۽ ٻين گهريلو شين جي صفائي کي اڳي کان وڌيڪ آسان بڻايو.<ref name=e>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=bwQdAAAAIBAJ&pg=6598,929929 |title=There's Gold in those Pine Stumps |newspaper=Sarasota Journal |first=Hal |last=Boyle |authorlink=Hal Boyle |page=11 |date=September 12, 1954 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251202063139/https://news.google.com/newspapers?id=bwQdAAAAIBAJ&pg=6598%2C929929 |archive-date=2025-12-02 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Our Heritage - Learn About Tide's History {{!}} Tide |url=https://tide.com/en-us/our-commitment/americas-number-one-detergent/our-heritage |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806001944/https://tide.com/en-us/our-commitment/americas-number-one-detergent/our-heritage |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-10-16 |website=tide.com |language=en}}</ref> سيال صابڻ روايتي ڌوئڻ جي طريقن، جهڙوڪ [[Washboard (laundry)|ڌوٻيءَ جي تختي]] تي ڪپڙا ڌوئڻ، لاءِ پڻ وڌيڪ موزون سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو پاڻيءَ ۾ آسانيءَ سان ملي وڃي ٿو ۽ صفائيءَ جي عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |title=The History of Liquid Soap |url=http://www.blueaspenoriginals.org/liquid-soap.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121201140608/http://www.blueaspenoriginals.org/liquid-soap.html |archive-date=1 December 2012 |access-date=17 October 2012 |publisher=Blue Aspen Originals}}</ref> == قسم == [[فائل:Decorative Soaps.jpg|thumb|right|هوٽلن ۾ عام طور رکيل سينگاريل صابڻ جون ٽڪيون]] === ٽوائليٽ صابڻ === [[فائل:Micelle.svg|thumb|upright=1|[[ميسيل]] جي بناوت؛ صابڻ جي ماليڪيولن جي گڏجڻ سان ٺهندڙ ننڍڙي گولي نما بناوت، جنهن جو ٻاهريون حصو پاڻي سان ۽ اندريون حصو چرٻيءَ سان لاڳاپو رکي ٿو.]] گهريلو استعمال ۾ ''صابڻ'' مان عام طور مراد '''ٽوائليٽ صابڻ''' هوندو آهي، جيڪو جسم، هٿن ۽ گهر جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽوائليٽ صابڻ چرٻيدار تيزابن جا لوڻ هوندا آهن، جن جو عام ڪيميائي فارمولو (RCO<sub>2</sub><sup>−</sup>)M<sup>+</sup> هوندو آهي، جتي M عام طور [[سوڊيم]] (Na) يا [[پوٽاشيم]] (K) هوندو آهي.<ref name="UllSoap">{{cite encyclopedia |author=Klaus Schumann |author2=Kurt Siekmann |chapter=Soaps |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a24_247 |isbn=978-3527306732}}</ref> صفائي دوران صابڻ مٽي، چرٻي ۽ ٻين گندگين کي پاڻيءَ ۾ حل ٿيڻ جهڙو بڻائي ڇڏيندو آهي. صابڻ جا ماليڪيول گڏجي '''[[ميسيل]]''' (Micelle) نالي ننڍڙيون گولي نما بناوتون ٺاهيندا آهن. انهن جو ٻاهريون حصو پاڻي ڏانهن مائل (هائيڊروفلڪ) ۽ اندريون حصو چرٻي ڏانهن مائل (ليپو فلڪ) هوندو آهي، جنهن سبب چرٻي ۽ تيل ميسيل جي اندر ڦاسي پاڻيءَ سان ڌوپي نڪري ويندا آهن. هٿ ڌوئڻ دوران صابڻ [[جراثيم]]ن جي لپيڊ جھلي کي ٽوڙي ۽ انهن جي پروٽينن کي غيرفعال ڪري ڪيترن ئي خرد حياتين کي ختم ڪري ڇڏيندو آهي، جڏهن ته تيل ۽ چرٻي کي [[ايمَلشن]] جي صورت ۾ پاڻي سان گڏ وهائي ڇڏيندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jabr |first=Ferris |date=2020-03-13 |title=Why soap works |url=https://medicine.yale.edu/news-article/why-soap-works/ |website=Yale School of Medicine}}</ref><ref>{{Cite web |title=Getting back to chemistry basics: How simple soap saves lives |url=https://news.emory.edu/stories/2020/03/esc_soap_saves_lives/campus.html |website=Emory University}}</ref><ref>{{Cite web |author=Donavyn Coffey |date=2022-06-18 |title=How does soap kill germs? |url=https://www.livescience.com/how-soap-kills-germs |website=Live Science}}</ref> [[سخت پاڻي]] (Hard water) ۾ صابڻ آسانيءَ سان جهڳ پيدا نه ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪيلشيم ۽ ميگنيشيم جي لوڻن سان ملي [[صابڻ جي تهه]] (سوپ اسڪم) ٺاهي ڇڏيندو آهي، جنهن سان صفائيءَ جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{cite book |last1=Holman |first1=John S. |last2=Stone |first2=Phil |title=Chemistry |publisher=Nelson Thornes |year=2001 |page=174 |isbn=9780748762392}}</ref> === غير ٽوائليٽ صابڻ === '''ڌاتي صابڻ''' (ميٽالڪ سوپ) صنعتي استعمال ۾ وڏي اهميت رکن ٿا ۽ گهڻين [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (گريز) ۽ گاڙها ڪندڙ مرڪبن جو بنيادي جزو هوندا آهن.<ref name="UllSoap" /> [[ليٿيم اسٽيئريٽ]] انهن مان هڪ اهم مثال آهي. عام طور چکنائيون [[ڪيلشيم اسٽيئريٽ|ڪيلشيم]] يا [[ليٿيم اسٽيئريٽ|ليٿيم]] صابڻ ۽ [[معدني تيل]] جي ايمَلشن تي ٻڌل هونديون آهن. [[ايلومينيم]]، [[سوڊيم]] ۽ ٻين ڌاتن جا صابڻ به تيلن جي [[لزوجت]] (وسڪوسٽي) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. قديم دور ۾ [[زيتون جو تيل]] ۽ [[چونو]] ملائي چکنائي تيار ڪئي ويندي هئي، جنهن سان ڪيلشيم صابڻ ٺهندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |author=Thorsten Bartels |display-authors=etal |chapter=Lubricants and Lubrication |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a15_423 |isbn=978-3527306732}}</ref> ڌاتي صابڻ جديد [[تيل وارا رنگ|تيلن وارن رنگن]] ۾ به شامل ڪيا ويندا آهن، جتي اهي رنگ جي وهڪري ۽ گاڙهاڻ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://cool.conservation-us.org/waac/wn/wn23/wn23-3/wn23-304.html |title=A Brief History of Aluminum Stearate as a Component of Paint |last=Tumosa |first=Charles S. |date=2001-09-01}}</ref> اهي چرٻيدار تيزابن کي ڌاتي آڪسائيڊن سان غيرجانبدار (Neutralize) ڪري تيار ڪيا ويندا آهن: :<math>2RCO_2H + CaO \rightarrow (RCO_2)_2Ca + H_2O</math> ڪڏهن ڌاتن جي بدران حياتياتي الڪلي جهڙوڪ [[امونيم]] به استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور '''[[امونيم نونانوئيٽ]]''' امونيم تي ٻڌل صابڻ آهي، جيڪو [[جڙي ٻوٽين کي ناس ڪندڙ دوا]] (ھربيسائيڊ) طور ڪم اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www3.epa.gov/pesticides/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-031802_01-Nov-06.pdf |title=Ammonium nonanoate Fact Sheet |publisher=United States Environmental Protection Agency |date=21 September 2006}}</ref> غير ٽوائليٽ صابڻن جي هڪ ٻي قسم '''رال صابڻ''' (ريزن سوپ) آهي، جيڪا [[ڪاغذ سازي]] جي صنعت ۾ وڻن جي رال کي الڪلي سان عمل ڪرائي تيار ڪئي ويندي آهي. انهن جو اهم جزو [[ابيئٽڪ تيزاب]] (Abietic acid) جو سوڊيم لوڻ هوندو آهي، جيڪو خاص طور [[ايمَلسيفاير]] طور استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a23_073 |chapter=Resins, Natural |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2000 |last1=Fiebach |first1=Klemens |last2=Grimm |first2=Dieter}}</ref> == صابڻ ٺاهڻ == {{Main article|Soaper}} ٽوائليٽ صابڻ جي تياري عام طور [[ٽرائي گلسرائيڊ]]ن جي [[ساپونيفڪيشن]] (Saponification) وسيلي ڪئي ويندي آهي. ٽرائي گلسرائيڊ ٻوٽن يا جانورن مان حاصل ٿيندڙ تيلن ۽ چرٻين تي ٻڌل هوندا آهن. انهن کي الڪلي محلول، جهڙوڪ [[لائي]] (Lye)، سان ملايو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ٽرائي گلسرائيڊ پاڻيءَ جي عمل سان ٽٽي چرٻيدار تيزابن جي لوڻن ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ ساڳئي وقت [[گليسرول]] (گليسرين) آزاد ٿيندو آهي. گليسرين کي ڪڏهن صابڻ ۾ ئي رهڻ ڏنو ويندو آهي ته جيئن صابڻ نرم ۽ چمڙي لاءِ وڌيڪ موزون رهي، جڏهن ته ڪڏهن ان کي ڌار ڪيو ويندو آهي.<ref>Cavitch, Susan Miller. ''The Natural Soap Book''. Storey Publishing, 1994. ISBN 0-88266-888-9.</ref><ref>Garzena, Patrizia & Tadiello, Marina (2013). ''The Natural Soapmaking Handbook''. ISBN 978-0-9874995-0-9.</ref> گليسرين شامل صابڻ کي عام طور '''گليسرين صابڻ''' چيو ويندو آهي. === اضافا === صفائيءَ جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ صابڻ ۾ ڪڏهن [[ريت]] يا [[پومِس]] (Pumice) شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ''اسڪورنگ صابڻ'' تيار ٿيندو آهي. اهڙا ذرڙا چمڙي جي مٿاڇري تان مئل خلين کي هٽائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جنهن عمل کي [[ايڪسفوليئيشن]] چيو ويندو آهي. [[جراثيم ڪش صابڻ]] ٺاهڻ لاءِ [[ٽرائيڪلوسان]] يا [[ٽرائيڪلوڪاربان]] جهڙا مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن. بهرحال، سائنسدانن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته اهڙن مرڪبن جو وڌندڙ استعمال جراثيمن ۾ [[ضد حياتياتي مزاحمت]] (Antimicrobial resistance) کي هٿي ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/Health/story?id=117985 |title=Antibacterial Soaps Concern Experts |publisher=ABC News |date=6 January 2006}}</ref> استعمال ٿيندڙ الڪلي ڌاتو صابڻ جي خاصيتن کي طئي ڪري ٿي. [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان تيار ڪيل صابڻ سخت ۽ ٺوس هوندو آهي، جڏهن ته [[پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان ٺهيل صابڻ نرم يا مائع صورت ۾ هوندو آهي. تاريخي طور پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ ٻوٽن جي راک مان حاصل ڪئي ويندي هئي. [[ليٿيم]] جا صابڻ پڻ سخت هوندا آهن ۽ تقريباً مڪمل طور صنعتي [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (Greases) ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="UllSoap" /> ٽوائليٽ صابڻ جي تياري لاءِ ٽرائي گلسرائيڊ عام طور [[ناريل جو تيل]]، [[زيتون جو تيل]]، [[کجيءَ جو تيل]] ۽ جانورن جي صاف ڪيل چرٻي ([[ٽيلو]]) مان حاصل ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ullmann">{{cite journal |author=David J. Anneken |display-authors=etal |title=Fatty Acids |journal=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2006 |doi=10.1002/14356007.a10_245.pub2}}</ref> مختلف تيلن ۾ چرٻيدار تيزابن جي مقدار مختلف هجڻ سبب انهن مان ٺهندڙ صابڻن جي سختي، جھڳ، نرمي ۽ چمڙي تي اثر به مختلف هوندا آهن. خالص [[زيتون جو تيل]] مان ٺهيل صابڻ، جيڪو [[ڪاسٽائيل صابڻ]] يا [[مارسيل صابڻ]] جي نالي سان مشهور آهي، پنهنجي نرم مزاج ۽ چمڙي لاءِ سازگار خاصيتن سبب مشهور آهي. جسم ڌوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ گهڻا صابڻ ''ريفيٽيڊ'' يا ''سُپر فيٽيڊ'' هوندا آهن. اهڙن صابڻن ۾ اضافي چرٻي يا تيل شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان صابڻ ۾ بچيل الڪلي ختم ٿي ويندي آهي، صابڻ ۾ دراڙون پوڻ جا امڪان گهٽ ٿيندا آهن ۽ ڌوئڻ دوران چمڙي مان نڪرندڙ قدرتي تيلن جي جزوي تلافي پڻ ٿيندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuntom |first1=Ainie |last2=Ahmad |first2=Iftikhar |last3=Kifli |first3=Hamirin |last4=Shariff |first4=Zainon Mat |title=Effects of superfatting agents on cracking phenomena in toilet soap |journal=Journal of Surfactants and Detergents |year=1999 |volume=2 |issue=3 |pages=325–329 |doi=10.1007/s11743-999-0084-5}}</ref> هٿ سان تيار ڪيل صابڻ ۾ اضافي چرٻي يا [[ناريل جو تيل]] شامل ڪري ''سُپر فيٽنگ'' ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ان ۾ رهيل گليسرين قدرتي نمي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندو آهي. اهڙن صابڻن ۾ ڪڏهن [[جوجوبا جو تيل]] يا [[شيا بٽر]] جهڙا نرم ڪندڙ مادا به شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن چمڙي وڌيڪ نرم ۽ محفوظ رهي.<ref>{{cite web |title=The Process of Making Soap |url=http://edtech.mcc.edu/~abaker/comw100/finalproject/process.html}}</ref> {| class="wikitable" |+ صابڻ ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندڙ مختلف چرٻين ۾ چرٻيدار تيزابن جو تقابلي تناسب (٪) ! چرٻي / تيل ! [[لورڪ تيزاب]] ! [[مائرسٽڪ تيزاب]] ! [[پالميٽڪ تيزاب]] ! [[اسٽيئرڪ تيزاب]] ! [[اوليئڪ تيزاب]] ! [[لينوليئڪ تيزاب]] ! [[لينولينڪ تيزاب]] |- | [[ٽيلو]] | 0 || 4 || 28 || 23 || 35 || 2 || 1 |- | [[ناريل جو تيل]] | 48 || 18 || 9 || 3 || 7 || 2 || 0 |- | [[پام ڪرنل تيل]] | 46 || 16 || 8 || 3 || 12 || 2 || 0 |- | [[کجيءَ جو تيل]] | 0 || 1 || 44 || 4 || 37 || 9 || 0 |- | [[لوريل جو تيل]] | 54 || 0 || 0 || 0 || 15 || 17 || 0 |- | [[زيتون جو تيل]] | 0 || 0 || 11 || 2 || 78 || 10 || 0 |- | [[ڪينولا جو تيل]] | 0 || 1 || 3 || 2 || 58 || 9 || 23 |} ==طب== روايتي طب موجب هن ٻوٽي مان تيار ڪيل مرهم [[بادفرنگ]]، [[آتشڪ]]، [[ناسور]] ۽ زائد گوشت وارن ڦٽن جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. ان کان سواءِ روايتي معالجن ۾ هن کي حيض جاري ڪرڻ، آنڊن جي ڪيڙن کي ختم ڪرڻ ۽ حقني (Enema) جي صورت ۾ ننڍڙن ٻارن جي قبض ۽ سدن ڪڍڻ لاءِ پڻ ڪم آندو ويندو هو. ساڳين روايتي ذريعن موجب، حمل دوران هن جو استعمال اسقاطِ حمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو ۽ هن کي زهريلو پڻ قرار ڏنو ويو آهي؛ تنهن ڪري جديد طبي نگراني کان سواءِ ان جو استعمال مناسب نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> ==تصويرون== <gallery widths="200" heights="200"> File:African Black Soap.jpg|[[آفريقي ڪارو صابڻ|ڊيڊو-اوسون (Dudu-Osun)]] – آفريقي ڪاري صابڻ جو هڪ مشهور قسم File:Azul e Branco.JPG|[[Azul e branco soap|ازول اي برانڪو صابڻ]] – نيري ۽ اڇي رنگ جي صابڻ جي ٽڪي File:Soap P1140887.jpg|[[فرانس]] جي شهر [[هيئرس]] ۾ وڪرو ٿيندڙ هٿ سان تيار ڪيل صابڻ File:Bars of pure Marseille and Aleppo soap, 2024.jpg|روايتي [[مارسيل صابڻ]] (کاٻي) ۽ [[حلب صابڻ]] (ساڄي) File:Soap Shop, Tübingen (2019).jpg|[[جرمني]] جي شهر [[ٽوبنگن]] ۾ جديد صابڻ جو دڪان (2019ع) File:Pouring lye into water to make soap.jpg|صابڻ ٺاهڻ لاءِ [[لائي]] کي پاڻيءَ ۾ حل ڪندي File:Wheel Bearing Grease.jpg|گاڏين جي ڦيٿن جي چکنائي، جنهن ۾ ڌاتي صابڻ شامل هوندا آهن File:Pexels-pixabay-206299.jpg|صابڻ رکڻ واري ٿالهي تي رکيل صابڻ </gallery> == حوالا == {{حوالا}} 4jdyqzmcwcx5eg8c5ui1ahknu0u4pz9 394447 394446 2026-07-15T06:41:52Z Intisar Ali 8681 394447 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ مادو}} [[فائل:Handmade soap cropped and simplified.jpg|thumb|upright=1.2|هٿ سان تيار ڪيل صابڻ جي ٽڪي]] [[فائل:Sodium stearate v2.svg|thumb|upright=1.4|[[سوڊيم اسٽيئريٽ]] جي ڪيميائي بناوت، جيڪا صابڻ جي ٽڪين ۾ عام جزو هوندي آهي]] [[فائل:Action of soap on oil.ogv|thumb|upright=1|تيل تي صابڻ جي [[ايمَلشن|ايمَلشن ٺاهڻ]] واري عمل جو ڏيک]] '''صابڻ''' (عربي: صابون، فارسي: صابن، ھندي/اردو: صابون، سقونيا، حنين ۽ سوپ) [[چرٻيدار تيزاب]] (Fatty acid) يا ڪڏهن ٻين [[ڪاربوڪسائلي تيزاب]]ن جي [[لوڻ (ڪيميا)|لوڻ]] کي چيو ويندو آهي، جيڪو صفائي، ڌوئڻ، سڻڀ ڏيڻ ۽ ٻين ڪيترن صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{GoldBookRef |title=Soap |file=S05721 |accessdate=9 August 2010}}</ref> گهريلو استعمال ۾، خاص طور ''ٽوائليٽ صابڻ''، [[سطحي فعال مادو|سطحي فعال مادا]] (سرفيڪٽنٽس) هوندا آهن، جيڪي هٿ، جسم، ڪپڙا ۽ گهر جي ٻين شين جي صفائي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. صنعتي شعبي ۾ صابڻ کي [[گاڙهو ڪندڙ مادو]]، ڪجهه [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائي ڏيندڙن]] (لبريڪنٽس) جو جزو، [[ايمَلسيفاير]] ۽ [[ڪيٽالسٽ]] طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. صابڻ عام طور تي چرٻين يا تيلن کي ڪنهن [[الڪلي]] (بيس) سان ملائي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن عمل کي [[صابڻ سازي]] (Saponification) چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=What's The Difference Between Soap and Detergent|publisher=cleancult.com|url=https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|access-date=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218165118/https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|url-status=live}}</ref> انسان هزارين سالن کان صابڻ يا صابڻ جهڙا مادا استعمال ڪندو اچي ٿو. قديم [[بابل]] ۾ لڳ ڀڳ 2800 ق.م. ڌاري صابڻ جهڙا مادا تيار ٿيڻ جا آثار مليا آهن، جيڪي صابڻ جي تياري بابت سڀ کان قديم ڄاتل شاهدين مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |isbn=978-0-7514-0479-1 |editor=Hilda Butler |edition=10th |location=Dordrecht |page=453 |chapter=Soap |quote=The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820150103/https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-date=2016-08-20 |url-status=live}}</ref> [[File:Soap.jpeg|thumb|صابڻ]] ==تاريخ== ===قديم دور=== [[فائل:MODOAmigo.jpg|thumb|ويهين صديءَ جي ''اميگو ڊيل اوبريرو'' (ڪارڪن جو دوست) صابڻ جي پيڪنگ، جيڪا [[Museo del Objeto del Objeto]] جي مجموعي ۾ محفوظ آهي.]] چرٻي ۽ الڪلي کي ملائي تيار ڪيل ابتدائي صابڻ جهڙا مادا، جيڪي صفائي لاءِ استعمال ٿيندا هئا، انهن جو ذڪر [[سوميري تهذيب|سوميري]]، [[بابلي سلطنت|بابلي]] ۽ [[قديم مصر]] جي تحريرن ۾ ملي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024">{{Cite journal |date=2024-08-22 |title=An Experimental Exploration of the Earliest Soapmaking |url=https://exarc.net/issue-2024-3/at/experimental-exploration-earliest-soapmaking |journal=EXARC Journal |issue=2024/3}}</ref><ref name="Jess Shaw-2024">{{cite podcast |title=The Meaning of Cleaning |website=Exarc |host=Jess Shaw |date=2 February 2024 |url=https://exarc.net/podcast/meaning-cleaning}}</ref> صابڻ جهڙي مادي جي تياري جو سڀ کان پراڻو لکت ۾ ثبوت تقريباً '''2800 ق.م.''' جي [[قديم بابل]] مان ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |edition=10th |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |page=453}}</ref> ان کان لڳ ڀڳ '''2500 ق.م.''' ۾ سوميري مٽيءَ جي هڪ تختي تي اهڙي مادي ٺاهڻ جو طريقو درج ڪيو ويو، جنهن ۾ تيل ۽ ڪاٺ جي راک کي گرم ڪري اون جا ڪپڙا ڌوئڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="falbe">{{cite book |editor=Jürgen Falbe |chapter=Historical Review |title=Surfactants in Consumer Products |publisher=Springer-Verlag |year=2012 |pages=1–2}}</ref> [[ايبرس پيپائرس]]، جيڪو تقريباً '''1550 ق.م.''' جو مصري طبي مسودو آهي، ٻڌائي ٿو ته قديم مصري جانورن جي چرٻي يا نباتاتي تيل کي [[ٽرونا]] (قدرتي سوڊا ايش) سان ملائي صابڻ جهڙو مادو تيار ڪندا هئا، جيڪو دوائن ۽ اون جي تياري ۾ استعمال ٿيندو هو.<ref name="falbe" /> [[نابونيدس]] (556–539 ق.م.) جي دور ۾ به صابڻ جهڙي مادي جي ترڪيب ملي ٿي، جنهن ۾ راک، صنوبر جو تيل ۽ ترن جو تيل شامل هئا ۽ ان کي پٿرن جي صفائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Martin Levey |title=Gypsum, salt and soda in ancient Mesopotamian chemical technology |journal=Isis |year=1958 |volume=49 |issue=3 |pages=336–342}}</ref> جديد صابڻ، جيڪو جهڳ پيدا ڪندو آهي ۽ سخت يا نرم ٻنهي صورتن ۾ تيار ٿي سگهي ٿو، انهن ابتدائي صابڻ جهڙن مرڪبن کان مختلف هو. محققن موجب اهو پڪ سان معلوم نه آهي ته حقيقي صابڻ پهريون ڀيرو ڪهڙي تهذيب ايجاد ڪيو، ۽ ممڪن آهي ته دنيا جي مختلف سماجن ۾ اهو الڳ الڳ وقتن تي وجود ۾ آيو هجي.<ref name="EXARC Journal-2024" /><ref>{{cite book |last1=Derry |first1=Thomas Kingston |last2=Williams |first2=Trevor Illtyd |title=A Short History of Technology |year=1960 |page=265}}</ref> قديم زماني ۾ الڪلي هزارين سالن کان اون ۽ ڪپڙي جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندي رهي، پر صابڻ تڏهن ئي ٺهندو آهي جڏهن چرٻي مناسب مقدار ۾ موجود هجي. جديد تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته خوشبودار تيلن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ مواد کي بار بار ڌوئڻ سان صابڻ نما مادو پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو قديم [[ميسوپوٽيميا]] جي شاهدي سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024" /> قديم [[روم]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسوي تائين صابڻ جو عام استعمال نه هو. رومي ماڻهو جسم تي تيل لڳائڻ کان پوءِ [[اسٽريجل]] نالي ڌاتوءَ جي اوزار سان تيل ۽ مٽي لاهي صفائي ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |last=De Puma |first=Richard |title=A Third-Century B.C.E. Etruscan Tomb Group from Bolsena |journal=American Journal of Archaeology}}</ref><ref>{{cite book |last=Padgett |first=J. Michael |title=Objects of Desire |year=2002}}</ref> رومي عالم [[پليني بزرگ]] صابڻ کي ''گال'' (Gauls) جي ايجاد قرار ڏنو ۽ لکيو ته اهو چرٻي ۽ راک مان تيار ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=The history of soapmaking |url=https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/history-science-technology-and-medicine/history-science/the-history-soapmaking}}</ref> بعد ۾ طبيب [[گيلن]] (ٻي صدي عيسوي) صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ جسم ۽ ڪپڙن جي صفائي لاءِ ان جي استعمال جي سفارش ڪئي، جنهن کان پوءِ ذاتي صفائي ۾ صابڻ جو استعمال آهستي آهستي وڌڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Partington |first=James Riddick |title=A History of Greek Fire and Gun Powder |year=1999 |page=307}}</ref> ===قديم چين=== قديم [[چين]] ۾ ''[[Gleditsia sinensis]]'' جي ٻجن مان صابڻ جهڙو صفائي ڪندڙ مادو تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Jones">{{cite book |last=Jones |first=Geoffrey |title=Beauty Imagined: A History of the Global Beauty Industry |year=2010 |chapter=Cleanliness and Civilization}}</ref> هڪ ٻيو روايتي صاف ڪندڙ مرڪب سور جي لبلبي ۽ ٻوٽن جي راک مان تيار ٿيندو هو، جنهن کي ''ژويزي'' (Zhuyizi) چيو ويندو هو. جانورن جي چرٻي مان ٺهيل جديد قسم جو صابڻ چين ۾ گهڻو پوءِ رائج ٿيو.<ref name="Benn">{{cite book |last=Benn |first=Charles |title=Everyday Life in the Tang Dynasty |year=2002 |page=116}}</ref> ===اسلامي سنهري دور=== [[اسلامي سنهري دور]] ۾ [[اولهه ايشيا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ خوشبودار سخت ٽوائليٽ صابڻ تيار ٿيڻ لڳو ۽ صابڻ سازي هڪ باقاعده صنعت جي صورت اختيار ڪري وئي. مشهور مسلمان طبيب [[محمد بن زڪريا رازي]] (865–925ع) پنهنجي ڪتابن ۾ صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ [[زيتون جو تيل]] استعمال ڪري [[گليسرين]] تيار ڪرڻ جي ترڪيب پڻ ڏني.<ref name="hassan">{{cite book |last=Ahmad Y. al-Hassan |title=Science and Technology in Islam: Technology and Applied Sciences |publisher=UNESCO |year=2001 |pages=73–74}}</ref> اسلامي دنيا ۾ صابڻ عام طور نباتاتي تيلن يا چرٻين کي الڪلي ۽ [[چونو|چوني]] سان ملائي تيار ڪيو ويندو هو. خاص طور [[شام]] ۾ زيتون جي تيل مان ٺهيل صابڻ تمام مشهور ٿيو ۽ اتان يورپ سميت اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ڏانهن برآمد ڪيو ويندو هو.<ref name="hassan" /> ٻارهين صديءَ جي هڪ عربي دستاويز ۾ صابڻ ٺاهڻ جو تفصيلي طريقو محفوظ آهي، جنهن ۾ ''القلوي'' (Alkali) کي بنيادي جزو قرار ڏنو ويو آهي. ''القلوي'' لفظ ئي بعد ۾ جديد ڪيمياءَ جي اصطلاح ''Alkali'' جو بنياد بڻيو.<ref>BBC, ''Science and Islam'', Part 2.</ref> تيرهين صديءَ تائين [[نابلس]]، [[فاس]]، [[دمشق]] ۽ [[حلب]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز بڻجي چڪا هئا، جتان وڏي پيماني تي صابڻ تيار ۽ واپار ڪيو ويندو هو. ===يورپ جو وچيون دور=== [[نيپلز]] ۾، جيڪو ان وقت [[اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ هو، ڇهين صديءَ جي آخر تائين صابڻ ٺاهيندڙ [[بازنطيني گلڊ]]ن جا ميمبر هوندا هئا.<ref>{{cite book|page=footnote 48, p. 104|title=Understanding the Middle Ages: the transformation of ideas and attitudes in the Medieval world|first=Harald|last=Kleinschmidt|publisher=Boydell & Brewer|year=2000|isbn=0-85115-770-X}}</ref> اٺين صديءَ تائين [[اٽلي]] ۽ [[اسپين]] ۾ صابڻ سازي هڪ مشهور صنعت بڻجي چڪي هئي.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632">Anionic and Related Lime Soap Dispersants, Raymond G. Bistline Jr., in ''Anionic Surfactants: Organic Chemistry'', Helmut Stache, ed., Volume 56 of Surfactant science series, CRC Press, 1996, chapter 11, p. 632, {{ISBN|0-8247-9394-3}}.</ref> تقريباً 800ع ۾ [[شارليمان]] جي حڪمن تي تيار ٿيل [[ڪارولينجي]] دور جي دستاويز ''[[Capitulare de villis|De Villis]]'' ۾ صابڻ کي انهن شين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، جن جو حساب شاهي جاگيرن جا منتظم رکندا هئا. اٺين صديءَ تائين [[وچئين دور جي اسپين]] صابڻ جي اهم پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ بڻجي چڪي هئي، جڏهن ته [[انگلينڊ جي بادشاھت]] ۾ صابڻ سازي لڳ ڀڳ 1200ع ڌاري شروع ٿي.<ref>[http://www.soap-flakes.com/history.html www.soap-flakes.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526035507/http://www.soap-flakes.com/history.html|date=2015-05-26}}.</ref> ان ئي دستاويز ۾ صابڻ سازي کي هڪ طرف عورتن جي ڪم طور ۽ ٻي طرف ماهر ڪاريگرن جي صنعت طور ذڪر ڪيو ويو آهي، جيئن واڍن، لوهارن ۽ نانبائين جي پيشائن جو بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Robinson|first=James Harvey|title=Readings in European History: Vol. I|publisher=Ginn and Co.|year=1904|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/carol-devillis.html}}</ref> نائين صديءَ جي يورپ ۾ صابڻ گهڻو ڪري جانورن جي چرٻي مان تيار ڪيو ويندو هو، جنهن سبب ان ۾ اڻ وڻندڙ بوءِ هوندي هئي. بعد ۾ جڏهن صابڻ جي تياري ۾ [[زيتون جو تيل]] استعمال ٿيڻ لڳو ته ان جي معيار ۽ خوشبوءَ ۾ نمايان سڌارو آيو، ۽ يورپ جي صابڻ سازي جو وڏو حصو [[بحر روم]] جي زيتون پوکيندڙ علائقن ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Springer">{{cite book|title=A History of Technology, Volume 2|editor=Charles Springer|publisher=Clarendon Press|year=1954|pages=355–356|isbn=9780198581062}}</ref> عربن سخت ٽوائليٽ صابڻ يورپ ۾ متعارف ڪرايو، جيڪو آهستي آهستي هڪ اعليٰ ۽ قيمتي استعمال جي شيءِ بڻجي ويو. اهڙي صابڻ ۾ گهڻو ڪري خوشبو پڻ شامل ڪئي ويندي هئي.<ref name="hassan" /><ref name="Springer" /> پندرهين صديءَ تائين [[عيسائي يورپ]] ۾ صابڻ جي پيداوار ڪيترن ئي شهرن ۾ صنعتي پيماني تي ٿيندي هئي. ان دور ۾ [[اينٽورپ]]، [[ڪاسٽيل]]، [[مارسيلي]]، [[نيپلز]] ۽ [[وينس]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز هئا.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632" /> ===سورهين ۽ سترهين صدي=== سورهين صديءَ جي ٻئي اڌ تائين [[فرانس]] ۾ صابڻ جي نيم صنعتي ۽ پيشاورانه پيداوار گهڻي ڀاڱي [[پروونس]] جي چند شهرن، جهڙوڪ [[ٽولون]]، [[هيئرس]] ۽ [[مارسيلي]]، ۾ مرڪوز ٿي وئي هئي، جتان سڄي فرانس کي صابڻ فراهم ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Nef, John U. |year=1936 |title=A Comparison of Industrial Growth in France and England from 1540 to 1640: III |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_1936-10_44_5/page/642 |journal=The Journal of Political Economy |volume=44 |issue=5 |pages=643–666 (660ff.) |doi=10.1086/254976 |jstor=1824135 |s2cid=222453265}}</ref> 1525ع تائين [[مارسيلي]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه وڏا صابڻ جا ڪارخانا قائم ٿي چڪا هئا، ۽ وقت سان گڏ مارسيلي جي صابڻ سازي ٻين پروونسي مرڪزن تي غالب اچي وئي.<ref>Barthélemy, L. (1883) "La savonnerie marseillaise", noted by Nef 1936:660 note 99.</ref> [[انگلينڊ]] ۾ صابڻ جي پيداوار جو مرڪز گهڻو ڪري [[لنڊن]] هو.<ref>Nef 1936:653, 660.</ref> [[ٽيوڊر گهراڻو|ٽيوڊر دور]] ۾ اعليٰ معيار جي سخت صابڻ جي طلب ايتري وڌي وئي جو صابڻ ٺاهڻ لاءِ راک جا بيرل ٻاهرين ملڪن مان درآمد ڪيا ويندا هئا.<ref name="Jess Shaw-2024" /> سترهين صديءَ کان پوءِ يورپ ۾ جانورن جي چرٻي بدران نباتاتي تيلن، خاص طور [[زيتون جو تيل|زيتون جي تيل]]، مان وڌيڪ نفيس صابڻ تيار ٿيڻ لڳا. انهن مان ڪيترائي صابڻ اڄ به صنعتي ۽ دستڪاري ٻنهي طريقن سان تيار ڪيا وڃن ٿا. [[ڪاسٽيل صابڻ]] (Castile soap) اٽلي جي قديم "اڇي صابڻ" مان نڪتل، خالص نباتاتي تيلن تي ٻڌل مشهور صابڻن مان هڪ آهي. 1634ع ۾ بادشاهه [[چارلس اول]] نئين قائم ٿيل ''سوسائٽي آف سوپ ميڪرز'' کي صابڻ جي پيداوار جو اجارو (Monopoly) عطا ڪيو. هن اداري پنهنجي صابڻ جي معيار بابت معزز عورتن ۽ ٻين استعمال ڪندڙن جا تصديقي بيان پڻ حاصل ڪيا، جن موجب "نئون اڇو صابڻ، پراڻي صابڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو ۽ وڌيڪ خوشبودار ڌوئي ٿو".<ref>Keith Thomas, "Noisomeness", ''London Review of Books'', Vol. 42, No. 14, 16 July 2020.</ref> [[اسٽوارٽ دور]] جي بحالي واري زماني ۾ (1665ع–1714ع) انگلينڊ ۾ صابڻ تي ٽيڪس لاڳو ڪيو ويو، جنهن سبب اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين صابڻ هڪ مهانگي ۽ عيش واري شيءِ بڻيل رهيو ۽ ان جو باقاعده استعمال گهڻو ڪري خوشحال طبقي تائين محدود رهيو. صابڻ جي صنعت تي سرڪاري محصولي عملدارن جي سخت نگراني هوندي هئي، جيڪي صابڻ ٺاهيندڙن جي اوزارن کي نگراني کان سواءِ تالا لڳرائي رکندا هئا. ان کان علاوه، قانون موجب هر ڀيري گهٽ ۾ گهٽ هڪ امپيريل ٽن صابڻ تيار ڪرڻ لازمي هو، جنهن سبب ننڍن پيدا ڪندڙن لاءِ هن صنعت ۾ داخل ٿيڻ ڏکيو ٿي پيو. 1853ع ۾ صابڻ تي لڳل ٽيڪس ختم ٿيڻ کان پوءِ صابڻ جي واپار ۾ نمايان واڌ آئي ۽ صنعت تي لاڳو ڪيترائي ضابطا به ختم ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=The Soap Tax |url=http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084455/http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2017 |website=The Spectator Archive |publisher=The Spectator, London}}</ref><ref>{{cite web |title=Repeal of the Soap Tax |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084015/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2013 |date=3 April 1838 |website=[[Hansard|Parliamentary Debates (Hansard)]] }}</ref><ref>{{cite book |last1=Hansard |first1=Thomas Curson |title=Hansard's Parliamentary Debates |date=1864 |publisher=Forgotten Books |isbn=9780243121328 |location=Uxbridge, England |pages=363–374}}</ref> ===جديد دور=== ارڙهين صديءَ جي آخر ڌاري صنعتي طريقي سان تيار ڪيل سخت صابڻ (بار سوپ) عام مارڪيٽ ۾ دستياب ٿيڻ لڳو. يورپ ۽ آمريڪا ۾ هلندڙ اشتهاري مهمن ماڻهن ۾ صفائي ۽ صحت جي وچ ۾ لاڳاپي بابت شعور وڌايو، جنهن سان صابڻ جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو.<ref>{{cite book |last=McNeil |first=Ian |url=https://books.google.com/books?id=uxsOAAAAQAAJ&pg=PA203 |title=An Encyclopaedia of the History of Technology |publisher=Taylor & Francis |year=1990 |isbn=978-0-415-01306-2 |pages=2003–205 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505145316/https://books.google.com/books?id=uxsOAAAAQAAJ&pg=PA203 |archive-date=2016-05-05 |url-status=live}}</ref> جديد دور ۾، بيماريون پکيڙيندڙ [[بيماري پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن]] جي روڪٿام ۾ [[صفائي سٿرائي]] جي اهميت بابت سائنسي ڄاڻ وڌڻ سبب صنعتي ملڪن ۾ صابڻ جو استعمال روزمره زندگيءَ جو لازمي حصو بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |last=Ahveninen |first=Anna |date=2020-03-31 |title=Hand sanitiser or soap: making an informed choice for COVID-19 |url=https://www.science.org.au/curious/people-medicine/hand-sanitiser-or-soap-making-informed-choice-covid-19 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805233531/https://www.science.org.au/curious/people-medicine/hand-sanitiser-or-soap-making-informed-choice-covid-19 |archive-date=2020-08-05 |access-date=2020-08-04 |website=Curious |language=en}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Dobbins' medicated toilet soap, advertising, 1869.jpg|1869ع ۾ ڊوبنز جي دوائن واري ٽوائليٽ صابڻ جو اشتهار File:Palmolive soap 1922 advertisement ladies home journal.jpeg|1922ع ۾ [[Palmolive]] صابڻ جو رسالي ۾ ڇپيل اشتهار File:Liquid antibacterial soap.jpg|سيال جراثيم ڪش صابڻ File:Pexels-pixabay-433624.jpg|صابڻ رکڻ وارو ڊسپينسر </gallery> [[فائل:langtry cartoon.png|thumb|upright|1890ع ۾ رسالي ''[[پنچ (رسالو)|پنچ]]'' ۾ [[للي لينگٽري]] جو ڪارٽون. هوءَ جنهن صابڻ جي دٻي تي ويٺل آهي، اهو سندس صابڻ ۽ سينگار جي شين جي اشتهارن سان وابستگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.]] [[صنعتي انقلاب]] کان اڳ صابڻ سازي ننڍي پيماني تي ٿيندي هئي ۽ تيار ٿيندڙ صابڻ نسبتاً اڻگهڙيل هوندو هو. 1780ع ۾ [[جيمز ڪيئر]] [[ٽپٽن]] ۾ هڪ ڪيميائي ڪارخانو قائم ڪيو، جتي پوٽاش ۽ سوڊا جي سلفيٽن مان الڪلي تيار ڪئي ويندي هئي. بعد ۾ هن ساڳئي هنڌ صابڻ جو ڪارخانو پڻ قائم ڪيو. 1790ع ۾ [[نڪولس ليبلينڪ]] عام لوڻ مان الڪلي تيار ڪرڻ جو طريقو ايجاد ڪيو، جنهن صابڻ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref name="Foreman" /> 1807ع ۾ [[اينڊريو پيرز]] لنڊن ۾ اعليٰ معيار جو شفاف [[پيرز (صابڻ)|پيرز صابڻ]] تيار ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |author=Pears, Francis |url=https://books.google.com/books?id=yFlJAAAAYAAJ&pg=PA100 |title=The Skin, Baths, Bathing, and Soap |publisher=The author |year=1859 |pages=100– |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504074628/https://books.google.com/books?id=yFlJAAAAYAAJ&pg=PA100 |archive-date=2016-05-04 |url-status=live}}</ref> 1865ع ۾ سندس سئوٽ [[ٿانس جي. بريٽ]] هن ڪمپني جو برانڊ مئنيجر بڻيو، جنهن کي جديد برانڊ مارڪيٽنگ جي شروعات ڪندڙن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Glenday |first=Craig |url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/200 |title=Guinness World Records 2014 |year=2013 |isbn=9781908843159 |pages=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/200 200]|publisher=Guinness World Records Limited }}</ref> 1882ع ۾ هن انگريز اداڪارا ۽ سماجي شخصيت [[للي لينگٽري]] کي پيرز صابڻ جي اشتهارن لاءِ چونڊيو، جنهن کي ڪنهن تجارتي پيداوار جي پهرين مشهور شخصيت (سيليبرٽي) طرفان توثيق سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=When Celebrity Endorsers Go Bad |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2002/02/03/when-celebrity-endorsers-go-bad/260776e6-d38c-4319-b683-eb466c499dce/ |url-status=live |access-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116081428/https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2002/02/03/when-celebrity-endorsers-go-bad/260776e6-d38c-4319-b683-eb466c499dce/ |archive-date=16 November 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Richards |first1=Jef I. |title=A History of Advertising: The First 300,000 Years |date=2022 |publisher=Rowman & Littlefield |page=286}}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي کان [[وليم گوسيج]] گهٽ قيمت ۽ سٺي معيار جو صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيو. [[رابرٽ اسپيئر ھڊسن (صابڻ)|رابرٽ اسپيئر ھڊسن]] 1837ع ۾ صابڻ کي مهڙي ۽ مهٽي سان پيهي صابڻ جو پائوڊر تيار ڪرڻ شروع ڪيو. آمريڪي صنعتڪار [[بينجمن ٽي. بئبيٽ]] صابڻ جي مارڪيٽنگ ۾ نوان طريقا متعارف ڪرايا، جن ۾ صابڻ جون ٽڪيون وڪڻڻ سان گڏ مفت نمونا (پراڊڪٽ سيمپلز) ورهائڻ به شامل هو. 1886ع ۾ [[وليم ھيسڪيٿ ليور]] ۽ سندس ڀاءُ [[جيمز ليور]] [[وارنگٽن]] ۾ هڪ ننڍو صابڻ جو ڪارخانو خريد ڪري ''ليور برادرز'' ڪمپني قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[يونيليور]] جي نالي سان دنيا جي سڀ کان وڏين صارفين جي شين ٺاهيندڙ ڪمپنين مان هڪ بڻجي وئي. انهن ڪمپنين وڏي پيماني تي اشتهاري مهمون هلائي صابڻ جي عالمي واپار کي نئين رخ ڏنو.===سيال صابڻ=== سيال صابڻ اوڻيهين صديءَ ۾ ايجاد ٿيو. 1865ع ۾ [[وليم شيپرڊ]] سيال صابڻ جي هڪ قسم جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{cite patent|country=US|number=49561|title=Improved liquid soap|status=patent|gdate=1865-08-22|invent1=Sheppard, William}}</ref> 1898ع ۾ [[بي. جي. جانسن]] کجيءَ ۽ زيتون جي تيل مان تيار ٿيندڙ صابڻ ٺاهيو، ۽ سندس ڪمپني [[بي. جي. جانسن صابڻ ڪمپني]] ساڳئي سال [[پامولائيو صابڻ]] نالي سان ان کي مارڪيٽ ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{Cite web |last=Prigge |first=Matthew |date=2018-01-25 |title=The Story Behind This Bar of Palmolive Soap |url=https://www.milwaukeemag.com/story-behind-this-bar-of-palmolive-soap/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125175123/https://www.milwaukeemag.com/story-behind-this-bar-of-palmolive-soap/ |archive-date=2018-01-25 |access-date=2019-06-27 |website=Milwaukee Magazine |language=en-US}}</ref> هي نئون برانڊ تمام تيزيءَ سان مشهور ٿيو، جنهن کان پوءِ بي. جي. جانسن صابڻ ڪمپني پنهنجو نالو بدلائي [[ڪولگيٽ-پامولائيو]] رکيو.<ref>{{cite web |title=Colgate-Palmolive Company History: Creating Bright Smiles for 200 Years |url=http://www.colgate.com/app/Colgate/US/Corp/History/1806.cvsp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060502094906/http://www.colgate.com/app/Colgate/US/Corp/History/1806.cvsp |archive-date=2 May 2006 |access-date=17 October 2012 |publisher=[[Colgate-Palmolive]] Company}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٻين ڪمپنين پڻ پنهنجا سيال صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. [[پائن-سول]] ۽ [[ٽائڊ]] جهڙيون شيون مارڪيٽ ۾ متعارف ٿيون، جن ڪپڙن، فرشن، غسل خانن ۽ ٻين گهريلو شين جي صفائي کي اڳي کان وڌيڪ آسان بڻايو.<ref name=e>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=bwQdAAAAIBAJ&pg=6598,929929 |title=There's Gold in those Pine Stumps |newspaper=Sarasota Journal |first=Hal |last=Boyle |authorlink=Hal Boyle |page=11 |date=September 12, 1954 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251202063139/https://news.google.com/newspapers?id=bwQdAAAAIBAJ&pg=6598%2C929929 |archive-date=2025-12-02 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Our Heritage - Learn About Tide's History {{!}} Tide |url=https://tide.com/en-us/our-commitment/americas-number-one-detergent/our-heritage |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806001944/https://tide.com/en-us/our-commitment/americas-number-one-detergent/our-heritage |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-10-16 |website=tide.com |language=en}}</ref> سيال صابڻ روايتي ڌوئڻ جي طريقن، جهڙوڪ [[ڌوٻيءَ جي تختي]] تي ڪپڙا ڌوئڻ، لاءِ پڻ وڌيڪ موزون سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو پاڻيءَ ۾ آسانيءَ سان ملي وڃي ٿو ۽ صفائيءَ جي عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |title=The History of Liquid Soap |url=http://www.blueaspenoriginals.org/liquid-soap.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121201140608/http://www.blueaspenoriginals.org/liquid-soap.html |archive-date=1 December 2012 |access-date=17 October 2012 |publisher=Blue Aspen Originals}}</ref> ===سيال صابڻ=== سيال صابڻ اوڻيهين صديءَ ۾ ايجاد ٿيو. 1865ع ۾ [[وليم شيپرڊ]] سيال صابڻ جي هڪ قسم جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{cite patent|country=US|number=49561|title=Improved liquid soap|status=patent|gdate=1865-08-22|invent1=Sheppard, William}}</ref> 1898ع ۾ [[بي. جي. جانسن]] کجيءَ ۽ زيتون جي تيل مان تيار ٿيندڙ صابڻ ٺاهيو، ۽ سندس ڪمپني [[بي. جي. جانسن صابڻ ڪمپني]] ساڳئي سال [[پامولائيو صابڻ]] نالي سان ان کي مارڪيٽ ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{Cite web |last=Prigge |first=Matthew |date=2018-01-25 |title=The Story Behind This Bar of Palmolive Soap |url=https://www.milwaukeemag.com/story-behind-this-bar-of-palmolive-soap/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125175123/https://www.milwaukeemag.com/story-behind-this-bar-of-palmolive-soap/ |archive-date=2018-01-25 |access-date=2019-06-27 |website=Milwaukee Magazine |language=en-US}}</ref> هي نئون برانڊ تمام تيزيءَ سان مشهور ٿيو، جنهن کان پوءِ بي. جي. جانسن صابڻ ڪمپني پنهنجو نالو بدلائي [[ڪولگيٽ-پامولائيو]] رکيو.<ref>{{cite web |title=Colgate-Palmolive Company History: Creating Bright Smiles for 200 Years |url=http://www.colgate.com/app/Colgate/US/Corp/History/1806.cvsp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060502094906/http://www.colgate.com/app/Colgate/US/Corp/History/1806.cvsp |archive-date=2 May 2006 |access-date=17 October 2012 |publisher=[[Colgate-Palmolive]] Company}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٻين ڪمپنين پڻ پنهنجا سيال صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. [[پائن-سول]] ۽ [[ٽائڊ]] جهڙيون شيون مارڪيٽ ۾ متعارف ٿيون، جن ڪپڙن، فرشن، غسل خانن ۽ ٻين گهريلو شين جي صفائي کي اڳي کان وڌيڪ آسان بڻايو.<ref name=e>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=bwQdAAAAIBAJ&pg=6598,929929 |title=There's Gold in those Pine Stumps |newspaper=Sarasota Journal |first=Hal |last=Boyle |authorlink=Hal Boyle |page=11 |date=September 12, 1954 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251202063139/https://news.google.com/newspapers?id=bwQdAAAAIBAJ&pg=6598%2C929929 |archive-date=2025-12-02 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Our Heritage - Learn About Tide's History {{!}} Tide |url=https://tide.com/en-us/our-commitment/americas-number-one-detergent/our-heritage |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806001944/https://tide.com/en-us/our-commitment/americas-number-one-detergent/our-heritage |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-10-16 |website=tide.com |language=en}}</ref> سيال صابڻ روايتي ڌوئڻ جي طريقن، جهڙوڪ [[ڌوٻيءَ جي تختي]] تي ڪپڙا ڌوئڻ، لاءِ پڻ وڌيڪ موزون سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو پاڻيءَ ۾ آسانيءَ سان ملي وڃي ٿو ۽ صفائيءَ جي عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |title=The History of Liquid Soap |url=http://www.blueaspenoriginals.org/liquid-soap.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121201140608/http://www.blueaspenoriginals.org/liquid-soap.html |archive-date=1 December 2012 |access-date=17 October 2012 |publisher=Blue Aspen Originals}}</ref> == قسم == [[فائل:Decorative Soaps.jpg|thumb|right|هوٽلن ۾ عام طور رکيل سينگاريل صابڻ جون ٽڪيون]] === ٽوائليٽ صابڻ === [[فائل:Micelle.svg|thumb|upright=1|[[ميسيل]] جي بناوت؛ صابڻ جي ماليڪيولن جي گڏجڻ سان ٺهندڙ ننڍڙي گولي نما بناوت، جنهن جو ٻاهريون حصو پاڻي سان ۽ اندريون حصو چرٻيءَ سان لاڳاپو رکي ٿو.]] گهريلو استعمال ۾ ''صابڻ'' مان عام طور مراد '''ٽوائليٽ صابڻ''' هوندو آهي، جيڪو جسم، هٿن ۽ گهر جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽوائليٽ صابڻ چرٻيدار تيزابن جا لوڻ هوندا آهن، جن جو عام ڪيميائي فارمولو (RCO<sub>2</sub><sup>−</sup>)M<sup>+</sup> هوندو آهي، جتي M عام طور [[سوڊيم]] (Na) يا [[پوٽاشيم]] (K) هوندو آهي.<ref name="UllSoap">{{cite encyclopedia |author=Klaus Schumann |author2=Kurt Siekmann |chapter=Soaps |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a24_247 |isbn=978-3527306732}}</ref> صفائي دوران صابڻ مٽي، چرٻي ۽ ٻين گندگين کي پاڻيءَ ۾ حل ٿيڻ جهڙو بڻائي ڇڏيندو آهي. صابڻ جا ماليڪيول گڏجي '''[[ميسيل]]''' (Micelle) نالي ننڍڙيون گولي نما بناوتون ٺاهيندا آهن. انهن جو ٻاهريون حصو پاڻي ڏانهن مائل (هائيڊروفلڪ) ۽ اندريون حصو چرٻي ڏانهن مائل (ليپو فلڪ) هوندو آهي، جنهن سبب چرٻي ۽ تيل ميسيل جي اندر ڦاسي پاڻيءَ سان ڌوپي نڪري ويندا آهن. هٿ ڌوئڻ دوران صابڻ [[جراثيم]]ن جي لپيڊ جھلي کي ٽوڙي ۽ انهن جي پروٽينن کي غيرفعال ڪري ڪيترن ئي خرد حياتين کي ختم ڪري ڇڏيندو آهي، جڏهن ته تيل ۽ چرٻي کي [[ايمَلشن]] جي صورت ۾ پاڻي سان گڏ وهائي ڇڏيندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jabr |first=Ferris |date=2020-03-13 |title=Why soap works |url=https://medicine.yale.edu/news-article/why-soap-works/ |website=Yale School of Medicine}}</ref><ref>{{Cite web |title=Getting back to chemistry basics: How simple soap saves lives |url=https://news.emory.edu/stories/2020/03/esc_soap_saves_lives/campus.html |website=Emory University}}</ref><ref>{{Cite web |author=Donavyn Coffey |date=2022-06-18 |title=How does soap kill germs? |url=https://www.livescience.com/how-soap-kills-germs |website=Live Science}}</ref> [[سخت پاڻي]] (Hard water) ۾ صابڻ آسانيءَ سان جهڳ پيدا نه ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪيلشيم ۽ ميگنيشيم جي لوڻن سان ملي [[صابڻ جي تهه]] (سوپ اسڪم) ٺاهي ڇڏيندو آهي، جنهن سان صفائيءَ جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{cite book |last1=Holman |first1=John S. |last2=Stone |first2=Phil |title=Chemistry |publisher=Nelson Thornes |year=2001 |page=174 |isbn=9780748762392}}</ref> === غير ٽوائليٽ صابڻ === '''ڌاتي صابڻ''' (ميٽالڪ سوپ) صنعتي استعمال ۾ وڏي اهميت رکن ٿا ۽ گهڻين [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (گريز) ۽ گاڙها ڪندڙ مرڪبن جو بنيادي جزو هوندا آهن.<ref name="UllSoap" /> [[ليٿيم اسٽيئريٽ]] انهن مان هڪ اهم مثال آهي. عام طور چکنائيون [[ڪيلشيم اسٽيئريٽ|ڪيلشيم]] يا [[ليٿيم اسٽيئريٽ|ليٿيم]] صابڻ ۽ [[معدني تيل]] جي ايمَلشن تي ٻڌل هونديون آهن. [[ايلومينيم]]، [[سوڊيم]] ۽ ٻين ڌاتن جا صابڻ به تيلن جي [[لزوجت]] (وسڪوسٽي) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. قديم دور ۾ [[زيتون جو تيل]] ۽ [[چونو]] ملائي چکنائي تيار ڪئي ويندي هئي، جنهن سان ڪيلشيم صابڻ ٺهندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |author=Thorsten Bartels |display-authors=etal |chapter=Lubricants and Lubrication |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a15_423 |isbn=978-3527306732}}</ref> ڌاتي صابڻ جديد [[تيل وارا رنگ|تيلن وارن رنگن]] ۾ به شامل ڪيا ويندا آهن، جتي اهي رنگ جي وهڪري ۽ گاڙهاڻ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://cool.conservation-us.org/waac/wn/wn23/wn23-3/wn23-304.html |title=A Brief History of Aluminum Stearate as a Component of Paint |last=Tumosa |first=Charles S. |date=2001-09-01}}</ref> اهي چرٻيدار تيزابن کي ڌاتي آڪسائيڊن سان غيرجانبدار (Neutralize) ڪري تيار ڪيا ويندا آهن: :<math>2RCO_2H + CaO \rightarrow (RCO_2)_2Ca + H_2O</math> ڪڏهن ڌاتن جي بدران حياتياتي الڪلي جهڙوڪ [[امونيم]] به استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور '''[[امونيم نونانوئيٽ]]''' امونيم تي ٻڌل صابڻ آهي، جيڪو [[جڙي ٻوٽين کي ناس ڪندڙ دوا]] (ھربيسائيڊ) طور ڪم اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www3.epa.gov/pesticides/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-031802_01-Nov-06.pdf |title=Ammonium nonanoate Fact Sheet |publisher=United States Environmental Protection Agency |date=21 September 2006}}</ref> غير ٽوائليٽ صابڻن جي هڪ ٻي قسم '''رال صابڻ''' (ريزن سوپ) آهي، جيڪا [[ڪاغذ سازي]] جي صنعت ۾ وڻن جي رال کي الڪلي سان عمل ڪرائي تيار ڪئي ويندي آهي. انهن جو اهم جزو [[ابيئٽڪ تيزاب]] (Abietic acid) جو سوڊيم لوڻ هوندو آهي، جيڪو خاص طور [[ايمَلسيفاير]] طور استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a23_073 |chapter=Resins, Natural |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2000 |last1=Fiebach |first1=Klemens |last2=Grimm |first2=Dieter}}</ref> == صابڻ ٺاهڻ == {{Main article|Soaper}} ٽوائليٽ صابڻ جي تياري عام طور [[ٽرائي گلسرائيڊ]]ن جي [[ساپونيفڪيشن]] (Saponification) وسيلي ڪئي ويندي آهي. ٽرائي گلسرائيڊ ٻوٽن يا جانورن مان حاصل ٿيندڙ تيلن ۽ چرٻين تي ٻڌل هوندا آهن. انهن کي الڪلي محلول، جهڙوڪ [[لائي]] (Lye)، سان ملايو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ٽرائي گلسرائيڊ پاڻيءَ جي عمل سان ٽٽي چرٻيدار تيزابن جي لوڻن ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ ساڳئي وقت [[گليسرول]] (گليسرين) آزاد ٿيندو آهي. گليسرين کي ڪڏهن صابڻ ۾ ئي رهڻ ڏنو ويندو آهي ته جيئن صابڻ نرم ۽ چمڙي لاءِ وڌيڪ موزون رهي، جڏهن ته ڪڏهن ان کي ڌار ڪيو ويندو آهي.<ref>Cavitch, Susan Miller. ''The Natural Soap Book''. Storey Publishing, 1994. ISBN 0-88266-888-9.</ref><ref>Garzena, Patrizia & Tadiello, Marina (2013). ''The Natural Soapmaking Handbook''. ISBN 978-0-9874995-0-9.</ref> گليسرين شامل صابڻ کي عام طور '''گليسرين صابڻ''' چيو ويندو آهي. === اضافا === صفائيءَ جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ صابڻ ۾ ڪڏهن [[ريت]] يا [[پومِس]] (Pumice) شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ''اسڪورنگ صابڻ'' تيار ٿيندو آهي. اهڙا ذرڙا چمڙي جي مٿاڇري تان مئل خلين کي هٽائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جنهن عمل کي [[ايڪسفوليئيشن]] چيو ويندو آهي. [[جراثيم ڪش صابڻ]] ٺاهڻ لاءِ [[ٽرائيڪلوسان]] يا [[ٽرائيڪلوڪاربان]] جهڙا مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن. بهرحال، سائنسدانن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته اهڙن مرڪبن جو وڌندڙ استعمال جراثيمن ۾ [[ضد حياتياتي مزاحمت]] (Antimicrobial resistance) کي هٿي ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/Health/story?id=117985 |title=Antibacterial Soaps Concern Experts |publisher=ABC News |date=6 January 2006}}</ref> استعمال ٿيندڙ الڪلي ڌاتو صابڻ جي خاصيتن کي طئي ڪري ٿي. [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان تيار ڪيل صابڻ سخت ۽ ٺوس هوندو آهي، جڏهن ته [[پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان ٺهيل صابڻ نرم يا مائع صورت ۾ هوندو آهي. تاريخي طور پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ ٻوٽن جي راک مان حاصل ڪئي ويندي هئي. [[ليٿيم]] جا صابڻ پڻ سخت هوندا آهن ۽ تقريباً مڪمل طور صنعتي [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (Greases) ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="UllSoap" /> ٽوائليٽ صابڻ جي تياري لاءِ ٽرائي گلسرائيڊ عام طور [[ناريل جو تيل]]، [[زيتون جو تيل]]، [[کجيءَ جو تيل]] ۽ جانورن جي صاف ڪيل چرٻي ([[ٽيلو]]) مان حاصل ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ullmann">{{cite journal |author=David J. Anneken |display-authors=etal |title=Fatty Acids |journal=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2006 |doi=10.1002/14356007.a10_245.pub2}}</ref> مختلف تيلن ۾ چرٻيدار تيزابن جي مقدار مختلف هجڻ سبب انهن مان ٺهندڙ صابڻن جي سختي، جھڳ، نرمي ۽ چمڙي تي اثر به مختلف هوندا آهن. خالص [[زيتون جو تيل]] مان ٺهيل صابڻ، جيڪو [[ڪاسٽائيل صابڻ]] يا [[مارسيل صابڻ]] جي نالي سان مشهور آهي، پنهنجي نرم مزاج ۽ چمڙي لاءِ سازگار خاصيتن سبب مشهور آهي. جسم ڌوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ گهڻا صابڻ ''ريفيٽيڊ'' يا ''سُپر فيٽيڊ'' هوندا آهن. اهڙن صابڻن ۾ اضافي چرٻي يا تيل شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان صابڻ ۾ بچيل الڪلي ختم ٿي ويندي آهي، صابڻ ۾ دراڙون پوڻ جا امڪان گهٽ ٿيندا آهن ۽ ڌوئڻ دوران چمڙي مان نڪرندڙ قدرتي تيلن جي جزوي تلافي پڻ ٿيندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuntom |first1=Ainie |last2=Ahmad |first2=Iftikhar |last3=Kifli |first3=Hamirin |last4=Shariff |first4=Zainon Mat |title=Effects of superfatting agents on cracking phenomena in toilet soap |journal=Journal of Surfactants and Detergents |year=1999 |volume=2 |issue=3 |pages=325–329 |doi=10.1007/s11743-999-0084-5}}</ref> هٿ سان تيار ڪيل صابڻ ۾ اضافي چرٻي يا [[ناريل جو تيل]] شامل ڪري ''سُپر فيٽنگ'' ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ان ۾ رهيل گليسرين قدرتي نمي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندو آهي. اهڙن صابڻن ۾ ڪڏهن [[جوجوبا جو تيل]] يا [[شيا بٽر]] جهڙا نرم ڪندڙ مادا به شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن چمڙي وڌيڪ نرم ۽ محفوظ رهي.<ref>{{cite web |title=The Process of Making Soap |url=http://edtech.mcc.edu/~abaker/comw100/finalproject/process.html}}</ref> {| class="wikitable" |+ صابڻ ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندڙ مختلف چرٻين ۾ چرٻيدار تيزابن جو تقابلي تناسب (٪) ! چرٻي / تيل ! [[لورڪ تيزاب]] ! [[مائرسٽڪ تيزاب]] ! [[پالميٽڪ تيزاب]] ! [[اسٽيئرڪ تيزاب]] ! [[اوليئڪ تيزاب]] ! [[لينوليئڪ تيزاب]] ! [[لينولينڪ تيزاب]] |- | [[ٽيلو]] | 0 || 4 || 28 || 23 || 35 || 2 || 1 |- | [[ناريل جو تيل]] | 48 || 18 || 9 || 3 || 7 || 2 || 0 |- | [[پام ڪرنل تيل]] | 46 || 16 || 8 || 3 || 12 || 2 || 0 |- | [[کجيءَ جو تيل]] | 0 || 1 || 44 || 4 || 37 || 9 || 0 |- | [[لوريل جو تيل]] | 54 || 0 || 0 || 0 || 15 || 17 || 0 |- | [[زيتون جو تيل]] | 0 || 0 || 11 || 2 || 78 || 10 || 0 |- | [[ڪينولا جو تيل]] | 0 || 1 || 3 || 2 || 58 || 9 || 23 |} ==طب== روايتي طب موجب هن ٻوٽي مان تيار ڪيل مرهم [[بادفرنگ]]، [[آتشڪ]]، [[ناسور]] ۽ زائد گوشت وارن ڦٽن جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. ان کان سواءِ روايتي معالجن ۾ هن کي حيض جاري ڪرڻ، آنڊن جي ڪيڙن کي ختم ڪرڻ ۽ حقني (Enema) جي صورت ۾ ننڍڙن ٻارن جي قبض ۽ سدن ڪڍڻ لاءِ پڻ ڪم آندو ويندو هو. ساڳين روايتي ذريعن موجب، حمل دوران هن جو استعمال اسقاطِ حمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو ۽ هن کي زهريلو پڻ قرار ڏنو ويو آهي؛ تنهن ڪري جديد طبي نگراني کان سواءِ ان جو استعمال مناسب نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> ==تصويرون== <gallery widths="200" heights="200"> File:African Black Soap.jpg|[[آفريقي ڪارو صابڻ|ڊيڊو-اوسون (Dudu-Osun)]] – آفريقي ڪاري صابڻ جو هڪ مشهور قسم File:Azul e Branco.JPG|[[Azul e branco soap|ازول اي برانڪو صابڻ]] – نيري ۽ اڇي رنگ جي صابڻ جي ٽڪي File:Soap P1140887.jpg|[[فرانس]] جي شهر [[هيئرس]] ۾ وڪرو ٿيندڙ هٿ سان تيار ڪيل صابڻ File:Bars of pure Marseille and Aleppo soap, 2024.jpg|روايتي [[مارسيل صابڻ]] (کاٻي) ۽ [[حلب صابڻ]] (ساڄي) File:Soap Shop, Tübingen (2019).jpg|[[جرمني]] جي شهر [[ٽوبنگن]] ۾ جديد صابڻ جو دڪان (2019ع) File:Pouring lye into water to make soap.jpg|صابڻ ٺاهڻ لاءِ [[لائي]] کي پاڻيءَ ۾ حل ڪندي File:Wheel Bearing Grease.jpg|گاڏين جي ڦيٿن جي چکنائي، جنهن ۾ ڌاتي صابڻ شامل هوندا آهن File:Pexels-pixabay-206299.jpg|صابڻ رکڻ واري ٿالهي تي رکيل صابڻ </gallery> == حوالا == {{حوالا}} 1bcmcy3rbfv42clovzaticw3tzni9yj 394448 394447 2026-07-15T06:42:36Z Intisar Ali 8681 394448 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ مادو}} [[فائل:Handmade soap cropped and simplified.jpg|thumb|upright=1.2|هٿ سان تيار ڪيل صابڻ جي ٽڪي]] [[فائل:Sodium stearate v2.svg|thumb|upright=1.4|[[سوڊيم اسٽيئريٽ]] جي ڪيميائي بناوت، جيڪا صابڻ جي ٽڪين ۾ عام جزو هوندي آهي]] [[فائل:Action of soap on oil.ogv|thumb|upright=1|تيل تي صابڻ جي [[ايمَلشن|ايمَلشن ٺاهڻ]] واري عمل جو ڏيک]] '''صابڻ''' (عربي: صابون، فارسي: صابن، ھندي/اردو: صابون، سقونيا، حنين ۽ سوپ) [[چرٻيدار تيزاب]] (Fatty acid) يا ڪڏهن ٻين [[ڪاربوڪسائلي تيزاب]]ن جي [[لوڻ (ڪيميا)|لوڻ]] کي چيو ويندو آهي، جيڪو صفائي، ڌوئڻ، سڻڀ ڏيڻ ۽ ٻين ڪيترن صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{GoldBookRef |title=Soap |file=S05721 |accessdate=9 August 2010}}</ref> گهريلو استعمال ۾، خاص طور ''ٽوائليٽ صابڻ''، [[سطحي فعال مادو|سطحي فعال مادا]] (سرفيڪٽنٽس) هوندا آهن، جيڪي هٿ، جسم، ڪپڙا ۽ گهر جي ٻين شين جي صفائي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. صنعتي شعبي ۾ صابڻ کي [[گاڙهو ڪندڙ مادو]]، ڪجهه [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائي ڏيندڙن]] (لبريڪنٽس) جو جزو، [[ايمَلسيفاير]] ۽ [[ڪيٽالسٽ]] طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. صابڻ عام طور تي چرٻين يا تيلن کي ڪنهن [[الڪلي]] (بيس) سان ملائي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن عمل کي [[صابڻ سازي]] (Saponification) چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=What's The Difference Between Soap and Detergent|publisher=cleancult.com|url=https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|access-date=2019-12-18|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218165118/https://www.cleancult.com/blog/whats-the-difference-between-soap-and-detergent/|url-status=live}}</ref> انسان هزارين سالن کان صابڻ يا صابڻ جهڙا مادا استعمال ڪندو اچي ٿو. قديم [[بابل]] ۾ لڳ ڀڳ 2800 ق.م. ڌاري صابڻ جهڙا مادا تيار ٿيڻ جا آثار مليا آهن، جيڪي صابڻ جي تياري بابت سڀ کان قديم ڄاتل شاهدين مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |isbn=978-0-7514-0479-1 |editor=Hilda Butler |edition=10th |location=Dordrecht |page=453 |chapter=Soap |quote=The earliest recorded evidence of the production of soap-like materials dates back to around 2800 BCE in ancient Babylon. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820150103/https://books.google.com/books?id=4HI8dGHgeIQC&pg=PA453 |archive-date=2016-08-20 |url-status=live}}</ref> [[File:Soap.jpeg|thumb|صابڻ]] ==تاريخ== ===قديم دور=== [[فائل:MODOAmigo.jpg|thumb|ويهين صديءَ جي ''اميگو ڊيل اوبريرو'' (ڪارڪن جو دوست) صابڻ جي پيڪنگ، جيڪا [[Museo del Objeto del Objeto]] جي مجموعي ۾ محفوظ آهي.]] چرٻي ۽ الڪلي کي ملائي تيار ڪيل ابتدائي صابڻ جهڙا مادا، جيڪي صفائي لاءِ استعمال ٿيندا هئا، انهن جو ذڪر [[سوميري تهذيب|سوميري]]، [[بابلي سلطنت|بابلي]] ۽ [[قديم مصر]] جي تحريرن ۾ ملي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024">{{Cite journal |date=2024-08-22 |title=An Experimental Exploration of the Earliest Soapmaking |url=https://exarc.net/issue-2024-3/at/experimental-exploration-earliest-soapmaking |journal=EXARC Journal |issue=2024/3}}</ref><ref name="Jess Shaw-2024">{{cite podcast |title=The Meaning of Cleaning |website=Exarc |host=Jess Shaw |date=2 February 2024 |url=https://exarc.net/podcast/meaning-cleaning}}</ref> صابڻ جهڙي مادي جي تياري جو سڀ کان پراڻو لکت ۾ ثبوت تقريباً '''2800 ق.م.''' جي [[قديم بابل]] مان ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Willcox |first=Michael |title=Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps |edition=10th |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |page=453}}</ref> ان کان لڳ ڀڳ '''2500 ق.م.''' ۾ سوميري مٽيءَ جي هڪ تختي تي اهڙي مادي ٺاهڻ جو طريقو درج ڪيو ويو، جنهن ۾ تيل ۽ ڪاٺ جي راک کي گرم ڪري اون جا ڪپڙا ڌوئڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="falbe">{{cite book |editor=Jürgen Falbe |chapter=Historical Review |title=Surfactants in Consumer Products |publisher=Springer-Verlag |year=2012 |pages=1–2}}</ref> [[ايبرس پيپائرس]]، جيڪو تقريباً '''1550 ق.م.''' جو مصري طبي مسودو آهي، ٻڌائي ٿو ته قديم مصري جانورن جي چرٻي يا نباتاتي تيل کي [[ٽرونا]] (قدرتي سوڊا ايش) سان ملائي صابڻ جهڙو مادو تيار ڪندا هئا، جيڪو دوائن ۽ اون جي تياري ۾ استعمال ٿيندو هو.<ref name="falbe" /> [[نابونيدس]] (556–539 ق.م.) جي دور ۾ به صابڻ جهڙي مادي جي ترڪيب ملي ٿي، جنهن ۾ راک، صنوبر جو تيل ۽ ترن جو تيل شامل هئا ۽ ان کي پٿرن جي صفائي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Martin Levey |title=Gypsum, salt and soda in ancient Mesopotamian chemical technology |journal=Isis |year=1958 |volume=49 |issue=3 |pages=336–342}}</ref> جديد صابڻ، جيڪو جهڳ پيدا ڪندو آهي ۽ سخت يا نرم ٻنهي صورتن ۾ تيار ٿي سگهي ٿو، انهن ابتدائي صابڻ جهڙن مرڪبن کان مختلف هو. محققن موجب اهو پڪ سان معلوم نه آهي ته حقيقي صابڻ پهريون ڀيرو ڪهڙي تهذيب ايجاد ڪيو، ۽ ممڪن آهي ته دنيا جي مختلف سماجن ۾ اهو الڳ الڳ وقتن تي وجود ۾ آيو هجي.<ref name="EXARC Journal-2024" /><ref>{{cite book |last1=Derry |first1=Thomas Kingston |last2=Williams |first2=Trevor Illtyd |title=A Short History of Technology |year=1960 |page=265}}</ref> قديم زماني ۾ الڪلي هزارين سالن کان اون ۽ ڪپڙي جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندي رهي، پر صابڻ تڏهن ئي ٺهندو آهي جڏهن چرٻي مناسب مقدار ۾ موجود هجي. جديد تجربن مان ظاهر ٿيو آهي ته خوشبودار تيلن جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ مواد کي بار بار ڌوئڻ سان صابڻ نما مادو پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو قديم [[ميسوپوٽيميا]] جي شاهدي سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="EXARC Journal-2024" /> قديم [[روم]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسوي تائين صابڻ جو عام استعمال نه هو. رومي ماڻهو جسم تي تيل لڳائڻ کان پوءِ [[اسٽريجل]] نالي ڌاتوءَ جي اوزار سان تيل ۽ مٽي لاهي صفائي ڪندا هئا.<ref>{{cite journal |last=De Puma |first=Richard |title=A Third-Century B.C.E. Etruscan Tomb Group from Bolsena |journal=American Journal of Archaeology}}</ref><ref>{{cite book |last=Padgett |first=J. Michael |title=Objects of Desire |year=2002}}</ref> رومي عالم [[پليني بزرگ]] صابڻ کي ''گال'' (Gauls) جي ايجاد قرار ڏنو ۽ لکيو ته اهو چرٻي ۽ راک مان تيار ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=The history of soapmaking |url=https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/history-science-technology-and-medicine/history-science/the-history-soapmaking}}</ref> بعد ۾ طبيب [[گيلن]] (ٻي صدي عيسوي) صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ جسم ۽ ڪپڙن جي صفائي لاءِ ان جي استعمال جي سفارش ڪئي، جنهن کان پوءِ ذاتي صفائي ۾ صابڻ جو استعمال آهستي آهستي وڌڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Partington |first=James Riddick |title=A History of Greek Fire and Gun Powder |year=1999 |page=307}}</ref> ===قديم چين=== قديم [[چين]] ۾ ''[[Gleditsia sinensis]]'' جي ٻجن مان صابڻ جهڙو صفائي ڪندڙ مادو تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Jones">{{cite book |last=Jones |first=Geoffrey |title=Beauty Imagined: A History of the Global Beauty Industry |year=2010 |chapter=Cleanliness and Civilization}}</ref> هڪ ٻيو روايتي صاف ڪندڙ مرڪب سور جي لبلبي ۽ ٻوٽن جي راک مان تيار ٿيندو هو، جنهن کي ''ژويزي'' (Zhuyizi) چيو ويندو هو. جانورن جي چرٻي مان ٺهيل جديد قسم جو صابڻ چين ۾ گهڻو پوءِ رائج ٿيو.<ref name="Benn">{{cite book |last=Benn |first=Charles |title=Everyday Life in the Tang Dynasty |year=2002 |page=116}}</ref> ===اسلامي سنهري دور=== [[اسلامي سنهري دور]] ۾ [[اولهه ايشيا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ خوشبودار سخت ٽوائليٽ صابڻ تيار ٿيڻ لڳو ۽ صابڻ سازي هڪ باقاعده صنعت جي صورت اختيار ڪري وئي. مشهور مسلمان طبيب [[محمد بن زڪريا رازي]] (865–925ع) پنهنجي ڪتابن ۾ صابڻ ٺاهڻ جا طريقا بيان ڪيا ۽ [[زيتون جو تيل]] استعمال ڪري [[گليسرين]] تيار ڪرڻ جي ترڪيب پڻ ڏني.<ref name="hassan">{{cite book |last=Ahmad Y. al-Hassan |title=Science and Technology in Islam: Technology and Applied Sciences |publisher=UNESCO |year=2001 |pages=73–74}}</ref> اسلامي دنيا ۾ صابڻ عام طور نباتاتي تيلن يا چرٻين کي الڪلي ۽ [[چونو|چوني]] سان ملائي تيار ڪيو ويندو هو. خاص طور [[شام]] ۾ زيتون جي تيل مان ٺهيل صابڻ تمام مشهور ٿيو ۽ اتان يورپ سميت اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ڏانهن برآمد ڪيو ويندو هو.<ref name="hassan" /> ٻارهين صديءَ جي هڪ عربي دستاويز ۾ صابڻ ٺاهڻ جو تفصيلي طريقو محفوظ آهي، جنهن ۾ ''القلوي'' (Alkali) کي بنيادي جزو قرار ڏنو ويو آهي. ''القلوي'' لفظ ئي بعد ۾ جديد ڪيمياءَ جي اصطلاح ''Alkali'' جو بنياد بڻيو.<ref>BBC, ''Science and Islam'', Part 2.</ref> تيرهين صديءَ تائين [[نابلس]]، [[فاس]]، [[دمشق]] ۽ [[حلب]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز بڻجي چڪا هئا، جتان وڏي پيماني تي صابڻ تيار ۽ واپار ڪيو ويندو هو. ===يورپ جو وچيون دور=== [[نيپلز]] ۾، جيڪو ان وقت [[اوڀر رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ هو، ڇهين صديءَ جي آخر تائين صابڻ ٺاهيندڙ [[بازنطيني گلڊ]]ن جا ميمبر هوندا هئا.<ref>{{cite book|page=footnote 48, p. 104|title=Understanding the Middle Ages: the transformation of ideas and attitudes in the Medieval world|first=Harald|last=Kleinschmidt|publisher=Boydell & Brewer|year=2000|isbn=0-85115-770-X}}</ref> اٺين صديءَ تائين [[اٽلي]] ۽ [[اسپين]] ۾ صابڻ سازي هڪ مشهور صنعت بڻجي چڪي هئي.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632">Anionic and Related Lime Soap Dispersants, Raymond G. Bistline Jr., in ''Anionic Surfactants: Organic Chemistry'', Helmut Stache, ed., Volume 56 of Surfactant science series, CRC Press, 1996, chapter 11, p. 632, {{ISBN|0-8247-9394-3}}.</ref> تقريباً 800ع ۾ [[شارليمان]] جي حڪمن تي تيار ٿيل [[ڪارولينجي]] دور جي دستاويز ''[[Capitulare de villis|De Villis]]'' ۾ صابڻ کي انهن شين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، جن جو حساب شاهي جاگيرن جا منتظم رکندا هئا. اٺين صديءَ تائين [[وچئين دور جي اسپين]] صابڻ جي اهم پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ بڻجي چڪي هئي، جڏهن ته [[انگلينڊ جي بادشاھت]] ۾ صابڻ سازي لڳ ڀڳ 1200ع ڌاري شروع ٿي.<ref>[http://www.soap-flakes.com/history.html www.soap-flakes.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526035507/http://www.soap-flakes.com/history.html|date=2015-05-26}}.</ref> ان ئي دستاويز ۾ صابڻ سازي کي هڪ طرف عورتن جي ڪم طور ۽ ٻي طرف ماهر ڪاريگرن جي صنعت طور ذڪر ڪيو ويو آهي، جيئن واڍن، لوهارن ۽ نانبائين جي پيشائن جو بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Robinson|first=James Harvey|title=Readings in European History: Vol. I|publisher=Ginn and Co.|year=1904|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/carol-devillis.html}}</ref> نائين صديءَ جي يورپ ۾ صابڻ گهڻو ڪري جانورن جي چرٻي مان تيار ڪيو ويندو هو، جنهن سبب ان ۾ اڻ وڻندڙ بوءِ هوندي هئي. بعد ۾ جڏهن صابڻ جي تياري ۾ [[زيتون جو تيل]] استعمال ٿيڻ لڳو ته ان جي معيار ۽ خوشبوءَ ۾ نمايان سڌارو آيو، ۽ يورپ جي صابڻ سازي جو وڏو حصو [[بحر روم]] جي زيتون پوکيندڙ علائقن ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Springer">{{cite book|title=A History of Technology, Volume 2|editor=Charles Springer|publisher=Clarendon Press|year=1954|pages=355–356|isbn=9780198581062}}</ref> عربن سخت ٽوائليٽ صابڻ يورپ ۾ متعارف ڪرايو، جيڪو آهستي آهستي هڪ اعليٰ ۽ قيمتي استعمال جي شيءِ بڻجي ويو. اهڙي صابڻ ۾ گهڻو ڪري خوشبو پڻ شامل ڪئي ويندي هئي.<ref name="hassan" /><ref name="Springer" /> پندرهين صديءَ تائين [[عيسائي يورپ]] ۾ صابڻ جي پيداوار ڪيترن ئي شهرن ۾ صنعتي پيماني تي ٿيندي هئي. ان دور ۾ [[اينٽورپ]]، [[ڪاسٽيل]]، [[مارسيلي]]، [[نيپلز]] ۽ [[وينس]] صابڻ سازي جا اهم مرڪز هئا.<ref name="Related Lime Soap Dispersants 1996, p. 632" /> ===سورهين ۽ سترهين صدي=== سورهين صديءَ جي ٻئي اڌ تائين [[فرانس]] ۾ صابڻ جي نيم صنعتي ۽ پيشاورانه پيداوار گهڻي ڀاڱي [[پروونس]] جي چند شهرن، جهڙوڪ [[ٽولون]]، [[هيئرس]] ۽ [[مارسيلي]]، ۾ مرڪوز ٿي وئي هئي، جتان سڄي فرانس کي صابڻ فراهم ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=Nef, John U. |year=1936 |title=A Comparison of Industrial Growth in France and England from 1540 to 1640: III |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_1936-10_44_5/page/642 |journal=The Journal of Political Economy |volume=44 |issue=5 |pages=643–666 (660ff.) |doi=10.1086/254976 |jstor=1824135 |s2cid=222453265}}</ref> 1525ع تائين [[مارسيلي]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه وڏا صابڻ جا ڪارخانا قائم ٿي چڪا هئا، ۽ وقت سان گڏ مارسيلي جي صابڻ سازي ٻين پروونسي مرڪزن تي غالب اچي وئي.<ref>Barthélemy, L. (1883) "La savonnerie marseillaise", noted by Nef 1936:660 note 99.</ref> [[انگلينڊ]] ۾ صابڻ جي پيداوار جو مرڪز گهڻو ڪري [[لنڊن]] هو.<ref>Nef 1936:653, 660.</ref> [[ٽيوڊر گهراڻو|ٽيوڊر دور]] ۾ اعليٰ معيار جي سخت صابڻ جي طلب ايتري وڌي وئي جو صابڻ ٺاهڻ لاءِ راک جا بيرل ٻاهرين ملڪن مان درآمد ڪيا ويندا هئا.<ref name="Jess Shaw-2024" /> سترهين صديءَ کان پوءِ يورپ ۾ جانورن جي چرٻي بدران نباتاتي تيلن، خاص طور [[زيتون جو تيل|زيتون جي تيل]]، مان وڌيڪ نفيس صابڻ تيار ٿيڻ لڳا. انهن مان ڪيترائي صابڻ اڄ به صنعتي ۽ دستڪاري ٻنهي طريقن سان تيار ڪيا وڃن ٿا. [[ڪاسٽيل صابڻ]] (Castile soap) اٽلي جي قديم "اڇي صابڻ" مان نڪتل، خالص نباتاتي تيلن تي ٻڌل مشهور صابڻن مان هڪ آهي. 1634ع ۾ بادشاهه [[چارلس اول]] نئين قائم ٿيل ''سوسائٽي آف سوپ ميڪرز'' کي صابڻ جي پيداوار جو اجارو (Monopoly) عطا ڪيو. هن اداري پنهنجي صابڻ جي معيار بابت معزز عورتن ۽ ٻين استعمال ڪندڙن جا تصديقي بيان پڻ حاصل ڪيا، جن موجب "نئون اڇو صابڻ، پراڻي صابڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو ۽ وڌيڪ خوشبودار ڌوئي ٿو".<ref>Keith Thomas, "Noisomeness", ''London Review of Books'', Vol. 42, No. 14, 16 July 2020.</ref> [[اسٽوارٽ دور]] جي بحالي واري زماني ۾ (1665ع–1714ع) انگلينڊ ۾ صابڻ تي ٽيڪس لاڳو ڪيو ويو، جنهن سبب اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين صابڻ هڪ مهانگي ۽ عيش واري شيءِ بڻيل رهيو ۽ ان جو باقاعده استعمال گهڻو ڪري خوشحال طبقي تائين محدود رهيو. صابڻ جي صنعت تي سرڪاري محصولي عملدارن جي سخت نگراني هوندي هئي، جيڪي صابڻ ٺاهيندڙن جي اوزارن کي نگراني کان سواءِ تالا لڳرائي رکندا هئا. ان کان علاوه، قانون موجب هر ڀيري گهٽ ۾ گهٽ هڪ امپيريل ٽن صابڻ تيار ڪرڻ لازمي هو، جنهن سبب ننڍن پيدا ڪندڙن لاءِ هن صنعت ۾ داخل ٿيڻ ڏکيو ٿي پيو. 1853ع ۾ صابڻ تي لڳل ٽيڪس ختم ٿيڻ کان پوءِ صابڻ جي واپار ۾ نمايان واڌ آئي ۽ صنعت تي لاڳو ڪيترائي ضابطا به ختم ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=The Soap Tax |url=http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084455/http://archive.spectator.co.uk/article/27th-april-1833/14/the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2017 |website=The Spectator Archive |publisher=The Spectator, London}}</ref><ref>{{cite web |title=Repeal of the Soap Tax |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084015/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1838/apr/03/repeal-of-the-soap-tax |archive-date=24 March 2017 |access-date=23 March 2013 |date=3 April 1838 |website=[[Hansard|Parliamentary Debates (Hansard)]] }}</ref><ref>{{cite book |last1=Hansard |first1=Thomas Curson |title=Hansard's Parliamentary Debates |date=1864 |publisher=Forgotten Books |isbn=9780243121328 |location=Uxbridge, England |pages=363–374}}</ref> ===جديد دور=== ارڙهين صديءَ جي آخر ڌاري صنعتي طريقي سان تيار ڪيل سخت صابڻ (بار سوپ) عام مارڪيٽ ۾ دستياب ٿيڻ لڳو. يورپ ۽ آمريڪا ۾ هلندڙ اشتهاري مهمن ماڻهن ۾ صفائي ۽ صحت جي وچ ۾ لاڳاپي بابت شعور وڌايو، جنهن سان صابڻ جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو.<ref>{{cite book |last=McNeil |first=Ian |url=https://books.google.com/books?id=uxsOAAAAQAAJ&pg=PA203 |title=An Encyclopaedia of the History of Technology |publisher=Taylor & Francis |year=1990 |isbn=978-0-415-01306-2 |pages=2003–205 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505145316/https://books.google.com/books?id=uxsOAAAAQAAJ&pg=PA203 |archive-date=2016-05-05 |url-status=live}}</ref> جديد دور ۾، بيماريون پکيڙيندڙ [[بيماري پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ خوردبيني جاندارن]] جي روڪٿام ۾ [[صفائي سٿرائي]] جي اهميت بابت سائنسي ڄاڻ وڌڻ سبب صنعتي ملڪن ۾ صابڻ جو استعمال روزمره زندگيءَ جو لازمي حصو بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |last=Ahveninen |first=Anna |date=2020-03-31 |title=Hand sanitiser or soap: making an informed choice for COVID-19 |url=https://www.science.org.au/curious/people-medicine/hand-sanitiser-or-soap-making-informed-choice-covid-19 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805233531/https://www.science.org.au/curious/people-medicine/hand-sanitiser-or-soap-making-informed-choice-covid-19 |archive-date=2020-08-05 |access-date=2020-08-04 |website=Curious |language=en}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Dobbins' medicated toilet soap, advertising, 1869.jpg|1869ع ۾ ڊوبنز جي دوائن واري ٽوائليٽ صابڻ جو اشتهار File:Palmolive soap 1922 advertisement ladies home journal.jpeg|1922ع ۾ [[Palmolive]] صابڻ جو رسالي ۾ ڇپيل اشتهار File:Liquid antibacterial soap.jpg|سيال جراثيم ڪش صابڻ File:Pexels-pixabay-433624.jpg|صابڻ رکڻ وارو ڊسپينسر </gallery> [[فائل:langtry cartoon.png|thumb|upright|1890ع ۾ رسالي ''[[پنچ (رسالو)|پنچ]]'' ۾ [[للي لينگٽري]] جو ڪارٽون. هوءَ جنهن صابڻ جي دٻي تي ويٺل آهي، اهو سندس صابڻ ۽ سينگار جي شين جي اشتهارن سان وابستگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.]] [[صنعتي انقلاب]] کان اڳ صابڻ سازي ننڍي پيماني تي ٿيندي هئي ۽ تيار ٿيندڙ صابڻ نسبتاً اڻگهڙيل هوندو هو. 1780ع ۾ [[جيمز ڪيئر]] [[ٽپٽن]] ۾ هڪ ڪيميائي ڪارخانو قائم ڪيو، جتي پوٽاش ۽ سوڊا جي سلفيٽن مان الڪلي تيار ڪئي ويندي هئي. بعد ۾ هن ساڳئي هنڌ صابڻ جو ڪارخانو پڻ قائم ڪيو. 1790ع ۾ [[نڪولس ليبلينڪ]] عام لوڻ مان الڪلي تيار ڪرڻ جو طريقو ايجاد ڪيو، جنهن صابڻ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي. 1807ع ۾ [[اينڊريو پيرز]] لنڊن ۾ اعليٰ معيار جو شفاف [[پيرز (صابڻ)|پيرز صابڻ]] تيار ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |author=Pears, Francis |url=https://books.google.com/books?id=yFlJAAAAYAAJ&pg=PA100 |title=The Skin, Baths, Bathing, and Soap |publisher=The author |year=1859 |pages=100– |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504074628/https://books.google.com/books?id=yFlJAAAAYAAJ&pg=PA100 |archive-date=2016-05-04 |url-status=live}}</ref> 1865ع ۾ سندس سئوٽ [[ٿانس جي. بريٽ]] هن ڪمپني جو برانڊ مئنيجر بڻيو، جنهن کي جديد برانڊ مارڪيٽنگ جي شروعات ڪندڙن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Glenday |first=Craig |url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/200 |title=Guinness World Records 2014 |year=2013 |isbn=9781908843159 |pages=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/200 200]|publisher=Guinness World Records Limited }}</ref> 1882ع ۾ هن انگريز اداڪارا ۽ سماجي شخصيت [[للي لينگٽري]] کي پيرز صابڻ جي اشتهارن لاءِ چونڊيو، جنهن کي ڪنهن تجارتي پيداوار جي پهرين مشهور شخصيت (سيليبرٽي) طرفان توثيق سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=When Celebrity Endorsers Go Bad |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2002/02/03/when-celebrity-endorsers-go-bad/260776e6-d38c-4319-b683-eb466c499dce/ |url-status=live |access-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116081428/https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/2002/02/03/when-celebrity-endorsers-go-bad/260776e6-d38c-4319-b683-eb466c499dce/ |archive-date=16 November 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Richards |first1=Jef I. |title=A History of Advertising: The First 300,000 Years |date=2022 |publisher=Rowman & Littlefield |page=286}}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي کان [[وليم گوسيج]] گهٽ قيمت ۽ سٺي معيار جو صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيو. [[رابرٽ اسپيئر ھڊسن (صابڻ)|رابرٽ اسپيئر ھڊسن]] 1837ع ۾ صابڻ کي مهڙي ۽ مهٽي سان پيهي صابڻ جو پائوڊر تيار ڪرڻ شروع ڪيو. آمريڪي صنعتڪار [[بينجمن ٽي. بئبيٽ]] صابڻ جي مارڪيٽنگ ۾ نوان طريقا متعارف ڪرايا، جن ۾ صابڻ جون ٽڪيون وڪڻڻ سان گڏ مفت نمونا (پراڊڪٽ سيمپلز) ورهائڻ به شامل هو. 1886ع ۾ [[وليم ھيسڪيٿ ليور]] ۽ سندس ڀاءُ [[جيمز ليور]] [[وارنگٽن]] ۾ هڪ ننڍو صابڻ جو ڪارخانو خريد ڪري ''ليور برادرز'' ڪمپني قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[يونيليور]] جي نالي سان دنيا جي سڀ کان وڏين صارفين جي شين ٺاهيندڙ ڪمپنين مان هڪ بڻجي وئي. انهن ڪمپنين وڏي پيماني تي اشتهاري مهمون هلائي صابڻ جي عالمي واپار کي نئين رخ ڏنو.===سيال صابڻ=== سيال صابڻ اوڻيهين صديءَ ۾ ايجاد ٿيو. 1865ع ۾ [[وليم شيپرڊ]] سيال صابڻ جي هڪ قسم جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{cite patent|country=US|number=49561|title=Improved liquid soap|status=patent|gdate=1865-08-22|invent1=Sheppard, William}}</ref> 1898ع ۾ [[بي. جي. جانسن]] کجيءَ ۽ زيتون جي تيل مان تيار ٿيندڙ صابڻ ٺاهيو، ۽ سندس ڪمپني [[بي. جي. جانسن صابڻ ڪمپني]] ساڳئي سال [[پامولائيو صابڻ]] نالي سان ان کي مارڪيٽ ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{Cite web |last=Prigge |first=Matthew |date=2018-01-25 |title=The Story Behind This Bar of Palmolive Soap |url=https://www.milwaukeemag.com/story-behind-this-bar-of-palmolive-soap/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125175123/https://www.milwaukeemag.com/story-behind-this-bar-of-palmolive-soap/ |archive-date=2018-01-25 |access-date=2019-06-27 |website=Milwaukee Magazine |language=en-US}}</ref> هي نئون برانڊ تمام تيزيءَ سان مشهور ٿيو، جنهن کان پوءِ بي. جي. جانسن صابڻ ڪمپني پنهنجو نالو بدلائي [[ڪولگيٽ-پامولائيو]] رکيو.<ref>{{cite web |title=Colgate-Palmolive Company History: Creating Bright Smiles for 200 Years |url=http://www.colgate.com/app/Colgate/US/Corp/History/1806.cvsp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060502094906/http://www.colgate.com/app/Colgate/US/Corp/History/1806.cvsp |archive-date=2 May 2006 |access-date=17 October 2012 |publisher=[[Colgate-Palmolive]] Company}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٻين ڪمپنين پڻ پنهنجا سيال صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. [[پائن-سول]] ۽ [[ٽائڊ]] جهڙيون شيون مارڪيٽ ۾ متعارف ٿيون، جن ڪپڙن، فرشن، غسل خانن ۽ ٻين گهريلو شين جي صفائي کي اڳي کان وڌيڪ آسان بڻايو.<ref name=e>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=bwQdAAAAIBAJ&pg=6598,929929 |title=There's Gold in those Pine Stumps |newspaper=Sarasota Journal |first=Hal |last=Boyle |authorlink=Hal Boyle |page=11 |date=September 12, 1954 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251202063139/https://news.google.com/newspapers?id=bwQdAAAAIBAJ&pg=6598%2C929929 |archive-date=2025-12-02 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Our Heritage - Learn About Tide's History {{!}} Tide |url=https://tide.com/en-us/our-commitment/americas-number-one-detergent/our-heritage |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806001944/https://tide.com/en-us/our-commitment/americas-number-one-detergent/our-heritage |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-10-16 |website=tide.com |language=en}}</ref> سيال صابڻ روايتي ڌوئڻ جي طريقن، جهڙوڪ [[ڌوٻيءَ جي تختي]] تي ڪپڙا ڌوئڻ، لاءِ پڻ وڌيڪ موزون سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو پاڻيءَ ۾ آسانيءَ سان ملي وڃي ٿو ۽ صفائيءَ جي عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |title=The History of Liquid Soap |url=http://www.blueaspenoriginals.org/liquid-soap.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121201140608/http://www.blueaspenoriginals.org/liquid-soap.html |archive-date=1 December 2012 |access-date=17 October 2012 |publisher=Blue Aspen Originals}}</ref> ===سيال صابڻ=== سيال صابڻ اوڻيهين صديءَ ۾ ايجاد ٿيو. 1865ع ۾ [[وليم شيپرڊ]] سيال صابڻ جي هڪ قسم جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{cite patent|country=US|number=49561|title=Improved liquid soap|status=patent|gdate=1865-08-22|invent1=Sheppard, William}}</ref> 1898ع ۾ [[بي. جي. جانسن]] کجيءَ ۽ زيتون جي تيل مان تيار ٿيندڙ صابڻ ٺاهيو، ۽ سندس ڪمپني [[بي. جي. جانسن صابڻ ڪمپني]] ساڳئي سال [[پامولائيو صابڻ]] نالي سان ان کي مارڪيٽ ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{Cite web |last=Prigge |first=Matthew |date=2018-01-25 |title=The Story Behind This Bar of Palmolive Soap |url=https://www.milwaukeemag.com/story-behind-this-bar-of-palmolive-soap/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125175123/https://www.milwaukeemag.com/story-behind-this-bar-of-palmolive-soap/ |archive-date=2018-01-25 |access-date=2019-06-27 |website=Milwaukee Magazine |language=en-US}}</ref> هي نئون برانڊ تمام تيزيءَ سان مشهور ٿيو، جنهن کان پوءِ بي. جي. جانسن صابڻ ڪمپني پنهنجو نالو بدلائي [[ڪولگيٽ-پامولائيو]] رکيو.<ref>{{cite web |title=Colgate-Palmolive Company History: Creating Bright Smiles for 200 Years |url=http://www.colgate.com/app/Colgate/US/Corp/History/1806.cvsp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060502094906/http://www.colgate.com/app/Colgate/US/Corp/History/1806.cvsp |archive-date=2 May 2006 |access-date=17 October 2012 |publisher=[[Colgate-Palmolive]] Company}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٻين ڪمپنين پڻ پنهنجا سيال صابڻ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. [[پائن-سول]] ۽ [[ٽائڊ]] جهڙيون شيون مارڪيٽ ۾ متعارف ٿيون، جن ڪپڙن، فرشن، غسل خانن ۽ ٻين گهريلو شين جي صفائي کي اڳي کان وڌيڪ آسان بڻايو.<ref name=e>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=bwQdAAAAIBAJ&pg=6598,929929 |title=There's Gold in those Pine Stumps |newspaper=Sarasota Journal |first=Hal |last=Boyle |authorlink=Hal Boyle |page=11 |date=September 12, 1954 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251202063139/https://news.google.com/newspapers?id=bwQdAAAAIBAJ&pg=6598%2C929929 |archive-date=2025-12-02 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Our Heritage - Learn About Tide's History {{!}} Tide |url=https://tide.com/en-us/our-commitment/americas-number-one-detergent/our-heritage |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806001944/https://tide.com/en-us/our-commitment/americas-number-one-detergent/our-heritage |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-10-16 |website=tide.com |language=en}}</ref> سيال صابڻ روايتي ڌوئڻ جي طريقن، جهڙوڪ [[ڌوٻيءَ جي تختي]] تي ڪپڙا ڌوئڻ، لاءِ پڻ وڌيڪ موزون سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو پاڻيءَ ۾ آسانيءَ سان ملي وڃي ٿو ۽ صفائيءَ جي عمل کي وڌيڪ اثرائتو بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |title=The History of Liquid Soap |url=http://www.blueaspenoriginals.org/liquid-soap.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121201140608/http://www.blueaspenoriginals.org/liquid-soap.html |archive-date=1 December 2012 |access-date=17 October 2012 |publisher=Blue Aspen Originals}}</ref> == قسم == [[فائل:Decorative Soaps.jpg|thumb|right|هوٽلن ۾ عام طور رکيل سينگاريل صابڻ جون ٽڪيون]] === ٽوائليٽ صابڻ === [[فائل:Micelle.svg|thumb|upright=1|[[ميسيل]] جي بناوت؛ صابڻ جي ماليڪيولن جي گڏجڻ سان ٺهندڙ ننڍڙي گولي نما بناوت، جنهن جو ٻاهريون حصو پاڻي سان ۽ اندريون حصو چرٻيءَ سان لاڳاپو رکي ٿو.]] گهريلو استعمال ۾ ''صابڻ'' مان عام طور مراد '''ٽوائليٽ صابڻ''' هوندو آهي، جيڪو جسم، هٿن ۽ گهر جي صفائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ٽوائليٽ صابڻ چرٻيدار تيزابن جا لوڻ هوندا آهن، جن جو عام ڪيميائي فارمولو (RCO<sub>2</sub><sup>−</sup>)M<sup>+</sup> هوندو آهي، جتي M عام طور [[سوڊيم]] (Na) يا [[پوٽاشيم]] (K) هوندو آهي.<ref name="UllSoap">{{cite encyclopedia |author=Klaus Schumann |author2=Kurt Siekmann |chapter=Soaps |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a24_247 |isbn=978-3527306732}}</ref> صفائي دوران صابڻ مٽي، چرٻي ۽ ٻين گندگين کي پاڻيءَ ۾ حل ٿيڻ جهڙو بڻائي ڇڏيندو آهي. صابڻ جا ماليڪيول گڏجي '''[[ميسيل]]''' (Micelle) نالي ننڍڙيون گولي نما بناوتون ٺاهيندا آهن. انهن جو ٻاهريون حصو پاڻي ڏانهن مائل (هائيڊروفلڪ) ۽ اندريون حصو چرٻي ڏانهن مائل (ليپو فلڪ) هوندو آهي، جنهن سبب چرٻي ۽ تيل ميسيل جي اندر ڦاسي پاڻيءَ سان ڌوپي نڪري ويندا آهن. هٿ ڌوئڻ دوران صابڻ [[جراثيم]]ن جي لپيڊ جھلي کي ٽوڙي ۽ انهن جي پروٽينن کي غيرفعال ڪري ڪيترن ئي خرد حياتين کي ختم ڪري ڇڏيندو آهي، جڏهن ته تيل ۽ چرٻي کي [[ايمَلشن]] جي صورت ۾ پاڻي سان گڏ وهائي ڇڏيندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jabr |first=Ferris |date=2020-03-13 |title=Why soap works |url=https://medicine.yale.edu/news-article/why-soap-works/ |website=Yale School of Medicine}}</ref><ref>{{Cite web |title=Getting back to chemistry basics: How simple soap saves lives |url=https://news.emory.edu/stories/2020/03/esc_soap_saves_lives/campus.html |website=Emory University}}</ref><ref>{{Cite web |author=Donavyn Coffey |date=2022-06-18 |title=How does soap kill germs? |url=https://www.livescience.com/how-soap-kills-germs |website=Live Science}}</ref> [[سخت پاڻي]] (Hard water) ۾ صابڻ آسانيءَ سان جهڳ پيدا نه ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪيلشيم ۽ ميگنيشيم جي لوڻن سان ملي [[صابڻ جي تهه]] (سوپ اسڪم) ٺاهي ڇڏيندو آهي، جنهن سان صفائيءَ جي ڪارڪردگي گهٽجي ويندي آهي.<ref>{{cite book |last1=Holman |first1=John S. |last2=Stone |first2=Phil |title=Chemistry |publisher=Nelson Thornes |year=2001 |page=174 |isbn=9780748762392}}</ref> === غير ٽوائليٽ صابڻ === '''ڌاتي صابڻ''' (ميٽالڪ سوپ) صنعتي استعمال ۾ وڏي اهميت رکن ٿا ۽ گهڻين [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (گريز) ۽ گاڙها ڪندڙ مرڪبن جو بنيادي جزو هوندا آهن.<ref name="UllSoap" /> [[ليٿيم اسٽيئريٽ]] انهن مان هڪ اهم مثال آهي. عام طور چکنائيون [[ڪيلشيم اسٽيئريٽ|ڪيلشيم]] يا [[ليٿيم اسٽيئريٽ|ليٿيم]] صابڻ ۽ [[معدني تيل]] جي ايمَلشن تي ٻڌل هونديون آهن. [[ايلومينيم]]، [[سوڊيم]] ۽ ٻين ڌاتن جا صابڻ به تيلن جي [[لزوجت]] (وسڪوسٽي) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. قديم دور ۾ [[زيتون جو تيل]] ۽ [[چونو]] ملائي چکنائي تيار ڪئي ويندي هئي، جنهن سان ڪيلشيم صابڻ ٺهندو هو.<ref>{{cite encyclopedia |author=Thorsten Bartels |display-authors=etal |chapter=Lubricants and Lubrication |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2005 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a15_423 |isbn=978-3527306732}}</ref> ڌاتي صابڻ جديد [[تيل وارا رنگ|تيلن وارن رنگن]] ۾ به شامل ڪيا ويندا آهن، جتي اهي رنگ جي وهڪري ۽ گاڙهاڻ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://cool.conservation-us.org/waac/wn/wn23/wn23-3/wn23-304.html |title=A Brief History of Aluminum Stearate as a Component of Paint |last=Tumosa |first=Charles S. |date=2001-09-01}}</ref> اهي چرٻيدار تيزابن کي ڌاتي آڪسائيڊن سان غيرجانبدار (Neutralize) ڪري تيار ڪيا ويندا آهن: :<math>2RCO_2H + CaO \rightarrow (RCO_2)_2Ca + H_2O</math> ڪڏهن ڌاتن جي بدران حياتياتي الڪلي جهڙوڪ [[امونيم]] به استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور '''[[امونيم نونانوئيٽ]]''' امونيم تي ٻڌل صابڻ آهي، جيڪو [[جڙي ٻوٽين کي ناس ڪندڙ دوا]] (ھربيسائيڊ) طور ڪم اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www3.epa.gov/pesticides/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-031802_01-Nov-06.pdf |title=Ammonium nonanoate Fact Sheet |publisher=United States Environmental Protection Agency |date=21 September 2006}}</ref> غير ٽوائليٽ صابڻن جي هڪ ٻي قسم '''رال صابڻ''' (ريزن سوپ) آهي، جيڪا [[ڪاغذ سازي]] جي صنعت ۾ وڻن جي رال کي الڪلي سان عمل ڪرائي تيار ڪئي ويندي آهي. انهن جو اهم جزو [[ابيئٽڪ تيزاب]] (Abietic acid) جو سوڊيم لوڻ هوندو آهي، جيڪو خاص طور [[ايمَلسيفاير]] طور استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a23_073 |chapter=Resins, Natural |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2000 |last1=Fiebach |first1=Klemens |last2=Grimm |first2=Dieter}}</ref> == صابڻ ٺاهڻ == {{Main article|Soaper}} ٽوائليٽ صابڻ جي تياري عام طور [[ٽرائي گلسرائيڊ]]ن جي [[ساپونيفڪيشن]] (Saponification) وسيلي ڪئي ويندي آهي. ٽرائي گلسرائيڊ ٻوٽن يا جانورن مان حاصل ٿيندڙ تيلن ۽ چرٻين تي ٻڌل هوندا آهن. انهن کي الڪلي محلول، جهڙوڪ [[لائي]] (Lye)، سان ملايو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ٽرائي گلسرائيڊ پاڻيءَ جي عمل سان ٽٽي چرٻيدار تيزابن جي لوڻن ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ ساڳئي وقت [[گليسرول]] (گليسرين) آزاد ٿيندو آهي. گليسرين کي ڪڏهن صابڻ ۾ ئي رهڻ ڏنو ويندو آهي ته جيئن صابڻ نرم ۽ چمڙي لاءِ وڌيڪ موزون رهي، جڏهن ته ڪڏهن ان کي ڌار ڪيو ويندو آهي.<ref>Cavitch, Susan Miller. ''The Natural Soap Book''. Storey Publishing, 1994. ISBN 0-88266-888-9.</ref><ref>Garzena, Patrizia & Tadiello, Marina (2013). ''The Natural Soapmaking Handbook''. ISBN 978-0-9874995-0-9.</ref> گليسرين شامل صابڻ کي عام طور '''گليسرين صابڻ''' چيو ويندو آهي. === اضافا === صفائيءَ جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ صابڻ ۾ ڪڏهن [[ريت]] يا [[پومِس]] (Pumice) شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان ''اسڪورنگ صابڻ'' تيار ٿيندو آهي. اهڙا ذرڙا چمڙي جي مٿاڇري تان مئل خلين کي هٽائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جنهن عمل کي [[ايڪسفوليئيشن]] چيو ويندو آهي. [[جراثيم ڪش صابڻ]] ٺاهڻ لاءِ [[ٽرائيڪلوسان]] يا [[ٽرائيڪلوڪاربان]] جهڙا مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن. بهرحال، سائنسدانن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته اهڙن مرڪبن جو وڌندڙ استعمال جراثيمن ۾ [[ضد حياتياتي مزاحمت]] (Antimicrobial resistance) کي هٿي ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/Health/story?id=117985 |title=Antibacterial Soaps Concern Experts |publisher=ABC News |date=6 January 2006}}</ref> استعمال ٿيندڙ الڪلي ڌاتو صابڻ جي خاصيتن کي طئي ڪري ٿي. [[سوڊيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان تيار ڪيل صابڻ سخت ۽ ٺوس هوندو آهي، جڏهن ته [[پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] سان ٺهيل صابڻ نرم يا مائع صورت ۾ هوندو آهي. تاريخي طور پوٽاشيم هائيڊرو آڪسائيڊ ٻوٽن جي راک مان حاصل ڪئي ويندي هئي. [[ليٿيم]] جا صابڻ پڻ سخت هوندا آهن ۽ تقريباً مڪمل طور صنعتي [[چکنائي ڏيندڙ مادا|چکنائين]] (Greases) ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="UllSoap" /> ٽوائليٽ صابڻ جي تياري لاءِ ٽرائي گلسرائيڊ عام طور [[ناريل جو تيل]]، [[زيتون جو تيل]]، [[کجيءَ جو تيل]] ۽ جانورن جي صاف ڪيل چرٻي ([[ٽيلو]]) مان حاصل ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ullmann">{{cite journal |author=David J. Anneken |display-authors=etal |title=Fatty Acids |journal=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2006 |doi=10.1002/14356007.a10_245.pub2}}</ref> مختلف تيلن ۾ چرٻيدار تيزابن جي مقدار مختلف هجڻ سبب انهن مان ٺهندڙ صابڻن جي سختي، جھڳ، نرمي ۽ چمڙي تي اثر به مختلف هوندا آهن. خالص [[زيتون جو تيل]] مان ٺهيل صابڻ، جيڪو [[ڪاسٽائيل صابڻ]] يا [[مارسيل صابڻ]] جي نالي سان مشهور آهي، پنهنجي نرم مزاج ۽ چمڙي لاءِ سازگار خاصيتن سبب مشهور آهي. جسم ڌوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ گهڻا صابڻ ''ريفيٽيڊ'' يا ''سُپر فيٽيڊ'' هوندا آهن. اهڙن صابڻن ۾ اضافي چرٻي يا تيل شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان صابڻ ۾ بچيل الڪلي ختم ٿي ويندي آهي، صابڻ ۾ دراڙون پوڻ جا امڪان گهٽ ٿيندا آهن ۽ ڌوئڻ دوران چمڙي مان نڪرندڙ قدرتي تيلن جي جزوي تلافي پڻ ٿيندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuntom |first1=Ainie |last2=Ahmad |first2=Iftikhar |last3=Kifli |first3=Hamirin |last4=Shariff |first4=Zainon Mat |title=Effects of superfatting agents on cracking phenomena in toilet soap |journal=Journal of Surfactants and Detergents |year=1999 |volume=2 |issue=3 |pages=325–329 |doi=10.1007/s11743-999-0084-5}}</ref> هٿ سان تيار ڪيل صابڻ ۾ اضافي چرٻي يا [[ناريل جو تيل]] شامل ڪري ''سُپر فيٽنگ'' ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ان ۾ رهيل گليسرين قدرتي نمي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندو آهي. اهڙن صابڻن ۾ ڪڏهن [[جوجوبا جو تيل]] يا [[شيا بٽر]] جهڙا نرم ڪندڙ مادا به شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن چمڙي وڌيڪ نرم ۽ محفوظ رهي.<ref>{{cite web |title=The Process of Making Soap |url=http://edtech.mcc.edu/~abaker/comw100/finalproject/process.html}}</ref> {| class="wikitable" |+ صابڻ ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندڙ مختلف چرٻين ۾ چرٻيدار تيزابن جو تقابلي تناسب (٪) ! چرٻي / تيل ! [[لورڪ تيزاب]] ! [[مائرسٽڪ تيزاب]] ! [[پالميٽڪ تيزاب]] ! [[اسٽيئرڪ تيزاب]] ! [[اوليئڪ تيزاب]] ! [[لينوليئڪ تيزاب]] ! [[لينولينڪ تيزاب]] |- | [[ٽيلو]] | 0 || 4 || 28 || 23 || 35 || 2 || 1 |- | [[ناريل جو تيل]] | 48 || 18 || 9 || 3 || 7 || 2 || 0 |- | [[پام ڪرنل تيل]] | 46 || 16 || 8 || 3 || 12 || 2 || 0 |- | [[کجيءَ جو تيل]] | 0 || 1 || 44 || 4 || 37 || 9 || 0 |- | [[لوريل جو تيل]] | 54 || 0 || 0 || 0 || 15 || 17 || 0 |- | [[زيتون جو تيل]] | 0 || 0 || 11 || 2 || 78 || 10 || 0 |- | [[ڪينولا جو تيل]] | 0 || 1 || 3 || 2 || 58 || 9 || 23 |} ==طب== روايتي طب موجب هن ٻوٽي مان تيار ڪيل مرهم [[بادفرنگ]]، [[آتشڪ]]، [[ناسور]] ۽ زائد گوشت وارن ڦٽن جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. ان کان سواءِ روايتي معالجن ۾ هن کي حيض جاري ڪرڻ، آنڊن جي ڪيڙن کي ختم ڪرڻ ۽ حقني (Enema) جي صورت ۾ ننڍڙن ٻارن جي قبض ۽ سدن ڪڍڻ لاءِ پڻ ڪم آندو ويندو هو. ساڳين روايتي ذريعن موجب، حمل دوران هن جو استعمال اسقاطِ حمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو ۽ هن کي زهريلو پڻ قرار ڏنو ويو آهي؛ تنهن ڪري جديد طبي نگراني کان سواءِ ان جو استعمال مناسب نه سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ڪتاب: [[فرھنگ جعفري]]؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> ==تصويرون== <gallery widths="200" heights="200"> File:African Black Soap.jpg|[[آفريقي ڪارو صابڻ|ڊيڊو-اوسون (Dudu-Osun)]] – آفريقي ڪاري صابڻ جو هڪ مشهور قسم File:Azul e Branco.JPG|[[Azul e branco soap|ازول اي برانڪو صابڻ]] – نيري ۽ اڇي رنگ جي صابڻ جي ٽڪي File:Soap P1140887.jpg|[[فرانس]] جي شهر [[هيئرس]] ۾ وڪرو ٿيندڙ هٿ سان تيار ڪيل صابڻ File:Bars of pure Marseille and Aleppo soap, 2024.jpg|روايتي [[مارسيل صابڻ]] (کاٻي) ۽ [[حلب صابڻ]] (ساڄي) File:Soap Shop, Tübingen (2019).jpg|[[جرمني]] جي شهر [[ٽوبنگن]] ۾ جديد صابڻ جو دڪان (2019ع) File:Pouring lye into water to make soap.jpg|صابڻ ٺاهڻ لاءِ [[لائي]] کي پاڻيءَ ۾ حل ڪندي File:Wheel Bearing Grease.jpg|گاڏين جي ڦيٿن جي چکنائي، جنهن ۾ ڌاتي صابڻ شامل هوندا آهن File:Pexels-pixabay-206299.jpg|صابڻ رکڻ واري ٿالهي تي رکيل صابڻ </gallery> == حوالا == {{حوالا}} 60b314rwnmzg9hr1i1zhy03qb13307d 0 40092 394434 161298 2026-07-15T06:12:50Z Intisar Ali 8681 /* */ 394434 wikitext text/x-wiki '''بلاول (سُر)''' هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ مشهور [[راڳ]] ۽ [[ٺاٺ]] جو نالو آهي. قديم راڳ-راڳڻي نظام موجب بلاول، [[هنڊول راڳ]] جي پنجن راڳڻين (زالن) مان هڪ مڃيو ويندو هو، جڏهن ته جديد ڀاتکنڊي نظام ۾ اهو '''بلاول ٺاٺ''' جو بنيادي راڳ آهي. هيءُ سمپورڻ راڳ آهي، جنهن ۾ ستئي سُر (سا، ري، گا، ما، پا، ڌا، ني) شُدھ (قدرتي) صورت ۾ استعمال ٿيندا آهن. هن راڳ ۾ کَرج (سا) يا ڌيوت (ڌا) کي وادي سُر ۽ پنچم (پا) يا رکب کي سموادي سُر مڃيو ويندو آهي. آروهيءَ ۾ مڌم سُر نسبتاً ڪمزور رهندو آهي، جڏهن ته امروهيءَ ۾ گنڌار تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي. نِکاد جو سُر گهڻو ڪري وڪر صورت ۾ ايندو آهي، يعني ڌيوت کان پوءِ سڌو کَرج ڏانهن موٽ ڪئي ويندي آهي. هن راڳ جو زور اترانگ (مٿين سُرن) تي هوندو آهي ۽ ان جي اصل سڃاڻپ امروهيءَ ۾ نمايان ٿئي ٿي. هن راڳ جي ڳائڻ جو روايتي وقت صبح جو پهريون پهر آهي، تنهنڪري ان کي ”صبح جو ڪلياڻ“ پڻ چيو ويندو آهي.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> بلاول ٺاٺ کي هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي بنيادي ٺاٺن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جا سڀئي سُر شُدھ هوندا آهن ۽ ان مان ڪيترائي مشهور راڳ، جهڙوڪ [[الهيه بلاول]]، [[بيهڳ]]، [[ديشڪار]] ۽ [[شنڪرا]] نڪرن ٿا. بلاول راڳ جو مزاج شانت، روشن ۽ ڀڳتي رس وارو سمجهيو ويندو آهي، ۽ اهو صبح جي وقت پيش ڪرڻ جي روايت آهي. جديد موسيقيءَ ۾ اصل بلاول جي ڀيٽ ۾ ''الهيه بلاول'' وڌيڪ ڳايو ۽ وڄايو وڃي ٿو. [[شاھ لطيف]] جي ''[[سر بلاول]]'' ۾ ڌڻي تعاليٰ، حضرت محمد ﷺ ۽ سخي حاڪم ڄام جکري جي واکاڻ ۽ ثنا بيان ڪئي وئي آهي، جنهن سبب سنڌي ادبي ۽ موسيقياتي روايت ۾ هن سر کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} eveyijzrvw3hmk45oro3hsk0xb2frm1 0 40102 394242 246366 2026-07-14T15:57:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 394242 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == بياني مضمون (Descriptive Essay) == بياني مضمون ۾ ڪنهن جڳهه، شخص،شيءِ منظر، ڪردار ۽ احساس جي جزن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. هن قسم جي مضمونن لاءِ ضروري آهي ته انهن ۾ حقيقي ۽ اصلي ڳالهين جو ذڪر ڪيو وڃي، جنهن سان انساني دماغ تي اثر ٿئي. هي مضمون گهڻو ڪري سيکڙاٽ ليکڪ لکندا آهن. بياني مضمونن ۾: شخص (ٽپالي، پوليس، استاد وغيره)، جانور (گڏهه، گهوڙو، شينهن، ڳئون وغيره)، ٻوٽا ۽ گل (گلاب، چنبيلي، ٻٻر، سنجهي وغيره)، معدنيات (لوهه، ٽامو، شيشو وغيره)، عمارتون (ڪاليج، لائبريري، قلندر جي مزار وغيره)، ميوا (صوف، ڪيلا، انگور وغيره)، ڳوٺ، واهڻ ۽ شهر (سنڌ جي ڳوٺن جي زندگي ۽ مسئلا)، ملڪ (پاڪستان، هندستان، آمريڪا وغيره)، صنعتون (ڪپڙو، ٿانو، بجلي جو سامان وغيره)، فطري منظر (بهار جي موسم، مينهوڳي، بجلي جو آزار ۽ گرمي) ۽ مذهب (اسلام، عيسائيت، هندو ڌرم وغيره) جا موضوع اچي سگهن ٿا..<ref name="autogenerated1">.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == دليلي مضمون == (Argumentative Essay): استدلالي يا دليلي مضمون ۾ ڪنهن به موضوع، خيال ۽ بيان کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ ان جي حق ۾ يا مخالفت ۾ دليل ڏيڻا پوندا آهن. اهڙي طرح بحث کي عقلي، اڀياسي معلومات جي روشني ۾ حل ڪيو ويندو آهي. مثال طور ”وقت جي پابندي”، ”تندرستي“، ”ورزش جا فاعدا“، ”عورتن جي تعليم“ وغير سٺا مثال آهن<ref name="autogenerated1"/>. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] 8kt5ai9nwwlejbsi30on2bhexl2qpid 394243 394242 2026-07-14T15:58:24Z Intisar Ali 8681 /* بياني مضمون */ 394243 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == بياني مضمون == بياني مضمون (ڊيسڪرپٽو ) ۾ ڪنهن جڳهه، شخص،شيءِ منظر، ڪردار ۽ احساس جي جزن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. هن قسم جي مضمونن لاءِ ضروري آهي ته انهن ۾ حقيقي ۽ اصلي ڳالهين جو ذڪر ڪيو وڃي، جنهن سان انساني دماغ تي اثر ٿئي. هي مضمون گهڻو ڪري سيکڙاٽ ليکڪ لکندا آهن. بياني مضمونن ۾: شخص (ٽپالي، پوليس، استاد وغيره)، جانور (گڏهه، گهوڙو، شينهن، ڳئون وغيره)، ٻوٽا ۽ گل (گلاب، چنبيلي، ٻٻر، سنجهي وغيره)، معدنيات (لوهه، ٽامو، شيشو وغيره)، عمارتون (ڪاليج، لائبريري، قلندر جي مزار وغيره)، ميوا (صوف، ڪيلا، انگور وغيره)، ڳوٺ، واهڻ ۽ شهر (سنڌ جي ڳوٺن جي زندگي ۽ مسئلا)، ملڪ (پاڪستان، هندستان، آمريڪا وغيره)، صنعتون (ڪپڙو، ٿانو، بجلي جو سامان وغيره)، فطري منظر (بهار جي موسم، مينهوڳي، بجلي جو آزار ۽ گرمي) ۽ مذهب (اسلام، عيسائيت، هندو ڌرم وغيره) جا موضوع اچي سگهن ٿا..<ref name="autogenerated1">.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == دليلي مضمون == (Argumentative Essay): استدلالي يا دليلي مضمون ۾ ڪنهن به موضوع، خيال ۽ بيان کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ ان جي حق ۾ يا مخالفت ۾ دليل ڏيڻا پوندا آهن. اهڙي طرح بحث کي عقلي، اڀياسي معلومات جي روشني ۾ حل ڪيو ويندو آهي. مثال طور ”وقت جي پابندي”، ”تندرستي“، ”ورزش جا فاعدا“، ”عورتن جي تعليم“ وغير سٺا مثال آهن<ref name="autogenerated1"/>. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] 8ebl20cpjomg2vd1tbfvhfwphk0xrbf 394244 394243 2026-07-14T15:58:40Z Intisar Ali 8681 394244 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == بياني مضمون == بياني مضمون (ڊيسڪرپٽو ايسي) ۾ ڪنهن جڳهه، شخص،شيءِ منظر، ڪردار ۽ احساس جي جزن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. هن قسم جي مضمونن لاءِ ضروري آهي ته انهن ۾ حقيقي ۽ اصلي ڳالهين جو ذڪر ڪيو وڃي، جنهن سان انساني دماغ تي اثر ٿئي. هي مضمون گهڻو ڪري سيکڙاٽ ليکڪ لکندا آهن. بياني مضمونن ۾: شخص (ٽپالي، پوليس، استاد وغيره)، جانور (گڏهه، گهوڙو، شينهن، ڳئون وغيره)، ٻوٽا ۽ گل (گلاب، چنبيلي، ٻٻر، سنجهي وغيره)، معدنيات (لوهه، ٽامو، شيشو وغيره)، عمارتون (ڪاليج، لائبريري، قلندر جي مزار وغيره)، ميوا (صوف، ڪيلا، انگور وغيره)، ڳوٺ، واهڻ ۽ شهر (سنڌ جي ڳوٺن جي زندگي ۽ مسئلا)، ملڪ (پاڪستان، هندستان، آمريڪا وغيره)، صنعتون (ڪپڙو، ٿانو، بجلي جو سامان وغيره)، فطري منظر (بهار جي موسم، مينهوڳي، بجلي جو آزار ۽ گرمي) ۽ مذهب (اسلام، عيسائيت، هندو ڌرم وغيره) جا موضوع اچي سگهن ٿا..<ref name="autogenerated1">.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == دليلي مضمون == (Argumentative Essay): استدلالي يا دليلي مضمون ۾ ڪنهن به موضوع، خيال ۽ بيان کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ ان جي حق ۾ يا مخالفت ۾ دليل ڏيڻا پوندا آهن. اهڙي طرح بحث کي عقلي، اڀياسي معلومات جي روشني ۾ حل ڪيو ويندو آهي. مثال طور ”وقت جي پابندي”، ”تندرستي“، ”ورزش جا فاعدا“، ”عورتن جي تعليم“ وغير سٺا مثال آهن<ref name="autogenerated1"/>. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] 48en2yxzxif7z3gw39n4x14fxetpzt2 394245 394244 2026-07-14T15:59:19Z Intisar Ali 8681 394245 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == بياني مضمون == بياني مضمون (ڊيسڪرپٽو ايسي) ۾ ڪنهن جڳهه، شخص،شيءِ منظر، ڪردار ۽ احساس جي جزن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. هن قسم جي مضمونن لاءِ ضروري آهي ته انهن ۾ حقيقي ۽ اصلي ڳالهين جو ذڪر ڪيو وڃي، جنهن سان انساني دماغ تي اثر ٿئي. هي مضمون گهڻو ڪري سيکڙاٽ ليکڪ لکندا آهن. بياني مضمونن ۾: شخص (ٽپالي، پوليس، استاد وغيره)، جانور (گڏهه، گهوڙو، شينهن، ڳئون وغيره)، ٻوٽا ۽ گل (گلاب، چنبيلي، ٻٻر، سنجهي وغيره)، معدنيات (لوهه، ٽامو، شيشو وغيره)، عمارتون (ڪاليج، لائبريري، قلندر جي مزار وغيره)، ميوا (صوف، ڪيلا، انگور وغيره)، ڳوٺ، واهڻ ۽ شهر (سنڌ جي ڳوٺن جي زندگي ۽ مسئلا)، ملڪ (پاڪستان، هندستان، آمريڪا وغيره)، صنعتون (ڪپڙو، ٿانو، بجلي جو سامان وغيره)، فطري منظر (بهار جي موسم، مينهوڳي، بجلي جو آزار ۽ گرمي) ۽ مذهب (اسلام، عيسائيت، هندو ڌرم وغيره) جا موضوع اچي سگهن ٿا..<ref name="autogenerated1">.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == دليلي مضمون == استدلالي يا دليلي مضمون (آرگيومينٽيٽو مضمون) ۾ ڪنهن به موضوع، خيال ۽ بيان کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ ان جي حق ۾ يا مخالفت ۾ دليل ڏيڻا پوندا آهن. اهڙي طرح بحث کي عقلي، اڀياسي معلومات جي روشني ۾ حل ڪيو ويندو آهي. مثال طور ”وقت جي پابندي”، ”تندرستي“، ”ورزش جا فاعدا“، ”عورتن جي تعليم“ وغير سٺا مثال آهن<ref name="autogenerated1"/>. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] 54ed9lwd3rkyjaxsjkf36z6c35qlyuo 394247 394245 2026-07-14T16:09:32Z Intisar Ali 8681 /* */ 394247 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == وصفون == [[File:Locke Essay 1690.jpg|thumb|right|[[جان لاڪ]] جي 1690ع واري تصنيف ''[[An Essay Concerning Human Understanding]]'']] مضمون لاء انگريزي لفظ ''ايسي'' فرانسيسي مصدر {{lang|fr|essayer}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ڪوشش ڪرڻ" يا "آزمائڻ". انگريزيءَ ۾ ''essay'' جو شروعاتي مطلب به "ڪوشش" يا "آزمائش" هو، ۽ اهو مطلب اڄ به متبادل طور استعمال ٿيندو آهي. فرانسيسي اديب [[ميشيل ڊي مونتين]] (1533–1592ع) پهريون ليکڪ هو، جنهن پنهنجي تحريرن کي ''Essay'' سڏيو. هن اهو اصطلاح پنهنجي خيالن کي تحرير جي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي "ڪوششن" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو.<ref name=":0"/> ان کان پوءِ ''ايسي'' جي مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ وصف موجب، اهو "ڪنهن مرڪزي موضوع تي ٻڌل نثري تصنيف" يا "ڊگهو، منظم ۽ مسلسل بحث" آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |department=Glossary |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425123427/http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |archive-date=25 April 2010 |website=Gale.cengage.com |access-date=23 March 2011 |title=Essay}}</ref> بهرحال، مضمون کي ڪنهن هڪ ادبي صنف ۾ مڪمل طور شامل ڪرڻ ڏکيو آهي. مشهور مضمون نگار [[ايلڊس هڪسلي]] هن موضوع تي اهم رهنمائي فراهم ڪئي آهي.<ref>{{cite book |first=Aldous |last=Huxley |title=Collected Essays |chapter=Preface |location=London |publisher=Harper and Brothers |year=1960 |page=v}}</ref> هڪسلي جي خيال موجب، "مضمون اهڙو ادبي ذريعو آهي، جنهن جي وسيلي تقريباً هر موضوع بابت تقريباً هر ڳالهه بيان ڪري سگهجي ٿي." هو وڌيڪ لکي ٿو ته "روايت موجب، بلڪه تعريف موجب، مضمون هڪ مختصر لکڻي هوندي آهي." سندس مطابق مضمون جي انتهائي گوناگون نوعيت کي سمجهڻ لاءِ ان کي ٽن بنيادي رخن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. اهي ٽي رخ هي آهن: * '''ذاتي ۽ سوانحي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار ذاتي تجربن ۽ سوانحي يادگيرين تي ٻڌل فڪري لکڻيون پيش ڪندا آهن ۽ دنيا کي واقعن ۽ بيانن جي ذريعي ڏسندا آهن. * '''معروضي، حقيقت پسند ۽ جزوي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار پنهنجي ذات تي سڌو سنئون گفتگو نٿا ڪن، پر ادبي، سائنسي يا سياسي موضوعن تي ڌيان ڏين ٿا. سندن فن لاڳاپيل حقيقتن کي پيش ڪرڻ، انهن تي راءِ ڏيڻ ۽ انهن مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ ۾ هوندو آهي. * '''مجرد ۽ آفاقي رخ:''' هن رخ ۾ اهي مضمون نگار شامل آهن، جيڪي بلند درجي جي تجريدي خيالن جي دنيا ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي گهڻو ڪري ذاتي حوالا نٿا ڏين ۽ نه ئي روزمرهه تجربن جي مخصوص حقيقتن جو گهڻو ذڪر ڪندا آهن. هڪسلي آخر ۾ چوي ٿو ته سڀ کان وڌيڪ ڪامياب مضمون اهي آهن، جيڪي انهن ٽنهي رخن مان بهترين خوبيون گڏ ڪري پيش ڪن ٿا، نه رڳو ڪنهن هڪ يا ٻن رخن تي ڀاڙين ٿا. == بياني مضمون == بياني مضمون (ڊيسڪرپٽو ايسي) ۾ ڪنهن جڳهه، شخص،شيءِ منظر، ڪردار ۽ احساس جي جزن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. هن قسم جي مضمونن لاءِ ضروري آهي ته انهن ۾ حقيقي ۽ اصلي ڳالهين جو ذڪر ڪيو وڃي، جنهن سان انساني دماغ تي اثر ٿئي. هي مضمون گهڻو ڪري سيکڙاٽ ليکڪ لکندا آهن. بياني مضمونن ۾: شخص (ٽپالي، پوليس، استاد وغيره)، جانور (گڏهه، گهوڙو، شينهن، ڳئون وغيره)، ٻوٽا ۽ گل (گلاب، چنبيلي، ٻٻر، سنجهي وغيره)، معدنيات (لوهه، ٽامو، شيشو وغيره)، عمارتون (ڪاليج، لائبريري، قلندر جي مزار وغيره)، ميوا (صوف، ڪيلا، انگور وغيره)، ڳوٺ، واهڻ ۽ شهر (سنڌ جي ڳوٺن جي زندگي ۽ مسئلا)، ملڪ (پاڪستان، هندستان، آمريڪا وغيره)، صنعتون (ڪپڙو، ٿانو، بجلي جو سامان وغيره)، فطري منظر (بهار جي موسم، مينهوڳي، بجلي جو آزار ۽ گرمي) ۽ مذهب (اسلام، عيسائيت، هندو ڌرم وغيره) جا موضوع اچي سگهن ٿا..<ref name="autogenerated1">.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == دليلي مضمون == استدلالي يا دليلي مضمون (آرگيومينٽيٽو مضمون) ۾ ڪنهن به موضوع، خيال ۽ بيان کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ ان جي حق ۾ يا مخالفت ۾ دليل ڏيڻا پوندا آهن. اهڙي طرح بحث کي عقلي، اڀياسي معلومات جي روشني ۾ حل ڪيو ويندو آهي. مثال طور ”وقت جي پابندي”، ”تندرستي“، ”ورزش جا فاعدا“، ”عورتن جي تعليم“ وغير سٺا مثال آهن<ref name="autogenerated1"/>. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] 8thr5wswn671kse98c71iqfoh2l117i 394248 394247 2026-07-14T16:17:38Z Intisar Ali 8681 394248 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == وصفون == [[File:Locke Essay 1690.jpg|thumb|right|[[جان لاڪ]] جي 1690ع واري تصنيف ''[[An Essay Concerning Human Understanding]]'']] مضمون لاء انگريزي لفظ ''ايسي'' فرانسيسي مصدر {{lang|fr|essayer}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ڪوشش ڪرڻ" يا "آزمائڻ". انگريزيءَ ۾ ''essay'' جو شروعاتي مطلب به "ڪوشش" يا "آزمائش" هو، ۽ اهو مطلب اڄ به متبادل طور استعمال ٿيندو آهي. فرانسيسي اديب [[ميشيل ڊي مونتين]] (1533–1592ع) پهريون ليکڪ هو، جنهن پنهنجي تحريرن کي ''Essay'' سڏيو. هن اهو اصطلاح پنهنجي خيالن کي تحرير جي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي "ڪوششن" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو.<ref name=":0"/> ان کان پوءِ ''ايسي'' جي مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ وصف موجب، اهو "ڪنهن مرڪزي موضوع تي ٻڌل نثري تصنيف" يا "ڊگهو، منظم ۽ مسلسل بحث" آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |department=Glossary |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425123427/http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |archive-date=25 April 2010 |website=Gale.cengage.com |access-date=23 March 2011 |title=Essay}}</ref> بهرحال، مضمون کي ڪنهن هڪ ادبي صنف ۾ مڪمل طور شامل ڪرڻ ڏکيو آهي. مشهور مضمون نگار [[ايلڊس هڪسلي]] هن موضوع تي اهم رهنمائي فراهم ڪئي آهي.<ref>{{cite book |first=Aldous |last=Huxley |title=Collected Essays |chapter=Preface |location=London |publisher=Harper and Brothers |year=1960 |page=v}}</ref> هڪسلي جي خيال موجب، "مضمون اهڙو ادبي ذريعو آهي، جنهن جي وسيلي تقريباً هر موضوع بابت تقريباً هر ڳالهه بيان ڪري سگهجي ٿي." هو وڌيڪ لکي ٿو ته "روايت موجب، بلڪه تعريف موجب، مضمون هڪ مختصر لکڻي هوندي آهي." سندس مطابق مضمون جي انتهائي گوناگون نوعيت کي سمجهڻ لاءِ ان کي ٽن بنيادي رخن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. اهي ٽي رخ هي آهن: * '''ذاتي ۽ سوانحي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار ذاتي تجربن ۽ سوانحي يادگيرين تي ٻڌل فڪري لکڻيون پيش ڪندا آهن ۽ دنيا کي واقعن ۽ بيانن جي ذريعي ڏسندا آهن. * '''معروضي، حقيقت پسند ۽ جزوي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار پنهنجي ذات تي سڌو سنئون گفتگو نٿا ڪن، پر ادبي، سائنسي يا سياسي موضوعن تي ڌيان ڏين ٿا. سندن فن لاڳاپيل حقيقتن کي پيش ڪرڻ، انهن تي راءِ ڏيڻ ۽ انهن مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ ۾ هوندو آهي. * '''مجرد ۽ آفاقي رخ:''' هن رخ ۾ اهي مضمون نگار شامل آهن، جيڪي بلند درجي جي تجريدي خيالن جي دنيا ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي گهڻو ڪري ذاتي حوالا نٿا ڏين ۽ نه ئي روزمرهه تجربن جي مخصوص حقيقتن جو گهڻو ذڪر ڪندا آهن. هڪسلي آخر ۾ چوي ٿو ته سڀ کان وڌيڪ ڪامياب مضمون اهي آهن، جيڪي انهن ٽنهي رخن مان بهترين خوبيون گڏ ڪري پيش ڪن ٿا، نه رڳو ڪنهن هڪ يا ٻن رخن تي ڀاڙين ٿا. == تاريخ == === مونتين === [[ميشيل ڊي مونتين]] جا "ڪوششون" (Essais) سندس [[عام نوٽ نويسي]] جي روايت مان جنم وٺندڙ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |title=Book Use Book Theory: 1500–1700: Commonplace Thinking |publisher=Lib.uchicago.edu |access-date=10 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801200451/http://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |archive-date=1 August 2013 }}</ref> هو خاص طور [[پلوٽارڪ]] جي تصنيف ''Œuvres Morales'' (اخلاقي تصنيفون) کان متاثر ٿيو، جنهن جو فرانسيسي ترجمو تازو ئي [[جاڪ ايميو]] شايع ڪيو هو. مونتين 1572ع ۾ پنهنجا مضمون لکڻ شروع ڪيا، ۽ سندس پهريون مجموعو ''[[ايسيئس]]'' 1580ع ۾ ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite book |year=1580 |last=de Montaigne |first=Michel |title=Essais de messire Michel de Montaigne,... livre premier et second |publisher=impr. de S. Millanges (Bourdeaus) |edition=I |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8609579f/f5.image|access-date=22 November 2019|via=Gallica}}</ref> زندگيءَ جي پڄاڻيءَ تائين هو اڳ شايع ٿيل مضمونن ۾ ترميمون ڪندو رهيو ۽ نوان مضمون به لکندو رهيو. سندس وفات کان پوءِ ٽيون جلد پڻ شايع ٿيو. گڏيل طور تي انهن سؤ کان وڌيڪ مضمونن کي جديد مضمون نگاريءَ جو بنياد تصور ڪيو وڃي ٿو. === يورپ === جيتوڻيڪ مونتين جي فڪر کي [[فرانس]] ۾ وڏي پذيرائي ملي ۽ ڪيترن ئي ماڻهن ان جي پيروي ڪئي، پر سندس ويجهن پوئلڳن مان ڪنهن به مضمون نويسيءَ کي مستقل ادبي صنف طور اختيار نه ڪيو. مونتين پاڻ سمجهندو هو ته سندس خاندان (Eyquem) جو تعلق انگلينڊ سان هو، تنهنڪري هو انگريزن کي پنهنجا "سوٽ" سڏيندو هو. سندس تصنيفون جلد ئي [[انگلينڊ]] ۾ پڙهيون ويون، خاص طور [[فرانسس بيڪن]] طرفان.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> بيڪن جا ''[[ايسيز (فرانسس بيڪن)|ايسيز]]''، جيڪي 1597ع، 1612ع ۽ 1625ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا، انگريزي ٻوليءَ ۾ پهريون ڀيرو اهڙا ڪتاب هئا، جن پاڻ کي واضح طور "ايسي" سڏيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، 1609ع ۾ [[بين جانسن]] پهريون شخص هو، جنهن "ايسيئسٽ" (مضمون نگار) جو لفظ استعمال ڪيو. انگريزيءَ جي ٻين مشهور مضمون نگارن ۾ [[سر وليم ڪارنوالس]]، [[رابرٽ برٽن]] ۽ [[سر ٿامس برائون]] شامل آهن. [[اٽلي]] ۾ [[بالداساري ڪاسٽيليوني]] درٻاري آداب بابت پنهنجي تصنيف ''Il ڪورٽيگيئانو'' لکي، جڏهن⁠تہ 17هين صديءَ ۾ هسپانوي [[يسوعي]] عالم [[بالتاسار گراسيان]] دانائي ۽ حڪمت جي موضوع تي مضمون لکيا.<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |title=Essay (literature) |encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204053246/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |archive-date=4 December 2009 |access-date=22 March 2011}}</ref> [[روشن خياليءَ جي دور]] ۾ انگلينڊ ۾ مضمون سياسي ۽ فڪري بحث جو اهم ذريعو بڻجي ويو. [[جوزف ايڊيسن]]، [[رچرڊ اسٽيل]] ۽ [[سيموئل جانسن]] رسالن وسيلي مضمون نويسيءَ کي وڏي اوج تي پهچايو. ايڊيسن ۽ اسٽيل پنهنجو رسالو ''[[ٽيٽلر (1709 جرنل)|ٽيٽلر]]'' (1709ع) مضمونن جي اشاعت لاءِ استعمال ڪيو، جڏهن⁠تہ جانسن جا مضمون 1750ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[ايڊمنڊ برڪ]] ۽ [[سيموئل ٽيلر ڪولرج]] عام پڙهندڙن لاءِ مضمون لکيا. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[وليم هيزلٽ]]، [[چارلس ليمب]]، [[لي هنٽ]] ۽ [[ٿامس ڊي ڪوئنسي]] مختلف موضوعن تي وڏي تعداد ۾ مضمون تحرير ڪيا، جنهن سان مضمون نگاريءَ جي خوبصورت روايت ٻيهر زنده ٿي. [[ٿامس ڪارلائل]] جا مضمون پڻ انتهائي اثرائتا ثابت ٿيا، ۽ سندس پڙهندڙ [[رالف والڊو ايمرسن]] پاڻ به هڪ نمايان مضمون نگار بڻيو. صديءَ جي آخر ۾ [[رابرٽ لوئس اسٽيونسن]] هن صنف کي وڌيڪ ادبي وقار عطا ڪيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> ويهين صديءَ ۾ [[ٽي. ايس. ايليٽ]]، [[ورجينيا وولف]]، [[ايڊمنڊ ولسن]] ۽ [[چارلس ڊو بوس]] مضمونن جي ذريعي ادب، فن ۽ ثقافت جي نون رجحانن تي روشني وڌي ۽ ادبي تنقيد کي نئين اوج تي پهچايو.<ref name="britannica1"/> فرانس ۾ پڻ ڪيترن ئي ليکڪن ''essai'' جي عنوان سان ڊگهيون تصنيفون لکيون، جيتوڻيڪ اهي روايتي مضمون نه هيون. ان هوندي به اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[شارل آگسٽين سينٽ بوو]] جي اخبار ۾ شايع ٿيندڙ ''ڪازريز ڊيو لنڊي'' ادبي مضمونن جا نمايان مثال سمجهيا وڃن ٿا. بعد ۾ [[ٿيوفيل گوتييه]]، [[اناتول فرانس]]، [[جول لوميتر]] ۽ [[ايميل فاگي]] پڻ هن روايت کي اڳتي وڌايو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> === جاپان === {{main|Zuihitsu}} جاپان ۾ مضمون نويسي يورپ کان ڪيترائي صديون اڳ موجود هئي. هتي ''[[زئيھتسو]] (Zuihitsu)'' نالي ادبي صنف رائج هئي، جنهن ۾ پاڻ ۾ هلڪي لاڳاپي وارا مضمون ۽ منتشر خيال شامل هوندا هئا. ''زويهتسو'' جاپاني ادب جي شروعاتي دور کان موجود آهي. جاپاني ادب جون ڪيتريون ئي مشهور شروعاتي تصنيفون هن صنف سان واسطو رکن ٿيون، جن ۾ درٻاري خاتون [[سي شوناگون]] جو ''[[دي پلو بڪ]]'' (تقريباً 1000ع) ۽ ٻڌ ڌرم جي راهب [[يوشيدا ڪينڪو]] جو ''[[تسوريزوريگوسا]]'' (1330ع) نمايان آهن. ڪينڪو پنهنجي مختصر تحريرن کي مونتين وانگر "بيڪار وقتن ۾ لکيل بي ترتيب خيال" قرار ڏنو. يورپ جي ڀيٽ ۾ جاپان ۾ عورتن جو مضمون نويسيءَ ۾ نمايان ڪردار رهيو، جيتوڻيڪ ان دور ۾ مردن جون چيني اثر هيٺ لکيل وڌيڪ رسمي تحريرون وڌيڪ اهم سمجهيون وينديون هيون. === چين === [[اٺ ڀاڱن وارو مضمون]] ({{lang|zh|八股文}}؛ ''bāgǔwén''، لفظي معنيٰ: "اٺ حصن وارو متن") [[چين]] ۾ [[منگ سلطنت|منگ]] ۽ [[چنگ سلطنت]] جي دور ۾ شاهي امتحانن ۾ استعمال ٿيندڙ مضمون جو هڪ معياري انداز هو. سرڪاري نوڪرين لاءِ ٿيندڙ انهن امتحانن ۾ اميدوارن کي ڪنفيوشسي فڪر ۽ [[چار ڪتاب ۽ پنج ڪلاسيڪي ڪتاب]] بابت پنهنجي ڄاڻ هن مخصوص انداز ۾ پيش ڪرڻي پوندي هئي. اميدوارن کي تخليقي يا نواڻ ڀريو انداز اختيار ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، بلڪه انهن کي مقرر ڪيل قاعدن جي پابندي ڪرڻي پوندي هئي. انهن امتحانن ۾ مربوط انداز سان لکڻ، منطقي استدلال پيش ڪرڻ ۽ مقرر موضوع تي شاعري ڪرڻ جهڙيون صلاحيتون پڻ پرکيون وينديون هيون، جيتوڻيڪ وقت سان گڏ شاعريءَ کي امتحانن مان خارج ڪيو ويو. چيني ادب جي تاريخ ۾ عام طور اهو خيال ظاهر ڪيو ويندو آهي ته اٺ ڀاڱن واري مضمون جي سخت پابندين سبب اوڻيهين صديءَ تائين چين جي ثقافتي جمود ۽ معاشي پٺتي رهجي وڃڻ ۾ به ڪجهه ڪردار ادا ٿيو.<ref>Elman, Benjamin A. (2009). "Eight-Legged Essay" (PDF). In Cheng, Linsun (ed.). ''Berkshire Encyclopedia of China''. Berkshire Publishing Group. pp. 695–989. {{ISBN|9780190622671}}.</ref> == بياني مضمون == بياني مضمون (ڊيسڪرپٽو ايسي) ۾ ڪنهن جڳهه، شخص،شيءِ منظر، ڪردار ۽ احساس جي جزن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. هن قسم جي مضمونن لاءِ ضروري آهي ته انهن ۾ حقيقي ۽ اصلي ڳالهين جو ذڪر ڪيو وڃي، جنهن سان انساني دماغ تي اثر ٿئي. هي مضمون گهڻو ڪري سيکڙاٽ ليکڪ لکندا آهن. بياني مضمونن ۾: شخص (ٽپالي، پوليس، استاد وغيره)، جانور (گڏهه، گهوڙو، شينهن، ڳئون وغيره)، ٻوٽا ۽ گل (گلاب، چنبيلي، ٻٻر، سنجهي وغيره)، معدنيات (لوهه، ٽامو، شيشو وغيره)، عمارتون (ڪاليج، لائبريري، قلندر جي مزار وغيره)، ميوا (صوف، ڪيلا، انگور وغيره)، ڳوٺ، واهڻ ۽ شهر (سنڌ جي ڳوٺن جي زندگي ۽ مسئلا)، ملڪ (پاڪستان، هندستان، آمريڪا وغيره)، صنعتون (ڪپڙو، ٿانو، بجلي جو سامان وغيره)، فطري منظر (بهار جي موسم، مينهوڳي، بجلي جو آزار ۽ گرمي) ۽ مذهب (اسلام، عيسائيت، هندو ڌرم وغيره) جا موضوع اچي سگهن ٿا..<ref name="autogenerated1">.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == دليلي مضمون == استدلالي يا دليلي مضمون (آرگيومينٽيٽو مضمون) ۾ ڪنهن به موضوع، خيال ۽ بيان کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ ان جي حق ۾ يا مخالفت ۾ دليل ڏيڻا پوندا آهن. اهڙي طرح بحث کي عقلي، اڀياسي معلومات جي روشني ۾ حل ڪيو ويندو آهي. مثال طور ”وقت جي پابندي”، ”تندرستي“، ”ورزش جا فاعدا“، ”عورتن جي تعليم“ وغير سٺا مثال آهن<ref name="autogenerated1"/>. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] ib20ty7ih6d9pid2lt5bpgl1nf9y48u 394249 394248 2026-07-14T16:19:23Z Intisar Ali 8681 394249 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == وصفون == [[File:Locke Essay 1690.jpg|thumb|right|[[جان لاڪ]] جي 1690ع واري تصنيف ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون]]'']] مضمون لاء انگريزي لفظ ''ايسي'' فرانسيسي مصدر {{lang|fr|essayer}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ڪوشش ڪرڻ" يا "آزمائڻ". انگريزيءَ ۾ ''essay'' جو شروعاتي مطلب به "ڪوشش" يا "آزمائش" هو، ۽ اهو مطلب اڄ به متبادل طور استعمال ٿيندو آهي. فرانسيسي اديب [[ميشيل ڊي مونتين]] (1533–1592ع) پهريون ليکڪ هو، جنهن پنهنجي تحريرن کي ''Essay'' سڏيو. هن اهو اصطلاح پنهنجي خيالن کي تحرير جي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي "ڪوششن" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو.<ref name=":0"/> ان کان پوءِ ''ايسي'' جي مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ وصف موجب، اهو "ڪنهن مرڪزي موضوع تي ٻڌل نثري تصنيف" يا "ڊگهو، منظم ۽ مسلسل بحث" آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |department=Glossary |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425123427/http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |archive-date=25 April 2010 |website=Gale.cengage.com |access-date=23 March 2011 |title=Essay}}</ref> بهرحال، مضمون کي ڪنهن هڪ ادبي صنف ۾ مڪمل طور شامل ڪرڻ ڏکيو آهي. مشهور مضمون نگار [[ايلڊس هڪسلي]] هن موضوع تي اهم رهنمائي فراهم ڪئي آهي.<ref>{{cite book |first=Aldous |last=Huxley |title=Collected Essays |chapter=Preface |location=London |publisher=Harper and Brothers |year=1960 |page=v}}</ref> هڪسلي جي خيال موجب، "مضمون اهڙو ادبي ذريعو آهي، جنهن جي وسيلي تقريباً هر موضوع بابت تقريباً هر ڳالهه بيان ڪري سگهجي ٿي." هو وڌيڪ لکي ٿو ته "روايت موجب، بلڪه تعريف موجب، مضمون هڪ مختصر لکڻي هوندي آهي." سندس مطابق مضمون جي انتهائي گوناگون نوعيت کي سمجهڻ لاءِ ان کي ٽن بنيادي رخن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. اهي ٽي رخ هي آهن: * '''ذاتي ۽ سوانحي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار ذاتي تجربن ۽ سوانحي يادگيرين تي ٻڌل فڪري لکڻيون پيش ڪندا آهن ۽ دنيا کي واقعن ۽ بيانن جي ذريعي ڏسندا آهن. * '''معروضي، حقيقت پسند ۽ جزوي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار پنهنجي ذات تي سڌو سنئون گفتگو نٿا ڪن، پر ادبي، سائنسي يا سياسي موضوعن تي ڌيان ڏين ٿا. سندن فن لاڳاپيل حقيقتن کي پيش ڪرڻ، انهن تي راءِ ڏيڻ ۽ انهن مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ ۾ هوندو آهي. * '''مجرد ۽ آفاقي رخ:''' هن رخ ۾ اهي مضمون نگار شامل آهن، جيڪي بلند درجي جي تجريدي خيالن جي دنيا ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي گهڻو ڪري ذاتي حوالا نٿا ڏين ۽ نه ئي روزمرهه تجربن جي مخصوص حقيقتن جو گهڻو ذڪر ڪندا آهن. هڪسلي آخر ۾ چوي ٿو ته سڀ کان وڌيڪ ڪامياب مضمون اهي آهن، جيڪي انهن ٽنهي رخن مان بهترين خوبيون گڏ ڪري پيش ڪن ٿا، نه رڳو ڪنهن هڪ يا ٻن رخن تي ڀاڙين ٿا. == تاريخ == === مونتين === [[ميشيل ڊي مونتين]] جا "ڪوششون" (Essais) سندس [[عام نوٽ نويسي]] جي روايت مان جنم وٺندڙ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |title=Book Use Book Theory: 1500–1700: Commonplace Thinking |publisher=Lib.uchicago.edu |access-date=10 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801200451/http://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |archive-date=1 August 2013 }}</ref> هو خاص طور [[پلوٽارڪ]] جي تصنيف ''Œuvres Morales'' (اخلاقي تصنيفون) کان متاثر ٿيو، جنهن جو فرانسيسي ترجمو تازو ئي [[جاڪ ايميو]] شايع ڪيو هو. مونتين 1572ع ۾ پنهنجا مضمون لکڻ شروع ڪيا، ۽ سندس پهريون مجموعو ''[[ايسيئس]]'' 1580ع ۾ ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite book |year=1580 |last=de Montaigne |first=Michel |title=Essais de messire Michel de Montaigne,... livre premier et second |publisher=impr. de S. Millanges (Bourdeaus) |edition=I |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8609579f/f5.image|access-date=22 November 2019|via=Gallica}}</ref> زندگيءَ جي پڄاڻيءَ تائين هو اڳ شايع ٿيل مضمونن ۾ ترميمون ڪندو رهيو ۽ نوان مضمون به لکندو رهيو. سندس وفات کان پوءِ ٽيون جلد پڻ شايع ٿيو. گڏيل طور تي انهن سؤ کان وڌيڪ مضمونن کي جديد مضمون نگاريءَ جو بنياد تصور ڪيو وڃي ٿو. === يورپ === جيتوڻيڪ مونتين جي فڪر کي [[فرانس]] ۾ وڏي پذيرائي ملي ۽ ڪيترن ئي ماڻهن ان جي پيروي ڪئي، پر سندس ويجهن پوئلڳن مان ڪنهن به مضمون نويسيءَ کي مستقل ادبي صنف طور اختيار نه ڪيو. مونتين پاڻ سمجهندو هو ته سندس خاندان (Eyquem) جو تعلق انگلينڊ سان هو، تنهنڪري هو انگريزن کي پنهنجا "سوٽ" سڏيندو هو. سندس تصنيفون جلد ئي [[انگلينڊ]] ۾ پڙهيون ويون، خاص طور [[فرانسس بيڪن]] طرفان.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> بيڪن جا ''[[ايسيز (فرانسس بيڪن)|ايسيز]]''، جيڪي 1597ع، 1612ع ۽ 1625ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا، انگريزي ٻوليءَ ۾ پهريون ڀيرو اهڙا ڪتاب هئا، جن پاڻ کي واضح طور "ايسي" سڏيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، 1609ع ۾ [[بين جانسن]] پهريون شخص هو، جنهن "ايسيئسٽ" (مضمون نگار) جو لفظ استعمال ڪيو. انگريزيءَ جي ٻين مشهور مضمون نگارن ۾ [[سر وليم ڪارنوالس]]، [[رابرٽ برٽن]] ۽ [[سر ٿامس برائون]] شامل آهن. [[اٽلي]] ۾ [[بالداساري ڪاسٽيليوني]] درٻاري آداب بابت پنهنجي تصنيف ''Il ڪورٽيگيئانو'' لکي، جڏهن⁠تہ 17هين صديءَ ۾ هسپانوي [[يسوعي]] عالم [[بالتاسار گراسيان]] دانائي ۽ حڪمت جي موضوع تي مضمون لکيا.<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |title=Essay (literature) |encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204053246/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |archive-date=4 December 2009 |access-date=22 March 2011}}</ref> [[روشن خياليءَ جي دور]] ۾ انگلينڊ ۾ مضمون سياسي ۽ فڪري بحث جو اهم ذريعو بڻجي ويو. [[جوزف ايڊيسن]]، [[رچرڊ اسٽيل]] ۽ [[سيموئل جانسن]] رسالن وسيلي مضمون نويسيءَ کي وڏي اوج تي پهچايو. ايڊيسن ۽ اسٽيل پنهنجو رسالو ''[[ٽيٽلر (1709 جرنل)|ٽيٽلر]]'' (1709ع) مضمونن جي اشاعت لاءِ استعمال ڪيو، جڏهن⁠تہ جانسن جا مضمون 1750ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[ايڊمنڊ برڪ]] ۽ [[سيموئل ٽيلر ڪولرج]] عام پڙهندڙن لاءِ مضمون لکيا. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[وليم هيزلٽ]]، [[چارلس ليمب]]، [[لي هنٽ]] ۽ [[ٿامس ڊي ڪوئنسي]] مختلف موضوعن تي وڏي تعداد ۾ مضمون تحرير ڪيا، جنهن سان مضمون نگاريءَ جي خوبصورت روايت ٻيهر زنده ٿي. [[ٿامس ڪارلائل]] جا مضمون پڻ انتهائي اثرائتا ثابت ٿيا، ۽ سندس پڙهندڙ [[رالف والڊو ايمرسن]] پاڻ به هڪ نمايان مضمون نگار بڻيو. صديءَ جي آخر ۾ [[رابرٽ لوئس اسٽيونسن]] هن صنف کي وڌيڪ ادبي وقار عطا ڪيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> ويهين صديءَ ۾ [[ٽي. ايس. ايليٽ]]، [[ورجينيا وولف]]، [[ايڊمنڊ ولسن]] ۽ [[چارلس ڊو بوس]] مضمونن جي ذريعي ادب، فن ۽ ثقافت جي نون رجحانن تي روشني وڌي ۽ ادبي تنقيد کي نئين اوج تي پهچايو.<ref name="britannica1"/> فرانس ۾ پڻ ڪيترن ئي ليکڪن ''essai'' جي عنوان سان ڊگهيون تصنيفون لکيون، جيتوڻيڪ اهي روايتي مضمون نه هيون. ان هوندي به اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[شارل آگسٽين سينٽ بوو]] جي اخبار ۾ شايع ٿيندڙ ''ڪازريز ڊيو لنڊي'' ادبي مضمونن جا نمايان مثال سمجهيا وڃن ٿا. بعد ۾ [[ٿيوفيل گوتييه]]، [[اناتول فرانس]]، [[جول لوميتر]] ۽ [[ايميل فاگي]] پڻ هن روايت کي اڳتي وڌايو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> === جاپان === {{main|Zuihitsu}} جاپان ۾ مضمون نويسي يورپ کان ڪيترائي صديون اڳ موجود هئي. هتي ''[[زئيھتسو]] (Zuihitsu)'' نالي ادبي صنف رائج هئي، جنهن ۾ پاڻ ۾ هلڪي لاڳاپي وارا مضمون ۽ منتشر خيال شامل هوندا هئا. ''زويهتسو'' جاپاني ادب جي شروعاتي دور کان موجود آهي. جاپاني ادب جون ڪيتريون ئي مشهور شروعاتي تصنيفون هن صنف سان واسطو رکن ٿيون، جن ۾ درٻاري خاتون [[سي شوناگون]] جو ''[[دي پلو بڪ]]'' (تقريباً 1000ع) ۽ ٻڌ ڌرم جي راهب [[يوشيدا ڪينڪو]] جو ''[[تسوريزوريگوسا]]'' (1330ع) نمايان آهن. ڪينڪو پنهنجي مختصر تحريرن کي مونتين وانگر "بيڪار وقتن ۾ لکيل بي ترتيب خيال" قرار ڏنو. يورپ جي ڀيٽ ۾ جاپان ۾ عورتن جو مضمون نويسيءَ ۾ نمايان ڪردار رهيو، جيتوڻيڪ ان دور ۾ مردن جون چيني اثر هيٺ لکيل وڌيڪ رسمي تحريرون وڌيڪ اهم سمجهيون وينديون هيون. === چين === [[اٺ ڀاڱن وارو مضمون]] ({{lang|zh|八股文}}؛ ''bāgǔwén''، لفظي معنيٰ: "اٺ حصن وارو متن") [[چين]] ۾ [[منگ سلطنت|منگ]] ۽ [[چنگ سلطنت]] جي دور ۾ شاهي امتحانن ۾ استعمال ٿيندڙ مضمون جو هڪ معياري انداز هو. سرڪاري نوڪرين لاءِ ٿيندڙ انهن امتحانن ۾ اميدوارن کي ڪنفيوشسي فڪر ۽ [[چار ڪتاب ۽ پنج ڪلاسيڪي ڪتاب]] بابت پنهنجي ڄاڻ هن مخصوص انداز ۾ پيش ڪرڻي پوندي هئي. اميدوارن کي تخليقي يا نواڻ ڀريو انداز اختيار ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، بلڪه انهن کي مقرر ڪيل قاعدن جي پابندي ڪرڻي پوندي هئي. انهن امتحانن ۾ مربوط انداز سان لکڻ، منطقي استدلال پيش ڪرڻ ۽ مقرر موضوع تي شاعري ڪرڻ جهڙيون صلاحيتون پڻ پرکيون وينديون هيون، جيتوڻيڪ وقت سان گڏ شاعريءَ کي امتحانن مان خارج ڪيو ويو. چيني ادب جي تاريخ ۾ عام طور اهو خيال ظاهر ڪيو ويندو آهي ته اٺ ڀاڱن واري مضمون جي سخت پابندين سبب اوڻيهين صديءَ تائين چين جي ثقافتي جمود ۽ معاشي پٺتي رهجي وڃڻ ۾ به ڪجهه ڪردار ادا ٿيو.<ref>Elman, Benjamin A. (2009). "Eight-Legged Essay" (PDF). In Cheng, Linsun (ed.). ''Berkshire Encyclopedia of China''. Berkshire Publishing Group. pp. 695–989. {{ISBN|9780190622671}}.</ref> == بياني مضمون == بياني مضمون (ڊيسڪرپٽو ايسي) ۾ ڪنهن جڳهه، شخص،شيءِ منظر، ڪردار ۽ احساس جي جزن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. هن قسم جي مضمونن لاءِ ضروري آهي ته انهن ۾ حقيقي ۽ اصلي ڳالهين جو ذڪر ڪيو وڃي، جنهن سان انساني دماغ تي اثر ٿئي. هي مضمون گهڻو ڪري سيکڙاٽ ليکڪ لکندا آهن. بياني مضمونن ۾: شخص (ٽپالي، پوليس، استاد وغيره)، جانور (گڏهه، گهوڙو، شينهن، ڳئون وغيره)، ٻوٽا ۽ گل (گلاب، چنبيلي، ٻٻر، سنجهي وغيره)، معدنيات (لوهه، ٽامو، شيشو وغيره)، عمارتون (ڪاليج، لائبريري، قلندر جي مزار وغيره)، ميوا (صوف، ڪيلا، انگور وغيره)، ڳوٺ، واهڻ ۽ شهر (سنڌ جي ڳوٺن جي زندگي ۽ مسئلا)، ملڪ (پاڪستان، هندستان، آمريڪا وغيره)، صنعتون (ڪپڙو، ٿانو، بجلي جو سامان وغيره)، فطري منظر (بهار جي موسم، مينهوڳي، بجلي جو آزار ۽ گرمي) ۽ مذهب (اسلام، عيسائيت، هندو ڌرم وغيره) جا موضوع اچي سگهن ٿا..<ref name="autogenerated1">.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == دليلي مضمون == استدلالي يا دليلي مضمون (آرگيومينٽيٽو مضمون) ۾ ڪنهن به موضوع، خيال ۽ بيان کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ ان جي حق ۾ يا مخالفت ۾ دليل ڏيڻا پوندا آهن. اهڙي طرح بحث کي عقلي، اڀياسي معلومات جي روشني ۾ حل ڪيو ويندو آهي. مثال طور ”وقت جي پابندي”، ”تندرستي“، ”ورزش جا فاعدا“، ”عورتن جي تعليم“ وغير سٺا مثال آهن<ref name="autogenerated1"/>. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] 728oc0ii3dgv00e3lzr68z1qo0io03i 394250 394249 2026-07-14T16:24:13Z Intisar Ali 8681 394250 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == وصفون == [[File:Locke Essay 1690.jpg|thumb|right|[[جان لاڪ]] جي 1690ع واري تصنيف ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون]]'']] مضمون لاء انگريزي لفظ ''ايسي'' فرانسيسي مصدر {{lang|fr|essayer}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ڪوشش ڪرڻ" يا "آزمائڻ". انگريزيءَ ۾ ''essay'' جو شروعاتي مطلب به "ڪوشش" يا "آزمائش" هو، ۽ اهو مطلب اڄ به متبادل طور استعمال ٿيندو آهي. فرانسيسي اديب [[ميشيل ڊي مونتين]] (1533–1592ع) پهريون ليکڪ هو، جنهن پنهنجي تحريرن کي ''Essay'' سڏيو. هن اهو اصطلاح پنهنجي خيالن کي تحرير جي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي "ڪوششن" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو.<ref name=":0"/> ان کان پوءِ ''ايسي'' جي مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ وصف موجب، اهو "ڪنهن مرڪزي موضوع تي ٻڌل نثري تصنيف" يا "ڊگهو، منظم ۽ مسلسل بحث" آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |department=Glossary |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425123427/http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |archive-date=25 April 2010 |website=Gale.cengage.com |access-date=23 March 2011 |title=Essay}}</ref> بهرحال، مضمون کي ڪنهن هڪ ادبي صنف ۾ مڪمل طور شامل ڪرڻ ڏکيو آهي. مشهور مضمون نگار [[ايلڊس هڪسلي]] هن موضوع تي اهم رهنمائي فراهم ڪئي آهي.<ref>{{cite book |first=Aldous |last=Huxley |title=Collected Essays |chapter=Preface |location=London |publisher=Harper and Brothers |year=1960 |page=v}}</ref> هڪسلي جي خيال موجب، "مضمون اهڙو ادبي ذريعو آهي، جنهن جي وسيلي تقريباً هر موضوع بابت تقريباً هر ڳالهه بيان ڪري سگهجي ٿي." هو وڌيڪ لکي ٿو ته "روايت موجب، بلڪه تعريف موجب، مضمون هڪ مختصر لکڻي هوندي آهي." سندس مطابق مضمون جي انتهائي گوناگون نوعيت کي سمجهڻ لاءِ ان کي ٽن بنيادي رخن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. اهي ٽي رخ هي آهن: * '''ذاتي ۽ سوانحي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار ذاتي تجربن ۽ سوانحي يادگيرين تي ٻڌل فڪري لکڻيون پيش ڪندا آهن ۽ دنيا کي واقعن ۽ بيانن جي ذريعي ڏسندا آهن. * '''معروضي، حقيقت پسند ۽ جزوي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار پنهنجي ذات تي سڌو سنئون گفتگو نٿا ڪن، پر ادبي، سائنسي يا سياسي موضوعن تي ڌيان ڏين ٿا. سندن فن لاڳاپيل حقيقتن کي پيش ڪرڻ، انهن تي راءِ ڏيڻ ۽ انهن مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ ۾ هوندو آهي. * '''مجرد ۽ آفاقي رخ:''' هن رخ ۾ اهي مضمون نگار شامل آهن، جيڪي بلند درجي جي تجريدي خيالن جي دنيا ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي گهڻو ڪري ذاتي حوالا نٿا ڏين ۽ نه ئي روزمرهه تجربن جي مخصوص حقيقتن جو گهڻو ذڪر ڪندا آهن. هڪسلي آخر ۾ چوي ٿو ته سڀ کان وڌيڪ ڪامياب مضمون اهي آهن، جيڪي انهن ٽنهي رخن مان بهترين خوبيون گڏ ڪري پيش ڪن ٿا، نه رڳو ڪنهن هڪ يا ٻن رخن تي ڀاڙين ٿا. == تاريخ == === مونتين === [[ميشيل ڊي مونتين]] جا "ڪوششون" (Essais) سندس [[عام نوٽ نويسي]] جي روايت مان جنم وٺندڙ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |title=Book Use Book Theory: 1500–1700: Commonplace Thinking |publisher=Lib.uchicago.edu |access-date=10 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801200451/http://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |archive-date=1 August 2013 }}</ref> هو خاص طور [[پلوٽارڪ]] جي تصنيف ''Œuvres Morales'' (اخلاقي تصنيفون) کان متاثر ٿيو، جنهن جو فرانسيسي ترجمو تازو ئي [[جاڪ ايميو]] شايع ڪيو هو. مونتين 1572ع ۾ پنهنجا مضمون لکڻ شروع ڪيا، ۽ سندس پهريون مجموعو ''[[ايسيئس]]'' 1580ع ۾ ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite book |year=1580 |last=de Montaigne |first=Michel |title=Essais de messire Michel de Montaigne,... livre premier et second |publisher=impr. de S. Millanges (Bourdeaus) |edition=I |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8609579f/f5.image|access-date=22 November 2019|via=Gallica}}</ref> زندگيءَ جي پڄاڻيءَ تائين هو اڳ شايع ٿيل مضمونن ۾ ترميمون ڪندو رهيو ۽ نوان مضمون به لکندو رهيو. سندس وفات کان پوءِ ٽيون جلد پڻ شايع ٿيو. گڏيل طور تي انهن سؤ کان وڌيڪ مضمونن کي جديد مضمون نگاريءَ جو بنياد تصور ڪيو وڃي ٿو. === يورپ === جيتوڻيڪ مونتين جي فڪر کي [[فرانس]] ۾ وڏي پذيرائي ملي ۽ ڪيترن ئي ماڻهن ان جي پيروي ڪئي، پر سندس ويجهن پوئلڳن مان ڪنهن به مضمون نويسيءَ کي مستقل ادبي صنف طور اختيار نه ڪيو. مونتين پاڻ سمجهندو هو ته سندس خاندان (Eyquem) جو تعلق انگلينڊ سان هو، تنهنڪري هو انگريزن کي پنهنجا "سوٽ" سڏيندو هو. سندس تصنيفون جلد ئي [[انگلينڊ]] ۾ پڙهيون ويون، خاص طور [[فرانسس بيڪن]] طرفان.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> بيڪن جا ''[[ايسيز (فرانسس بيڪن)|ايسيز]]''، جيڪي 1597ع، 1612ع ۽ 1625ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا، انگريزي ٻوليءَ ۾ پهريون ڀيرو اهڙا ڪتاب هئا، جن پاڻ کي واضح طور "ايسي" سڏيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، 1609ع ۾ [[بين جانسن]] پهريون شخص هو، جنهن "ايسيئسٽ" (مضمون نگار) جو لفظ استعمال ڪيو. انگريزيءَ جي ٻين مشهور مضمون نگارن ۾ [[سر وليم ڪارنوالس]]، [[رابرٽ برٽن]] ۽ [[سر ٿامس برائون]] شامل آهن. [[اٽلي]] ۾ [[بالداساري ڪاسٽيليوني]] درٻاري آداب بابت پنهنجي تصنيف ''Il ڪورٽيگيئانو'' لکي، جڏهن⁠تہ 17هين صديءَ ۾ هسپانوي [[يسوعي]] عالم [[بالتاسار گراسيان]] دانائي ۽ حڪمت جي موضوع تي مضمون لکيا.<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |title=Essay (literature) |encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204053246/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |archive-date=4 December 2009 |access-date=22 March 2011}}</ref> [[روشن خياليءَ جي دور]] ۾ انگلينڊ ۾ مضمون سياسي ۽ فڪري بحث جو اهم ذريعو بڻجي ويو. [[جوزف ايڊيسن]]، [[رچرڊ اسٽيل]] ۽ [[سيموئل جانسن]] رسالن وسيلي مضمون نويسيءَ کي وڏي اوج تي پهچايو. ايڊيسن ۽ اسٽيل پنهنجو رسالو ''[[ٽيٽلر (1709 جرنل)|ٽيٽلر]]'' (1709ع) مضمونن جي اشاعت لاءِ استعمال ڪيو، جڏهن⁠تہ جانسن جا مضمون 1750ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[ايڊمنڊ برڪ]] ۽ [[سيموئل ٽيلر ڪولرج]] عام پڙهندڙن لاءِ مضمون لکيا. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[وليم هيزلٽ]]، [[چارلس ليمب]]، [[لي هنٽ]] ۽ [[ٿامس ڊي ڪوئنسي]] مختلف موضوعن تي وڏي تعداد ۾ مضمون تحرير ڪيا، جنهن سان مضمون نگاريءَ جي خوبصورت روايت ٻيهر زنده ٿي. [[ٿامس ڪارلائل]] جا مضمون پڻ انتهائي اثرائتا ثابت ٿيا، ۽ سندس پڙهندڙ [[رالف والڊو ايمرسن]] پاڻ به هڪ نمايان مضمون نگار بڻيو. صديءَ جي آخر ۾ [[رابرٽ لوئس اسٽيونسن]] هن صنف کي وڌيڪ ادبي وقار عطا ڪيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> ويهين صديءَ ۾ [[ٽي. ايس. ايليٽ]]، [[ورجينيا وولف]]، [[ايڊمنڊ ولسن]] ۽ [[چارلس ڊو بوس]] مضمونن جي ذريعي ادب، فن ۽ ثقافت جي نون رجحانن تي روشني وڌي ۽ ادبي تنقيد کي نئين اوج تي پهچايو.<ref name="britannica1"/> فرانس ۾ پڻ ڪيترن ئي ليکڪن ''essai'' جي عنوان سان ڊگهيون تصنيفون لکيون، جيتوڻيڪ اهي روايتي مضمون نه هيون. ان هوندي به اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[شارل آگسٽين سينٽ بوو]] جي اخبار ۾ شايع ٿيندڙ ''ڪازريز ڊيو لنڊي'' ادبي مضمونن جا نمايان مثال سمجهيا وڃن ٿا. بعد ۾ [[ٿيوفيل گوتييه]]، [[اناتول فرانس]]، [[جول لوميتر]] ۽ [[ايميل فاگي]] پڻ هن روايت کي اڳتي وڌايو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> === جاپان === {{main|Zuihitsu}} جاپان ۾ مضمون نويسي يورپ کان ڪيترائي صديون اڳ موجود هئي. هتي ''[[زئيھتسو]] (Zuihitsu)'' نالي ادبي صنف رائج هئي، جنهن ۾ پاڻ ۾ هلڪي لاڳاپي وارا مضمون ۽ منتشر خيال شامل هوندا هئا. ''زويهتسو'' جاپاني ادب جي شروعاتي دور کان موجود آهي. جاپاني ادب جون ڪيتريون ئي مشهور شروعاتي تصنيفون هن صنف سان واسطو رکن ٿيون، جن ۾ درٻاري خاتون [[سي شوناگون]] جو ''[[دي پلو بڪ]]'' (تقريباً 1000ع) ۽ ٻڌ ڌرم جي راهب [[يوشيدا ڪينڪو]] جو ''[[تسوريزوريگوسا]]'' (1330ع) نمايان آهن. ڪينڪو پنهنجي مختصر تحريرن کي مونتين وانگر "بيڪار وقتن ۾ لکيل بي ترتيب خيال" قرار ڏنو. يورپ جي ڀيٽ ۾ جاپان ۾ عورتن جو مضمون نويسيءَ ۾ نمايان ڪردار رهيو، جيتوڻيڪ ان دور ۾ مردن جون چيني اثر هيٺ لکيل وڌيڪ رسمي تحريرون وڌيڪ اهم سمجهيون وينديون هيون. === چين === [[اٺ ڀاڱن وارو مضمون]] ({{lang|zh|八股文}}؛ ''bāgǔwén''، لفظي معنيٰ: "اٺ حصن وارو متن") [[چين]] ۾ [[منگ سلطنت|منگ]] ۽ [[چنگ سلطنت]] جي دور ۾ شاهي امتحانن ۾ استعمال ٿيندڙ مضمون جو هڪ معياري انداز هو. سرڪاري نوڪرين لاءِ ٿيندڙ انهن امتحانن ۾ اميدوارن کي ڪنفيوشسي فڪر ۽ [[چار ڪتاب ۽ پنج ڪلاسيڪي ڪتاب]] بابت پنهنجي ڄاڻ هن مخصوص انداز ۾ پيش ڪرڻي پوندي هئي. اميدوارن کي تخليقي يا نواڻ ڀريو انداز اختيار ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، بلڪه انهن کي مقرر ڪيل قاعدن جي پابندي ڪرڻي پوندي هئي. انهن امتحانن ۾ مربوط انداز سان لکڻ، منطقي استدلال پيش ڪرڻ ۽ مقرر موضوع تي شاعري ڪرڻ جهڙيون صلاحيتون پڻ پرکيون وينديون هيون، جيتوڻيڪ وقت سان گڏ شاعريءَ کي امتحانن مان خارج ڪيو ويو. چيني ادب جي تاريخ ۾ عام طور اهو خيال ظاهر ڪيو ويندو آهي ته اٺ ڀاڱن واري مضمون جي سخت پابندين سبب اوڻيهين صديءَ تائين چين جي ثقافتي جمود ۽ معاشي پٺتي رهجي وڃڻ ۾ به ڪجهه ڪردار ادا ٿيو.<ref>Elman, Benjamin A. (2009). "Eight-Legged Essay" (PDF). In Cheng, Linsun (ed.). ''Berkshire Encyclopedia of China''. Berkshire Publishing Group. pp. 695–989. {{ISBN|9780190622671}}.</ref> == صورتون ۽ اسلوب == هن ڀاڱي ۾ مضمون نويسيءَ جون مختلف صورتون ۽ اسلوب بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي يونيورسٽيءَ جي شاگردن کان وٺي پيشه ور [[مضمون نگار]]ن تائين ڪيترن ئي ليکڪن پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا. === سبب ۽ نتيجو === ''سبب ۽ نتيجو'' واري مضمون جي بنيادي خاصيت اها آهي ته ان ۾ سببن ۽ نتيجن جي هڪٻئي سان ڳنڍيل زنجير پيش ڪئي ويندي آهي. اهڙي مضمون ۾ محتاط ٻولي، وقتوار ترتيب يا اهميت موجب ترتيب اختيار ڪئي ويندي آهي. هن اسلوب کي اختيار ڪندڙ ليکڪ کي موضوع چونڊڻ، مقصد طئي ڪرڻ، پڙهندڙن کي نظر ۾ رکڻ، مختلف سببن يا نتيجن تي تنقيدي ويچار ڪرڻ، بنيادي دعويٰ (ٿيسز) قائم ڪرڻ، مضمون جي حصن کي ترتيب ڏيڻ، مناسب ٻولي چونڊڻ ۽ آخر ۾ نتيجو اخذ ڪرڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 7: Cause and Effect}}</ref> === درجابندي ۽ ورهاست === درجابندي (Classification) ۾ شين کي سندن گڏيل خاصيتن جي بنياد تي وڏن گروهن ۾ رکيو ويندو آهي، جڏهن ته ورهاست (Division) ۾ ڪنهن وڏي موضوع يا شئي کي ننڍن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 5: Classification and Division}}</ref> === ڀيٽ ۽ فرق === ڀيٽ ۽ فرق واري مضمون ۾ ٻن يا وڌيڪ شين جي هڪجهڙائين ۽ اختلافن جو جائزو ورتو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ ڀيٽ جو بنياد، ڀيٽ جا نڪتا ۽ مشابهتون اهم هونديون آهن. مضمون کي يا ته شين جي بنياد تي يا مختلف نقطن جي بنياد تي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، ڀيٽ جا معيار، بنيادي دعويٰ، ترتيب ۽ نتيجي تي ڌيان ڏيڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 6: Comparison and Contrast}}</ref> === تشريحي === تشريحي مضمون (ايڪسپوزٽري ايسي) ڪنهن موضوع بابت ڄاڻ ڏيڻ، وضاحت ڪرڻ يا تشريح ڪرڻ لاءِ لکيو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ حقيقتن جي بنياد تي پڙهندڙ کي موضوع بابت سمجهايو ويندو آهي. عام طور تي اهو ٽئين شخص ۾ لکيو ويندو آهي ۽ ان ۾ رسمي ٻولي استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور، طبي يا حياتياتي حالت، سماجي يا ٽيڪنالاجي عمل، يا ڪنهن مشهور شخص جي زندگيءَ ۽ شخصيت بابت مضمون. ان جي تياريءَ ۾ خيال گڏ ڪرڻ، تحقيق ڪرڻ، بنيادي دعويٰ تيار ڪرڻ، تمهيد، متن ۽ نتيجو لکڻ شامل هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.nova.edu/tutoring-testing/study-resources/forms/planning-an-expository-essay.pdf|title=Expository Essay|department=Tutoring and Testing Center|website=Nova Southeastern University}}</ref> تشريحي مضمون اڪثر SAT ۽ ٻين معياري امتحانن سان گڏ هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي اسائنمينٽن ۾ پڻ ڏنا ويندا آهن. === بياني === بياني مضمون ۾ حواسن سان لاڳاپيل اهڙيون تفصيلون ڏنيون وينديون آهن جيڪي پڙهندڙ جي جسماني، جذباتي يا ذهني احساسن کي متاثر ڪن. اهڙي مضمون ۾ مقصد، پڙهندڙ، بنيادي تاثر، بياني ٻولي ۽ ترتيب اهم هوندي آهي. بيان عام طور جاءِ جي ترتيب موجب ڪيو ويندو آهي، پر وقتوار يا اهميت موجب به ٿي سگهي ٿو. هن اسلوب ۾ [[صريح معنا]]، [[ضمني معنا]]، [[تمثيلي ٻولي]]، [[استعارو]] ۽ [[تشبيهه]] جهڙا ادبي وسيلا استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 2: Description}}</ref> هڪ يونيورسٽيءَ جي مضمون نويسي رهنما موجب، بياني لکڻي ڪنهن واقعي يا موضوع بابت رڳو بيان مهيا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|title=CNS Essay Handbook|website=Simon Fraser University|at=Section 2.1|url=https://www.sfu.ca/cns/PDF/CNS_Essay_Handbook.pdf}}</ref> [[غنائي مضمون]] به بياني مضمونن جي اهم صورت آهي. === جدلياتي === [[جدليات]]ي مضمون، جيڪو خاص طور [[فلسفو|فلسفي]] ۾ استعمال ٿيندو آهي، ان ۾ ليکڪ پهرين پنهنجو موقف ۽ دليل پيش ڪندو آهي، پوءِ ان تي ممڪن اعتراض بيان ڪندو آهي ۽ آخر ۾ ان اعتراض جو جواب نئين دليل سان ڏيندو آهي. هي اسلوب مختلف پاسن کي پيش ڪرڻ ۽ ممڪن خامين جو ازالو ڪرڻ لاءِ فائديمند هوندو آهي. اهڙي قسم جي مضمون کي ڪڏهن ڪڏهن اخلاقيات جو مقالو پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.wikihow.com/Write-an-Ethics-Paper|title=How to Write an Ethics Paper}}</ref> === مثالن وارو === مثالن تي ٻڌل مضمون ۾ ڪنهن عام خيال يا دعويٰ جي وضاحت مناسب ۽ معتبر مثالن، واقعن يا [[مختصر روايت]]ن ذريعي ڪئي ويندي آهي. ليکڪ کي موضوع، مقصد، پڙهندڙ، مناسب مثالن جي چونڊ ۽ مضمون جي ترتيب تي ڌيان ڏيڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 4: Exemplification}}</ref> === مانوس === مانوس مضمون (فيميلر ايسي) اهڙو مضمون هوندو آهي جنهن ۾ ليکڪ هڪ ڄڻا پڙهندڙ سان گفتگو جي انداز ۾ پنهنجن ذاتي تجربن يا مخصوص موضوعن بابت لکي ٿو. [[اين فيڊيمن]] موجب، هن صنف جو عروج اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هو ۽ ان جو وڏو نمائندو [[چارلس ليمب]] هو.<ref>{{harvnb|Fadiman|2008|pp=x–xi}}</ref> === تاريخي (ٿيسز) === تاريخي مضمون، جنهن کي ڪڏهن ٿيسز مضمون پڻ چيو ويندو آهي، هڪ يا وڌيڪ تاريخي واقعن بابت ڪنهن دعويٰ يا موقف کي ثبوتن، دليلن ۽ حوالن سان ثابت ڪندو آهي ۽ پڙهندڙ کي سمجهائيندو آهي ته اهو موقف ڇو درست آهي.<ref>History Essay Format & Thesis Statement (February 2010)</ref> === بيانيه === [[بيانيه]] مضمون ۾ [[واپسي وارو منظر]]، [[اڳواٽ منظر]] ۽ مختلف قسمن جا انتقال استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري عروج (Climax) تائين پهچندا آهن. هن قسم جي مضمون جو مرڪز واقعي جي [[پلاٽ]] هوندو آهي. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، نقطه نظر، گفتگو ۽ ترتيب جو خيال رکڻو پوندو آهي. اهڙو مضمون گهڻو ڪري وقتوار ترتيب ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 3: Narration}}</ref> === استدلالي === [[استدلالي مضمون]] تنقيدي نوعيت جو مضمون هوندو آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن هڪ موضوع جو معروضي تجزيو پيش ڪرڻ هوندو آهي. ان ۾ مثبت يا منفي موقف جي حمايت ۾ دليل ڏنا ويندا آهن، جن جي پٺڀرائي تحقيق، منطقي استدلال ۽ منظم ترتيب سان ڪئي ويندي آهي. ان جي جوڙجڪ ۾ تمهيد، بنيادي دعويٰ، دليلن تي ٻڌل متن، ممڪن اعتراضن جو جواب ۽ نتيجو شامل هوندو آهي. === عملي طريقي وارو === عملي طريقي وارو مضمون ڪنهن ڪم کي ڪرڻ يا ڪنهن شيءِ جي تياريءَ يا ٽوڙڻ جي مرحليوار وضاحت لاءِ لکيو ويندو آهي. اهو اڪثر وقتوار يا انگوار ترتيب سان لکيو ويندو آهي ته جيئن هر قدم واضح ٿي سگهي. هن قسم جي مضمون ۾ [[فني دستاويز]] جون گهڻيون خاصيتون موجود هونديون آهن، پر اهو اڪثر بياني انداز ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://literarydevices.net/process-essay/|title=Examples and Definition of Process Essay}}</ref> === معاشي === معاشي مضمون ڪنهن بنيادي دعويٰ يا موضوع سان شروع ٿي سگهي ٿو. اهو بياني، تشريحي يا استدلالي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو. تمهيد کان پوءِ ليکڪ اقتصادي مسئلي جي وضاحت، تجزيو، جائزو ۽ نتيجو پيش ڪندو آهي. جيڪڏهن مضمون بياني انداز اختيار ڪري ته هر پهلو اهڙي نموني بيان ڪيو ويندو آهي جو پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ آسان ٿئي. === عڪاسي وارو === عڪاسي وارو مضمون (رفليڪٽو ايسي) اهڙي تجزياتي لکڻي آهي جنهن ۾ ليکڪ ڪنهن حقيقي يا خيالي واقعي، منظر، يادگيري يا تجربي جو بيان ڪرڻ سان گڏ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي پوندڙ اثر بابت به ويچار پيش ڪندو آهي. تنهنڪري ان جو مقصد صرف بيان نه، پر ذاتي سکيا ۽ تجربن جو تجزيو پڻ هوندو آهي. === ٻيون منطقي جوڙجڪون === مضمون جي منطقي ترتيب ۽ فڪري اڳڀرائي ڪيترين ئي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي. انهن مختلف منطقي ڍانچن کي سمجهڻ سان مضمون جي هم آهنگي، قوتِ استدلال ۽ اثرائتي انداز ۾ نمايان واڌارو اچي ٿو. ڪيترن ئي متبادل منطقي ڍانچن کي خاڪن جي صورت ۾ به پيش ڪيو ويو آهي، جيڪي دليلن جي تعمير ۾ آساني سان اختيار يا ترتيب ڏئي سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mariopetrucci.com/MissionPossible-StudySkills.htm|title='Mission Possible' by Dr. Mario Petrucci}}</ref> === علمي لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير === علمي ۽ پيشه ورانه لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير (جهڙوڪ ''مان'' ۽ ''اسان'') ليکڪ جي نقطه نظر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن جو استعمال مختلف علمي شعبن موجب مختلف هوندو آهي. [[ڊيوڪ يونيورسٽي]] جي ٿامپسن رائيٽنگ پروگرام موجب، ''مان'' جي استعمال بابت فيصلو لاڳاپيل شعبي، پڙهندڙن ۽ بيان بازي جي مقصد تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web|title=The First Person in Academic Writing|website=Thompson Writing Program, Duke University|date=13 April 2026|url=https://twp.duke.edu/sites/twp.duke.edu/files/file-attachments/first-person.original.pdf}}</ref> مضمون نويسيءَ جي ماهرن جو خيال آهي ته پهرئين شخص جا ضمير ليکڪ جي علمي گفتگو ۾ پنهنجي جڳهه واضح ڪرڻ جو ذريعو آهن، جڏهن ته تدريسي تجربا ڏيکارين ٿا ته استاد انهن ضميرن جي استعمال کي ليکڪ جي آواز ۽ موقف جي تربيت جو حصو سمجهن ٿا.<ref>{{cite book|last1=McKinney|first1=Jack|last2=Maddalena|first2=Rebecca|title=I Need You to Say 'I': Why First-Person Writing Is Important|year=2010}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ball|first1=Cheryl|last2=Loewe|first2=Crew|title=Bad Ideas About Writing|year=2017}}</ref> == دليلي مضمون == استدلالي يا دليلي مضمون (آرگيومينٽيٽو مضمون) ۾ ڪنهن به موضوع، خيال ۽ بيان کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ ان جي حق ۾ يا مخالفت ۾ دليل ڏيڻا پوندا آهن. اهڙي طرح بحث کي عقلي، اڀياسي معلومات جي روشني ۾ حل ڪيو ويندو آهي. مثال طور ”وقت جي پابندي”، ”تندرستي“، ”ورزش جا فاعدا“، ”عورتن جي تعليم“ وغير سٺا مثال آهن<ref name="autogenerated1"/>. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] 8fh8lszhhlsbuwovwznz9it4jlc3fp1 394251 394250 2026-07-14T16:24:43Z Intisar Ali 8681 394251 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == وصفون == [[File:Locke Essay 1690.jpg|thumb|right|[[جان لاڪ]] جي 1690ع واري تصنيف ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون]]'']] مضمون لاء انگريزي لفظ ''ايسي'' فرانسيسي مصدر {{lang|fr|essayer}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ڪوشش ڪرڻ" يا "آزمائڻ". انگريزيءَ ۾ ''essay'' جو شروعاتي مطلب به "ڪوشش" يا "آزمائش" هو، ۽ اهو مطلب اڄ به متبادل طور استعمال ٿيندو آهي. فرانسيسي اديب [[ميشيل ڊي مونتين]] (1533–1592ع) پهريون ليکڪ هو، جنهن پنهنجي تحريرن کي ''Essay'' سڏيو. هن اهو اصطلاح پنهنجي خيالن کي تحرير جي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي "ڪوششن" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو.<ref name=":0"/> ان کان پوءِ ''ايسي'' جي مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ وصف موجب، اهو "ڪنهن مرڪزي موضوع تي ٻڌل نثري تصنيف" يا "ڊگهو، منظم ۽ مسلسل بحث" آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |department=Glossary |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425123427/http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |archive-date=25 April 2010 |website=Gale.cengage.com |access-date=23 March 2011 |title=Essay}}</ref> بهرحال، مضمون کي ڪنهن هڪ ادبي صنف ۾ مڪمل طور شامل ڪرڻ ڏکيو آهي. مشهور مضمون نگار [[ايلڊس هڪسلي]] هن موضوع تي اهم رهنمائي فراهم ڪئي آهي.<ref>{{cite book |first=Aldous |last=Huxley |title=Collected Essays |chapter=Preface |location=London |publisher=Harper and Brothers |year=1960 |page=v}}</ref> هڪسلي جي خيال موجب، "مضمون اهڙو ادبي ذريعو آهي، جنهن جي وسيلي تقريباً هر موضوع بابت تقريباً هر ڳالهه بيان ڪري سگهجي ٿي." هو وڌيڪ لکي ٿو ته "روايت موجب، بلڪه تعريف موجب، مضمون هڪ مختصر لکڻي هوندي آهي." سندس مطابق مضمون جي انتهائي گوناگون نوعيت کي سمجهڻ لاءِ ان کي ٽن بنيادي رخن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. اهي ٽي رخ هي آهن: * '''ذاتي ۽ سوانحي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار ذاتي تجربن ۽ سوانحي يادگيرين تي ٻڌل فڪري لکڻيون پيش ڪندا آهن ۽ دنيا کي واقعن ۽ بيانن جي ذريعي ڏسندا آهن. * '''معروضي، حقيقت پسند ۽ جزوي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار پنهنجي ذات تي سڌو سنئون گفتگو نٿا ڪن، پر ادبي، سائنسي يا سياسي موضوعن تي ڌيان ڏين ٿا. سندن فن لاڳاپيل حقيقتن کي پيش ڪرڻ، انهن تي راءِ ڏيڻ ۽ انهن مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ ۾ هوندو آهي. * '''مجرد ۽ آفاقي رخ:''' هن رخ ۾ اهي مضمون نگار شامل آهن، جيڪي بلند درجي جي تجريدي خيالن جي دنيا ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي گهڻو ڪري ذاتي حوالا نٿا ڏين ۽ نه ئي روزمرهه تجربن جي مخصوص حقيقتن جو گهڻو ذڪر ڪندا آهن. هڪسلي آخر ۾ چوي ٿو ته سڀ کان وڌيڪ ڪامياب مضمون اهي آهن، جيڪي انهن ٽنهي رخن مان بهترين خوبيون گڏ ڪري پيش ڪن ٿا، نه رڳو ڪنهن هڪ يا ٻن رخن تي ڀاڙين ٿا. == تاريخ == === مونتين === [[ميشيل ڊي مونتين]] جا "ڪوششون" (Essais) سندس [[عام نوٽ نويسي]] جي روايت مان جنم وٺندڙ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |title=Book Use Book Theory: 1500–1700: Commonplace Thinking |publisher=Lib.uchicago.edu |access-date=10 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801200451/http://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |archive-date=1 August 2013 }}</ref> هو خاص طور [[پلوٽارڪ]] جي تصنيف ''Œuvres Morales'' (اخلاقي تصنيفون) کان متاثر ٿيو، جنهن جو فرانسيسي ترجمو تازو ئي [[جاڪ ايميو]] شايع ڪيو هو. مونتين 1572ع ۾ پنهنجا مضمون لکڻ شروع ڪيا، ۽ سندس پهريون مجموعو ''[[ايسيئس]]'' 1580ع ۾ ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite book |year=1580 |last=de Montaigne |first=Michel |title=Essais de messire Michel de Montaigne,... livre premier et second |publisher=impr. de S. Millanges (Bourdeaus) |edition=I |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8609579f/f5.image|access-date=22 November 2019|via=Gallica}}</ref> زندگيءَ جي پڄاڻيءَ تائين هو اڳ شايع ٿيل مضمونن ۾ ترميمون ڪندو رهيو ۽ نوان مضمون به لکندو رهيو. سندس وفات کان پوءِ ٽيون جلد پڻ شايع ٿيو. گڏيل طور تي انهن سؤ کان وڌيڪ مضمونن کي جديد مضمون نگاريءَ جو بنياد تصور ڪيو وڃي ٿو. === يورپ === جيتوڻيڪ مونتين جي فڪر کي [[فرانس]] ۾ وڏي پذيرائي ملي ۽ ڪيترن ئي ماڻهن ان جي پيروي ڪئي، پر سندس ويجهن پوئلڳن مان ڪنهن به مضمون نويسيءَ کي مستقل ادبي صنف طور اختيار نه ڪيو. مونتين پاڻ سمجهندو هو ته سندس خاندان (Eyquem) جو تعلق انگلينڊ سان هو، تنهنڪري هو انگريزن کي پنهنجا "سوٽ" سڏيندو هو. سندس تصنيفون جلد ئي [[انگلينڊ]] ۾ پڙهيون ويون، خاص طور [[فرانسس بيڪن]] طرفان.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> بيڪن جا ''[[ايسيز (فرانسس بيڪن)|ايسيز]]''، جيڪي 1597ع، 1612ع ۽ 1625ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا، انگريزي ٻوليءَ ۾ پهريون ڀيرو اهڙا ڪتاب هئا، جن پاڻ کي واضح طور "ايسي" سڏيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، 1609ع ۾ [[بين جانسن]] پهريون شخص هو، جنهن "ايسيئسٽ" (مضمون نگار) جو لفظ استعمال ڪيو. انگريزيءَ جي ٻين مشهور مضمون نگارن ۾ [[سر وليم ڪارنوالس]]، [[رابرٽ برٽن]] ۽ [[سر ٿامس برائون]] شامل آهن. [[اٽلي]] ۾ [[بالداساري ڪاسٽيليوني]] درٻاري آداب بابت پنهنجي تصنيف ''Il ڪورٽيگيئانو'' لکي، جڏهن⁠تہ 17هين صديءَ ۾ هسپانوي [[يسوعي]] عالم [[بالتاسار گراسيان]] دانائي ۽ حڪمت جي موضوع تي مضمون لکيا.<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |title=Essay (literature) |encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204053246/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |archive-date=4 December 2009 |access-date=22 March 2011}}</ref> [[روشن خياليءَ جي دور]] ۾ انگلينڊ ۾ مضمون سياسي ۽ فڪري بحث جو اهم ذريعو بڻجي ويو. [[جوزف ايڊيسن]]، [[رچرڊ اسٽيل]] ۽ [[سيموئل جانسن]] رسالن وسيلي مضمون نويسيءَ کي وڏي اوج تي پهچايو. ايڊيسن ۽ اسٽيل پنهنجو رسالو ''[[ٽيٽلر (1709 جرنل)|ٽيٽلر]]'' (1709ع) مضمونن جي اشاعت لاءِ استعمال ڪيو، جڏهن⁠تہ جانسن جا مضمون 1750ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[ايڊمنڊ برڪ]] ۽ [[سيموئل ٽيلر ڪولرج]] عام پڙهندڙن لاءِ مضمون لکيا. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[وليم هيزلٽ]]، [[چارلس ليمب]]، [[لي هنٽ]] ۽ [[ٿامس ڊي ڪوئنسي]] مختلف موضوعن تي وڏي تعداد ۾ مضمون تحرير ڪيا، جنهن سان مضمون نگاريءَ جي خوبصورت روايت ٻيهر زنده ٿي. [[ٿامس ڪارلائل]] جا مضمون پڻ انتهائي اثرائتا ثابت ٿيا، ۽ سندس پڙهندڙ [[رالف والڊو ايمرسن]] پاڻ به هڪ نمايان مضمون نگار بڻيو. صديءَ جي آخر ۾ [[رابرٽ لوئس اسٽيونسن]] هن صنف کي وڌيڪ ادبي وقار عطا ڪيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> ويهين صديءَ ۾ [[ٽي. ايس. ايليٽ]]، [[ورجينيا وولف]]، [[ايڊمنڊ ولسن]] ۽ [[چارلس ڊو بوس]] مضمونن جي ذريعي ادب، فن ۽ ثقافت جي نون رجحانن تي روشني وڌي ۽ ادبي تنقيد کي نئين اوج تي پهچايو.<ref name="britannica1"/> فرانس ۾ پڻ ڪيترن ئي ليکڪن ''essai'' جي عنوان سان ڊگهيون تصنيفون لکيون، جيتوڻيڪ اهي روايتي مضمون نه هيون. ان هوندي به اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[شارل آگسٽين سينٽ بوو]] جي اخبار ۾ شايع ٿيندڙ ''ڪازريز ڊيو لنڊي'' ادبي مضمونن جا نمايان مثال سمجهيا وڃن ٿا. بعد ۾ [[ٿيوفيل گوتييه]]، [[اناتول فرانس]]، [[جول لوميتر]] ۽ [[ايميل فاگي]] پڻ هن روايت کي اڳتي وڌايو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> === جاپان === {{main|زئيھتسو}} جاپان ۾ مضمون نويسي يورپ کان ڪيترائي صديون اڳ موجود هئي. هتي ''[[زئيھتسو]] (Zuihitsu)'' نالي ادبي صنف رائج هئي، جنهن ۾ پاڻ ۾ هلڪي لاڳاپي وارا مضمون ۽ منتشر خيال شامل هوندا هئا. ''زويهتسو'' جاپاني ادب جي شروعاتي دور کان موجود آهي. جاپاني ادب جون ڪيتريون ئي مشهور شروعاتي تصنيفون هن صنف سان واسطو رکن ٿيون، جن ۾ درٻاري خاتون [[سي شوناگون]] جو ''[[دي پلو بڪ]]'' (تقريباً 1000ع) ۽ ٻڌ ڌرم جي راهب [[يوشيدا ڪينڪو]] جو ''[[تسوريزوريگوسا]]'' (1330ع) نمايان آهن. ڪينڪو پنهنجي مختصر تحريرن کي مونتين وانگر "بيڪار وقتن ۾ لکيل بي ترتيب خيال" قرار ڏنو. يورپ جي ڀيٽ ۾ جاپان ۾ عورتن جو مضمون نويسيءَ ۾ نمايان ڪردار رهيو، جيتوڻيڪ ان دور ۾ مردن جون چيني اثر هيٺ لکيل وڌيڪ رسمي تحريرون وڌيڪ اهم سمجهيون وينديون هيون. === چين === [[اٺ ڀاڱن وارو مضمون]] ({{lang|zh|八股文}}؛ ''bāgǔwén''، لفظي معنيٰ: "اٺ حصن وارو متن") [[چين]] ۾ [[منگ سلطنت|منگ]] ۽ [[چنگ سلطنت]] جي دور ۾ شاهي امتحانن ۾ استعمال ٿيندڙ مضمون جو هڪ معياري انداز هو. سرڪاري نوڪرين لاءِ ٿيندڙ انهن امتحانن ۾ اميدوارن کي ڪنفيوشسي فڪر ۽ [[چار ڪتاب ۽ پنج ڪلاسيڪي ڪتاب]] بابت پنهنجي ڄاڻ هن مخصوص انداز ۾ پيش ڪرڻي پوندي هئي. اميدوارن کي تخليقي يا نواڻ ڀريو انداز اختيار ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، بلڪه انهن کي مقرر ڪيل قاعدن جي پابندي ڪرڻي پوندي هئي. انهن امتحانن ۾ مربوط انداز سان لکڻ، منطقي استدلال پيش ڪرڻ ۽ مقرر موضوع تي شاعري ڪرڻ جهڙيون صلاحيتون پڻ پرکيون وينديون هيون، جيتوڻيڪ وقت سان گڏ شاعريءَ کي امتحانن مان خارج ڪيو ويو. چيني ادب جي تاريخ ۾ عام طور اهو خيال ظاهر ڪيو ويندو آهي ته اٺ ڀاڱن واري مضمون جي سخت پابندين سبب اوڻيهين صديءَ تائين چين جي ثقافتي جمود ۽ معاشي پٺتي رهجي وڃڻ ۾ به ڪجهه ڪردار ادا ٿيو.<ref>Elman, Benjamin A. (2009). "Eight-Legged Essay" (PDF). In Cheng, Linsun (ed.). ''Berkshire Encyclopedia of China''. Berkshire Publishing Group. pp. 695–989. {{ISBN|9780190622671}}.</ref> == صورتون ۽ اسلوب == هن ڀاڱي ۾ مضمون نويسيءَ جون مختلف صورتون ۽ اسلوب بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي يونيورسٽيءَ جي شاگردن کان وٺي پيشه ور [[مضمون نگار]]ن تائين ڪيترن ئي ليکڪن پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا. === سبب ۽ نتيجو === ''سبب ۽ نتيجو'' واري مضمون جي بنيادي خاصيت اها آهي ته ان ۾ سببن ۽ نتيجن جي هڪٻئي سان ڳنڍيل زنجير پيش ڪئي ويندي آهي. اهڙي مضمون ۾ محتاط ٻولي، وقتوار ترتيب يا اهميت موجب ترتيب اختيار ڪئي ويندي آهي. هن اسلوب کي اختيار ڪندڙ ليکڪ کي موضوع چونڊڻ، مقصد طئي ڪرڻ، پڙهندڙن کي نظر ۾ رکڻ، مختلف سببن يا نتيجن تي تنقيدي ويچار ڪرڻ، بنيادي دعويٰ (ٿيسز) قائم ڪرڻ، مضمون جي حصن کي ترتيب ڏيڻ، مناسب ٻولي چونڊڻ ۽ آخر ۾ نتيجو اخذ ڪرڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 7: Cause and Effect}}</ref> === درجابندي ۽ ورهاست === درجابندي (Classification) ۾ شين کي سندن گڏيل خاصيتن جي بنياد تي وڏن گروهن ۾ رکيو ويندو آهي، جڏهن ته ورهاست (Division) ۾ ڪنهن وڏي موضوع يا شئي کي ننڍن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 5: Classification and Division}}</ref> === ڀيٽ ۽ فرق === ڀيٽ ۽ فرق واري مضمون ۾ ٻن يا وڌيڪ شين جي هڪجهڙائين ۽ اختلافن جو جائزو ورتو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ ڀيٽ جو بنياد، ڀيٽ جا نڪتا ۽ مشابهتون اهم هونديون آهن. مضمون کي يا ته شين جي بنياد تي يا مختلف نقطن جي بنياد تي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، ڀيٽ جا معيار، بنيادي دعويٰ، ترتيب ۽ نتيجي تي ڌيان ڏيڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 6: Comparison and Contrast}}</ref> === تشريحي === تشريحي مضمون (ايڪسپوزٽري ايسي) ڪنهن موضوع بابت ڄاڻ ڏيڻ، وضاحت ڪرڻ يا تشريح ڪرڻ لاءِ لکيو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ حقيقتن جي بنياد تي پڙهندڙ کي موضوع بابت سمجهايو ويندو آهي. عام طور تي اهو ٽئين شخص ۾ لکيو ويندو آهي ۽ ان ۾ رسمي ٻولي استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور، طبي يا حياتياتي حالت، سماجي يا ٽيڪنالاجي عمل، يا ڪنهن مشهور شخص جي زندگيءَ ۽ شخصيت بابت مضمون. ان جي تياريءَ ۾ خيال گڏ ڪرڻ، تحقيق ڪرڻ، بنيادي دعويٰ تيار ڪرڻ، تمهيد، متن ۽ نتيجو لکڻ شامل هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.nova.edu/tutoring-testing/study-resources/forms/planning-an-expository-essay.pdf|title=Expository Essay|department=Tutoring and Testing Center|website=Nova Southeastern University}}</ref> تشريحي مضمون اڪثر SAT ۽ ٻين معياري امتحانن سان گڏ هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي اسائنمينٽن ۾ پڻ ڏنا ويندا آهن. === بياني === بياني مضمون ۾ حواسن سان لاڳاپيل اهڙيون تفصيلون ڏنيون وينديون آهن جيڪي پڙهندڙ جي جسماني، جذباتي يا ذهني احساسن کي متاثر ڪن. اهڙي مضمون ۾ مقصد، پڙهندڙ، بنيادي تاثر، بياني ٻولي ۽ ترتيب اهم هوندي آهي. بيان عام طور جاءِ جي ترتيب موجب ڪيو ويندو آهي، پر وقتوار يا اهميت موجب به ٿي سگهي ٿو. هن اسلوب ۾ [[صريح معنا]]، [[ضمني معنا]]، [[تمثيلي ٻولي]]، [[استعارو]] ۽ [[تشبيهه]] جهڙا ادبي وسيلا استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 2: Description}}</ref> هڪ يونيورسٽيءَ جي مضمون نويسي رهنما موجب، بياني لکڻي ڪنهن واقعي يا موضوع بابت رڳو بيان مهيا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|title=CNS Essay Handbook|website=Simon Fraser University|at=Section 2.1|url=https://www.sfu.ca/cns/PDF/CNS_Essay_Handbook.pdf}}</ref> [[غنائي مضمون]] به بياني مضمونن جي اهم صورت آهي. === جدلياتي === [[جدليات]]ي مضمون، جيڪو خاص طور [[فلسفو|فلسفي]] ۾ استعمال ٿيندو آهي، ان ۾ ليکڪ پهرين پنهنجو موقف ۽ دليل پيش ڪندو آهي، پوءِ ان تي ممڪن اعتراض بيان ڪندو آهي ۽ آخر ۾ ان اعتراض جو جواب نئين دليل سان ڏيندو آهي. هي اسلوب مختلف پاسن کي پيش ڪرڻ ۽ ممڪن خامين جو ازالو ڪرڻ لاءِ فائديمند هوندو آهي. اهڙي قسم جي مضمون کي ڪڏهن ڪڏهن اخلاقيات جو مقالو پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.wikihow.com/Write-an-Ethics-Paper|title=How to Write an Ethics Paper}}</ref> === مثالن وارو === مثالن تي ٻڌل مضمون ۾ ڪنهن عام خيال يا دعويٰ جي وضاحت مناسب ۽ معتبر مثالن، واقعن يا [[مختصر روايت]]ن ذريعي ڪئي ويندي آهي. ليکڪ کي موضوع، مقصد، پڙهندڙ، مناسب مثالن جي چونڊ ۽ مضمون جي ترتيب تي ڌيان ڏيڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 4: Exemplification}}</ref> === مانوس === مانوس مضمون (فيميلر ايسي) اهڙو مضمون هوندو آهي جنهن ۾ ليکڪ هڪ ڄڻا پڙهندڙ سان گفتگو جي انداز ۾ پنهنجن ذاتي تجربن يا مخصوص موضوعن بابت لکي ٿو. [[اين فيڊيمن]] موجب، هن صنف جو عروج اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هو ۽ ان جو وڏو نمائندو [[چارلس ليمب]] هو.<ref>{{harvnb|Fadiman|2008|pp=x–xi}}</ref> === تاريخي (ٿيسز) === تاريخي مضمون، جنهن کي ڪڏهن ٿيسز مضمون پڻ چيو ويندو آهي، هڪ يا وڌيڪ تاريخي واقعن بابت ڪنهن دعويٰ يا موقف کي ثبوتن، دليلن ۽ حوالن سان ثابت ڪندو آهي ۽ پڙهندڙ کي سمجهائيندو آهي ته اهو موقف ڇو درست آهي.<ref>History Essay Format & Thesis Statement (February 2010)</ref> === بيانيه === [[بيانيه]] مضمون ۾ [[واپسي وارو منظر]]، [[اڳواٽ منظر]] ۽ مختلف قسمن جا انتقال استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري عروج (Climax) تائين پهچندا آهن. هن قسم جي مضمون جو مرڪز واقعي جي [[پلاٽ]] هوندو آهي. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، نقطه نظر، گفتگو ۽ ترتيب جو خيال رکڻو پوندو آهي. اهڙو مضمون گهڻو ڪري وقتوار ترتيب ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 3: Narration}}</ref> === استدلالي === [[استدلالي مضمون]] تنقيدي نوعيت جو مضمون هوندو آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن هڪ موضوع جو معروضي تجزيو پيش ڪرڻ هوندو آهي. ان ۾ مثبت يا منفي موقف جي حمايت ۾ دليل ڏنا ويندا آهن، جن جي پٺڀرائي تحقيق، منطقي استدلال ۽ منظم ترتيب سان ڪئي ويندي آهي. ان جي جوڙجڪ ۾ تمهيد، بنيادي دعويٰ، دليلن تي ٻڌل متن، ممڪن اعتراضن جو جواب ۽ نتيجو شامل هوندو آهي. === عملي طريقي وارو === عملي طريقي وارو مضمون ڪنهن ڪم کي ڪرڻ يا ڪنهن شيءِ جي تياريءَ يا ٽوڙڻ جي مرحليوار وضاحت لاءِ لکيو ويندو آهي. اهو اڪثر وقتوار يا انگوار ترتيب سان لکيو ويندو آهي ته جيئن هر قدم واضح ٿي سگهي. هن قسم جي مضمون ۾ [[فني دستاويز]] جون گهڻيون خاصيتون موجود هونديون آهن، پر اهو اڪثر بياني انداز ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://literarydevices.net/process-essay/|title=Examples and Definition of Process Essay}}</ref> === معاشي === معاشي مضمون ڪنهن بنيادي دعويٰ يا موضوع سان شروع ٿي سگهي ٿو. اهو بياني، تشريحي يا استدلالي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو. تمهيد کان پوءِ ليکڪ اقتصادي مسئلي جي وضاحت، تجزيو، جائزو ۽ نتيجو پيش ڪندو آهي. جيڪڏهن مضمون بياني انداز اختيار ڪري ته هر پهلو اهڙي نموني بيان ڪيو ويندو آهي جو پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ آسان ٿئي. === عڪاسي وارو === عڪاسي وارو مضمون (رفليڪٽو ايسي) اهڙي تجزياتي لکڻي آهي جنهن ۾ ليکڪ ڪنهن حقيقي يا خيالي واقعي، منظر، يادگيري يا تجربي جو بيان ڪرڻ سان گڏ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي پوندڙ اثر بابت به ويچار پيش ڪندو آهي. تنهنڪري ان جو مقصد صرف بيان نه، پر ذاتي سکيا ۽ تجربن جو تجزيو پڻ هوندو آهي. === ٻيون منطقي جوڙجڪون === مضمون جي منطقي ترتيب ۽ فڪري اڳڀرائي ڪيترين ئي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي. انهن مختلف منطقي ڍانچن کي سمجهڻ سان مضمون جي هم آهنگي، قوتِ استدلال ۽ اثرائتي انداز ۾ نمايان واڌارو اچي ٿو. ڪيترن ئي متبادل منطقي ڍانچن کي خاڪن جي صورت ۾ به پيش ڪيو ويو آهي، جيڪي دليلن جي تعمير ۾ آساني سان اختيار يا ترتيب ڏئي سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mariopetrucci.com/MissionPossible-StudySkills.htm|title='Mission Possible' by Dr. Mario Petrucci}}</ref> === علمي لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير === علمي ۽ پيشه ورانه لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير (جهڙوڪ ''مان'' ۽ ''اسان'') ليکڪ جي نقطه نظر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن جو استعمال مختلف علمي شعبن موجب مختلف هوندو آهي. [[ڊيوڪ يونيورسٽي]] جي ٿامپسن رائيٽنگ پروگرام موجب، ''مان'' جي استعمال بابت فيصلو لاڳاپيل شعبي، پڙهندڙن ۽ بيان بازي جي مقصد تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web|title=The First Person in Academic Writing|website=Thompson Writing Program, Duke University|date=13 April 2026|url=https://twp.duke.edu/sites/twp.duke.edu/files/file-attachments/first-person.original.pdf}}</ref> مضمون نويسيءَ جي ماهرن جو خيال آهي ته پهرئين شخص جا ضمير ليکڪ جي علمي گفتگو ۾ پنهنجي جڳهه واضح ڪرڻ جو ذريعو آهن، جڏهن ته تدريسي تجربا ڏيکارين ٿا ته استاد انهن ضميرن جي استعمال کي ليکڪ جي آواز ۽ موقف جي تربيت جو حصو سمجهن ٿا.<ref>{{cite book|last1=McKinney|first1=Jack|last2=Maddalena|first2=Rebecca|title=I Need You to Say 'I': Why First-Person Writing Is Important|year=2010}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ball|first1=Cheryl|last2=Loewe|first2=Crew|title=Bad Ideas About Writing|year=2017}}</ref> == دليلي مضمون == استدلالي يا دليلي مضمون (آرگيومينٽيٽو مضمون) ۾ ڪنهن به موضوع، خيال ۽ بيان کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ ان جي حق ۾ يا مخالفت ۾ دليل ڏيڻا پوندا آهن. اهڙي طرح بحث کي عقلي، اڀياسي معلومات جي روشني ۾ حل ڪيو ويندو آهي. مثال طور ”وقت جي پابندي”، ”تندرستي“، ”ورزش جا فاعدا“، ”عورتن جي تعليم“ وغير سٺا مثال آهن<ref name="autogenerated1"/>. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] dzzzsze8pbbrcl9nxzu1va9naif0ltt 394252 394251 2026-07-14T16:28:28Z Intisar Ali 8681 394252 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == وصفون == [[File:Locke Essay 1690.jpg|thumb|right|[[جان لاڪ]] جي 1690ع واري تصنيف ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون]]'']] مضمون لاء انگريزي لفظ ''ايسي'' فرانسيسي مصدر {{lang|fr|essayer}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ڪوشش ڪرڻ" يا "آزمائڻ". انگريزيءَ ۾ ''essay'' جو شروعاتي مطلب به "ڪوشش" يا "آزمائش" هو، ۽ اهو مطلب اڄ به متبادل طور استعمال ٿيندو آهي. فرانسيسي اديب [[ميشيل ڊي مونتين]] (1533–1592ع) پهريون ليکڪ هو، جنهن پنهنجي تحريرن کي ''Essay'' سڏيو. هن اهو اصطلاح پنهنجي خيالن کي تحرير جي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي "ڪوششن" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو.<ref name=":0"/> ان کان پوءِ ''ايسي'' جي مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ وصف موجب، اهو "ڪنهن مرڪزي موضوع تي ٻڌل نثري تصنيف" يا "ڊگهو، منظم ۽ مسلسل بحث" آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |department=Glossary |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425123427/http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |archive-date=25 April 2010 |website=Gale.cengage.com |access-date=23 March 2011 |title=Essay}}</ref> بهرحال، مضمون کي ڪنهن هڪ ادبي صنف ۾ مڪمل طور شامل ڪرڻ ڏکيو آهي. مشهور مضمون نگار [[ايلڊس هڪسلي]] هن موضوع تي اهم رهنمائي فراهم ڪئي آهي.<ref>{{cite book |first=Aldous |last=Huxley |title=Collected Essays |chapter=Preface |location=London |publisher=Harper and Brothers |year=1960 |page=v}}</ref> هڪسلي جي خيال موجب، "مضمون اهڙو ادبي ذريعو آهي، جنهن جي وسيلي تقريباً هر موضوع بابت تقريباً هر ڳالهه بيان ڪري سگهجي ٿي." هو وڌيڪ لکي ٿو ته "روايت موجب، بلڪه تعريف موجب، مضمون هڪ مختصر لکڻي هوندي آهي." سندس مطابق مضمون جي انتهائي گوناگون نوعيت کي سمجهڻ لاءِ ان کي ٽن بنيادي رخن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. اهي ٽي رخ هي آهن: * '''ذاتي ۽ سوانحي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار ذاتي تجربن ۽ سوانحي يادگيرين تي ٻڌل فڪري لکڻيون پيش ڪندا آهن ۽ دنيا کي واقعن ۽ بيانن جي ذريعي ڏسندا آهن. * '''معروضي، حقيقت پسند ۽ جزوي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار پنهنجي ذات تي سڌو سنئون گفتگو نٿا ڪن، پر ادبي، سائنسي يا سياسي موضوعن تي ڌيان ڏين ٿا. سندن فن لاڳاپيل حقيقتن کي پيش ڪرڻ، انهن تي راءِ ڏيڻ ۽ انهن مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ ۾ هوندو آهي. * '''مجرد ۽ آفاقي رخ:''' هن رخ ۾ اهي مضمون نگار شامل آهن، جيڪي بلند درجي جي تجريدي خيالن جي دنيا ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي گهڻو ڪري ذاتي حوالا نٿا ڏين ۽ نه ئي روزمرهه تجربن جي مخصوص حقيقتن جو گهڻو ذڪر ڪندا آهن. هڪسلي آخر ۾ چوي ٿو ته سڀ کان وڌيڪ ڪامياب مضمون اهي آهن، جيڪي انهن ٽنهي رخن مان بهترين خوبيون گڏ ڪري پيش ڪن ٿا، نه رڳو ڪنهن هڪ يا ٻن رخن تي ڀاڙين ٿا. == تاريخ == === مونتين === [[ميشيل ڊي مونتين]] جا "ڪوششون" (Essais) سندس [[عام نوٽ نويسي]] جي روايت مان جنم وٺندڙ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |title=Book Use Book Theory: 1500–1700: Commonplace Thinking |publisher=Lib.uchicago.edu |access-date=10 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801200451/http://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |archive-date=1 August 2013 }}</ref> هو خاص طور [[پلوٽارڪ]] جي تصنيف ''Œuvres Morales'' (اخلاقي تصنيفون) کان متاثر ٿيو، جنهن جو فرانسيسي ترجمو تازو ئي [[جاڪ ايميو]] شايع ڪيو هو. مونتين 1572ع ۾ پنهنجا مضمون لکڻ شروع ڪيا، ۽ سندس پهريون مجموعو ''[[ايسيئس]]'' 1580ع ۾ ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite book |year=1580 |last=de Montaigne |first=Michel |title=Essais de messire Michel de Montaigne,... livre premier et second |publisher=impr. de S. Millanges (Bourdeaus) |edition=I |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8609579f/f5.image|access-date=22 November 2019|via=Gallica}}</ref> زندگيءَ جي پڄاڻيءَ تائين هو اڳ شايع ٿيل مضمونن ۾ ترميمون ڪندو رهيو ۽ نوان مضمون به لکندو رهيو. سندس وفات کان پوءِ ٽيون جلد پڻ شايع ٿيو. گڏيل طور تي انهن سؤ کان وڌيڪ مضمونن کي جديد مضمون نگاريءَ جو بنياد تصور ڪيو وڃي ٿو. === يورپ === جيتوڻيڪ مونتين جي فڪر کي [[فرانس]] ۾ وڏي پذيرائي ملي ۽ ڪيترن ئي ماڻهن ان جي پيروي ڪئي، پر سندس ويجهن پوئلڳن مان ڪنهن به مضمون نويسيءَ کي مستقل ادبي صنف طور اختيار نه ڪيو. مونتين پاڻ سمجهندو هو ته سندس خاندان (Eyquem) جو تعلق انگلينڊ سان هو، تنهنڪري هو انگريزن کي پنهنجا "سوٽ" سڏيندو هو. سندس تصنيفون جلد ئي [[انگلينڊ]] ۾ پڙهيون ويون، خاص طور [[فرانسس بيڪن]] طرفان.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> بيڪن جا ''[[ايسيز (فرانسس بيڪن)|ايسيز]]''، جيڪي 1597ع، 1612ع ۽ 1625ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا، انگريزي ٻوليءَ ۾ پهريون ڀيرو اهڙا ڪتاب هئا، جن پاڻ کي واضح طور "ايسي" سڏيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، 1609ع ۾ [[بين جانسن]] پهريون شخص هو، جنهن "ايسيئسٽ" (مضمون نگار) جو لفظ استعمال ڪيو. انگريزيءَ جي ٻين مشهور مضمون نگارن ۾ [[سر وليم ڪارنوالس]]، [[رابرٽ برٽن]] ۽ [[سر ٿامس برائون]] شامل آهن. [[اٽلي]] ۾ [[بالداساري ڪاسٽيليوني]] درٻاري آداب بابت پنهنجي تصنيف ''Il ڪورٽيگيئانو'' لکي، جڏهن⁠تہ 17هين صديءَ ۾ هسپانوي [[يسوعي]] عالم [[بالتاسار گراسيان]] دانائي ۽ حڪمت جي موضوع تي مضمون لکيا.<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |title=Essay (literature) |encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204053246/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |archive-date=4 December 2009 |access-date=22 March 2011}}</ref> [[روشن خياليءَ جي دور]] ۾ انگلينڊ ۾ مضمون سياسي ۽ فڪري بحث جو اهم ذريعو بڻجي ويو. [[جوزف ايڊيسن]]، [[رچرڊ اسٽيل]] ۽ [[سيموئل جانسن]] رسالن وسيلي مضمون نويسيءَ کي وڏي اوج تي پهچايو. ايڊيسن ۽ اسٽيل پنهنجو رسالو ''[[ٽيٽلر (1709 جرنل)|ٽيٽلر]]'' (1709ع) مضمونن جي اشاعت لاءِ استعمال ڪيو، جڏهن⁠تہ جانسن جا مضمون 1750ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[ايڊمنڊ برڪ]] ۽ [[سيموئل ٽيلر ڪولرج]] عام پڙهندڙن لاءِ مضمون لکيا. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[وليم هيزلٽ]]، [[چارلس ليمب]]، [[لي هنٽ]] ۽ [[ٿامس ڊي ڪوئنسي]] مختلف موضوعن تي وڏي تعداد ۾ مضمون تحرير ڪيا، جنهن سان مضمون نگاريءَ جي خوبصورت روايت ٻيهر زنده ٿي. [[ٿامس ڪارلائل]] جا مضمون پڻ انتهائي اثرائتا ثابت ٿيا، ۽ سندس پڙهندڙ [[رالف والڊو ايمرسن]] پاڻ به هڪ نمايان مضمون نگار بڻيو. صديءَ جي آخر ۾ [[رابرٽ لوئس اسٽيونسن]] هن صنف کي وڌيڪ ادبي وقار عطا ڪيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> ويهين صديءَ ۾ [[ٽي. ايس. ايليٽ]]، [[ورجينيا وولف]]، [[ايڊمنڊ ولسن]] ۽ [[چارلس ڊو بوس]] مضمونن جي ذريعي ادب، فن ۽ ثقافت جي نون رجحانن تي روشني وڌي ۽ ادبي تنقيد کي نئين اوج تي پهچايو.<ref name="britannica1"/> فرانس ۾ پڻ ڪيترن ئي ليکڪن ''essai'' جي عنوان سان ڊگهيون تصنيفون لکيون، جيتوڻيڪ اهي روايتي مضمون نه هيون. ان هوندي به اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[شارل آگسٽين سينٽ بوو]] جي اخبار ۾ شايع ٿيندڙ ''ڪازريز ڊيو لنڊي'' ادبي مضمونن جا نمايان مثال سمجهيا وڃن ٿا. بعد ۾ [[ٿيوفيل گوتييه]]، [[اناتول فرانس]]، [[جول لوميتر]] ۽ [[ايميل فاگي]] پڻ هن روايت کي اڳتي وڌايو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> === جاپان === {{main|زئيھتسو}} جاپان ۾ مضمون نويسي يورپ کان ڪيترائي صديون اڳ موجود هئي. هتي ''[[زئيھتسو]] (Zuihitsu)'' نالي ادبي صنف رائج هئي، جنهن ۾ پاڻ ۾ هلڪي لاڳاپي وارا مضمون ۽ منتشر خيال شامل هوندا هئا. ''زويهتسو'' جاپاني ادب جي شروعاتي دور کان موجود آهي. جاپاني ادب جون ڪيتريون ئي مشهور شروعاتي تصنيفون هن صنف سان واسطو رکن ٿيون، جن ۾ درٻاري خاتون [[سي شوناگون]] جو ''[[دي پلو بڪ]]'' (تقريباً 1000ع) ۽ ٻڌ ڌرم جي راهب [[يوشيدا ڪينڪو]] جو ''[[تسوريزوريگوسا]]'' (1330ع) نمايان آهن. ڪينڪو پنهنجي مختصر تحريرن کي مونتين وانگر "بيڪار وقتن ۾ لکيل بي ترتيب خيال" قرار ڏنو. يورپ جي ڀيٽ ۾ جاپان ۾ عورتن جو مضمون نويسيءَ ۾ نمايان ڪردار رهيو، جيتوڻيڪ ان دور ۾ مردن جون چيني اثر هيٺ لکيل وڌيڪ رسمي تحريرون وڌيڪ اهم سمجهيون وينديون هيون. === چين === [[اٺ ڀاڱن وارو مضمون]] ({{lang|zh|八股文}}؛ ''bāgǔwén''، لفظي معنيٰ: "اٺ حصن وارو متن") [[چين]] ۾ [[منگ سلطنت|منگ]] ۽ [[چنگ سلطنت]] جي دور ۾ شاهي امتحانن ۾ استعمال ٿيندڙ مضمون جو هڪ معياري انداز هو. سرڪاري نوڪرين لاءِ ٿيندڙ انهن امتحانن ۾ اميدوارن کي ڪنفيوشسي فڪر ۽ [[چار ڪتاب ۽ پنج ڪلاسيڪي ڪتاب]] بابت پنهنجي ڄاڻ هن مخصوص انداز ۾ پيش ڪرڻي پوندي هئي. اميدوارن کي تخليقي يا نواڻ ڀريو انداز اختيار ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، بلڪه انهن کي مقرر ڪيل قاعدن جي پابندي ڪرڻي پوندي هئي. انهن امتحانن ۾ مربوط انداز سان لکڻ، منطقي استدلال پيش ڪرڻ ۽ مقرر موضوع تي شاعري ڪرڻ جهڙيون صلاحيتون پڻ پرکيون وينديون هيون، جيتوڻيڪ وقت سان گڏ شاعريءَ کي امتحانن مان خارج ڪيو ويو. چيني ادب جي تاريخ ۾ عام طور اهو خيال ظاهر ڪيو ويندو آهي ته اٺ ڀاڱن واري مضمون جي سخت پابندين سبب اوڻيهين صديءَ تائين چين جي ثقافتي جمود ۽ معاشي پٺتي رهجي وڃڻ ۾ به ڪجهه ڪردار ادا ٿيو.<ref>Elman, Benjamin A. (2009). "Eight-Legged Essay" (PDF). In Cheng, Linsun (ed.). ''Berkshire Encyclopedia of China''. Berkshire Publishing Group. pp. 695–989. {{ISBN|9780190622671}}.</ref> == صورتون ۽ اسلوب == هن ڀاڱي ۾ مضمون نويسيءَ جون مختلف صورتون ۽ اسلوب بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي يونيورسٽيءَ جي شاگردن کان وٺي پيشه ور [[مضمون نگار]]ن تائين ڪيترن ئي ليکڪن پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا. === سبب ۽ نتيجو === ''سبب ۽ نتيجو'' واري مضمون جي بنيادي خاصيت اها آهي ته ان ۾ سببن ۽ نتيجن جي هڪٻئي سان ڳنڍيل زنجير پيش ڪئي ويندي آهي. اهڙي مضمون ۾ محتاط ٻولي، وقتوار ترتيب يا اهميت موجب ترتيب اختيار ڪئي ويندي آهي. هن اسلوب کي اختيار ڪندڙ ليکڪ کي موضوع چونڊڻ، مقصد طئي ڪرڻ، پڙهندڙن کي نظر ۾ رکڻ، مختلف سببن يا نتيجن تي تنقيدي ويچار ڪرڻ، بنيادي دعويٰ (ٿيسز) قائم ڪرڻ، مضمون جي حصن کي ترتيب ڏيڻ، مناسب ٻولي چونڊڻ ۽ آخر ۾ نتيجو اخذ ڪرڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 7: Cause and Effect}}</ref> === درجابندي ۽ ورهاست === درجابندي (Classification) ۾ شين کي سندن گڏيل خاصيتن جي بنياد تي وڏن گروهن ۾ رکيو ويندو آهي، جڏهن ته ورهاست (Division) ۾ ڪنهن وڏي موضوع يا شئي کي ننڍن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 5: Classification and Division}}</ref> === ڀيٽ ۽ فرق === ڀيٽ ۽ فرق واري مضمون ۾ ٻن يا وڌيڪ شين جي هڪجهڙائين ۽ اختلافن جو جائزو ورتو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ ڀيٽ جو بنياد، ڀيٽ جا نڪتا ۽ مشابهتون اهم هونديون آهن. مضمون کي يا ته شين جي بنياد تي يا مختلف نقطن جي بنياد تي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، ڀيٽ جا معيار، بنيادي دعويٰ، ترتيب ۽ نتيجي تي ڌيان ڏيڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 6: Comparison and Contrast}}</ref> === تشريحي === تشريحي مضمون (ايڪسپوزٽري ايسي) ڪنهن موضوع بابت ڄاڻ ڏيڻ، وضاحت ڪرڻ يا تشريح ڪرڻ لاءِ لکيو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ حقيقتن جي بنياد تي پڙهندڙ کي موضوع بابت سمجهايو ويندو آهي. عام طور تي اهو ٽئين شخص ۾ لکيو ويندو آهي ۽ ان ۾ رسمي ٻولي استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور، طبي يا حياتياتي حالت، سماجي يا ٽيڪنالاجي عمل، يا ڪنهن مشهور شخص جي زندگيءَ ۽ شخصيت بابت مضمون. ان جي تياريءَ ۾ خيال گڏ ڪرڻ، تحقيق ڪرڻ، بنيادي دعويٰ تيار ڪرڻ، تمهيد، متن ۽ نتيجو لکڻ شامل هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.nova.edu/tutoring-testing/study-resources/forms/planning-an-expository-essay.pdf|title=Expository Essay|department=Tutoring and Testing Center|website=Nova Southeastern University}}</ref> تشريحي مضمون اڪثر SAT ۽ ٻين معياري امتحانن سان گڏ هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي اسائنمينٽن ۾ پڻ ڏنا ويندا آهن. === بياني === بياني مضمون ۾ حواسن سان لاڳاپيل اهڙيون تفصيلون ڏنيون وينديون آهن جيڪي پڙهندڙ جي جسماني، جذباتي يا ذهني احساسن کي متاثر ڪن. اهڙي مضمون ۾ مقصد، پڙهندڙ، بنيادي تاثر، بياني ٻولي ۽ ترتيب اهم هوندي آهي. بيان عام طور جاءِ جي ترتيب موجب ڪيو ويندو آهي، پر وقتوار يا اهميت موجب به ٿي سگهي ٿو. هن اسلوب ۾ [[صريح معنا]]، [[ضمني معنا]]، [[تمثيلي ٻولي]]، [[استعارو]] ۽ [[تشبيهه]] جهڙا ادبي وسيلا استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 2: Description}}</ref> هڪ يونيورسٽيءَ جي مضمون نويسي رهنما موجب، بياني لکڻي ڪنهن واقعي يا موضوع بابت رڳو بيان مهيا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|title=CNS Essay Handbook|website=Simon Fraser University|at=Section 2.1|url=https://www.sfu.ca/cns/PDF/CNS_Essay_Handbook.pdf}}</ref> [[غنائي مضمون]] به بياني مضمونن جي اهم صورت آهي. === جدلياتي === [[جدليات]]ي مضمون، جيڪو خاص طور [[فلسفو|فلسفي]] ۾ استعمال ٿيندو آهي، ان ۾ ليکڪ پهرين پنهنجو موقف ۽ دليل پيش ڪندو آهي، پوءِ ان تي ممڪن اعتراض بيان ڪندو آهي ۽ آخر ۾ ان اعتراض جو جواب نئين دليل سان ڏيندو آهي. هي اسلوب مختلف پاسن کي پيش ڪرڻ ۽ ممڪن خامين جو ازالو ڪرڻ لاءِ فائديمند هوندو آهي. اهڙي قسم جي مضمون کي ڪڏهن ڪڏهن اخلاقيات جو مقالو پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.wikihow.com/Write-an-Ethics-Paper|title=How to Write an Ethics Paper}}</ref> === مثالن وارو === مثالن تي ٻڌل مضمون ۾ ڪنهن عام خيال يا دعويٰ جي وضاحت مناسب ۽ معتبر مثالن، واقعن يا [[مختصر روايت]]ن ذريعي ڪئي ويندي آهي. ليکڪ کي موضوع، مقصد، پڙهندڙ، مناسب مثالن جي چونڊ ۽ مضمون جي ترتيب تي ڌيان ڏيڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 4: Exemplification}}</ref> === مانوس === مانوس مضمون (فيميلر ايسي) اهڙو مضمون هوندو آهي جنهن ۾ ليکڪ هڪ ڄڻا پڙهندڙ سان گفتگو جي انداز ۾ پنهنجن ذاتي تجربن يا مخصوص موضوعن بابت لکي ٿو. [[اين فيڊيمن]] موجب، هن صنف جو عروج اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هو ۽ ان جو وڏو نمائندو [[چارلس ليمب]] هو.<ref>{{harvnb|Fadiman|2008|pp=x–xi}}</ref> === تاريخي (ٿيسز) === تاريخي مضمون، جنهن کي ڪڏهن ٿيسز مضمون پڻ چيو ويندو آهي، هڪ يا وڌيڪ تاريخي واقعن بابت ڪنهن دعويٰ يا موقف کي ثبوتن، دليلن ۽ حوالن سان ثابت ڪندو آهي ۽ پڙهندڙ کي سمجهائيندو آهي ته اهو موقف ڇو درست آهي.<ref>History Essay Format & Thesis Statement (February 2010)</ref> === بيانيه === [[بيانيه]] مضمون ۾ [[واپسي وارو منظر]]، [[اڳواٽ منظر]] ۽ مختلف قسمن جا انتقال استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري عروج (Climax) تائين پهچندا آهن. هن قسم جي مضمون جو مرڪز واقعي جي [[پلاٽ]] هوندو آهي. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، نقطه نظر، گفتگو ۽ ترتيب جو خيال رکڻو پوندو آهي. اهڙو مضمون گهڻو ڪري وقتوار ترتيب ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 3: Narration}}</ref> === استدلالي === [[استدلالي مضمون]] تنقيدي نوعيت جو مضمون هوندو آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن هڪ موضوع جو معروضي تجزيو پيش ڪرڻ هوندو آهي. ان ۾ مثبت يا منفي موقف جي حمايت ۾ دليل ڏنا ويندا آهن، جن جي پٺڀرائي تحقيق، منطقي استدلال ۽ منظم ترتيب سان ڪئي ويندي آهي. ان جي جوڙجڪ ۾ تمهيد، بنيادي دعويٰ، دليلن تي ٻڌل متن، ممڪن اعتراضن جو جواب ۽ نتيجو شامل هوندو آهي. === عملي طريقي وارو === عملي طريقي وارو مضمون ڪنهن ڪم کي ڪرڻ يا ڪنهن شيءِ جي تياريءَ يا ٽوڙڻ جي مرحليوار وضاحت لاءِ لکيو ويندو آهي. اهو اڪثر وقتوار يا انگوار ترتيب سان لکيو ويندو آهي ته جيئن هر قدم واضح ٿي سگهي. هن قسم جي مضمون ۾ [[فني دستاويز]] جون گهڻيون خاصيتون موجود هونديون آهن، پر اهو اڪثر بياني انداز ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://literarydevices.net/process-essay/|title=Examples and Definition of Process Essay}}</ref> === معاشي === معاشي مضمون ڪنهن بنيادي دعويٰ يا موضوع سان شروع ٿي سگهي ٿو. اهو بياني، تشريحي يا استدلالي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو. تمهيد کان پوءِ ليکڪ اقتصادي مسئلي جي وضاحت، تجزيو، جائزو ۽ نتيجو پيش ڪندو آهي. جيڪڏهن مضمون بياني انداز اختيار ڪري ته هر پهلو اهڙي نموني بيان ڪيو ويندو آهي جو پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ آسان ٿئي. === عڪاسي وارو === عڪاسي وارو مضمون (رفليڪٽو ايسي) اهڙي تجزياتي لکڻي آهي جنهن ۾ ليکڪ ڪنهن حقيقي يا خيالي واقعي، منظر، يادگيري يا تجربي جو بيان ڪرڻ سان گڏ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي پوندڙ اثر بابت به ويچار پيش ڪندو آهي. تنهنڪري ان جو مقصد صرف بيان نه، پر ذاتي سکيا ۽ تجربن جو تجزيو پڻ هوندو آهي. === ٻيون منطقي جوڙجڪون === مضمون جي منطقي ترتيب ۽ فڪري اڳڀرائي ڪيترين ئي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي. انهن مختلف منطقي ڍانچن کي سمجهڻ سان مضمون جي هم آهنگي، قوتِ استدلال ۽ اثرائتي انداز ۾ نمايان واڌارو اچي ٿو. ڪيترن ئي متبادل منطقي ڍانچن کي خاڪن جي صورت ۾ به پيش ڪيو ويو آهي، جيڪي دليلن جي تعمير ۾ آساني سان اختيار يا ترتيب ڏئي سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mariopetrucci.com/MissionPossible-StudySkills.htm|title='Mission Possible' by Dr. Mario Petrucci}}</ref> === علمي لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير === علمي ۽ پيشه ورانه لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير (جهڙوڪ ''مان'' ۽ ''اسان'') ليکڪ جي نقطه نظر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن جو استعمال مختلف علمي شعبن موجب مختلف هوندو آهي. [[ڊيوڪ يونيورسٽي]] جي ٿامپسن رائيٽنگ پروگرام موجب، ''مان'' جي استعمال بابت فيصلو لاڳاپيل شعبي، پڙهندڙن ۽ بيان بازي جي مقصد تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web|title=The First Person in Academic Writing|website=Thompson Writing Program, Duke University|date=13 April 2026|url=https://twp.duke.edu/sites/twp.duke.edu/files/file-attachments/first-person.original.pdf}}</ref> مضمون نويسيءَ جي ماهرن جو خيال آهي ته پهرئين شخص جا ضمير ليکڪ جي علمي گفتگو ۾ پنهنجي جڳهه واضح ڪرڻ جو ذريعو آهن، جڏهن ته تدريسي تجربا ڏيکارين ٿا ته استاد انهن ضميرن جي استعمال کي ليکڪ جي آواز ۽ موقف جي تربيت جو حصو سمجهن ٿا.<ref>{{cite book|last1=McKinney|first1=Jack|last2=Maddalena|first2=Rebecca|title=I Need You to Say 'I': Why First-Person Writing Is Important|year=2010}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ball|first1=Cheryl|last2=Loewe|first2=Crew|title=Bad Ideas About Writing|year=2017}}</ref> == علمي مضمون == [[File:Czythumbur.jpg|thumb|[[يونيورسٽي]] جا شاگرد، جيئن هتي يونيورسٽيءَ جي لائبريريءَ ۾ تحقيق ڪندڙ شاگرد، اڪثر اهڙا مضمون لکڻ لاءِ مقرر ڪيا ويندا آهن ته جيئن هو پڙهيل مواد جو تجزيو ڪري سگهن.]] {{main|آزاد جوابي سوال}} [[آمريڪا]] ۽ [[برطانيه]] جهڙن ملڪن ۾ مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪا آهن، خاص طور [[آزاد جوابي سوال]]ن جي صورت ۾. انهن ملڪن ۾ ثانوي درجي جي شاگردن کي مضمون نويسيءَ جا منظم ڍانچا سيکاريا ويندا آهن ته جيئن سندن لکڻ جي صلاحيت بهتر ٿئي، ۽ يونيورسٽيون به داخلا لاءِ درخواست ڏيندڙن جي چونڊ ۾ مضمونن کي اهميت ڏينديون آهن (''ڏسو'' [[داخلا جو مضمون]]). ثانوي ۽ اعليٰ تعليم ٻنهي ۾ مضمونن وسيلي شاگردن جي موضوع تي عبور ۽ سمجهه جو جائزو ورتو ويندو آهي. شاگردن کان مطالبو ڪيو ويندو آهي ته هو ڪنهن مطالعي واري موضوع جي وضاحت، تبصرو يا تنقيدي جائزو مضمون جي صورت ۾ پيش ڪن. ڪجهه ڪورسن ۾ يونيورسٽيءَ جي شاگردن کي ڪيترن هفتن يا مهينن دوران هڪ يا وڌيڪ مضمون مڪمل ڪرڻا پوندا آهن. ان کان سواءِ، [[انسانيات]] ۽ [[سماجي سائنس]]ن جهڙن شعبن ۾ وچ مدي ۽ آخري امتحانن ۾ به اڪثر شاگردن کي ٻن يا ٽن ڪلاڪن اندر مختصر مضمون لکڻو پوندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ملڪن ۾ علمي مضمون، جن کي ''پيپر'' پڻ چيو ويندو آهي، عام ادبي مضمونن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسمي هوندا آهن.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ۾ ليکڪ کي پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي گنجائش هوندي آهي، پر اهو منطقي ۽ حقيقتن تي ٻڌل انداز ۾ پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ اڪثر [[پهريون شخص]] استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويندو آهي. ڊگها علمي مضمون (جن جي لفظن جي حد عام طور 2,000 کان 5,000 لفظن تائين هوندي آهي){{Citation needed|date=August 2010}} وڌيڪ تفصيلي بحث تي ٻڌل هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري ڪنهن موضوع بابت اڳ ۾ ٿيل علمي ڪم جي مختصر تجزيي سان شروع ٿيندا آهن، جنهن کي [[ادبي جائزو]] (Literature review) چيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} ڊگهن مضمونن ۾ ڪڏهن تمهيدي صفحو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن ۾ مضمون جي موضوع سان لاڳاپيل اهم لفظن ۽ اصطلاحن جون وصفون ڏنيون وينديون آهن. اڪثر علمي ادارا اهو لازمي قرار ڏيندا آهن ته مضمون ۾ بيان ڪيل سڀئي اهم حقيقتون، حوالا ۽ ٻيو مددگار مواد آخر ۾ [[حوالا]] يا ''استعمال ڪيل ماخذ'' واري فهرست ۾ درج ڪيو وڃي. هي علمي روايت ٻين پڙهندڙن، جهڙوڪ استادن يا محققن، کي اهو سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي ته ليکڪ پنهنجي دليلن جي حمايت لاءِ ڪهڙا ماخذ استعمال ڪيا آهن. حوالن جي فهرست پڙهندڙن کي اهو به پرکڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته دليل ڪيتري حد تائين ثبوتن سان سهارويل آهي ۽ انهن ثبوتن جو معيار ڪهڙو آهي. علمي مضمون شاگرد جي منظم انداز ۾ خيال پيش ڪرڻ جي صلاحيت ۽ سندس علمي قابليت جو امتحان هوندو آهي. يونيورسٽين کي درپيش هڪ اهم مسئلو اهو به آهي ته ڪڏهن ڪڏهن شاگرد [[مضمون مل]] (Essay mill) يا ''پيپر مل'' مان خريد ڪيل مضمون پنهنجي نالي سان جمع ڪرائي ڇڏيندا آهن. ''مضمون مل'' هڪ [[ڀوت ليکڪ|ڀوت ليکڪي]] (گھوسٽ رائيٽنگ) خدمت آهي، جيڪا يونيورسٽي ۽ ڪاليج جي شاگردن کي اڳواٽ تيار ڪيل مضمون وڪرو ڪري ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ [[سرقو (علمي)|سرقو]] [[علمي بدديانتي]] يا [[علمي فراڊ]] جي صورت آهي، تنهنڪري يونيورسٽيون ۽ ڪاليج اهڙن مضمونن جي جاچ [[سرقي جي سڃاڻپ وارو سافٽويئر]] استعمال ڪري ڪندا آهن، جيڪو مضمونن کي اڳ ۾ موجود مضمونن جي ڊيٽابيس سان ڀيٽي ٿو. ڪجهه ادارا شاگردن کان سندن مضمون بابت زباني سوال پڻ ڪندا آهن ته جيئن پڪ ڪري سگهجي ته مضمون واقعي انهن پاڻ لکيو آهي.<ref>{{cite news |last=Khomami |first=Nadia |title=Plan to crack down on websites selling essays to students announced |url=https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |newspaper=The Guardian |date=20 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427193720/https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |archive-date=27 April 2017 }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] n9iztt13br7sw79muddzbccffgyjpep 394253 394252 2026-07-14T16:29:39Z Intisar Ali 8681 394253 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == وصفون == [[File:Locke Essay 1690.jpg|thumb|right|[[جان لاڪ]] جي 1690ع واري تصنيف ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون]]'']] مضمون لاء انگريزي لفظ ''ايسي'' فرانسيسي مصدر {{lang|fr|essayer}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ڪوشش ڪرڻ" يا "آزمائڻ". انگريزيءَ ۾ ''essay'' جو شروعاتي مطلب به "ڪوشش" يا "آزمائش" هو، ۽ اهو مطلب اڄ به متبادل طور استعمال ٿيندو آهي. فرانسيسي اديب [[ميشيل ڊي مونتين]] (1533–1592ع) پهريون ليکڪ هو، جنهن پنهنجي تحريرن کي ''Essay'' سڏيو. هن اهو اصطلاح پنهنجي خيالن کي تحرير جي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي "ڪوششن" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو.<ref name=":0"/> ان کان پوءِ ''ايسي'' جي مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ وصف موجب، اهو "ڪنهن مرڪزي موضوع تي ٻڌل نثري تصنيف" يا "ڊگهو، منظم ۽ مسلسل بحث" آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |department=Glossary |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425123427/http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |archive-date=25 April 2010 |website=Gale.cengage.com |access-date=23 March 2011 |title=Essay}}</ref> بهرحال، مضمون کي ڪنهن هڪ ادبي صنف ۾ مڪمل طور شامل ڪرڻ ڏکيو آهي. مشهور مضمون نگار [[ايلڊس هڪسلي]] هن موضوع تي اهم رهنمائي فراهم ڪئي آهي.<ref>{{cite book |first=Aldous |last=Huxley |title=Collected Essays |chapter=Preface |location=London |publisher=Harper and Brothers |year=1960 |page=v}}</ref> هڪسلي جي خيال موجب، "مضمون اهڙو ادبي ذريعو آهي، جنهن جي وسيلي تقريباً هر موضوع بابت تقريباً هر ڳالهه بيان ڪري سگهجي ٿي." هو وڌيڪ لکي ٿو ته "روايت موجب، بلڪه تعريف موجب، مضمون هڪ مختصر لکڻي هوندي آهي." سندس مطابق مضمون جي انتهائي گوناگون نوعيت کي سمجهڻ لاءِ ان کي ٽن بنيادي رخن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. اهي ٽي رخ هي آهن: * '''ذاتي ۽ سوانحي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار ذاتي تجربن ۽ سوانحي يادگيرين تي ٻڌل فڪري لکڻيون پيش ڪندا آهن ۽ دنيا کي واقعن ۽ بيانن جي ذريعي ڏسندا آهن. * '''معروضي، حقيقت پسند ۽ جزوي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار پنهنجي ذات تي سڌو سنئون گفتگو نٿا ڪن، پر ادبي، سائنسي يا سياسي موضوعن تي ڌيان ڏين ٿا. سندن فن لاڳاپيل حقيقتن کي پيش ڪرڻ، انهن تي راءِ ڏيڻ ۽ انهن مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ ۾ هوندو آهي. * '''مجرد ۽ آفاقي رخ:''' هن رخ ۾ اهي مضمون نگار شامل آهن، جيڪي بلند درجي جي تجريدي خيالن جي دنيا ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي گهڻو ڪري ذاتي حوالا نٿا ڏين ۽ نه ئي روزمرهه تجربن جي مخصوص حقيقتن جو گهڻو ذڪر ڪندا آهن. هڪسلي آخر ۾ چوي ٿو ته سڀ کان وڌيڪ ڪامياب مضمون اهي آهن، جيڪي انهن ٽنهي رخن مان بهترين خوبيون گڏ ڪري پيش ڪن ٿا، نه رڳو ڪنهن هڪ يا ٻن رخن تي ڀاڙين ٿا. == تاريخ == === مونتين === [[ميشيل ڊي مونتين]] جا "ڪوششون" (Essais) سندس [[عام نوٽ نويسي]] جي روايت مان جنم وٺندڙ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |title=Book Use Book Theory: 1500–1700: Commonplace Thinking |publisher=Lib.uchicago.edu |access-date=10 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801200451/http://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |archive-date=1 August 2013 }}</ref> هو خاص طور [[پلوٽارڪ]] جي تصنيف ''Œuvres Morales'' (اخلاقي تصنيفون) کان متاثر ٿيو، جنهن جو فرانسيسي ترجمو تازو ئي [[جاڪ ايميو]] شايع ڪيو هو. مونتين 1572ع ۾ پنهنجا مضمون لکڻ شروع ڪيا، ۽ سندس پهريون مجموعو ''[[ايسيئس]]'' 1580ع ۾ ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite book |year=1580 |last=de Montaigne |first=Michel |title=Essais de messire Michel de Montaigne,... livre premier et second |publisher=impr. de S. Millanges (Bourdeaus) |edition=I |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8609579f/f5.image|access-date=22 November 2019|via=Gallica}}</ref> زندگيءَ جي پڄاڻيءَ تائين هو اڳ شايع ٿيل مضمونن ۾ ترميمون ڪندو رهيو ۽ نوان مضمون به لکندو رهيو. سندس وفات کان پوءِ ٽيون جلد پڻ شايع ٿيو. گڏيل طور تي انهن سؤ کان وڌيڪ مضمونن کي جديد مضمون نگاريءَ جو بنياد تصور ڪيو وڃي ٿو. === يورپ === جيتوڻيڪ مونتين جي فڪر کي [[فرانس]] ۾ وڏي پذيرائي ملي ۽ ڪيترن ئي ماڻهن ان جي پيروي ڪئي، پر سندس ويجهن پوئلڳن مان ڪنهن به مضمون نويسيءَ کي مستقل ادبي صنف طور اختيار نه ڪيو. مونتين پاڻ سمجهندو هو ته سندس خاندان (Eyquem) جو تعلق انگلينڊ سان هو، تنهنڪري هو انگريزن کي پنهنجا "سوٽ" سڏيندو هو. سندس تصنيفون جلد ئي [[انگلينڊ]] ۾ پڙهيون ويون، خاص طور [[فرانسس بيڪن]] طرفان.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> بيڪن جا ''[[ايسيز (فرانسس بيڪن)|ايسيز]]''، جيڪي 1597ع، 1612ع ۽ 1625ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا، انگريزي ٻوليءَ ۾ پهريون ڀيرو اهڙا ڪتاب هئا، جن پاڻ کي واضح طور "ايسي" سڏيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، 1609ع ۾ [[بين جانسن]] پهريون شخص هو، جنهن "ايسيئسٽ" (مضمون نگار) جو لفظ استعمال ڪيو. انگريزيءَ جي ٻين مشهور مضمون نگارن ۾ [[سر وليم ڪارنوالس]]، [[رابرٽ برٽن]] ۽ [[سر ٿامس برائون]] شامل آهن. [[اٽلي]] ۾ [[بالداساري ڪاسٽيليوني]] درٻاري آداب بابت پنهنجي تصنيف ''Il ڪورٽيگيئانو'' لکي، جڏهن⁠تہ 17هين صديءَ ۾ هسپانوي [[يسوعي]] عالم [[بالتاسار گراسيان]] دانائي ۽ حڪمت جي موضوع تي مضمون لکيا.<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |title=Essay (literature) |encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204053246/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |archive-date=4 December 2009 |access-date=22 March 2011}}</ref> [[روشن خياليءَ جي دور]] ۾ انگلينڊ ۾ مضمون سياسي ۽ فڪري بحث جو اهم ذريعو بڻجي ويو. [[جوزف ايڊيسن]]، [[رچرڊ اسٽيل]] ۽ [[سيموئل جانسن]] رسالن وسيلي مضمون نويسيءَ کي وڏي اوج تي پهچايو. ايڊيسن ۽ اسٽيل پنهنجو رسالو ''[[ٽيٽلر (1709 جرنل)|ٽيٽلر]]'' (1709ع) مضمونن جي اشاعت لاءِ استعمال ڪيو، جڏهن⁠تہ جانسن جا مضمون 1750ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[ايڊمنڊ برڪ]] ۽ [[سيموئل ٽيلر ڪولرج]] عام پڙهندڙن لاءِ مضمون لکيا. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[وليم هيزلٽ]]، [[چارلس ليمب]]، [[لي هنٽ]] ۽ [[ٿامس ڊي ڪوئنسي]] مختلف موضوعن تي وڏي تعداد ۾ مضمون تحرير ڪيا، جنهن سان مضمون نگاريءَ جي خوبصورت روايت ٻيهر زنده ٿي. [[ٿامس ڪارلائل]] جا مضمون پڻ انتهائي اثرائتا ثابت ٿيا، ۽ سندس پڙهندڙ [[رالف والڊو ايمرسن]] پاڻ به هڪ نمايان مضمون نگار بڻيو. صديءَ جي آخر ۾ [[رابرٽ لوئس اسٽيونسن]] هن صنف کي وڌيڪ ادبي وقار عطا ڪيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> ويهين صديءَ ۾ [[ٽي. ايس. ايليٽ]]، [[ورجينيا وولف]]، [[ايڊمنڊ ولسن]] ۽ [[چارلس ڊو بوس]] مضمونن جي ذريعي ادب، فن ۽ ثقافت جي نون رجحانن تي روشني وڌي ۽ ادبي تنقيد کي نئين اوج تي پهچايو.<ref name="britannica1"/> فرانس ۾ پڻ ڪيترن ئي ليکڪن ''essai'' جي عنوان سان ڊگهيون تصنيفون لکيون، جيتوڻيڪ اهي روايتي مضمون نه هيون. ان هوندي به اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[شارل آگسٽين سينٽ بوو]] جي اخبار ۾ شايع ٿيندڙ ''ڪازريز ڊيو لنڊي'' ادبي مضمونن جا نمايان مثال سمجهيا وڃن ٿا. بعد ۾ [[ٿيوفيل گوتييه]]، [[اناتول فرانس]]، [[جول لوميتر]] ۽ [[ايميل فاگي]] پڻ هن روايت کي اڳتي وڌايو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> === جاپان === {{main|زئيھتسو}} جاپان ۾ مضمون نويسي يورپ کان ڪيترائي صديون اڳ موجود هئي. هتي ''[[زئيھتسو]] (Zuihitsu)'' نالي ادبي صنف رائج هئي، جنهن ۾ پاڻ ۾ هلڪي لاڳاپي وارا مضمون ۽ منتشر خيال شامل هوندا هئا. ''زويهتسو'' جاپاني ادب جي شروعاتي دور کان موجود آهي. جاپاني ادب جون ڪيتريون ئي مشهور شروعاتي تصنيفون هن صنف سان واسطو رکن ٿيون، جن ۾ درٻاري خاتون [[سي شوناگون]] جو ''[[دي پلو بڪ]]'' (تقريباً 1000ع) ۽ ٻڌ ڌرم جي راهب [[يوشيدا ڪينڪو]] جو ''[[تسوريزوريگوسا]]'' (1330ع) نمايان آهن. ڪينڪو پنهنجي مختصر تحريرن کي مونتين وانگر "بيڪار وقتن ۾ لکيل بي ترتيب خيال" قرار ڏنو. يورپ جي ڀيٽ ۾ جاپان ۾ عورتن جو مضمون نويسيءَ ۾ نمايان ڪردار رهيو، جيتوڻيڪ ان دور ۾ مردن جون چيني اثر هيٺ لکيل وڌيڪ رسمي تحريرون وڌيڪ اهم سمجهيون وينديون هيون. === چين === [[اٺ ڀاڱن وارو مضمون]] ({{lang|zh|八股文}}؛ ''bāgǔwén''، لفظي معنيٰ: "اٺ حصن وارو متن") [[چين]] ۾ [[منگ سلطنت|منگ]] ۽ [[چنگ سلطنت]] جي دور ۾ شاهي امتحانن ۾ استعمال ٿيندڙ مضمون جو هڪ معياري انداز هو. سرڪاري نوڪرين لاءِ ٿيندڙ انهن امتحانن ۾ اميدوارن کي ڪنفيوشسي فڪر ۽ [[چار ڪتاب ۽ پنج ڪلاسيڪي ڪتاب]] بابت پنهنجي ڄاڻ هن مخصوص انداز ۾ پيش ڪرڻي پوندي هئي. اميدوارن کي تخليقي يا نواڻ ڀريو انداز اختيار ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، بلڪه انهن کي مقرر ڪيل قاعدن جي پابندي ڪرڻي پوندي هئي. انهن امتحانن ۾ مربوط انداز سان لکڻ، منطقي استدلال پيش ڪرڻ ۽ مقرر موضوع تي شاعري ڪرڻ جهڙيون صلاحيتون پڻ پرکيون وينديون هيون، جيتوڻيڪ وقت سان گڏ شاعريءَ کي امتحانن مان خارج ڪيو ويو. چيني ادب جي تاريخ ۾ عام طور اهو خيال ظاهر ڪيو ويندو آهي ته اٺ ڀاڱن واري مضمون جي سخت پابندين سبب اوڻيهين صديءَ تائين چين جي ثقافتي جمود ۽ معاشي پٺتي رهجي وڃڻ ۾ به ڪجهه ڪردار ادا ٿيو.<ref>Elman, Benjamin A. (2009). "Eight-Legged Essay" (PDF). In Cheng, Linsun (ed.). ''Berkshire Encyclopedia of China''. Berkshire Publishing Group. pp. 695–989. {{ISBN|9780190622671}}.</ref> == صورتون ۽ اسلوب == هن ڀاڱي ۾ مضمون نويسيءَ جون مختلف صورتون ۽ اسلوب بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي يونيورسٽيءَ جي شاگردن کان وٺي پيشه ور [[مضمون نگار]]ن تائين ڪيترن ئي ليکڪن پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا. === سبب ۽ نتيجو === ''سبب ۽ نتيجو'' واري مضمون جي بنيادي خاصيت اها آهي ته ان ۾ سببن ۽ نتيجن جي هڪٻئي سان ڳنڍيل زنجير پيش ڪئي ويندي آهي. اهڙي مضمون ۾ محتاط ٻولي، وقتوار ترتيب يا اهميت موجب ترتيب اختيار ڪئي ويندي آهي. هن اسلوب کي اختيار ڪندڙ ليکڪ کي موضوع چونڊڻ، مقصد طئي ڪرڻ، پڙهندڙن کي نظر ۾ رکڻ، مختلف سببن يا نتيجن تي تنقيدي ويچار ڪرڻ، بنيادي دعويٰ (ٿيسز) قائم ڪرڻ، مضمون جي حصن کي ترتيب ڏيڻ، مناسب ٻولي چونڊڻ ۽ آخر ۾ نتيجو اخذ ڪرڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 7: Cause and Effect}}</ref> === درجابندي ۽ ورهاست === درجابندي (Classification) ۾ شين کي سندن گڏيل خاصيتن جي بنياد تي وڏن گروهن ۾ رکيو ويندو آهي، جڏهن ته ورهاست (Division) ۾ ڪنهن وڏي موضوع يا شئي کي ننڍن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 5: Classification and Division}}</ref> === ڀيٽ ۽ فرق === ڀيٽ ۽ فرق واري مضمون ۾ ٻن يا وڌيڪ شين جي هڪجهڙائين ۽ اختلافن جو جائزو ورتو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ ڀيٽ جو بنياد، ڀيٽ جا نڪتا ۽ مشابهتون اهم هونديون آهن. مضمون کي يا ته شين جي بنياد تي يا مختلف نقطن جي بنياد تي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، ڀيٽ جا معيار، بنيادي دعويٰ، ترتيب ۽ نتيجي تي ڌيان ڏيڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 6: Comparison and Contrast}}</ref> === تشريحي === تشريحي مضمون (ايڪسپوزٽري ايسي) ڪنهن موضوع بابت ڄاڻ ڏيڻ، وضاحت ڪرڻ يا تشريح ڪرڻ لاءِ لکيو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ حقيقتن جي بنياد تي پڙهندڙ کي موضوع بابت سمجهايو ويندو آهي. عام طور تي اهو ٽئين شخص ۾ لکيو ويندو آهي ۽ ان ۾ رسمي ٻولي استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور، طبي يا حياتياتي حالت، سماجي يا ٽيڪنالاجي عمل، يا ڪنهن مشهور شخص جي زندگيءَ ۽ شخصيت بابت مضمون. ان جي تياريءَ ۾ خيال گڏ ڪرڻ، تحقيق ڪرڻ، بنيادي دعويٰ تيار ڪرڻ، تمهيد، متن ۽ نتيجو لکڻ شامل هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.nova.edu/tutoring-testing/study-resources/forms/planning-an-expository-essay.pdf|title=Expository Essay|department=Tutoring and Testing Center|website=Nova Southeastern University}}</ref> تشريحي مضمون اڪثر SAT ۽ ٻين معياري امتحانن سان گڏ هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي اسائنمينٽن ۾ پڻ ڏنا ويندا آهن. === بياني === بياني مضمون ۾ حواسن سان لاڳاپيل اهڙيون تفصيلون ڏنيون وينديون آهن جيڪي پڙهندڙ جي جسماني، جذباتي يا ذهني احساسن کي متاثر ڪن. اهڙي مضمون ۾ مقصد، پڙهندڙ، بنيادي تاثر، بياني ٻولي ۽ ترتيب اهم هوندي آهي. بيان عام طور جاءِ جي ترتيب موجب ڪيو ويندو آهي، پر وقتوار يا اهميت موجب به ٿي سگهي ٿو. هن اسلوب ۾ [[صريح معنا]]، [[ضمني معنا]]، [[تمثيلي ٻولي]]، [[استعارو]] ۽ [[تشبيهه]] جهڙا ادبي وسيلا استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 2: Description}}</ref> هڪ يونيورسٽيءَ جي مضمون نويسي رهنما موجب، بياني لکڻي ڪنهن واقعي يا موضوع بابت رڳو بيان مهيا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|title=CNS Essay Handbook|website=Simon Fraser University|at=Section 2.1|url=https://www.sfu.ca/cns/PDF/CNS_Essay_Handbook.pdf}}</ref> [[غنائي مضمون]] به بياني مضمونن جي اهم صورت آهي. === جدلياتي === [[جدليات]]ي مضمون، جيڪو خاص طور [[فلسفو|فلسفي]] ۾ استعمال ٿيندو آهي، ان ۾ ليکڪ پهرين پنهنجو موقف ۽ دليل پيش ڪندو آهي، پوءِ ان تي ممڪن اعتراض بيان ڪندو آهي ۽ آخر ۾ ان اعتراض جو جواب نئين دليل سان ڏيندو آهي. هي اسلوب مختلف پاسن کي پيش ڪرڻ ۽ ممڪن خامين جو ازالو ڪرڻ لاءِ فائديمند هوندو آهي. اهڙي قسم جي مضمون کي ڪڏهن ڪڏهن اخلاقيات جو مقالو پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.wikihow.com/Write-an-Ethics-Paper|title=How to Write an Ethics Paper}}</ref> === مثالن وارو === مثالن تي ٻڌل مضمون ۾ ڪنهن عام خيال يا دعويٰ جي وضاحت مناسب ۽ معتبر مثالن، واقعن يا [[مختصر روايت]]ن ذريعي ڪئي ويندي آهي. ليکڪ کي موضوع، مقصد، پڙهندڙ، مناسب مثالن جي چونڊ ۽ مضمون جي ترتيب تي ڌيان ڏيڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 4: Exemplification}}</ref> === مانوس === مانوس مضمون (فيميلر ايسي) اهڙو مضمون هوندو آهي جنهن ۾ ليکڪ هڪ ڄڻا پڙهندڙ سان گفتگو جي انداز ۾ پنهنجن ذاتي تجربن يا مخصوص موضوعن بابت لکي ٿو. [[اين فيڊيمن]] موجب، هن صنف جو عروج اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هو ۽ ان جو وڏو نمائندو [[چارلس ليمب]] هو.<ref>{{harvnb|Fadiman|2008|pp=x–xi}}</ref> === تاريخي (ٿيسز) === تاريخي مضمون، جنهن کي ڪڏهن ٿيسز مضمون پڻ چيو ويندو آهي، هڪ يا وڌيڪ تاريخي واقعن بابت ڪنهن دعويٰ يا موقف کي ثبوتن، دليلن ۽ حوالن سان ثابت ڪندو آهي ۽ پڙهندڙ کي سمجهائيندو آهي ته اهو موقف ڇو درست آهي.<ref>History Essay Format & Thesis Statement (February 2010)</ref> === بيانيه === [[بيانيه]] مضمون ۾ [[واپسي وارو منظر]]، [[اڳواٽ منظر]] ۽ مختلف قسمن جا انتقال استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري عروج (Climax) تائين پهچندا آهن. هن قسم جي مضمون جو مرڪز واقعي جي [[پلاٽ]] هوندو آهي. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، نقطه نظر، گفتگو ۽ ترتيب جو خيال رکڻو پوندو آهي. اهڙو مضمون گهڻو ڪري وقتوار ترتيب ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 3: Narration}}</ref> === استدلالي === [[استدلالي مضمون]] تنقيدي نوعيت جو مضمون هوندو آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن هڪ موضوع جو معروضي تجزيو پيش ڪرڻ هوندو آهي. ان ۾ مثبت يا منفي موقف جي حمايت ۾ دليل ڏنا ويندا آهن، جن جي پٺڀرائي تحقيق، منطقي استدلال ۽ منظم ترتيب سان ڪئي ويندي آهي. ان جي جوڙجڪ ۾ تمهيد، بنيادي دعويٰ، دليلن تي ٻڌل متن، ممڪن اعتراضن جو جواب ۽ نتيجو شامل هوندو آهي. === عملي طريقي وارو === عملي طريقي وارو مضمون ڪنهن ڪم کي ڪرڻ يا ڪنهن شيءِ جي تياريءَ يا ٽوڙڻ جي مرحليوار وضاحت لاءِ لکيو ويندو آهي. اهو اڪثر وقتوار يا انگوار ترتيب سان لکيو ويندو آهي ته جيئن هر قدم واضح ٿي سگهي. هن قسم جي مضمون ۾ [[فني دستاويز]] جون گهڻيون خاصيتون موجود هونديون آهن، پر اهو اڪثر بياني انداز ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://literarydevices.net/process-essay/|title=Examples and Definition of Process Essay}}</ref> === معاشي === معاشي مضمون ڪنهن بنيادي دعويٰ يا موضوع سان شروع ٿي سگهي ٿو. اهو بياني، تشريحي يا استدلالي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو. تمهيد کان پوءِ ليکڪ اقتصادي مسئلي جي وضاحت، تجزيو، جائزو ۽ نتيجو پيش ڪندو آهي. جيڪڏهن مضمون بياني انداز اختيار ڪري ته هر پهلو اهڙي نموني بيان ڪيو ويندو آهي جو پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ آسان ٿئي. === عڪاسي وارو === عڪاسي وارو مضمون (رفليڪٽو ايسي) اهڙي تجزياتي لکڻي آهي جنهن ۾ ليکڪ ڪنهن حقيقي يا خيالي واقعي، منظر، يادگيري يا تجربي جو بيان ڪرڻ سان گڏ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي پوندڙ اثر بابت به ويچار پيش ڪندو آهي. تنهنڪري ان جو مقصد صرف بيان نه، پر ذاتي سکيا ۽ تجربن جو تجزيو پڻ هوندو آهي. === ٻيون منطقي جوڙجڪون === مضمون جي منطقي ترتيب ۽ فڪري اڳڀرائي ڪيترين ئي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي. انهن مختلف منطقي ڍانچن کي سمجهڻ سان مضمون جي هم آهنگي، قوتِ استدلال ۽ اثرائتي انداز ۾ نمايان واڌارو اچي ٿو. ڪيترن ئي متبادل منطقي ڍانچن کي خاڪن جي صورت ۾ به پيش ڪيو ويو آهي، جيڪي دليلن جي تعمير ۾ آساني سان اختيار يا ترتيب ڏئي سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mariopetrucci.com/MissionPossible-StudySkills.htm|title='Mission Possible' by Dr. Mario Petrucci}}</ref> === علمي لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير === علمي ۽ پيشه ورانه لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير (جهڙوڪ ''مان'' ۽ ''اسان'') ليکڪ جي نقطه نظر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن جو استعمال مختلف علمي شعبن موجب مختلف هوندو آهي. [[ڊيوڪ يونيورسٽي]] جي ٿامپسن رائيٽنگ پروگرام موجب، ''مان'' جي استعمال بابت فيصلو لاڳاپيل شعبي، پڙهندڙن ۽ بيان بازي جي مقصد تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web|title=The First Person in Academic Writing|website=Thompson Writing Program, Duke University|date=13 April 2026|url=https://twp.duke.edu/sites/twp.duke.edu/files/file-attachments/first-person.original.pdf}}</ref> مضمون نويسيءَ جي ماهرن جو خيال آهي ته پهرئين شخص جا ضمير ليکڪ جي علمي گفتگو ۾ پنهنجي جڳهه واضح ڪرڻ جو ذريعو آهن، جڏهن ته تدريسي تجربا ڏيکارين ٿا ته استاد انهن ضميرن جي استعمال کي ليکڪ جي آواز ۽ موقف جي تربيت جو حصو سمجهن ٿا.<ref>{{cite book|last1=McKinney|first1=Jack|last2=Maddalena|first2=Rebecca|title=I Need You to Say 'I': Why First-Person Writing Is Important|year=2010}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ball|first1=Cheryl|last2=Loewe|first2=Crew|title=Bad Ideas About Writing|year=2017}}</ref> == علمي مضمون == [[File:Czythumbur.jpg|thumb|[[يونيورسٽي]] جا شاگرد، جيئن هتي يونيورسٽيءَ جي لائبريريءَ ۾ تحقيق ڪندڙ شاگرد، اڪثر اهڙا مضمون لکڻ لاءِ مقرر ڪيا ويندا آهن ته جيئن هو پڙهيل مواد جو تجزيو ڪري سگهن.]] {{main|آزاد جوابي سوال}} [[آمريڪا]] ۽ [[برطانيه]] جهڙن ملڪن ۾ مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪا آهن، خاص طور [[آزاد جوابي سوال]]ن جي صورت ۾. انهن ملڪن ۾ ثانوي درجي جي شاگردن کي مضمون نويسيءَ جا منظم ڍانچا سيکاريا ويندا آهن ته جيئن سندن لکڻ جي صلاحيت بهتر ٿئي، ۽ يونيورسٽيون به داخلا لاءِ درخواست ڏيندڙن جي چونڊ ۾ مضمونن کي اهميت ڏينديون آهن (''ڏسو'' [[داخلا جو مضمون]]). ثانوي ۽ اعليٰ تعليم ٻنهي ۾ مضمونن وسيلي شاگردن جي موضوع تي عبور ۽ سمجهه جو جائزو ورتو ويندو آهي. شاگردن کان مطالبو ڪيو ويندو آهي ته هو ڪنهن مطالعي واري موضوع جي وضاحت، تبصرو يا تنقيدي جائزو مضمون جي صورت ۾ پيش ڪن. ڪجهه ڪورسن ۾ يونيورسٽيءَ جي شاگردن کي ڪيترن هفتن يا مهينن دوران هڪ يا وڌيڪ مضمون مڪمل ڪرڻا پوندا آهن. ان کان سواءِ، [[انسانيات]] ۽ [[سماجي سائنس]]ن جهڙن شعبن ۾ وچ مدي ۽ آخري امتحانن ۾ به اڪثر شاگردن کي ٻن يا ٽن ڪلاڪن اندر مختصر مضمون لکڻو پوندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ملڪن ۾ علمي مضمون، جن کي ''پيپر'' پڻ چيو ويندو آهي، عام ادبي مضمونن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسمي هوندا آهن.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ۾ ليکڪ کي پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي گنجائش هوندي آهي، پر اهو منطقي ۽ حقيقتن تي ٻڌل انداز ۾ پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ اڪثر [[پهريون شخص]] استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويندو آهي. ڊگها علمي مضمون (جن جي لفظن جي حد عام طور 2,000 کان 5,000 لفظن تائين هوندي آهي){{Citation needed|date=August 2010}} وڌيڪ تفصيلي بحث تي ٻڌل هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري ڪنهن موضوع بابت اڳ ۾ ٿيل علمي ڪم جي مختصر تجزيي سان شروع ٿيندا آهن، جنهن کي [[ادبي جائزو]] (Literature review) چيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} ڊگهن مضمونن ۾ ڪڏهن تمهيدي صفحو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن ۾ مضمون جي موضوع سان لاڳاپيل اهم لفظن ۽ اصطلاحن جون وصفون ڏنيون وينديون آهن. اڪثر علمي ادارا اهو لازمي قرار ڏيندا آهن ته مضمون ۾ بيان ڪيل سڀئي اهم حقيقتون، حوالا ۽ ٻيو مددگار مواد آخر ۾ [[حوالا]] يا ''استعمال ڪيل ماخذ'' واري فهرست ۾ درج ڪيو وڃي. هي علمي روايت ٻين پڙهندڙن، جهڙوڪ استادن يا محققن، کي اهو سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي ته ليکڪ پنهنجي دليلن جي حمايت لاءِ ڪهڙا ماخذ استعمال ڪيا آهن. حوالن جي فهرست پڙهندڙن کي اهو به پرکڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته دليل ڪيتري حد تائين ثبوتن سان سهارويل آهي ۽ انهن ثبوتن جو معيار ڪهڙو آهي. علمي مضمون شاگرد جي منظم انداز ۾ خيال پيش ڪرڻ جي صلاحيت ۽ سندس علمي قابليت جو امتحان هوندو آهي. يونيورسٽين کي درپيش هڪ اهم مسئلو اهو به آهي ته ڪڏهن ڪڏهن شاگرد [[مضمون مل]] (Essay mill) يا ''پيپر مل'' مان خريد ڪيل مضمون پنهنجي نالي سان جمع ڪرائي ڇڏيندا آهن. ''مضمون مل'' هڪ [[ڀوت ليکڪ|ڀوت ليکڪي]] (گھوسٽ رائيٽنگ) خدمت آهي، جيڪا يونيورسٽي ۽ ڪاليج جي شاگردن کي اڳواٽ تيار ڪيل مضمون وڪرو ڪري ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ [[سرقو (علمي)|سرقو]] [[علمي بدديانتي]] يا [[علمي فراڊ]] جي صورت آهي، تنهنڪري يونيورسٽيون ۽ ڪاليج اهڙن مضمونن جي جاچ [[سرقي جي سڃاڻپ وارو سافٽويئر]] استعمال ڪري ڪندا آهن، جيڪو مضمونن کي اڳ ۾ موجود مضمونن جي ڊيٽابيس سان ڀيٽي ٿو. ڪجهه ادارا شاگردن کان سندن مضمون بابت زباني سوال پڻ ڪندا آهن ته جيئن پڪ ڪري سگهجي ته مضمون واقعي انهن پاڻ لکيو آهي.<ref>{{cite news |last=Khomami |first=Nadia |title=Plan to crack down on websites selling essays to students announced |url=https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |newspaper=The Guardian |date=20 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427193720/https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |archive-date=27 April 2017 }}</ref> == رسالي يا اخبار == {{main|ڊگهي صورت واري صحافت}} مضمون اڪثر رسالن ۾ شايع ٿيندا آهن، خاص طور اهڙن رسالن ۾ جيڪي علمي يا فڪري نوعيت جا هجن، جهڙوڪ ''[[دي ائٽلانٽڪ]]'' ۽ ''[[هارپرز ميگزين]]''. رسالن ۽ اخبارن ۾ ڇپجندڙ مضمونن ۾ مضمون نويسيءَ جون اهي ئي گهڻيون صورتون استعمال ٿينديون آهن، جن جو ذڪر [[#صورتون ۽ اسلوب|صورتون ۽ اسلوب]] واري ڀاڱي ۾ ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ بياني، قصي تي ٻڌل ۽ تشريحي مضمون وغيره. ڪجهه اخبارون پنهنجي [[اداريي جي سامهون وارو صفحو]] (Op-ed) واري حصي ۾ پڻ مضمون شايع ڪنديون آهن. [[File:Harper's February (1897).jpg|thumb|1895ع ۾ شايع ٿيل ''[[هارپرز ميگزين]]'' جي سرورق، جيڪو آمريڪا جو هڪ رسالو آهي ۽ هر اشاعت ۾ ڪيترائي مضمون شايع ڪندو آهي.]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] k24n4dyzi9xif8089r740y0qcg00oby 394254 394253 2026-07-14T16:32:25Z Intisar Ali 8681 394254 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == وصفون == [[File:Locke Essay 1690.jpg|thumb|right|[[جان لاڪ]] جي 1690ع واري تصنيف ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون]]'']] مضمون لاء انگريزي لفظ ''ايسي'' فرانسيسي مصدر {{lang|fr|essayer}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ڪوشش ڪرڻ" يا "آزمائڻ". انگريزيءَ ۾ ''essay'' جو شروعاتي مطلب به "ڪوشش" يا "آزمائش" هو، ۽ اهو مطلب اڄ به متبادل طور استعمال ٿيندو آهي. فرانسيسي اديب [[ميشيل ڊي مونتين]] (1533–1592ع) پهريون ليکڪ هو، جنهن پنهنجي تحريرن کي ''Essay'' سڏيو. هن اهو اصطلاح پنهنجي خيالن کي تحرير جي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي "ڪوششن" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو.<ref name=":0"/> ان کان پوءِ ''ايسي'' جي مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ وصف موجب، اهو "ڪنهن مرڪزي موضوع تي ٻڌل نثري تصنيف" يا "ڊگهو، منظم ۽ مسلسل بحث" آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |department=Glossary |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425123427/http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |archive-date=25 April 2010 |website=Gale.cengage.com |access-date=23 March 2011 |title=Essay}}</ref> بهرحال، مضمون کي ڪنهن هڪ ادبي صنف ۾ مڪمل طور شامل ڪرڻ ڏکيو آهي. مشهور مضمون نگار [[ايلڊس هڪسلي]] هن موضوع تي اهم رهنمائي فراهم ڪئي آهي.<ref>{{cite book |first=Aldous |last=Huxley |title=Collected Essays |chapter=Preface |location=London |publisher=Harper and Brothers |year=1960 |page=v}}</ref> هڪسلي جي خيال موجب، "مضمون اهڙو ادبي ذريعو آهي، جنهن جي وسيلي تقريباً هر موضوع بابت تقريباً هر ڳالهه بيان ڪري سگهجي ٿي." هو وڌيڪ لکي ٿو ته "روايت موجب، بلڪه تعريف موجب، مضمون هڪ مختصر لکڻي هوندي آهي." سندس مطابق مضمون جي انتهائي گوناگون نوعيت کي سمجهڻ لاءِ ان کي ٽن بنيادي رخن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. اهي ٽي رخ هي آهن: * '''ذاتي ۽ سوانحي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار ذاتي تجربن ۽ سوانحي يادگيرين تي ٻڌل فڪري لکڻيون پيش ڪندا آهن ۽ دنيا کي واقعن ۽ بيانن جي ذريعي ڏسندا آهن. * '''معروضي، حقيقت پسند ۽ جزوي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار پنهنجي ذات تي سڌو سنئون گفتگو نٿا ڪن، پر ادبي، سائنسي يا سياسي موضوعن تي ڌيان ڏين ٿا. سندن فن لاڳاپيل حقيقتن کي پيش ڪرڻ، انهن تي راءِ ڏيڻ ۽ انهن مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ ۾ هوندو آهي. * '''مجرد ۽ آفاقي رخ:''' هن رخ ۾ اهي مضمون نگار شامل آهن، جيڪي بلند درجي جي تجريدي خيالن جي دنيا ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي گهڻو ڪري ذاتي حوالا نٿا ڏين ۽ نه ئي روزمرهه تجربن جي مخصوص حقيقتن جو گهڻو ذڪر ڪندا آهن. هڪسلي آخر ۾ چوي ٿو ته سڀ کان وڌيڪ ڪامياب مضمون اهي آهن، جيڪي انهن ٽنهي رخن مان بهترين خوبيون گڏ ڪري پيش ڪن ٿا، نه رڳو ڪنهن هڪ يا ٻن رخن تي ڀاڙين ٿا. == تاريخ == === مونتين === [[ميشيل ڊي مونتين]] جا "ڪوششون" (Essais) سندس [[عام نوٽ نويسي]] جي روايت مان جنم وٺندڙ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |title=Book Use Book Theory: 1500–1700: Commonplace Thinking |publisher=Lib.uchicago.edu |access-date=10 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801200451/http://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |archive-date=1 August 2013 }}</ref> هو خاص طور [[پلوٽارڪ]] جي تصنيف ''Œuvres Morales'' (اخلاقي تصنيفون) کان متاثر ٿيو، جنهن جو فرانسيسي ترجمو تازو ئي [[جاڪ ايميو]] شايع ڪيو هو. مونتين 1572ع ۾ پنهنجا مضمون لکڻ شروع ڪيا، ۽ سندس پهريون مجموعو ''[[ايسيئس]]'' 1580ع ۾ ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite book |year=1580 |last=de Montaigne |first=Michel |title=Essais de messire Michel de Montaigne,... livre premier et second |publisher=impr. de S. Millanges (Bourdeaus) |edition=I |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8609579f/f5.image|access-date=22 November 2019|via=Gallica}}</ref> زندگيءَ جي پڄاڻيءَ تائين هو اڳ شايع ٿيل مضمونن ۾ ترميمون ڪندو رهيو ۽ نوان مضمون به لکندو رهيو. سندس وفات کان پوءِ ٽيون جلد پڻ شايع ٿيو. گڏيل طور تي انهن سؤ کان وڌيڪ مضمونن کي جديد مضمون نگاريءَ جو بنياد تصور ڪيو وڃي ٿو. === يورپ === جيتوڻيڪ مونتين جي فڪر کي [[فرانس]] ۾ وڏي پذيرائي ملي ۽ ڪيترن ئي ماڻهن ان جي پيروي ڪئي، پر سندس ويجهن پوئلڳن مان ڪنهن به مضمون نويسيءَ کي مستقل ادبي صنف طور اختيار نه ڪيو. مونتين پاڻ سمجهندو هو ته سندس خاندان (Eyquem) جو تعلق انگلينڊ سان هو، تنهنڪري هو انگريزن کي پنهنجا "سوٽ" سڏيندو هو. سندس تصنيفون جلد ئي [[انگلينڊ]] ۾ پڙهيون ويون، خاص طور [[فرانسس بيڪن]] طرفان.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> بيڪن جا ''[[ايسيز (فرانسس بيڪن)|ايسيز]]''، جيڪي 1597ع، 1612ع ۽ 1625ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا، انگريزي ٻوليءَ ۾ پهريون ڀيرو اهڙا ڪتاب هئا، جن پاڻ کي واضح طور "ايسي" سڏيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، 1609ع ۾ [[بين جانسن]] پهريون شخص هو، جنهن "ايسيئسٽ" (مضمون نگار) جو لفظ استعمال ڪيو. انگريزيءَ جي ٻين مشهور مضمون نگارن ۾ [[سر وليم ڪارنوالس]]، [[رابرٽ برٽن]] ۽ [[سر ٿامس برائون]] شامل آهن. [[اٽلي]] ۾ [[بالداساري ڪاسٽيليوني]] درٻاري آداب بابت پنهنجي تصنيف ''Il ڪورٽيگيئانو'' لکي، جڏهن⁠تہ 17هين صديءَ ۾ هسپانوي [[يسوعي]] عالم [[بالتاسار گراسيان]] دانائي ۽ حڪمت جي موضوع تي مضمون لکيا.<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |title=Essay (literature) |encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204053246/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |archive-date=4 December 2009 |access-date=22 March 2011}}</ref> [[روشن خياليءَ جي دور]] ۾ انگلينڊ ۾ مضمون سياسي ۽ فڪري بحث جو اهم ذريعو بڻجي ويو. [[جوزف ايڊيسن]]، [[رچرڊ اسٽيل]] ۽ [[سيموئل جانسن]] رسالن وسيلي مضمون نويسيءَ کي وڏي اوج تي پهچايو. ايڊيسن ۽ اسٽيل پنهنجو رسالو ''[[ٽيٽلر (1709 جرنل)|ٽيٽلر]]'' (1709ع) مضمونن جي اشاعت لاءِ استعمال ڪيو، جڏهن⁠تہ جانسن جا مضمون 1750ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[ايڊمنڊ برڪ]] ۽ [[سيموئل ٽيلر ڪولرج]] عام پڙهندڙن لاءِ مضمون لکيا. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[وليم هيزلٽ]]، [[چارلس ليمب]]، [[لي هنٽ]] ۽ [[ٿامس ڊي ڪوئنسي]] مختلف موضوعن تي وڏي تعداد ۾ مضمون تحرير ڪيا، جنهن سان مضمون نگاريءَ جي خوبصورت روايت ٻيهر زنده ٿي. [[ٿامس ڪارلائل]] جا مضمون پڻ انتهائي اثرائتا ثابت ٿيا، ۽ سندس پڙهندڙ [[رالف والڊو ايمرسن]] پاڻ به هڪ نمايان مضمون نگار بڻيو. صديءَ جي آخر ۾ [[رابرٽ لوئس اسٽيونسن]] هن صنف کي وڌيڪ ادبي وقار عطا ڪيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> ويهين صديءَ ۾ [[ٽي. ايس. ايليٽ]]، [[ورجينيا وولف]]، [[ايڊمنڊ ولسن]] ۽ [[چارلس ڊو بوس]] مضمونن جي ذريعي ادب، فن ۽ ثقافت جي نون رجحانن تي روشني وڌي ۽ ادبي تنقيد کي نئين اوج تي پهچايو.<ref name="britannica1"/> فرانس ۾ پڻ ڪيترن ئي ليکڪن ''essai'' جي عنوان سان ڊگهيون تصنيفون لکيون، جيتوڻيڪ اهي روايتي مضمون نه هيون. ان هوندي به اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[شارل آگسٽين سينٽ بوو]] جي اخبار ۾ شايع ٿيندڙ ''ڪازريز ڊيو لنڊي'' ادبي مضمونن جا نمايان مثال سمجهيا وڃن ٿا. بعد ۾ [[ٿيوفيل گوتييه]]، [[اناتول فرانس]]، [[جول لوميتر]] ۽ [[ايميل فاگي]] پڻ هن روايت کي اڳتي وڌايو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> === جاپان === {{main|زئيھتسو}} جاپان ۾ مضمون نويسي يورپ کان ڪيترائي صديون اڳ موجود هئي. هتي ''[[زئيھتسو]] (Zuihitsu)'' نالي ادبي صنف رائج هئي، جنهن ۾ پاڻ ۾ هلڪي لاڳاپي وارا مضمون ۽ منتشر خيال شامل هوندا هئا. ''زويهتسو'' جاپاني ادب جي شروعاتي دور کان موجود آهي. جاپاني ادب جون ڪيتريون ئي مشهور شروعاتي تصنيفون هن صنف سان واسطو رکن ٿيون، جن ۾ درٻاري خاتون [[سي شوناگون]] جو ''[[دي پلو بڪ]]'' (تقريباً 1000ع) ۽ ٻڌ ڌرم جي راهب [[يوشيدا ڪينڪو]] جو ''[[تسوريزوريگوسا]]'' (1330ع) نمايان آهن. ڪينڪو پنهنجي مختصر تحريرن کي مونتين وانگر "بيڪار وقتن ۾ لکيل بي ترتيب خيال" قرار ڏنو. يورپ جي ڀيٽ ۾ جاپان ۾ عورتن جو مضمون نويسيءَ ۾ نمايان ڪردار رهيو، جيتوڻيڪ ان دور ۾ مردن جون چيني اثر هيٺ لکيل وڌيڪ رسمي تحريرون وڌيڪ اهم سمجهيون وينديون هيون. === چين === [[اٺ ڀاڱن وارو مضمون]] ({{lang|zh|八股文}}؛ ''bāgǔwén''، لفظي معنيٰ: "اٺ حصن وارو متن") [[چين]] ۾ [[منگ سلطنت|منگ]] ۽ [[چنگ سلطنت]] جي دور ۾ شاهي امتحانن ۾ استعمال ٿيندڙ مضمون جو هڪ معياري انداز هو. سرڪاري نوڪرين لاءِ ٿيندڙ انهن امتحانن ۾ اميدوارن کي ڪنفيوشسي فڪر ۽ [[چار ڪتاب ۽ پنج ڪلاسيڪي ڪتاب]] بابت پنهنجي ڄاڻ هن مخصوص انداز ۾ پيش ڪرڻي پوندي هئي. اميدوارن کي تخليقي يا نواڻ ڀريو انداز اختيار ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، بلڪه انهن کي مقرر ڪيل قاعدن جي پابندي ڪرڻي پوندي هئي. انهن امتحانن ۾ مربوط انداز سان لکڻ، منطقي استدلال پيش ڪرڻ ۽ مقرر موضوع تي شاعري ڪرڻ جهڙيون صلاحيتون پڻ پرکيون وينديون هيون، جيتوڻيڪ وقت سان گڏ شاعريءَ کي امتحانن مان خارج ڪيو ويو. چيني ادب جي تاريخ ۾ عام طور اهو خيال ظاهر ڪيو ويندو آهي ته اٺ ڀاڱن واري مضمون جي سخت پابندين سبب اوڻيهين صديءَ تائين چين جي ثقافتي جمود ۽ معاشي پٺتي رهجي وڃڻ ۾ به ڪجهه ڪردار ادا ٿيو.<ref>Elman, Benjamin A. (2009). "Eight-Legged Essay" (PDF). In Cheng, Linsun (ed.). ''Berkshire Encyclopedia of China''. Berkshire Publishing Group. pp. 695–989. {{ISBN|9780190622671}}.</ref> == صورتون ۽ اسلوب == هن ڀاڱي ۾ مضمون نويسيءَ جون مختلف صورتون ۽ اسلوب بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي يونيورسٽيءَ جي شاگردن کان وٺي پيشه ور [[مضمون نگار]]ن تائين ڪيترن ئي ليکڪن پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا. === سبب ۽ نتيجو === ''سبب ۽ نتيجو'' واري مضمون جي بنيادي خاصيت اها آهي ته ان ۾ سببن ۽ نتيجن جي هڪٻئي سان ڳنڍيل زنجير پيش ڪئي ويندي آهي. اهڙي مضمون ۾ محتاط ٻولي، وقتوار ترتيب يا اهميت موجب ترتيب اختيار ڪئي ويندي آهي. هن اسلوب کي اختيار ڪندڙ ليکڪ کي موضوع چونڊڻ، مقصد طئي ڪرڻ، پڙهندڙن کي نظر ۾ رکڻ، مختلف سببن يا نتيجن تي تنقيدي ويچار ڪرڻ، بنيادي دعويٰ (ٿيسز) قائم ڪرڻ، مضمون جي حصن کي ترتيب ڏيڻ، مناسب ٻولي چونڊڻ ۽ آخر ۾ نتيجو اخذ ڪرڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 7: Cause and Effect}}</ref> === درجابندي ۽ ورهاست === درجابندي (Classification) ۾ شين کي سندن گڏيل خاصيتن جي بنياد تي وڏن گروهن ۾ رکيو ويندو آهي، جڏهن ته ورهاست (Division) ۾ ڪنهن وڏي موضوع يا شئي کي ننڍن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 5: Classification and Division}}</ref> === ڀيٽ ۽ فرق === ڀيٽ ۽ فرق واري مضمون ۾ ٻن يا وڌيڪ شين جي هڪجهڙائين ۽ اختلافن جو جائزو ورتو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ ڀيٽ جو بنياد، ڀيٽ جا نڪتا ۽ مشابهتون اهم هونديون آهن. مضمون کي يا ته شين جي بنياد تي يا مختلف نقطن جي بنياد تي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، ڀيٽ جا معيار، بنيادي دعويٰ، ترتيب ۽ نتيجي تي ڌيان ڏيڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 6: Comparison and Contrast}}</ref> === تشريحي === تشريحي مضمون (ايڪسپوزٽري ايسي) ڪنهن موضوع بابت ڄاڻ ڏيڻ، وضاحت ڪرڻ يا تشريح ڪرڻ لاءِ لکيو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ حقيقتن جي بنياد تي پڙهندڙ کي موضوع بابت سمجهايو ويندو آهي. عام طور تي اهو ٽئين شخص ۾ لکيو ويندو آهي ۽ ان ۾ رسمي ٻولي استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور، طبي يا حياتياتي حالت، سماجي يا ٽيڪنالاجي عمل، يا ڪنهن مشهور شخص جي زندگيءَ ۽ شخصيت بابت مضمون. ان جي تياريءَ ۾ خيال گڏ ڪرڻ، تحقيق ڪرڻ، بنيادي دعويٰ تيار ڪرڻ، تمهيد، متن ۽ نتيجو لکڻ شامل هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.nova.edu/tutoring-testing/study-resources/forms/planning-an-expository-essay.pdf|title=Expository Essay|department=Tutoring and Testing Center|website=Nova Southeastern University}}</ref> تشريحي مضمون اڪثر SAT ۽ ٻين معياري امتحانن سان گڏ هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي اسائنمينٽن ۾ پڻ ڏنا ويندا آهن. === بياني === بياني مضمون ۾ حواسن سان لاڳاپيل اهڙيون تفصيلون ڏنيون وينديون آهن جيڪي پڙهندڙ جي جسماني، جذباتي يا ذهني احساسن کي متاثر ڪن. اهڙي مضمون ۾ مقصد، پڙهندڙ، بنيادي تاثر، بياني ٻولي ۽ ترتيب اهم هوندي آهي. بيان عام طور جاءِ جي ترتيب موجب ڪيو ويندو آهي، پر وقتوار يا اهميت موجب به ٿي سگهي ٿو. هن اسلوب ۾ [[صريح معنا]]، [[ضمني معنا]]، [[تمثيلي ٻولي]]، [[استعارو]] ۽ [[تشبيهه]] جهڙا ادبي وسيلا استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 2: Description}}</ref> هڪ يونيورسٽيءَ جي مضمون نويسي رهنما موجب، بياني لکڻي ڪنهن واقعي يا موضوع بابت رڳو بيان مهيا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|title=CNS Essay Handbook|website=Simon Fraser University|at=Section 2.1|url=https://www.sfu.ca/cns/PDF/CNS_Essay_Handbook.pdf}}</ref> [[غنائي مضمون]] به بياني مضمونن جي اهم صورت آهي. === جدلياتي === [[جدليات]]ي مضمون، جيڪو خاص طور [[فلسفو|فلسفي]] ۾ استعمال ٿيندو آهي، ان ۾ ليکڪ پهرين پنهنجو موقف ۽ دليل پيش ڪندو آهي، پوءِ ان تي ممڪن اعتراض بيان ڪندو آهي ۽ آخر ۾ ان اعتراض جو جواب نئين دليل سان ڏيندو آهي. هي اسلوب مختلف پاسن کي پيش ڪرڻ ۽ ممڪن خامين جو ازالو ڪرڻ لاءِ فائديمند هوندو آهي. اهڙي قسم جي مضمون کي ڪڏهن ڪڏهن اخلاقيات جو مقالو پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.wikihow.com/Write-an-Ethics-Paper|title=How to Write an Ethics Paper}}</ref> === مثالن وارو === مثالن تي ٻڌل مضمون ۾ ڪنهن عام خيال يا دعويٰ جي وضاحت مناسب ۽ معتبر مثالن، واقعن يا [[مختصر روايت]]ن ذريعي ڪئي ويندي آهي. ليکڪ کي موضوع، مقصد، پڙهندڙ، مناسب مثالن جي چونڊ ۽ مضمون جي ترتيب تي ڌيان ڏيڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 4: Exemplification}}</ref> === مانوس === مانوس مضمون (فيميلر ايسي) اهڙو مضمون هوندو آهي جنهن ۾ ليکڪ هڪ ڄڻا پڙهندڙ سان گفتگو جي انداز ۾ پنهنجن ذاتي تجربن يا مخصوص موضوعن بابت لکي ٿو. [[اين فيڊيمن]] موجب، هن صنف جو عروج اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هو ۽ ان جو وڏو نمائندو [[چارلس ليمب]] هو.<ref>{{harvnb|Fadiman|2008|pp=x–xi}}</ref> === تاريخي (ٿيسز) === تاريخي مضمون، جنهن کي ڪڏهن ٿيسز مضمون پڻ چيو ويندو آهي، هڪ يا وڌيڪ تاريخي واقعن بابت ڪنهن دعويٰ يا موقف کي ثبوتن، دليلن ۽ حوالن سان ثابت ڪندو آهي ۽ پڙهندڙ کي سمجهائيندو آهي ته اهو موقف ڇو درست آهي.<ref>History Essay Format & Thesis Statement (February 2010)</ref> === بيانيه === [[بيانيه]] مضمون ۾ [[واپسي وارو منظر]]، [[اڳواٽ منظر]] ۽ مختلف قسمن جا انتقال استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري عروج (Climax) تائين پهچندا آهن. هن قسم جي مضمون جو مرڪز واقعي جي [[پلاٽ]] هوندو آهي. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، نقطه نظر، گفتگو ۽ ترتيب جو خيال رکڻو پوندو آهي. اهڙو مضمون گهڻو ڪري وقتوار ترتيب ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 3: Narration}}</ref> === استدلالي === [[استدلالي مضمون]] تنقيدي نوعيت جو مضمون هوندو آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن هڪ موضوع جو معروضي تجزيو پيش ڪرڻ هوندو آهي. ان ۾ مثبت يا منفي موقف جي حمايت ۾ دليل ڏنا ويندا آهن، جن جي پٺڀرائي تحقيق، منطقي استدلال ۽ منظم ترتيب سان ڪئي ويندي آهي. ان جي جوڙجڪ ۾ تمهيد، بنيادي دعويٰ، دليلن تي ٻڌل متن، ممڪن اعتراضن جو جواب ۽ نتيجو شامل هوندو آهي. === عملي طريقي وارو === عملي طريقي وارو مضمون ڪنهن ڪم کي ڪرڻ يا ڪنهن شيءِ جي تياريءَ يا ٽوڙڻ جي مرحليوار وضاحت لاءِ لکيو ويندو آهي. اهو اڪثر وقتوار يا انگوار ترتيب سان لکيو ويندو آهي ته جيئن هر قدم واضح ٿي سگهي. هن قسم جي مضمون ۾ [[فني دستاويز]] جون گهڻيون خاصيتون موجود هونديون آهن، پر اهو اڪثر بياني انداز ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://literarydevices.net/process-essay/|title=Examples and Definition of Process Essay}}</ref> === معاشي === معاشي مضمون ڪنهن بنيادي دعويٰ يا موضوع سان شروع ٿي سگهي ٿو. اهو بياني، تشريحي يا استدلالي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو. تمهيد کان پوءِ ليکڪ اقتصادي مسئلي جي وضاحت، تجزيو، جائزو ۽ نتيجو پيش ڪندو آهي. جيڪڏهن مضمون بياني انداز اختيار ڪري ته هر پهلو اهڙي نموني بيان ڪيو ويندو آهي جو پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ آسان ٿئي. === عڪاسي وارو === عڪاسي وارو مضمون (رفليڪٽو ايسي) اهڙي تجزياتي لکڻي آهي جنهن ۾ ليکڪ ڪنهن حقيقي يا خيالي واقعي، منظر، يادگيري يا تجربي جو بيان ڪرڻ سان گڏ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي پوندڙ اثر بابت به ويچار پيش ڪندو آهي. تنهنڪري ان جو مقصد صرف بيان نه، پر ذاتي سکيا ۽ تجربن جو تجزيو پڻ هوندو آهي. === ٻيون منطقي جوڙجڪون === مضمون جي منطقي ترتيب ۽ فڪري اڳڀرائي ڪيترين ئي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي. انهن مختلف منطقي ڍانچن کي سمجهڻ سان مضمون جي هم آهنگي، قوتِ استدلال ۽ اثرائتي انداز ۾ نمايان واڌارو اچي ٿو. ڪيترن ئي متبادل منطقي ڍانچن کي خاڪن جي صورت ۾ به پيش ڪيو ويو آهي، جيڪي دليلن جي تعمير ۾ آساني سان اختيار يا ترتيب ڏئي سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mariopetrucci.com/MissionPossible-StudySkills.htm|title='Mission Possible' by Dr. Mario Petrucci}}</ref> === علمي لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير === علمي ۽ پيشه ورانه لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير (جهڙوڪ ''مان'' ۽ ''اسان'') ليکڪ جي نقطه نظر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن جو استعمال مختلف علمي شعبن موجب مختلف هوندو آهي. [[ڊيوڪ يونيورسٽي]] جي ٿامپسن رائيٽنگ پروگرام موجب، ''مان'' جي استعمال بابت فيصلو لاڳاپيل شعبي، پڙهندڙن ۽ بيان بازي جي مقصد تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web|title=The First Person in Academic Writing|website=Thompson Writing Program, Duke University|date=13 April 2026|url=https://twp.duke.edu/sites/twp.duke.edu/files/file-attachments/first-person.original.pdf}}</ref> مضمون نويسيءَ جي ماهرن جو خيال آهي ته پهرئين شخص جا ضمير ليکڪ جي علمي گفتگو ۾ پنهنجي جڳهه واضح ڪرڻ جو ذريعو آهن، جڏهن ته تدريسي تجربا ڏيکارين ٿا ته استاد انهن ضميرن جي استعمال کي ليکڪ جي آواز ۽ موقف جي تربيت جو حصو سمجهن ٿا.<ref>{{cite book|last1=McKinney|first1=Jack|last2=Maddalena|first2=Rebecca|title=I Need You to Say 'I': Why First-Person Writing Is Important|year=2010}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ball|first1=Cheryl|last2=Loewe|first2=Crew|title=Bad Ideas About Writing|year=2017}}</ref> == علمي مضمون == [[File:Czythumbur.jpg|thumb|[[يونيورسٽي]] جا شاگرد، جيئن هتي يونيورسٽيءَ جي لائبريريءَ ۾ تحقيق ڪندڙ شاگرد، اڪثر اهڙا مضمون لکڻ لاءِ مقرر ڪيا ويندا آهن ته جيئن هو پڙهيل مواد جو تجزيو ڪري سگهن.]] {{main|آزاد جوابي سوال}} [[آمريڪا]] ۽ [[برطانيه]] جهڙن ملڪن ۾ مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪا آهن، خاص طور [[آزاد جوابي سوال]]ن جي صورت ۾. انهن ملڪن ۾ ثانوي درجي جي شاگردن کي مضمون نويسيءَ جا منظم ڍانچا سيکاريا ويندا آهن ته جيئن سندن لکڻ جي صلاحيت بهتر ٿئي، ۽ يونيورسٽيون به داخلا لاءِ درخواست ڏيندڙن جي چونڊ ۾ مضمونن کي اهميت ڏينديون آهن (''ڏسو'' [[داخلا جو مضمون]]). ثانوي ۽ اعليٰ تعليم ٻنهي ۾ مضمونن وسيلي شاگردن جي موضوع تي عبور ۽ سمجهه جو جائزو ورتو ويندو آهي. شاگردن کان مطالبو ڪيو ويندو آهي ته هو ڪنهن مطالعي واري موضوع جي وضاحت، تبصرو يا تنقيدي جائزو مضمون جي صورت ۾ پيش ڪن. ڪجهه ڪورسن ۾ يونيورسٽيءَ جي شاگردن کي ڪيترن هفتن يا مهينن دوران هڪ يا وڌيڪ مضمون مڪمل ڪرڻا پوندا آهن. ان کان سواءِ، [[انسانيات]] ۽ [[سماجي سائنس]]ن جهڙن شعبن ۾ وچ مدي ۽ آخري امتحانن ۾ به اڪثر شاگردن کي ٻن يا ٽن ڪلاڪن اندر مختصر مضمون لکڻو پوندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ملڪن ۾ علمي مضمون، جن کي ''پيپر'' پڻ چيو ويندو آهي، عام ادبي مضمونن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسمي هوندا آهن.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ۾ ليکڪ کي پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي گنجائش هوندي آهي، پر اهو منطقي ۽ حقيقتن تي ٻڌل انداز ۾ پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ اڪثر [[پهريون شخص]] استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويندو آهي. ڊگها علمي مضمون (جن جي لفظن جي حد عام طور 2,000 کان 5,000 لفظن تائين هوندي آهي){{Citation needed|date=August 2010}} وڌيڪ تفصيلي بحث تي ٻڌل هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري ڪنهن موضوع بابت اڳ ۾ ٿيل علمي ڪم جي مختصر تجزيي سان شروع ٿيندا آهن، جنهن کي [[ادبي جائزو]] (Literature review) چيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} ڊگهن مضمونن ۾ ڪڏهن تمهيدي صفحو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن ۾ مضمون جي موضوع سان لاڳاپيل اهم لفظن ۽ اصطلاحن جون وصفون ڏنيون وينديون آهن. اڪثر علمي ادارا اهو لازمي قرار ڏيندا آهن ته مضمون ۾ بيان ڪيل سڀئي اهم حقيقتون، حوالا ۽ ٻيو مددگار مواد آخر ۾ [[حوالا]] يا ''استعمال ڪيل ماخذ'' واري فهرست ۾ درج ڪيو وڃي. هي علمي روايت ٻين پڙهندڙن، جهڙوڪ استادن يا محققن، کي اهو سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي ته ليکڪ پنهنجي دليلن جي حمايت لاءِ ڪهڙا ماخذ استعمال ڪيا آهن. حوالن جي فهرست پڙهندڙن کي اهو به پرکڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته دليل ڪيتري حد تائين ثبوتن سان سهارويل آهي ۽ انهن ثبوتن جو معيار ڪهڙو آهي. علمي مضمون شاگرد جي منظم انداز ۾ خيال پيش ڪرڻ جي صلاحيت ۽ سندس علمي قابليت جو امتحان هوندو آهي. يونيورسٽين کي درپيش هڪ اهم مسئلو اهو به آهي ته ڪڏهن ڪڏهن شاگرد [[مضمون مل]] (Essay mill) يا ''پيپر مل'' مان خريد ڪيل مضمون پنهنجي نالي سان جمع ڪرائي ڇڏيندا آهن. ''مضمون مل'' هڪ [[ڀوت ليکڪ|ڀوت ليکڪي]] (گھوسٽ رائيٽنگ) خدمت آهي، جيڪا يونيورسٽي ۽ ڪاليج جي شاگردن کي اڳواٽ تيار ڪيل مضمون وڪرو ڪري ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ [[سرقو (علمي)|سرقو]] [[علمي بدديانتي]] يا [[علمي فراڊ]] جي صورت آهي، تنهنڪري يونيورسٽيون ۽ ڪاليج اهڙن مضمونن جي جاچ [[سرقي جي سڃاڻپ وارو سافٽويئر]] استعمال ڪري ڪندا آهن، جيڪو مضمونن کي اڳ ۾ موجود مضمونن جي ڊيٽابيس سان ڀيٽي ٿو. ڪجهه ادارا شاگردن کان سندن مضمون بابت زباني سوال پڻ ڪندا آهن ته جيئن پڪ ڪري سگهجي ته مضمون واقعي انهن پاڻ لکيو آهي.<ref>{{cite news |last=Khomami |first=Nadia |title=Plan to crack down on websites selling essays to students announced |url=https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |newspaper=The Guardian |date=20 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427193720/https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |archive-date=27 April 2017 }}</ref> == رسالي يا اخبار == {{main|ڊگهي صورت واري صحافت}} مضمون اڪثر رسالن ۾ شايع ٿيندا آهن، خاص طور اهڙن رسالن ۾ جيڪي علمي يا فڪري نوعيت جا هجن، جهڙوڪ ''[[دي ائٽلانٽڪ]]'' ۽ ''[[هارپرز ميگزين]]''. رسالن ۽ اخبارن ۾ ڇپجندڙ مضمونن ۾ مضمون نويسيءَ جون اهي ئي گهڻيون صورتون استعمال ٿينديون آهن، جن جو ذڪر [[#صورتون ۽ اسلوب|صورتون ۽ اسلوب]] واري ڀاڱي ۾ ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ بياني، قصي تي ٻڌل ۽ تشريحي مضمون وغيره. ڪجهه اخبارون پنهنجي [[اداريي جي سامهون وارو صفحو]] (Op-ed) واري حصي ۾ پڻ مضمون شايع ڪنديون آهن. [[File:Harper's February (1897).jpg|thumb|1895ع ۾ شايع ٿيل ''[[هارپرز ميگزين]]'' جي سرورق، جيڪو آمريڪا جو هڪ رسالو آهي ۽ هر اشاعت ۾ ڪيترائي مضمون شايع ڪندو آهي.]] == روزگار == {{unreferenced section|date=September 2025}} ڪجهه نوڪرين، خاص طور [[آمريڪا]] جي سرڪاري ملازمتن لاءِ درخواست ڏيندي، اميدوارن کان اهڙا مضمون گهريا ويندا آهن، جن ۾ هو پنهنجي لاڳاپيل پيشه ورانه شعبي جو تجربو بيان ڪندا آهن. آمريڪي وفاقي حڪومت جي ڪجهه عهدن لاءِ درخواست ڏيندي ''علم، صلاحيتون ۽ قابليتون'' (Knowledge, Skills, and Abilities – KSA) ۽ ''ايگزيڪيوٽو بنيادي اهليتون'' (ايگزيڪيوٽو ڪور ڪئاليفڪيشنس – ECQ) نالي مضمون پڻ لازمي هوندا آهن. '''KSA''' (علم، صلاحيتون ۽ قابليتون) وضاحتي بيانن جو هڪ سلسلو هوندو آهي، جيڪو آمريڪي وفاقي حڪومت جي نوڪرين لاءِ درخواست ڏيندي جمع ڪرائڻو پوندو آهي. KSA کي حياتي نامي ([[سوانح عمري]]) سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن هڪ ئي عهدي لاءِ اهل ڪيترن ئي اميدوارن مان بهترين اميدوار چونڊيو وڃي. هر ملازمت جي اشتهار ۾ اُن عهدي لاءِ گهربل علم، صلاحيتون ۽ قابليتون بيان ڪيل هونديون آهن. KSA عام طور مختصر ۽ مرڪوز مضمون هوندا آهن، جن ۾ درخواست ڏيندڙ پنهنجي تعليمي ۽ پيشه ورانه پسمنظر کي اهڙي نموني بيان ڪندو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ته هو ان عهدي جون ذميواريون نڀائڻ جي اهليت رکي ٿو. '''ECQ''' (ايگزيڪيوٽو بنيادي اهليتون) هڪ وضاحتي بيان هوندو آهي، جيڪو آمريڪي وفاقي حڪومت جي [[سينيئر ايگزيڪيوٽو سروس]] جي عهدن لاءِ درخواست ڏيندي پيش ڪرڻو پوندو آهي. KSA وانگر ECQ به حياتي نامي سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن اهل اميدوارن مان موزون شخص جي چونڊ ٿي سگهي. [[آفيس آف پرسنل مئنيجمينٽ]] پنج بنيادي انتظامي اهليتون مقرر ڪيون آهن، جن جو مظاهرو هر اُن اميدوار کي ڪرڻو پوندو آهي، جيڪو سينيئر ايگزيڪيوٽو سروس ۾ شامل ٿيڻ چاهي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] sxjavtcc3fvhy8brn7xf5pn0mhdch1o 394255 394254 2026-07-14T16:32:43Z Intisar Ali 8681 394255 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == وصفون == [[File:Locke Essay 1690.jpg|thumb|right|[[جان لاڪ]] جي 1690ع واري تصنيف ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون]]'']] مضمون لاء انگريزي لفظ ''ايسي'' فرانسيسي مصدر {{lang|fr|essayer}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ڪوشش ڪرڻ" يا "آزمائڻ". انگريزيءَ ۾ ''essay'' جو شروعاتي مطلب به "ڪوشش" يا "آزمائش" هو، ۽ اهو مطلب اڄ به متبادل طور استعمال ٿيندو آهي. فرانسيسي اديب [[ميشيل ڊي مونتين]] (1533–1592ع) پهريون ليکڪ هو، جنهن پنهنجي تحريرن کي ''Essay'' سڏيو. هن اهو اصطلاح پنهنجي خيالن کي تحرير جي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي "ڪوششن" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو.<ref name=":0"/> ان کان پوءِ ''ايسي'' جي مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ وصف موجب، اهو "ڪنهن مرڪزي موضوع تي ٻڌل نثري تصنيف" يا "ڊگهو، منظم ۽ مسلسل بحث" آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |department=Glossary |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425123427/http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |archive-date=25 April 2010 |website=Gale.cengage.com |access-date=23 March 2011 |title=Essay}}</ref> بهرحال، مضمون کي ڪنهن هڪ ادبي صنف ۾ مڪمل طور شامل ڪرڻ ڏکيو آهي. مشهور مضمون نگار [[ايلڊس هڪسلي]] هن موضوع تي اهم رهنمائي فراهم ڪئي آهي.<ref>{{cite book |first=Aldous |last=Huxley |title=Collected Essays |chapter=Preface |location=London |publisher=Harper and Brothers |year=1960 |page=v}}</ref> هڪسلي جي خيال موجب، "مضمون اهڙو ادبي ذريعو آهي، جنهن جي وسيلي تقريباً هر موضوع بابت تقريباً هر ڳالهه بيان ڪري سگهجي ٿي." هو وڌيڪ لکي ٿو ته "روايت موجب، بلڪه تعريف موجب، مضمون هڪ مختصر لکڻي هوندي آهي." سندس مطابق مضمون جي انتهائي گوناگون نوعيت کي سمجهڻ لاءِ ان کي ٽن بنيادي رخن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. اهي ٽي رخ هي آهن: * '''ذاتي ۽ سوانحي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار ذاتي تجربن ۽ سوانحي يادگيرين تي ٻڌل فڪري لکڻيون پيش ڪندا آهن ۽ دنيا کي واقعن ۽ بيانن جي ذريعي ڏسندا آهن. * '''معروضي، حقيقت پسند ۽ جزوي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار پنهنجي ذات تي سڌو سنئون گفتگو نٿا ڪن، پر ادبي، سائنسي يا سياسي موضوعن تي ڌيان ڏين ٿا. سندن فن لاڳاپيل حقيقتن کي پيش ڪرڻ، انهن تي راءِ ڏيڻ ۽ انهن مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ ۾ هوندو آهي. * '''مجرد ۽ آفاقي رخ:''' هن رخ ۾ اهي مضمون نگار شامل آهن، جيڪي بلند درجي جي تجريدي خيالن جي دنيا ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي گهڻو ڪري ذاتي حوالا نٿا ڏين ۽ نه ئي روزمرهه تجربن جي مخصوص حقيقتن جو گهڻو ذڪر ڪندا آهن. هڪسلي آخر ۾ چوي ٿو ته سڀ کان وڌيڪ ڪامياب مضمون اهي آهن، جيڪي انهن ٽنهي رخن مان بهترين خوبيون گڏ ڪري پيش ڪن ٿا، نه رڳو ڪنهن هڪ يا ٻن رخن تي ڀاڙين ٿا. == تاريخ == === مونتين === [[ميشيل ڊي مونتين]] جا "ڪوششون" (Essais) سندس [[عام نوٽ نويسي]] جي روايت مان جنم وٺندڙ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |title=Book Use Book Theory: 1500–1700: Commonplace Thinking |publisher=Lib.uchicago.edu |access-date=10 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801200451/http://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |archive-date=1 August 2013 }}</ref> هو خاص طور [[پلوٽارڪ]] جي تصنيف ''Œuvres Morales'' (اخلاقي تصنيفون) کان متاثر ٿيو، جنهن جو فرانسيسي ترجمو تازو ئي [[جاڪ ايميو]] شايع ڪيو هو. مونتين 1572ع ۾ پنهنجا مضمون لکڻ شروع ڪيا، ۽ سندس پهريون مجموعو ''[[ايسيئس]]'' 1580ع ۾ ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite book |year=1580 |last=de Montaigne |first=Michel |title=Essais de messire Michel de Montaigne,... livre premier et second |publisher=impr. de S. Millanges (Bourdeaus) |edition=I |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8609579f/f5.image|access-date=22 November 2019|via=Gallica}}</ref> زندگيءَ جي پڄاڻيءَ تائين هو اڳ شايع ٿيل مضمونن ۾ ترميمون ڪندو رهيو ۽ نوان مضمون به لکندو رهيو. سندس وفات کان پوءِ ٽيون جلد پڻ شايع ٿيو. گڏيل طور تي انهن سؤ کان وڌيڪ مضمونن کي جديد مضمون نگاريءَ جو بنياد تصور ڪيو وڃي ٿو. === يورپ === جيتوڻيڪ مونتين جي فڪر کي [[فرانس]] ۾ وڏي پذيرائي ملي ۽ ڪيترن ئي ماڻهن ان جي پيروي ڪئي، پر سندس ويجهن پوئلڳن مان ڪنهن به مضمون نويسيءَ کي مستقل ادبي صنف طور اختيار نه ڪيو. مونتين پاڻ سمجهندو هو ته سندس خاندان (Eyquem) جو تعلق انگلينڊ سان هو، تنهنڪري هو انگريزن کي پنهنجا "سوٽ" سڏيندو هو. سندس تصنيفون جلد ئي [[انگلينڊ]] ۾ پڙهيون ويون، خاص طور [[فرانسس بيڪن]] طرفان.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> بيڪن جا ''[[ايسيز (فرانسس بيڪن)|ايسيز]]''، جيڪي 1597ع، 1612ع ۽ 1625ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا، انگريزي ٻوليءَ ۾ پهريون ڀيرو اهڙا ڪتاب هئا، جن پاڻ کي واضح طور "ايسي" سڏيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، 1609ع ۾ [[بين جانسن]] پهريون شخص هو، جنهن "ايسيئسٽ" (مضمون نگار) جو لفظ استعمال ڪيو. انگريزيءَ جي ٻين مشهور مضمون نگارن ۾ [[سر وليم ڪارنوالس]]، [[رابرٽ برٽن]] ۽ [[سر ٿامس برائون]] شامل آهن. [[اٽلي]] ۾ [[بالداساري ڪاسٽيليوني]] درٻاري آداب بابت پنهنجي تصنيف ''Il ڪورٽيگيئانو'' لکي، جڏهن⁠تہ 17هين صديءَ ۾ هسپانوي [[يسوعي]] عالم [[بالتاسار گراسيان]] دانائي ۽ حڪمت جي موضوع تي مضمون لکيا.<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |title=Essay (literature) |encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204053246/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |archive-date=4 December 2009 |access-date=22 March 2011}}</ref> [[روشن خياليءَ جي دور]] ۾ انگلينڊ ۾ مضمون سياسي ۽ فڪري بحث جو اهم ذريعو بڻجي ويو. [[جوزف ايڊيسن]]، [[رچرڊ اسٽيل]] ۽ [[سيموئل جانسن]] رسالن وسيلي مضمون نويسيءَ کي وڏي اوج تي پهچايو. ايڊيسن ۽ اسٽيل پنهنجو رسالو ''[[ٽيٽلر (1709 جرنل)|ٽيٽلر]]'' (1709ع) مضمونن جي اشاعت لاءِ استعمال ڪيو، جڏهن⁠تہ جانسن جا مضمون 1750ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[ايڊمنڊ برڪ]] ۽ [[سيموئل ٽيلر ڪولرج]] عام پڙهندڙن لاءِ مضمون لکيا. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[وليم هيزلٽ]]، [[چارلس ليمب]]، [[لي هنٽ]] ۽ [[ٿامس ڊي ڪوئنسي]] مختلف موضوعن تي وڏي تعداد ۾ مضمون تحرير ڪيا، جنهن سان مضمون نگاريءَ جي خوبصورت روايت ٻيهر زنده ٿي. [[ٿامس ڪارلائل]] جا مضمون پڻ انتهائي اثرائتا ثابت ٿيا، ۽ سندس پڙهندڙ [[رالف والڊو ايمرسن]] پاڻ به هڪ نمايان مضمون نگار بڻيو. صديءَ جي آخر ۾ [[رابرٽ لوئس اسٽيونسن]] هن صنف کي وڌيڪ ادبي وقار عطا ڪيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> ويهين صديءَ ۾ [[ٽي. ايس. ايليٽ]]، [[ورجينيا وولف]]، [[ايڊمنڊ ولسن]] ۽ [[چارلس ڊو بوس]] مضمونن جي ذريعي ادب، فن ۽ ثقافت جي نون رجحانن تي روشني وڌي ۽ ادبي تنقيد کي نئين اوج تي پهچايو.<ref name="britannica1"/> فرانس ۾ پڻ ڪيترن ئي ليکڪن ''essai'' جي عنوان سان ڊگهيون تصنيفون لکيون، جيتوڻيڪ اهي روايتي مضمون نه هيون. ان هوندي به اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[شارل آگسٽين سينٽ بوو]] جي اخبار ۾ شايع ٿيندڙ ''ڪازريز ڊيو لنڊي'' ادبي مضمونن جا نمايان مثال سمجهيا وڃن ٿا. بعد ۾ [[ٿيوفيل گوتييه]]، [[اناتول فرانس]]، [[جول لوميتر]] ۽ [[ايميل فاگي]] پڻ هن روايت کي اڳتي وڌايو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> === جاپان === {{main|زئيھتسو}} جاپان ۾ مضمون نويسي يورپ کان ڪيترائي صديون اڳ موجود هئي. هتي ''[[زئيھتسو]] (Zuihitsu)'' نالي ادبي صنف رائج هئي، جنهن ۾ پاڻ ۾ هلڪي لاڳاپي وارا مضمون ۽ منتشر خيال شامل هوندا هئا. ''زويهتسو'' جاپاني ادب جي شروعاتي دور کان موجود آهي. جاپاني ادب جون ڪيتريون ئي مشهور شروعاتي تصنيفون هن صنف سان واسطو رکن ٿيون، جن ۾ درٻاري خاتون [[سي شوناگون]] جو ''[[دي پلو بڪ]]'' (تقريباً 1000ع) ۽ ٻڌ ڌرم جي راهب [[يوشيدا ڪينڪو]] جو ''[[تسوريزوريگوسا]]'' (1330ع) نمايان آهن. ڪينڪو پنهنجي مختصر تحريرن کي مونتين وانگر "بيڪار وقتن ۾ لکيل بي ترتيب خيال" قرار ڏنو. يورپ جي ڀيٽ ۾ جاپان ۾ عورتن جو مضمون نويسيءَ ۾ نمايان ڪردار رهيو، جيتوڻيڪ ان دور ۾ مردن جون چيني اثر هيٺ لکيل وڌيڪ رسمي تحريرون وڌيڪ اهم سمجهيون وينديون هيون. === چين === [[اٺ ڀاڱن وارو مضمون]] ({{lang|zh|八股文}}؛ ''bāgǔwén''، لفظي معنيٰ: "اٺ حصن وارو متن") [[چين]] ۾ [[منگ سلطنت|منگ]] ۽ [[چنگ سلطنت]] جي دور ۾ شاهي امتحانن ۾ استعمال ٿيندڙ مضمون جو هڪ معياري انداز هو. سرڪاري نوڪرين لاءِ ٿيندڙ انهن امتحانن ۾ اميدوارن کي ڪنفيوشسي فڪر ۽ [[چار ڪتاب ۽ پنج ڪلاسيڪي ڪتاب]] بابت پنهنجي ڄاڻ هن مخصوص انداز ۾ پيش ڪرڻي پوندي هئي. اميدوارن کي تخليقي يا نواڻ ڀريو انداز اختيار ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، بلڪه انهن کي مقرر ڪيل قاعدن جي پابندي ڪرڻي پوندي هئي. انهن امتحانن ۾ مربوط انداز سان لکڻ، منطقي استدلال پيش ڪرڻ ۽ مقرر موضوع تي شاعري ڪرڻ جهڙيون صلاحيتون پڻ پرکيون وينديون هيون، جيتوڻيڪ وقت سان گڏ شاعريءَ کي امتحانن مان خارج ڪيو ويو. چيني ادب جي تاريخ ۾ عام طور اهو خيال ظاهر ڪيو ويندو آهي ته اٺ ڀاڱن واري مضمون جي سخت پابندين سبب اوڻيهين صديءَ تائين چين جي ثقافتي جمود ۽ معاشي پٺتي رهجي وڃڻ ۾ به ڪجهه ڪردار ادا ٿيو.<ref>Elman, Benjamin A. (2009). "Eight-Legged Essay" (PDF). In Cheng, Linsun (ed.). ''Berkshire Encyclopedia of China''. Berkshire Publishing Group. pp. 695–989. {{ISBN|9780190622671}}.</ref> == صورتون ۽ اسلوب == هن ڀاڱي ۾ مضمون نويسيءَ جون مختلف صورتون ۽ اسلوب بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي يونيورسٽيءَ جي شاگردن کان وٺي پيشه ور [[مضمون نگار]]ن تائين ڪيترن ئي ليکڪن پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا. === سبب ۽ نتيجو === ''سبب ۽ نتيجو'' واري مضمون جي بنيادي خاصيت اها آهي ته ان ۾ سببن ۽ نتيجن جي هڪٻئي سان ڳنڍيل زنجير پيش ڪئي ويندي آهي. اهڙي مضمون ۾ محتاط ٻولي، وقتوار ترتيب يا اهميت موجب ترتيب اختيار ڪئي ويندي آهي. هن اسلوب کي اختيار ڪندڙ ليکڪ کي موضوع چونڊڻ، مقصد طئي ڪرڻ، پڙهندڙن کي نظر ۾ رکڻ، مختلف سببن يا نتيجن تي تنقيدي ويچار ڪرڻ، بنيادي دعويٰ (ٿيسز) قائم ڪرڻ، مضمون جي حصن کي ترتيب ڏيڻ، مناسب ٻولي چونڊڻ ۽ آخر ۾ نتيجو اخذ ڪرڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 7: Cause and Effect}}</ref> === درجابندي ۽ ورهاست === درجابندي (Classification) ۾ شين کي سندن گڏيل خاصيتن جي بنياد تي وڏن گروهن ۾ رکيو ويندو آهي، جڏهن ته ورهاست (Division) ۾ ڪنهن وڏي موضوع يا شئي کي ننڍن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 5: Classification and Division}}</ref> === ڀيٽ ۽ فرق === ڀيٽ ۽ فرق واري مضمون ۾ ٻن يا وڌيڪ شين جي هڪجهڙائين ۽ اختلافن جو جائزو ورتو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ ڀيٽ جو بنياد، ڀيٽ جا نڪتا ۽ مشابهتون اهم هونديون آهن. مضمون کي يا ته شين جي بنياد تي يا مختلف نقطن جي بنياد تي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، ڀيٽ جا معيار، بنيادي دعويٰ، ترتيب ۽ نتيجي تي ڌيان ڏيڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 6: Comparison and Contrast}}</ref> === تشريحي === تشريحي مضمون (ايڪسپوزٽري ايسي) ڪنهن موضوع بابت ڄاڻ ڏيڻ، وضاحت ڪرڻ يا تشريح ڪرڻ لاءِ لکيو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ حقيقتن جي بنياد تي پڙهندڙ کي موضوع بابت سمجهايو ويندو آهي. عام طور تي اهو ٽئين شخص ۾ لکيو ويندو آهي ۽ ان ۾ رسمي ٻولي استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور، طبي يا حياتياتي حالت، سماجي يا ٽيڪنالاجي عمل، يا ڪنهن مشهور شخص جي زندگيءَ ۽ شخصيت بابت مضمون. ان جي تياريءَ ۾ خيال گڏ ڪرڻ، تحقيق ڪرڻ، بنيادي دعويٰ تيار ڪرڻ، تمهيد، متن ۽ نتيجو لکڻ شامل هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.nova.edu/tutoring-testing/study-resources/forms/planning-an-expository-essay.pdf|title=Expository Essay|department=Tutoring and Testing Center|website=Nova Southeastern University}}</ref> تشريحي مضمون اڪثر SAT ۽ ٻين معياري امتحانن سان گڏ هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي اسائنمينٽن ۾ پڻ ڏنا ويندا آهن. === بياني === بياني مضمون ۾ حواسن سان لاڳاپيل اهڙيون تفصيلون ڏنيون وينديون آهن جيڪي پڙهندڙ جي جسماني، جذباتي يا ذهني احساسن کي متاثر ڪن. اهڙي مضمون ۾ مقصد، پڙهندڙ، بنيادي تاثر، بياني ٻولي ۽ ترتيب اهم هوندي آهي. بيان عام طور جاءِ جي ترتيب موجب ڪيو ويندو آهي، پر وقتوار يا اهميت موجب به ٿي سگهي ٿو. هن اسلوب ۾ [[صريح معنا]]، [[ضمني معنا]]، [[تمثيلي ٻولي]]، [[استعارو]] ۽ [[تشبيهه]] جهڙا ادبي وسيلا استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 2: Description}}</ref> هڪ يونيورسٽيءَ جي مضمون نويسي رهنما موجب، بياني لکڻي ڪنهن واقعي يا موضوع بابت رڳو بيان مهيا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|title=CNS Essay Handbook|website=Simon Fraser University|at=Section 2.1|url=https://www.sfu.ca/cns/PDF/CNS_Essay_Handbook.pdf}}</ref> [[غنائي مضمون]] به بياني مضمونن جي اهم صورت آهي. === جدلياتي === [[جدليات]]ي مضمون، جيڪو خاص طور [[فلسفو|فلسفي]] ۾ استعمال ٿيندو آهي، ان ۾ ليکڪ پهرين پنهنجو موقف ۽ دليل پيش ڪندو آهي، پوءِ ان تي ممڪن اعتراض بيان ڪندو آهي ۽ آخر ۾ ان اعتراض جو جواب نئين دليل سان ڏيندو آهي. هي اسلوب مختلف پاسن کي پيش ڪرڻ ۽ ممڪن خامين جو ازالو ڪرڻ لاءِ فائديمند هوندو آهي. اهڙي قسم جي مضمون کي ڪڏهن ڪڏهن اخلاقيات جو مقالو پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.wikihow.com/Write-an-Ethics-Paper|title=How to Write an Ethics Paper}}</ref> === مثالن وارو === مثالن تي ٻڌل مضمون ۾ ڪنهن عام خيال يا دعويٰ جي وضاحت مناسب ۽ معتبر مثالن، واقعن يا [[مختصر روايت]]ن ذريعي ڪئي ويندي آهي. ليکڪ کي موضوع، مقصد، پڙهندڙ، مناسب مثالن جي چونڊ ۽ مضمون جي ترتيب تي ڌيان ڏيڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 4: Exemplification}}</ref> === مانوس === مانوس مضمون (فيميلر ايسي) اهڙو مضمون هوندو آهي جنهن ۾ ليکڪ هڪ ڄڻا پڙهندڙ سان گفتگو جي انداز ۾ پنهنجن ذاتي تجربن يا مخصوص موضوعن بابت لکي ٿو. [[اين فيڊيمن]] موجب، هن صنف جو عروج اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هو ۽ ان جو وڏو نمائندو [[چارلس ليمب]] هو.<ref>{{harvnb|Fadiman|2008|pp=x–xi}}</ref> === تاريخي (ٿيسز) === تاريخي مضمون، جنهن کي ڪڏهن ٿيسز مضمون پڻ چيو ويندو آهي، هڪ يا وڌيڪ تاريخي واقعن بابت ڪنهن دعويٰ يا موقف کي ثبوتن، دليلن ۽ حوالن سان ثابت ڪندو آهي ۽ پڙهندڙ کي سمجهائيندو آهي ته اهو موقف ڇو درست آهي.<ref>History Essay Format & Thesis Statement (February 2010)</ref> === بيانيه === [[بيانيه]] مضمون ۾ [[واپسي وارو منظر]]، [[اڳواٽ منظر]] ۽ مختلف قسمن جا انتقال استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري عروج (Climax) تائين پهچندا آهن. هن قسم جي مضمون جو مرڪز واقعي جي [[پلاٽ]] هوندو آهي. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، نقطه نظر، گفتگو ۽ ترتيب جو خيال رکڻو پوندو آهي. اهڙو مضمون گهڻو ڪري وقتوار ترتيب ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 3: Narration}}</ref> === استدلالي === [[استدلالي مضمون]] تنقيدي نوعيت جو مضمون هوندو آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن هڪ موضوع جو معروضي تجزيو پيش ڪرڻ هوندو آهي. ان ۾ مثبت يا منفي موقف جي حمايت ۾ دليل ڏنا ويندا آهن، جن جي پٺڀرائي تحقيق، منطقي استدلال ۽ منظم ترتيب سان ڪئي ويندي آهي. ان جي جوڙجڪ ۾ تمهيد، بنيادي دعويٰ، دليلن تي ٻڌل متن، ممڪن اعتراضن جو جواب ۽ نتيجو شامل هوندو آهي. === عملي طريقي وارو === عملي طريقي وارو مضمون ڪنهن ڪم کي ڪرڻ يا ڪنهن شيءِ جي تياريءَ يا ٽوڙڻ جي مرحليوار وضاحت لاءِ لکيو ويندو آهي. اهو اڪثر وقتوار يا انگوار ترتيب سان لکيو ويندو آهي ته جيئن هر قدم واضح ٿي سگهي. هن قسم جي مضمون ۾ [[فني دستاويز]] جون گهڻيون خاصيتون موجود هونديون آهن، پر اهو اڪثر بياني انداز ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://literarydevices.net/process-essay/|title=Examples and Definition of Process Essay}}</ref> === معاشي === معاشي مضمون ڪنهن بنيادي دعويٰ يا موضوع سان شروع ٿي سگهي ٿو. اهو بياني، تشريحي يا استدلالي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو. تمهيد کان پوءِ ليکڪ اقتصادي مسئلي جي وضاحت، تجزيو، جائزو ۽ نتيجو پيش ڪندو آهي. جيڪڏهن مضمون بياني انداز اختيار ڪري ته هر پهلو اهڙي نموني بيان ڪيو ويندو آهي جو پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ آسان ٿئي. === عڪاسي وارو === عڪاسي وارو مضمون (رفليڪٽو ايسي) اهڙي تجزياتي لکڻي آهي جنهن ۾ ليکڪ ڪنهن حقيقي يا خيالي واقعي، منظر، يادگيري يا تجربي جو بيان ڪرڻ سان گڏ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي پوندڙ اثر بابت به ويچار پيش ڪندو آهي. تنهنڪري ان جو مقصد صرف بيان نه، پر ذاتي سکيا ۽ تجربن جو تجزيو پڻ هوندو آهي. === ٻيون منطقي جوڙجڪون === مضمون جي منطقي ترتيب ۽ فڪري اڳڀرائي ڪيترين ئي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي. انهن مختلف منطقي ڍانچن کي سمجهڻ سان مضمون جي هم آهنگي، قوتِ استدلال ۽ اثرائتي انداز ۾ نمايان واڌارو اچي ٿو. ڪيترن ئي متبادل منطقي ڍانچن کي خاڪن جي صورت ۾ به پيش ڪيو ويو آهي، جيڪي دليلن جي تعمير ۾ آساني سان اختيار يا ترتيب ڏئي سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mariopetrucci.com/MissionPossible-StudySkills.htm|title='Mission Possible' by Dr. Mario Petrucci}}</ref> === علمي لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير === علمي ۽ پيشه ورانه لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير (جهڙوڪ ''مان'' ۽ ''اسان'') ليکڪ جي نقطه نظر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن جو استعمال مختلف علمي شعبن موجب مختلف هوندو آهي. [[ڊيوڪ يونيورسٽي]] جي ٿامپسن رائيٽنگ پروگرام موجب، ''مان'' جي استعمال بابت فيصلو لاڳاپيل شعبي، پڙهندڙن ۽ بيان بازي جي مقصد تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web|title=The First Person in Academic Writing|website=Thompson Writing Program, Duke University|date=13 April 2026|url=https://twp.duke.edu/sites/twp.duke.edu/files/file-attachments/first-person.original.pdf}}</ref> مضمون نويسيءَ جي ماهرن جو خيال آهي ته پهرئين شخص جا ضمير ليکڪ جي علمي گفتگو ۾ پنهنجي جڳهه واضح ڪرڻ جو ذريعو آهن، جڏهن ته تدريسي تجربا ڏيکارين ٿا ته استاد انهن ضميرن جي استعمال کي ليکڪ جي آواز ۽ موقف جي تربيت جو حصو سمجهن ٿا.<ref>{{cite book|last1=McKinney|first1=Jack|last2=Maddalena|first2=Rebecca|title=I Need You to Say 'I': Why First-Person Writing Is Important|year=2010}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ball|first1=Cheryl|last2=Loewe|first2=Crew|title=Bad Ideas About Writing|year=2017}}</ref> == علمي مضمون == [[File:Czythumbur.jpg|thumb|[[يونيورسٽي]] جا شاگرد، جيئن هتي يونيورسٽيءَ جي لائبريريءَ ۾ تحقيق ڪندڙ شاگرد، اڪثر اهڙا مضمون لکڻ لاءِ مقرر ڪيا ويندا آهن ته جيئن هو پڙهيل مواد جو تجزيو ڪري سگهن.]] {{main|آزاد جوابي سوال}} [[آمريڪا]] ۽ [[برطانيه]] جهڙن ملڪن ۾ مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪا آهن، خاص طور [[آزاد جوابي سوال]]ن جي صورت ۾. انهن ملڪن ۾ ثانوي درجي جي شاگردن کي مضمون نويسيءَ جا منظم ڍانچا سيکاريا ويندا آهن ته جيئن سندن لکڻ جي صلاحيت بهتر ٿئي، ۽ يونيورسٽيون به داخلا لاءِ درخواست ڏيندڙن جي چونڊ ۾ مضمونن کي اهميت ڏينديون آهن (''ڏسو'' [[داخلا جو مضمون]]). ثانوي ۽ اعليٰ تعليم ٻنهي ۾ مضمونن وسيلي شاگردن جي موضوع تي عبور ۽ سمجهه جو جائزو ورتو ويندو آهي. شاگردن کان مطالبو ڪيو ويندو آهي ته هو ڪنهن مطالعي واري موضوع جي وضاحت، تبصرو يا تنقيدي جائزو مضمون جي صورت ۾ پيش ڪن. ڪجهه ڪورسن ۾ يونيورسٽيءَ جي شاگردن کي ڪيترن هفتن يا مهينن دوران هڪ يا وڌيڪ مضمون مڪمل ڪرڻا پوندا آهن. ان کان سواءِ، [[انسانيات]] ۽ [[سماجي سائنس]]ن جهڙن شعبن ۾ وچ مدي ۽ آخري امتحانن ۾ به اڪثر شاگردن کي ٻن يا ٽن ڪلاڪن اندر مختصر مضمون لکڻو پوندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ملڪن ۾ علمي مضمون، جن کي ''پيپر'' پڻ چيو ويندو آهي، عام ادبي مضمونن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسمي هوندا آهن.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ۾ ليکڪ کي پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي گنجائش هوندي آهي، پر اهو منطقي ۽ حقيقتن تي ٻڌل انداز ۾ پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ اڪثر [[پهريون شخص]] استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويندو آهي. ڊگها علمي مضمون (جن جي لفظن جي حد عام طور 2,000 کان 5,000 لفظن تائين هوندي آهي){{Citation needed|date=August 2010}} وڌيڪ تفصيلي بحث تي ٻڌل هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري ڪنهن موضوع بابت اڳ ۾ ٿيل علمي ڪم جي مختصر تجزيي سان شروع ٿيندا آهن، جنهن کي [[ادبي جائزو]] (Literature review) چيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} ڊگهن مضمونن ۾ ڪڏهن تمهيدي صفحو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن ۾ مضمون جي موضوع سان لاڳاپيل اهم لفظن ۽ اصطلاحن جون وصفون ڏنيون وينديون آهن. اڪثر علمي ادارا اهو لازمي قرار ڏيندا آهن ته مضمون ۾ بيان ڪيل سڀئي اهم حقيقتون، حوالا ۽ ٻيو مددگار مواد آخر ۾ [[حوالا]] يا ''استعمال ڪيل ماخذ'' واري فهرست ۾ درج ڪيو وڃي. هي علمي روايت ٻين پڙهندڙن، جهڙوڪ استادن يا محققن، کي اهو سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي ته ليکڪ پنهنجي دليلن جي حمايت لاءِ ڪهڙا ماخذ استعمال ڪيا آهن. حوالن جي فهرست پڙهندڙن کي اهو به پرکڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته دليل ڪيتري حد تائين ثبوتن سان سهارويل آهي ۽ انهن ثبوتن جو معيار ڪهڙو آهي. علمي مضمون شاگرد جي منظم انداز ۾ خيال پيش ڪرڻ جي صلاحيت ۽ سندس علمي قابليت جو امتحان هوندو آهي. يونيورسٽين کي درپيش هڪ اهم مسئلو اهو به آهي ته ڪڏهن ڪڏهن شاگرد [[مضمون مل]] (Essay mill) يا ''پيپر مل'' مان خريد ڪيل مضمون پنهنجي نالي سان جمع ڪرائي ڇڏيندا آهن. ''مضمون مل'' هڪ [[ڀوت ليکڪ|ڀوت ليکڪي]] (گھوسٽ رائيٽنگ) خدمت آهي، جيڪا يونيورسٽي ۽ ڪاليج جي شاگردن کي اڳواٽ تيار ڪيل مضمون وڪرو ڪري ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ [[سرقو (علمي)|سرقو]] [[علمي بدديانتي]] يا [[علمي فراڊ]] جي صورت آهي، تنهنڪري يونيورسٽيون ۽ ڪاليج اهڙن مضمونن جي جاچ [[سرقي جي سڃاڻپ وارو سافٽويئر]] استعمال ڪري ڪندا آهن، جيڪو مضمونن کي اڳ ۾ موجود مضمونن جي ڊيٽابيس سان ڀيٽي ٿو. ڪجهه ادارا شاگردن کان سندن مضمون بابت زباني سوال پڻ ڪندا آهن ته جيئن پڪ ڪري سگهجي ته مضمون واقعي انهن پاڻ لکيو آهي.<ref>{{cite news |last=Khomami |first=Nadia |title=Plan to crack down on websites selling essays to students announced |url=https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |newspaper=The Guardian |date=20 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427193720/https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |archive-date=27 April 2017 }}</ref> == رسالو يا اخبار == {{main|ڊگهي صورت واري صحافت}} مضمون اڪثر رسالن ۾ شايع ٿيندا آهن، خاص طور اهڙن رسالن ۾ جيڪي علمي يا فڪري نوعيت جا هجن، جهڙوڪ ''[[دي ائٽلانٽڪ]]'' ۽ ''[[هارپرز ميگزين]]''. رسالن ۽ اخبارن ۾ ڇپجندڙ مضمونن ۾ مضمون نويسيءَ جون اهي ئي گهڻيون صورتون استعمال ٿينديون آهن، جن جو ذڪر [[#صورتون ۽ اسلوب|صورتون ۽ اسلوب]] واري ڀاڱي ۾ ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ بياني، قصي تي ٻڌل ۽ تشريحي مضمون وغيره. ڪجهه اخبارون پنهنجي [[اداريي جي سامهون وارو صفحو]] (Op-ed) واري حصي ۾ پڻ مضمون شايع ڪنديون آهن. [[File:Harper's February (1897).jpg|thumb|1895ع ۾ شايع ٿيل ''[[هارپرز ميگزين]]'' جي سرورق، جيڪو آمريڪا جو هڪ رسالو آهي ۽ هر اشاعت ۾ ڪيترائي مضمون شايع ڪندو آهي.]] == روزگار == {{unreferenced section|date=September 2025}} ڪجهه نوڪرين، خاص طور [[آمريڪا]] جي سرڪاري ملازمتن لاءِ درخواست ڏيندي، اميدوارن کان اهڙا مضمون گهريا ويندا آهن، جن ۾ هو پنهنجي لاڳاپيل پيشه ورانه شعبي جو تجربو بيان ڪندا آهن. آمريڪي وفاقي حڪومت جي ڪجهه عهدن لاءِ درخواست ڏيندي ''علم، صلاحيتون ۽ قابليتون'' (Knowledge, Skills, and Abilities – KSA) ۽ ''ايگزيڪيوٽو بنيادي اهليتون'' (ايگزيڪيوٽو ڪور ڪئاليفڪيشنس – ECQ) نالي مضمون پڻ لازمي هوندا آهن. '''KSA''' (علم، صلاحيتون ۽ قابليتون) وضاحتي بيانن جو هڪ سلسلو هوندو آهي، جيڪو آمريڪي وفاقي حڪومت جي نوڪرين لاءِ درخواست ڏيندي جمع ڪرائڻو پوندو آهي. KSA کي حياتي نامي ([[سوانح عمري]]) سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن هڪ ئي عهدي لاءِ اهل ڪيترن ئي اميدوارن مان بهترين اميدوار چونڊيو وڃي. هر ملازمت جي اشتهار ۾ اُن عهدي لاءِ گهربل علم، صلاحيتون ۽ قابليتون بيان ڪيل هونديون آهن. KSA عام طور مختصر ۽ مرڪوز مضمون هوندا آهن، جن ۾ درخواست ڏيندڙ پنهنجي تعليمي ۽ پيشه ورانه پسمنظر کي اهڙي نموني بيان ڪندو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ته هو ان عهدي جون ذميواريون نڀائڻ جي اهليت رکي ٿو. '''ECQ''' (ايگزيڪيوٽو بنيادي اهليتون) هڪ وضاحتي بيان هوندو آهي، جيڪو آمريڪي وفاقي حڪومت جي [[سينيئر ايگزيڪيوٽو سروس]] جي عهدن لاءِ درخواست ڏيندي پيش ڪرڻو پوندو آهي. KSA وانگر ECQ به حياتي نامي سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن اهل اميدوارن مان موزون شخص جي چونڊ ٿي سگهي. [[آفيس آف پرسنل مئنيجمينٽ]] پنج بنيادي انتظامي اهليتون مقرر ڪيون آهن، جن جو مظاهرو هر اُن اميدوار کي ڪرڻو پوندو آهي، جيڪو سينيئر ايگزيڪيوٽو سروس ۾ شامل ٿيڻ چاهي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] 9nmsarpeu7pbcfxdcohcu9p9p18up6g 394256 394255 2026-07-14T16:36:15Z Intisar Ali 8681 394256 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == وصفون == [[File:Locke Essay 1690.jpg|thumb|right|[[جان لاڪ]] جي 1690ع واري تصنيف ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون]]'']] مضمون لاء انگريزي لفظ ''ايسي'' فرانسيسي مصدر {{lang|fr|essayer}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ڪوشش ڪرڻ" يا "آزمائڻ". انگريزيءَ ۾ ''essay'' جو شروعاتي مطلب به "ڪوشش" يا "آزمائش" هو، ۽ اهو مطلب اڄ به متبادل طور استعمال ٿيندو آهي. فرانسيسي اديب [[ميشيل ڊي مونتين]] (1533–1592ع) پهريون ليکڪ هو، جنهن پنهنجي تحريرن کي ''Essay'' سڏيو. هن اهو اصطلاح پنهنجي خيالن کي تحرير جي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي "ڪوششن" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو.<ref name=":0"/> ان کان پوءِ ''ايسي'' جي مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ وصف موجب، اهو "ڪنهن مرڪزي موضوع تي ٻڌل نثري تصنيف" يا "ڊگهو، منظم ۽ مسلسل بحث" آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |department=Glossary |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425123427/http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |archive-date=25 April 2010 |website=Gale.cengage.com |access-date=23 March 2011 |title=Essay}}</ref> بهرحال، مضمون کي ڪنهن هڪ ادبي صنف ۾ مڪمل طور شامل ڪرڻ ڏکيو آهي. مشهور مضمون نگار [[ايلڊس هڪسلي]] هن موضوع تي اهم رهنمائي فراهم ڪئي آهي.<ref>{{cite book |first=Aldous |last=Huxley |title=Collected Essays |chapter=Preface |location=London |publisher=Harper and Brothers |year=1960 |page=v}}</ref> هڪسلي جي خيال موجب، "مضمون اهڙو ادبي ذريعو آهي، جنهن جي وسيلي تقريباً هر موضوع بابت تقريباً هر ڳالهه بيان ڪري سگهجي ٿي." هو وڌيڪ لکي ٿو ته "روايت موجب، بلڪه تعريف موجب، مضمون هڪ مختصر لکڻي هوندي آهي." سندس مطابق مضمون جي انتهائي گوناگون نوعيت کي سمجهڻ لاءِ ان کي ٽن بنيادي رخن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. اهي ٽي رخ هي آهن: * '''ذاتي ۽ سوانحي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار ذاتي تجربن ۽ سوانحي يادگيرين تي ٻڌل فڪري لکڻيون پيش ڪندا آهن ۽ دنيا کي واقعن ۽ بيانن جي ذريعي ڏسندا آهن. * '''معروضي، حقيقت پسند ۽ جزوي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار پنهنجي ذات تي سڌو سنئون گفتگو نٿا ڪن، پر ادبي، سائنسي يا سياسي موضوعن تي ڌيان ڏين ٿا. سندن فن لاڳاپيل حقيقتن کي پيش ڪرڻ، انهن تي راءِ ڏيڻ ۽ انهن مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ ۾ هوندو آهي. * '''مجرد ۽ آفاقي رخ:''' هن رخ ۾ اهي مضمون نگار شامل آهن، جيڪي بلند درجي جي تجريدي خيالن جي دنيا ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي گهڻو ڪري ذاتي حوالا نٿا ڏين ۽ نه ئي روزمرهه تجربن جي مخصوص حقيقتن جو گهڻو ذڪر ڪندا آهن. هڪسلي آخر ۾ چوي ٿو ته سڀ کان وڌيڪ ڪامياب مضمون اهي آهن، جيڪي انهن ٽنهي رخن مان بهترين خوبيون گڏ ڪري پيش ڪن ٿا، نه رڳو ڪنهن هڪ يا ٻن رخن تي ڀاڙين ٿا. == تاريخ == === مونتين === [[ميشيل ڊي مونتين]] جا "ڪوششون" (Essais) سندس [[عام نوٽ نويسي]] جي روايت مان جنم وٺندڙ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |title=Book Use Book Theory: 1500–1700: Commonplace Thinking |publisher=Lib.uchicago.edu |access-date=10 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801200451/http://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |archive-date=1 August 2013 }}</ref> هو خاص طور [[پلوٽارڪ]] جي تصنيف ''Œuvres Morales'' (اخلاقي تصنيفون) کان متاثر ٿيو، جنهن جو فرانسيسي ترجمو تازو ئي [[جاڪ ايميو]] شايع ڪيو هو. مونتين 1572ع ۾ پنهنجا مضمون لکڻ شروع ڪيا، ۽ سندس پهريون مجموعو ''[[ايسيئس]]'' 1580ع ۾ ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite book |year=1580 |last=de Montaigne |first=Michel |title=Essais de messire Michel de Montaigne,... livre premier et second |publisher=impr. de S. Millanges (Bourdeaus) |edition=I |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8609579f/f5.image|access-date=22 November 2019|via=Gallica}}</ref> زندگيءَ جي پڄاڻيءَ تائين هو اڳ شايع ٿيل مضمونن ۾ ترميمون ڪندو رهيو ۽ نوان مضمون به لکندو رهيو. سندس وفات کان پوءِ ٽيون جلد پڻ شايع ٿيو. گڏيل طور تي انهن سؤ کان وڌيڪ مضمونن کي جديد مضمون نگاريءَ جو بنياد تصور ڪيو وڃي ٿو. === يورپ === جيتوڻيڪ مونتين جي فڪر کي [[فرانس]] ۾ وڏي پذيرائي ملي ۽ ڪيترن ئي ماڻهن ان جي پيروي ڪئي، پر سندس ويجهن پوئلڳن مان ڪنهن به مضمون نويسيءَ کي مستقل ادبي صنف طور اختيار نه ڪيو. مونتين پاڻ سمجهندو هو ته سندس خاندان (Eyquem) جو تعلق انگلينڊ سان هو، تنهنڪري هو انگريزن کي پنهنجا "سوٽ" سڏيندو هو. سندس تصنيفون جلد ئي [[انگلينڊ]] ۾ پڙهيون ويون، خاص طور [[فرانسس بيڪن]] طرفان.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> بيڪن جا ''[[ايسيز (فرانسس بيڪن)|ايسيز]]''، جيڪي 1597ع، 1612ع ۽ 1625ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا، انگريزي ٻوليءَ ۾ پهريون ڀيرو اهڙا ڪتاب هئا، جن پاڻ کي واضح طور "ايسي" سڏيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، 1609ع ۾ [[بين جانسن]] پهريون شخص هو، جنهن "ايسيئسٽ" (مضمون نگار) جو لفظ استعمال ڪيو. انگريزيءَ جي ٻين مشهور مضمون نگارن ۾ [[سر وليم ڪارنوالس]]، [[رابرٽ برٽن]] ۽ [[سر ٿامس برائون]] شامل آهن. [[اٽلي]] ۾ [[بالداساري ڪاسٽيليوني]] درٻاري آداب بابت پنهنجي تصنيف ''Il ڪورٽيگيئانو'' لکي، جڏهن⁠تہ 17هين صديءَ ۾ هسپانوي [[يسوعي]] عالم [[بالتاسار گراسيان]] دانائي ۽ حڪمت جي موضوع تي مضمون لکيا.<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |title=Essay (literature) |encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204053246/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |archive-date=4 December 2009 |access-date=22 March 2011}}</ref> [[روشن خياليءَ جي دور]] ۾ انگلينڊ ۾ مضمون سياسي ۽ فڪري بحث جو اهم ذريعو بڻجي ويو. [[جوزف ايڊيسن]]، [[رچرڊ اسٽيل]] ۽ [[سيموئل جانسن]] رسالن وسيلي مضمون نويسيءَ کي وڏي اوج تي پهچايو. ايڊيسن ۽ اسٽيل پنهنجو رسالو ''[[ٽيٽلر (1709 جرنل)|ٽيٽلر]]'' (1709ع) مضمونن جي اشاعت لاءِ استعمال ڪيو، جڏهن⁠تہ جانسن جا مضمون 1750ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[ايڊمنڊ برڪ]] ۽ [[سيموئل ٽيلر ڪولرج]] عام پڙهندڙن لاءِ مضمون لکيا. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[وليم هيزلٽ]]، [[چارلس ليمب]]، [[لي هنٽ]] ۽ [[ٿامس ڊي ڪوئنسي]] مختلف موضوعن تي وڏي تعداد ۾ مضمون تحرير ڪيا، جنهن سان مضمون نگاريءَ جي خوبصورت روايت ٻيهر زنده ٿي. [[ٿامس ڪارلائل]] جا مضمون پڻ انتهائي اثرائتا ثابت ٿيا، ۽ سندس پڙهندڙ [[رالف والڊو ايمرسن]] پاڻ به هڪ نمايان مضمون نگار بڻيو. صديءَ جي آخر ۾ [[رابرٽ لوئس اسٽيونسن]] هن صنف کي وڌيڪ ادبي وقار عطا ڪيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> ويهين صديءَ ۾ [[ٽي. ايس. ايليٽ]]، [[ورجينيا وولف]]، [[ايڊمنڊ ولسن]] ۽ [[چارلس ڊو بوس]] مضمونن جي ذريعي ادب، فن ۽ ثقافت جي نون رجحانن تي روشني وڌي ۽ ادبي تنقيد کي نئين اوج تي پهچايو.<ref name="britannica1"/> فرانس ۾ پڻ ڪيترن ئي ليکڪن ''essai'' جي عنوان سان ڊگهيون تصنيفون لکيون، جيتوڻيڪ اهي روايتي مضمون نه هيون. ان هوندي به اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[شارل آگسٽين سينٽ بوو]] جي اخبار ۾ شايع ٿيندڙ ''ڪازريز ڊيو لنڊي'' ادبي مضمونن جا نمايان مثال سمجهيا وڃن ٿا. بعد ۾ [[ٿيوفيل گوتييه]]، [[اناتول فرانس]]، [[جول لوميتر]] ۽ [[ايميل فاگي]] پڻ هن روايت کي اڳتي وڌايو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> === جاپان === {{main|زئيھتسو}} جاپان ۾ مضمون نويسي يورپ کان ڪيترائي صديون اڳ موجود هئي. هتي ''[[زئيھتسو]] (Zuihitsu)'' نالي ادبي صنف رائج هئي، جنهن ۾ پاڻ ۾ هلڪي لاڳاپي وارا مضمون ۽ منتشر خيال شامل هوندا هئا. ''زويهتسو'' جاپاني ادب جي شروعاتي دور کان موجود آهي. جاپاني ادب جون ڪيتريون ئي مشهور شروعاتي تصنيفون هن صنف سان واسطو رکن ٿيون، جن ۾ درٻاري خاتون [[سي شوناگون]] جو ''[[دي پلو بڪ]]'' (تقريباً 1000ع) ۽ ٻڌ ڌرم جي راهب [[يوشيدا ڪينڪو]] جو ''[[تسوريزوريگوسا]]'' (1330ع) نمايان آهن. ڪينڪو پنهنجي مختصر تحريرن کي مونتين وانگر "بيڪار وقتن ۾ لکيل بي ترتيب خيال" قرار ڏنو. يورپ جي ڀيٽ ۾ جاپان ۾ عورتن جو مضمون نويسيءَ ۾ نمايان ڪردار رهيو، جيتوڻيڪ ان دور ۾ مردن جون چيني اثر هيٺ لکيل وڌيڪ رسمي تحريرون وڌيڪ اهم سمجهيون وينديون هيون. === چين === [[اٺ ڀاڱن وارو مضمون]] ({{lang|zh|八股文}}؛ ''bāgǔwén''، لفظي معنيٰ: "اٺ حصن وارو متن") [[چين]] ۾ [[منگ سلطنت|منگ]] ۽ [[چنگ سلطنت]] جي دور ۾ شاهي امتحانن ۾ استعمال ٿيندڙ مضمون جو هڪ معياري انداز هو. سرڪاري نوڪرين لاءِ ٿيندڙ انهن امتحانن ۾ اميدوارن کي ڪنفيوشسي فڪر ۽ [[چار ڪتاب ۽ پنج ڪلاسيڪي ڪتاب]] بابت پنهنجي ڄاڻ هن مخصوص انداز ۾ پيش ڪرڻي پوندي هئي. اميدوارن کي تخليقي يا نواڻ ڀريو انداز اختيار ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، بلڪه انهن کي مقرر ڪيل قاعدن جي پابندي ڪرڻي پوندي هئي. انهن امتحانن ۾ مربوط انداز سان لکڻ، منطقي استدلال پيش ڪرڻ ۽ مقرر موضوع تي شاعري ڪرڻ جهڙيون صلاحيتون پڻ پرکيون وينديون هيون، جيتوڻيڪ وقت سان گڏ شاعريءَ کي امتحانن مان خارج ڪيو ويو. چيني ادب جي تاريخ ۾ عام طور اهو خيال ظاهر ڪيو ويندو آهي ته اٺ ڀاڱن واري مضمون جي سخت پابندين سبب اوڻيهين صديءَ تائين چين جي ثقافتي جمود ۽ معاشي پٺتي رهجي وڃڻ ۾ به ڪجهه ڪردار ادا ٿيو.<ref>Elman, Benjamin A. (2009). "Eight-Legged Essay" (PDF). In Cheng, Linsun (ed.). ''Berkshire Encyclopedia of China''. Berkshire Publishing Group. pp. 695–989. {{ISBN|9780190622671}}.</ref> == صورتون ۽ اسلوب == هن ڀاڱي ۾ مضمون نويسيءَ جون مختلف صورتون ۽ اسلوب بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي يونيورسٽيءَ جي شاگردن کان وٺي پيشه ور [[مضمون نگار]]ن تائين ڪيترن ئي ليکڪن پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا. === سبب ۽ نتيجو === ''سبب ۽ نتيجو'' واري مضمون جي بنيادي خاصيت اها آهي ته ان ۾ سببن ۽ نتيجن جي هڪٻئي سان ڳنڍيل زنجير پيش ڪئي ويندي آهي. اهڙي مضمون ۾ محتاط ٻولي، وقتوار ترتيب يا اهميت موجب ترتيب اختيار ڪئي ويندي آهي. هن اسلوب کي اختيار ڪندڙ ليکڪ کي موضوع چونڊڻ، مقصد طئي ڪرڻ، پڙهندڙن کي نظر ۾ رکڻ، مختلف سببن يا نتيجن تي تنقيدي ويچار ڪرڻ، بنيادي دعويٰ (ٿيسز) قائم ڪرڻ، مضمون جي حصن کي ترتيب ڏيڻ، مناسب ٻولي چونڊڻ ۽ آخر ۾ نتيجو اخذ ڪرڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 7: Cause and Effect}}</ref> === درجابندي ۽ ورهاست === درجابندي (Classification) ۾ شين کي سندن گڏيل خاصيتن جي بنياد تي وڏن گروهن ۾ رکيو ويندو آهي، جڏهن ته ورهاست (Division) ۾ ڪنهن وڏي موضوع يا شئي کي ننڍن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 5: Classification and Division}}</ref> === ڀيٽ ۽ فرق === ڀيٽ ۽ فرق واري مضمون ۾ ٻن يا وڌيڪ شين جي هڪجهڙائين ۽ اختلافن جو جائزو ورتو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ ڀيٽ جو بنياد، ڀيٽ جا نڪتا ۽ مشابهتون اهم هونديون آهن. مضمون کي يا ته شين جي بنياد تي يا مختلف نقطن جي بنياد تي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، ڀيٽ جا معيار، بنيادي دعويٰ، ترتيب ۽ نتيجي تي ڌيان ڏيڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 6: Comparison and Contrast}}</ref> === تشريحي === تشريحي مضمون (ايڪسپوزٽري ايسي) ڪنهن موضوع بابت ڄاڻ ڏيڻ، وضاحت ڪرڻ يا تشريح ڪرڻ لاءِ لکيو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ حقيقتن جي بنياد تي پڙهندڙ کي موضوع بابت سمجهايو ويندو آهي. عام طور تي اهو ٽئين شخص ۾ لکيو ويندو آهي ۽ ان ۾ رسمي ٻولي استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور، طبي يا حياتياتي حالت، سماجي يا ٽيڪنالاجي عمل، يا ڪنهن مشهور شخص جي زندگيءَ ۽ شخصيت بابت مضمون. ان جي تياريءَ ۾ خيال گڏ ڪرڻ، تحقيق ڪرڻ، بنيادي دعويٰ تيار ڪرڻ، تمهيد، متن ۽ نتيجو لکڻ شامل هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.nova.edu/tutoring-testing/study-resources/forms/planning-an-expository-essay.pdf|title=Expository Essay|department=Tutoring and Testing Center|website=Nova Southeastern University}}</ref> تشريحي مضمون اڪثر SAT ۽ ٻين معياري امتحانن سان گڏ هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي اسائنمينٽن ۾ پڻ ڏنا ويندا آهن. === بياني === بياني مضمون ۾ حواسن سان لاڳاپيل اهڙيون تفصيلون ڏنيون وينديون آهن جيڪي پڙهندڙ جي جسماني، جذباتي يا ذهني احساسن کي متاثر ڪن. اهڙي مضمون ۾ مقصد، پڙهندڙ، بنيادي تاثر، بياني ٻولي ۽ ترتيب اهم هوندي آهي. بيان عام طور جاءِ جي ترتيب موجب ڪيو ويندو آهي، پر وقتوار يا اهميت موجب به ٿي سگهي ٿو. هن اسلوب ۾ [[صريح معنا]]، [[ضمني معنا]]، [[تمثيلي ٻولي]]، [[استعارو]] ۽ [[تشبيهه]] جهڙا ادبي وسيلا استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 2: Description}}</ref> هڪ يونيورسٽيءَ جي مضمون نويسي رهنما موجب، بياني لکڻي ڪنهن واقعي يا موضوع بابت رڳو بيان مهيا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|title=CNS Essay Handbook|website=Simon Fraser University|at=Section 2.1|url=https://www.sfu.ca/cns/PDF/CNS_Essay_Handbook.pdf}}</ref> [[غنائي مضمون]] به بياني مضمونن جي اهم صورت آهي. === جدلياتي === [[جدليات]]ي مضمون، جيڪو خاص طور [[فلسفو|فلسفي]] ۾ استعمال ٿيندو آهي، ان ۾ ليکڪ پهرين پنهنجو موقف ۽ دليل پيش ڪندو آهي، پوءِ ان تي ممڪن اعتراض بيان ڪندو آهي ۽ آخر ۾ ان اعتراض جو جواب نئين دليل سان ڏيندو آهي. هي اسلوب مختلف پاسن کي پيش ڪرڻ ۽ ممڪن خامين جو ازالو ڪرڻ لاءِ فائديمند هوندو آهي. اهڙي قسم جي مضمون کي ڪڏهن ڪڏهن اخلاقيات جو مقالو پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.wikihow.com/Write-an-Ethics-Paper|title=How to Write an Ethics Paper}}</ref> === مثالن وارو === مثالن تي ٻڌل مضمون ۾ ڪنهن عام خيال يا دعويٰ جي وضاحت مناسب ۽ معتبر مثالن، واقعن يا [[مختصر روايت]]ن ذريعي ڪئي ويندي آهي. ليکڪ کي موضوع، مقصد، پڙهندڙ، مناسب مثالن جي چونڊ ۽ مضمون جي ترتيب تي ڌيان ڏيڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 4: Exemplification}}</ref> === مانوس === مانوس مضمون (فيميلر ايسي) اهڙو مضمون هوندو آهي جنهن ۾ ليکڪ هڪ ڄڻا پڙهندڙ سان گفتگو جي انداز ۾ پنهنجن ذاتي تجربن يا مخصوص موضوعن بابت لکي ٿو. [[اين فيڊيمن]] موجب، هن صنف جو عروج اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هو ۽ ان جو وڏو نمائندو [[چارلس ليمب]] هو.<ref>{{harvnb|Fadiman|2008|pp=x–xi}}</ref> === تاريخي (ٿيسز) === تاريخي مضمون، جنهن کي ڪڏهن ٿيسز مضمون پڻ چيو ويندو آهي، هڪ يا وڌيڪ تاريخي واقعن بابت ڪنهن دعويٰ يا موقف کي ثبوتن، دليلن ۽ حوالن سان ثابت ڪندو آهي ۽ پڙهندڙ کي سمجهائيندو آهي ته اهو موقف ڇو درست آهي.<ref>History Essay Format & Thesis Statement (February 2010)</ref> === بيانيه === [[بيانيه]] مضمون ۾ [[واپسي وارو منظر]]، [[اڳواٽ منظر]] ۽ مختلف قسمن جا انتقال استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري عروج (Climax) تائين پهچندا آهن. هن قسم جي مضمون جو مرڪز واقعي جي [[پلاٽ]] هوندو آهي. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، نقطه نظر، گفتگو ۽ ترتيب جو خيال رکڻو پوندو آهي. اهڙو مضمون گهڻو ڪري وقتوار ترتيب ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 3: Narration}}</ref> === استدلالي === [[استدلالي مضمون]] تنقيدي نوعيت جو مضمون هوندو آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن هڪ موضوع جو معروضي تجزيو پيش ڪرڻ هوندو آهي. ان ۾ مثبت يا منفي موقف جي حمايت ۾ دليل ڏنا ويندا آهن، جن جي پٺڀرائي تحقيق، منطقي استدلال ۽ منظم ترتيب سان ڪئي ويندي آهي. ان جي جوڙجڪ ۾ تمهيد، بنيادي دعويٰ، دليلن تي ٻڌل متن، ممڪن اعتراضن جو جواب ۽ نتيجو شامل هوندو آهي. === عملي طريقي وارو === عملي طريقي وارو مضمون ڪنهن ڪم کي ڪرڻ يا ڪنهن شيءِ جي تياريءَ يا ٽوڙڻ جي مرحليوار وضاحت لاءِ لکيو ويندو آهي. اهو اڪثر وقتوار يا انگوار ترتيب سان لکيو ويندو آهي ته جيئن هر قدم واضح ٿي سگهي. هن قسم جي مضمون ۾ [[فني دستاويز]] جون گهڻيون خاصيتون موجود هونديون آهن، پر اهو اڪثر بياني انداز ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://literarydevices.net/process-essay/|title=Examples and Definition of Process Essay}}</ref> === معاشي === معاشي مضمون ڪنهن بنيادي دعويٰ يا موضوع سان شروع ٿي سگهي ٿو. اهو بياني، تشريحي يا استدلالي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو. تمهيد کان پوءِ ليکڪ اقتصادي مسئلي جي وضاحت، تجزيو، جائزو ۽ نتيجو پيش ڪندو آهي. جيڪڏهن مضمون بياني انداز اختيار ڪري ته هر پهلو اهڙي نموني بيان ڪيو ويندو آهي جو پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ آسان ٿئي. === عڪاسي وارو === عڪاسي وارو مضمون (رفليڪٽو ايسي) اهڙي تجزياتي لکڻي آهي جنهن ۾ ليکڪ ڪنهن حقيقي يا خيالي واقعي، منظر، يادگيري يا تجربي جو بيان ڪرڻ سان گڏ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي پوندڙ اثر بابت به ويچار پيش ڪندو آهي. تنهنڪري ان جو مقصد صرف بيان نه، پر ذاتي سکيا ۽ تجربن جو تجزيو پڻ هوندو آهي. === ٻيون منطقي جوڙجڪون === مضمون جي منطقي ترتيب ۽ فڪري اڳڀرائي ڪيترين ئي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي. انهن مختلف منطقي ڍانچن کي سمجهڻ سان مضمون جي هم آهنگي، قوتِ استدلال ۽ اثرائتي انداز ۾ نمايان واڌارو اچي ٿو. ڪيترن ئي متبادل منطقي ڍانچن کي خاڪن جي صورت ۾ به پيش ڪيو ويو آهي، جيڪي دليلن جي تعمير ۾ آساني سان اختيار يا ترتيب ڏئي سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mariopetrucci.com/MissionPossible-StudySkills.htm|title='Mission Possible' by Dr. Mario Petrucci}}</ref> === علمي لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير === علمي ۽ پيشه ورانه لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير (جهڙوڪ ''مان'' ۽ ''اسان'') ليکڪ جي نقطه نظر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن جو استعمال مختلف علمي شعبن موجب مختلف هوندو آهي. [[ڊيوڪ يونيورسٽي]] جي ٿامپسن رائيٽنگ پروگرام موجب، ''مان'' جي استعمال بابت فيصلو لاڳاپيل شعبي، پڙهندڙن ۽ بيان بازي جي مقصد تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web|title=The First Person in Academic Writing|website=Thompson Writing Program, Duke University|date=13 April 2026|url=https://twp.duke.edu/sites/twp.duke.edu/files/file-attachments/first-person.original.pdf}}</ref> مضمون نويسيءَ جي ماهرن جو خيال آهي ته پهرئين شخص جا ضمير ليکڪ جي علمي گفتگو ۾ پنهنجي جڳهه واضح ڪرڻ جو ذريعو آهن، جڏهن ته تدريسي تجربا ڏيکارين ٿا ته استاد انهن ضميرن جي استعمال کي ليکڪ جي آواز ۽ موقف جي تربيت جو حصو سمجهن ٿا.<ref>{{cite book|last1=McKinney|first1=Jack|last2=Maddalena|first2=Rebecca|title=I Need You to Say 'I': Why First-Person Writing Is Important|year=2010}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ball|first1=Cheryl|last2=Loewe|first2=Crew|title=Bad Ideas About Writing|year=2017}}</ref> == علمي مضمون == [[File:Czythumbur.jpg|thumb|[[يونيورسٽي]] جا شاگرد، جيئن هتي يونيورسٽيءَ جي لائبريريءَ ۾ تحقيق ڪندڙ شاگرد، اڪثر اهڙا مضمون لکڻ لاءِ مقرر ڪيا ويندا آهن ته جيئن هو پڙهيل مواد جو تجزيو ڪري سگهن.]] {{main|آزاد جوابي سوال}} [[آمريڪا]] ۽ [[برطانيه]] جهڙن ملڪن ۾ مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪا آهن، خاص طور [[آزاد جوابي سوال]]ن جي صورت ۾. انهن ملڪن ۾ ثانوي درجي جي شاگردن کي مضمون نويسيءَ جا منظم ڍانچا سيکاريا ويندا آهن ته جيئن سندن لکڻ جي صلاحيت بهتر ٿئي، ۽ يونيورسٽيون به داخلا لاءِ درخواست ڏيندڙن جي چونڊ ۾ مضمونن کي اهميت ڏينديون آهن (''ڏسو'' [[داخلا جو مضمون]]). ثانوي ۽ اعليٰ تعليم ٻنهي ۾ مضمونن وسيلي شاگردن جي موضوع تي عبور ۽ سمجهه جو جائزو ورتو ويندو آهي. شاگردن کان مطالبو ڪيو ويندو آهي ته هو ڪنهن مطالعي واري موضوع جي وضاحت، تبصرو يا تنقيدي جائزو مضمون جي صورت ۾ پيش ڪن. ڪجهه ڪورسن ۾ يونيورسٽيءَ جي شاگردن کي ڪيترن هفتن يا مهينن دوران هڪ يا وڌيڪ مضمون مڪمل ڪرڻا پوندا آهن. ان کان سواءِ، [[انسانيات]] ۽ [[سماجي سائنس]]ن جهڙن شعبن ۾ وچ مدي ۽ آخري امتحانن ۾ به اڪثر شاگردن کي ٻن يا ٽن ڪلاڪن اندر مختصر مضمون لکڻو پوندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ملڪن ۾ علمي مضمون، جن کي ''پيپر'' پڻ چيو ويندو آهي، عام ادبي مضمونن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسمي هوندا آهن.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ۾ ليکڪ کي پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي گنجائش هوندي آهي، پر اهو منطقي ۽ حقيقتن تي ٻڌل انداز ۾ پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ اڪثر [[پهريون شخص]] استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويندو آهي. ڊگها علمي مضمون (جن جي لفظن جي حد عام طور 2,000 کان 5,000 لفظن تائين هوندي آهي){{Citation needed|date=August 2010}} وڌيڪ تفصيلي بحث تي ٻڌل هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري ڪنهن موضوع بابت اڳ ۾ ٿيل علمي ڪم جي مختصر تجزيي سان شروع ٿيندا آهن، جنهن کي [[ادبي جائزو]] (Literature review) چيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} ڊگهن مضمونن ۾ ڪڏهن تمهيدي صفحو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن ۾ مضمون جي موضوع سان لاڳاپيل اهم لفظن ۽ اصطلاحن جون وصفون ڏنيون وينديون آهن. اڪثر علمي ادارا اهو لازمي قرار ڏيندا آهن ته مضمون ۾ بيان ڪيل سڀئي اهم حقيقتون، حوالا ۽ ٻيو مددگار مواد آخر ۾ [[حوالا]] يا ''استعمال ڪيل ماخذ'' واري فهرست ۾ درج ڪيو وڃي. هي علمي روايت ٻين پڙهندڙن، جهڙوڪ استادن يا محققن، کي اهو سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي ته ليکڪ پنهنجي دليلن جي حمايت لاءِ ڪهڙا ماخذ استعمال ڪيا آهن. حوالن جي فهرست پڙهندڙن کي اهو به پرکڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته دليل ڪيتري حد تائين ثبوتن سان سهارويل آهي ۽ انهن ثبوتن جو معيار ڪهڙو آهي. علمي مضمون شاگرد جي منظم انداز ۾ خيال پيش ڪرڻ جي صلاحيت ۽ سندس علمي قابليت جو امتحان هوندو آهي. يونيورسٽين کي درپيش هڪ اهم مسئلو اهو به آهي ته ڪڏهن ڪڏهن شاگرد [[مضمون مل]] (Essay mill) يا ''پيپر مل'' مان خريد ڪيل مضمون پنهنجي نالي سان جمع ڪرائي ڇڏيندا آهن. ''مضمون مل'' هڪ [[ڀوت ليکڪ|ڀوت ليکڪي]] (گھوسٽ رائيٽنگ) خدمت آهي، جيڪا يونيورسٽي ۽ ڪاليج جي شاگردن کي اڳواٽ تيار ڪيل مضمون وڪرو ڪري ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ [[سرقو (علمي)|سرقو]] [[علمي بدديانتي]] يا [[علمي فراڊ]] جي صورت آهي، تنهنڪري يونيورسٽيون ۽ ڪاليج اهڙن مضمونن جي جاچ [[سرقي جي سڃاڻپ وارو سافٽويئر]] استعمال ڪري ڪندا آهن، جيڪو مضمونن کي اڳ ۾ موجود مضمونن جي ڊيٽابيس سان ڀيٽي ٿو. ڪجهه ادارا شاگردن کان سندن مضمون بابت زباني سوال پڻ ڪندا آهن ته جيئن پڪ ڪري سگهجي ته مضمون واقعي انهن پاڻ لکيو آهي.<ref>{{cite news |last=Khomami |first=Nadia |title=Plan to crack down on websites selling essays to students announced |url=https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |newspaper=The Guardian |date=20 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427193720/https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |archive-date=27 April 2017 }}</ref> == رسالو يا اخبار == {{main|ڊگهي صورت واري صحافت}} مضمون اڪثر رسالن ۾ شايع ٿيندا آهن، خاص طور اهڙن رسالن ۾ جيڪي علمي يا فڪري نوعيت جا هجن، جهڙوڪ ''[[دي ائٽلانٽڪ]]'' ۽ ''[[هارپرز ميگزين]]''. رسالن ۽ اخبارن ۾ ڇپجندڙ مضمونن ۾ مضمون نويسيءَ جون اهي ئي گهڻيون صورتون استعمال ٿينديون آهن، جن جو ذڪر [[#صورتون ۽ اسلوب|صورتون ۽ اسلوب]] واري ڀاڱي ۾ ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ بياني، قصي تي ٻڌل ۽ تشريحي مضمون وغيره. ڪجهه اخبارون پنهنجي [[اداريي جي سامهون وارو صفحو]] (Op-ed) واري حصي ۾ پڻ مضمون شايع ڪنديون آهن. [[File:Harper's February (1897).jpg|thumb|1895ع ۾ شايع ٿيل ''[[هارپرز ميگزين]]'' جي سرورق، جيڪو آمريڪا جو هڪ رسالو آهي ۽ هر اشاعت ۾ ڪيترائي مضمون شايع ڪندو آهي.]] == روزگار == ڪجهه نوڪرين، خاص طور [[آمريڪا]] جي سرڪاري ملازمتن لاءِ درخواست ڏيندي، اميدوارن کان اهڙا مضمون گهريا ويندا آهن، جن ۾ هو پنهنجي لاڳاپيل پيشه ورانه شعبي جو تجربو بيان ڪندا آهن. آمريڪي وفاقي حڪومت جي ڪجهه عهدن لاءِ درخواست ڏيندي ''علم، صلاحيتون ۽ قابليتون'' (Knowledge, Skills, and Abilities – KSA) ۽ ''ايگزيڪيوٽو بنيادي اهليتون'' (ايگزيڪيوٽو ڪور ڪئاليفڪيشنس – ECQ) نالي مضمون پڻ لازمي هوندا آهن. '''KSA''' (علم، صلاحيتون ۽ قابليتون) وضاحتي بيانن جو هڪ سلسلو هوندو آهي، جيڪو آمريڪي وفاقي حڪومت جي نوڪرين لاءِ درخواست ڏيندي جمع ڪرائڻو پوندو آهي. KSA کي حياتي نامي ([[سوانح عمري]]) سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن هڪ ئي عهدي لاءِ اهل ڪيترن ئي اميدوارن مان بهترين اميدوار چونڊيو وڃي. هر ملازمت جي اشتهار ۾ اُن عهدي لاءِ گهربل علم، صلاحيتون ۽ قابليتون بيان ڪيل هونديون آهن. KSA عام طور مختصر ۽ مرڪوز مضمون هوندا آهن، جن ۾ درخواست ڏيندڙ پنهنجي تعليمي ۽ پيشه ورانه پسمنظر کي اهڙي نموني بيان ڪندو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ته هو ان عهدي جون ذميواريون نڀائڻ جي اهليت رکي ٿو. '''ECQ''' (ايگزيڪيوٽو بنيادي اهليتون) هڪ وضاحتي بيان هوندو آهي، جيڪو آمريڪي وفاقي حڪومت جي [[سينيئر ايگزيڪيوٽو سروس]] جي عهدن لاءِ درخواست ڏيندي پيش ڪرڻو پوندو آهي. KSA وانگر ECQ به حياتي نامي سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن اهل اميدوارن مان موزون شخص جي چونڊ ٿي سگهي. [[آفيس آف پرسنل مئنيجمينٽ]] پنج بنيادي انتظامي اهليتون مقرر ڪيون آهن، جن جو مظاهرو هر اُن اميدوار کي ڪرڻو پوندو آهي، جيڪو سينيئر ايگزيڪيوٽو سروس ۾ شامل ٿيڻ چاهي. == غير ادبي قسم == === فلم === {{main|فلمي مضمون}} [[File:Häxan (1922).webm|thumb|thumbtime=300|''[[هيڪسان]]'' (1922ع)، جادوگريءَ جي تاريخي پاڙن ۽ ان سان لاڳاپيل وهمن بابت هڪ خوفناڪ فلمي مضمون.]] '''فلمي مضمون''' ، جنهن کي '''مضموني فلم''' يا '''سينيمائي مضمون''' پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي فلم هوندي آهي جنهن جو مرڪز روايتي ڪهاڻي (پلاٽ) بدران ڪنهن موضوع يا خيال جي تدريجي واڌ ويجهه هوندي آهي، يا وري فلم هڪ مضمون پڙهندڙ راوي جي بيان سان سينيمائي انداز ۾ گڏ پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Rascaroli |first=Laura |date=2008 |title=The Essay Film: Problems, Definitions, Textual Commitments |journal=Framework: The Journal of Cinema and Media |volume=49 |issue=2 |pages=24–47 |doi=10.1353/frm.0.0019}}</ref> ٻئي رخ کان، فلمي مضمون کي اهڙي [[دستاويزي فلم]] به چئي سگهجي ٿو، جنهن ۾ بصري مواد سان گڏ اهڙي تبصري جو امتزاج هوندو آهي، جنهن ۾ خودنگاريءَ بدران خود تصويري (سيلف-پورٽيٽ) جا عنصر شامل هوندا آهن، ۽ فلمساز جي ذاتي سڃاڻپ سندس زندگيءَ جي ڪهاڻي بدران سندس تخليقي انداز مان ظاهر ٿيندي آهي. فلمي مضمون ۾ اڪثر [[دستاويزي فلم]]، [[افسانوي فلم]] ۽ [[تجربي واري فلم]] جا عنصر مختلف اندازن ۽ تدوين جي طريقن سان گڏيل صورت ۾ پيش ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web |last=Thompson |first=Peter |title=Cinematic Essay Film Genre |website=Chicago Media Works |date=12 November 2005 |url=http://www.chicagomediaworks.com/2instructworks/3editing_doc/3editing_docinematicessay.html}}</ref> هي صنف مڪمل طور واضح طور تي مقرر ٿيل نه آهي، پر ان ۾ شروعاتي [[سوويت يونين|سوويتي]] فلمساز [[ڊزيگا ويرتوف]] جون تبليغي فلمون، ۽ جديد فلمسازن جهڙوڪ [[ڪرس مارڪر]]، [[مائيڪل مور]]، [[ايرول مورس]]، [[مورگن اسپرلاڪ]] ۽ [[اگنيس واردا]] جا ڪم شامل سمجهيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last=Lim |first=Dennis |title=Chris Marker, 91, Pioneer of the Essay Film |work=The New York Times |date=31 July 2012 |url=https://www.nytimes.com/2012/07/31/movies/chris-marker-enigmatic-multimedia-artist-dies-at-91.html}}</ref> [[ژان-لڪ گوڊار]] پنهنجي ڪيترن ئي جديد فلمن کي ''فلمي مضمون'' قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Discussion of film essays |website=Chicago Media Works |url=http://www.chicagomediaworks.com/2instructworks/3editing_doc/3editing_docinematicessay.html}}</ref> فلمي مضمون جي شروعاتي ارتقا ۾ [[جارج ميليئس]] ۽ [[برٽولٽ بريخت]] جا ڪم اهم اڳواڻ سمجهيا وڃن ٿا. ميليئس جي مختصر فلم ''[[ايڊورڊ ستون جي تاجپوشي]]'' (1902ع) ۾ حقيقي منظرن سان گڏ ٻيهر پيش ڪيل منظر شامل هئا، جڏهن ته بريخت پنهنجي ڊرامن ۾ فلمي منظر شامل ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{cite web |last=Thompson |first=Peter |title=Cinematic Essay Film Genre |website=Chicago Media Works |url=http://www.chicagomediaworks.com/2instructworks/3editing_doc/3editing_docinematicessay.html}}</ref> [[اورسن ويلز]] 1974ع ۾ ''[[ايف فار فيڪ]]'' نالي فلمي مضمون تيار ڪيو، جنهن ۾ فن جي جعلسازي، دوکي ۽ اصليت جهڙن موضوعن تي بحث ڪيو ويو. ڊيوڊ ونڪس گري پنهنجي مقالي ''دي ايسي فلم ان ايڪشن'' ۾ لکي ٿو ته فلمي مضمون 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ فلم سازيءَ جي هڪ سڃاڻپيل صورت بڻيو. سندس خيال موجب ان کان پوءِ فلمي مضمون هميشه روايتي فلم سازيءَ جي حاشيي تي رهيو آهي. هن موجب، جيئن لکت وارا مضمون مختلف آوازن کي گڏ ڪري ليکڪ جي ذاتي آواز سان ملائيندا آهن، تيئن فلمي مضمون به هدايتڪار جي ذاتي بيان کي ٻين ڪيترن ئي آوازن سان گڏ پيش ڪندو آهي.<ref>{{cite web |last=Gray |first=David Winks |title=The Essay Film in Action |website=San Francisco Film Society |date=30 January 2009 |url=http://www.sf360.org/features/the-essay-film-in-action}}</ref> [[وسڪانسن يونيورسٽي]] جي سينيمٿيڪ پڻ فلمي مضمون کي اهڙي صنف قرار ڏئي ٿي، جيڪا افسانوي ۽ دستاويزي فلم جي وچ واري حد تي بيهي نوان ۽ انفرادي تخليقي تجربا پيش ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Talking Pictures: The Art of the Essay Film |website=University of Wisconsin–Madison Cinematheque |url=http://cinema.wisc.edu/series/2009_spring/essay.htm}}</ref> ايڪويهين صديءَ ۾ ڊجيٽل وڊيو ٽيڪنالاجي ۽ آن لائين ورهاست جي ذريعن جي ترقيءَ سان فلمي مضمون وڌيڪ ترقي ڪئي آهي. ڊجيٽل اوزارن جي آسان دستيابي سبب وڌيڪ فلمساز هن صنف ۾ تجربا ڪرڻ لڳا آهن.<ref>{{cite web |last=Schindel |first=Dan |title=Expanded Screens: The Video Essay |website=Reverse Shot |date=3 January 2025 |url=https://reverseshot.org/features/3290/expanded_screens}}</ref> جديد فلمي مضمونن ۾ دستاويزي ۽ افسانوي انداز جي حدون گهڻو ڪري ختم ٿي وڃن ٿيون، ۽ اهي ٻنهي صنفن جا عنصر پاڻ ۾ ملائي هڪ گڏيل صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>{{cite book |last=Alter |first=Nora M. |title=The Essay Film After Fact and Fiction |publisher=Columbia University Press |year=2018}}</ref> انهن ۾ اڪثر ذاتي ۽ عڪاسيءَ وارو انداز اختيار ڪيو ويندو آهي، جتي هدايتڪار پهرئين شخص جي نقطه نظر يا خودنويسيءَ تي ٻڌل مواد ذريعي پنهنجي ذاتي تجربن کي سماجي يا سياسي موضوعن سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{cite news |last=Sandhu |first=Sukhdev |title=Vagrancy and Drift: The Rise of the Roaming Essay Film |work=The Guardian |date=3 August 2013 |url=https://www.theguardian.com/film/2013/aug/03/rise-essay-film-bfi-season}}</ref> === وڊيو === {{main|وڊيو مضمون}} وڊيو مضمون (Video essay) اڀرندڙ ميڊيا جي هڪ صورت آهي، جيڪا فلمي مضمون سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. [[يوٽيوب]] تي ڪنهن به ڊيگهه جون وڊيوز مفت اپلوڊ ڪرڻ جي سهولت سبب وڊيو مضمونن کي وڏي مقبوليت حاصل ٿي آهي. ڪجهه وڊيو مضمون ڊگهي دستاويزي انداز جا هوندا آهن، جن ۾ ڪنهن موضوع جي تاريخ ۽ تحقيق جو تفصيلي جائزو پيش ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه هڪ استدلالي مضمون وانگر هڪ ئي دليل کي سڄي وڊيو ۾ ترقي ڏيندا آهن. اهڙي انداز جا وڊيو مضمون خاص طور [[بريڊ ٽيوب]] جي تخليقڪارن، جهڙوڪ [[ڪانٽرا پوائنٽس]] ۽ [[فلاسفي ٽيوب]]، جي ڪم ۾ نمايان نظر اچن ٿا.<ref>{{cite web |last=Schindel |first=David |title=The Best Video Essays of 2023 |publisher=Polygon |date=29 December 2023 |url=https://www.polygon.com/what-to-watch/23990893/best-video-essays-2023-youtube-vimeo}}</ref> === موسيقي === موسيقيءَ جي دنيا ۾ موسيقار [[سيموئل باربر]] ''آرڪيسٽرا لاءِ مضمون'' جي نالي سان موسيقيءَ جا مجموعا تيار ڪيا، جن ۾ ٻڌندڙ جي رهنمائي لاءِ ڪنهن ٻاهرئين ڪهاڻي بدران موسيقيءَ جي بناوت ۽ مواد تي ڀروسو ڪيو ويو. === فوٽوگرافي === [[File:Huahine, French Polynesia, Image - Scott Williams.jpg|thumb|''اسڪول کان پوءِ اسٽنگري کي پڪڙي ٻيهر ڇڏڻ سبب راند ۾ آيل رڪاوٽ'' هڪ وقتوار ترتيب تي ٻڌل [[تصويري مضمون]] آهي.]] [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل تصويرن جي هڪ سلسلي ذريعي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. تصويري مضمون صرف تصويرن تي ٻڌل به ٿي سگهي ٿو، يا تصويرن سان گڏ مختصر وضاحتون، ڪيپشن يا تفصيلي متن پڻ شامل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه تصويري مضمون هڪ مقرر ترتيب سان ڏسڻ لاءِ تيار ڪيا ويندا آهن، جڏهن ته ڪجهه اهڙا هوندا آهن، جن جون تصويرون ڪنهن به ترتيب سان ڏسي سگهجن ٿيون. هر تصويري مضمون تصويرن جو مجموعو هوندو آهي، پر هر تصويرن جو مجموعو تصويري مضمون نه هوندو آهي. اهڙا مضمون اڪثر ڪنهن خاص مسئلي کي اجاگر ڪرڻ يا ڪنهن هنڌ يا واقعي جي خاص نوعيت کي پيش ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا ويندا آهن. {{clear}} === بصري فنون === [[بصري فنون]] ۾ ''مضمون'' مان مراد اهڙو ابتدائي خاڪو يا رُوپريکا هوندو آهي، جيڪو ڪنهن آخري مصوري يا مجسمي سازيءَ جي تياريءَ لاءِ آزمائشي صورت ۾ ٺاهيو ويندو آهي. هن معنيٰ ۾ لفظ ''مضمون'' پنهنجي اصل مفهوم ''ڪوشش'' يا ''آزمائش'' سان لاڳاپيل آهي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] co9f5agdm020zt2pkdod45oee33r2as 394257 394256 2026-07-14T16:36:56Z Intisar Ali 8681 394257 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == وصفون == [[File:Locke Essay 1690.jpg|thumb|right|[[جان لاڪ]] جي 1690ع واري تصنيف ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون]]'']] مضمون لاء انگريزي لفظ ''ايسي'' فرانسيسي مصدر {{lang|fr|essayer}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ڪوشش ڪرڻ" يا "آزمائڻ". انگريزيءَ ۾ ''essay'' جو شروعاتي مطلب به "ڪوشش" يا "آزمائش" هو، ۽ اهو مطلب اڄ به متبادل طور استعمال ٿيندو آهي. فرانسيسي اديب [[ميشيل ڊي مونتين]] (1533–1592ع) پهريون ليکڪ هو، جنهن پنهنجي تحريرن کي ''Essay'' سڏيو. هن اهو اصطلاح پنهنجي خيالن کي تحرير جي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي "ڪوششن" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو.<ref name=":0"/> ان کان پوءِ ''ايسي'' جي مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ وصف موجب، اهو "ڪنهن مرڪزي موضوع تي ٻڌل نثري تصنيف" يا "ڊگهو، منظم ۽ مسلسل بحث" آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |department=Glossary |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425123427/http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |archive-date=25 April 2010 |website=Gale.cengage.com |access-date=23 March 2011 |title=Essay}}</ref> بهرحال، مضمون کي ڪنهن هڪ ادبي صنف ۾ مڪمل طور شامل ڪرڻ ڏکيو آهي. مشهور مضمون نگار [[ايلڊس هڪسلي]] هن موضوع تي اهم رهنمائي فراهم ڪئي آهي.<ref>{{cite book |first=Aldous |last=Huxley |title=Collected Essays |chapter=Preface |location=London |publisher=Harper and Brothers |year=1960 |page=v}}</ref> هڪسلي جي خيال موجب، "مضمون اهڙو ادبي ذريعو آهي، جنهن جي وسيلي تقريباً هر موضوع بابت تقريباً هر ڳالهه بيان ڪري سگهجي ٿي." هو وڌيڪ لکي ٿو ته "روايت موجب، بلڪه تعريف موجب، مضمون هڪ مختصر لکڻي هوندي آهي." سندس مطابق مضمون جي انتهائي گوناگون نوعيت کي سمجهڻ لاءِ ان کي ٽن بنيادي رخن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. اهي ٽي رخ هي آهن: * '''ذاتي ۽ سوانحي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار ذاتي تجربن ۽ سوانحي يادگيرين تي ٻڌل فڪري لکڻيون پيش ڪندا آهن ۽ دنيا کي واقعن ۽ بيانن جي ذريعي ڏسندا آهن. * '''معروضي، حقيقت پسند ۽ جزوي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار پنهنجي ذات تي سڌو سنئون گفتگو نٿا ڪن، پر ادبي، سائنسي يا سياسي موضوعن تي ڌيان ڏين ٿا. سندن فن لاڳاپيل حقيقتن کي پيش ڪرڻ، انهن تي راءِ ڏيڻ ۽ انهن مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ ۾ هوندو آهي. * '''مجرد ۽ آفاقي رخ:''' هن رخ ۾ اهي مضمون نگار شامل آهن، جيڪي بلند درجي جي تجريدي خيالن جي دنيا ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي گهڻو ڪري ذاتي حوالا نٿا ڏين ۽ نه ئي روزمرهه تجربن جي مخصوص حقيقتن جو گهڻو ذڪر ڪندا آهن. هڪسلي آخر ۾ چوي ٿو ته سڀ کان وڌيڪ ڪامياب مضمون اهي آهن، جيڪي انهن ٽنهي رخن مان بهترين خوبيون گڏ ڪري پيش ڪن ٿا، نه رڳو ڪنهن هڪ يا ٻن رخن تي ڀاڙين ٿا. == تاريخ == === مونتين === [[ميشيل ڊي مونتين]] جا "ڪوششون" (Essais) سندس [[عام نوٽ نويسي]] جي روايت مان جنم وٺندڙ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |title=Book Use Book Theory: 1500–1700: Commonplace Thinking |publisher=Lib.uchicago.edu |access-date=10 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801200451/http://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |archive-date=1 August 2013 }}</ref> هو خاص طور [[پلوٽارڪ]] جي تصنيف ''Œuvres Morales'' (اخلاقي تصنيفون) کان متاثر ٿيو، جنهن جو فرانسيسي ترجمو تازو ئي [[جاڪ ايميو]] شايع ڪيو هو. مونتين 1572ع ۾ پنهنجا مضمون لکڻ شروع ڪيا، ۽ سندس پهريون مجموعو ''[[ايسيئس]]'' 1580ع ۾ ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite book |year=1580 |last=de Montaigne |first=Michel |title=Essais de messire Michel de Montaigne,... livre premier et second |publisher=impr. de S. Millanges (Bourdeaus) |edition=I |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8609579f/f5.image|access-date=22 November 2019|via=Gallica}}</ref> زندگيءَ جي پڄاڻيءَ تائين هو اڳ شايع ٿيل مضمونن ۾ ترميمون ڪندو رهيو ۽ نوان مضمون به لکندو رهيو. سندس وفات کان پوءِ ٽيون جلد پڻ شايع ٿيو. گڏيل طور تي انهن سؤ کان وڌيڪ مضمونن کي جديد مضمون نگاريءَ جو بنياد تصور ڪيو وڃي ٿو. === يورپ === جيتوڻيڪ مونتين جي فڪر کي [[فرانس]] ۾ وڏي پذيرائي ملي ۽ ڪيترن ئي ماڻهن ان جي پيروي ڪئي، پر سندس ويجهن پوئلڳن مان ڪنهن به مضمون نويسيءَ کي مستقل ادبي صنف طور اختيار نه ڪيو. مونتين پاڻ سمجهندو هو ته سندس خاندان (Eyquem) جو تعلق انگلينڊ سان هو، تنهنڪري هو انگريزن کي پنهنجا "سوٽ" سڏيندو هو. سندس تصنيفون جلد ئي [[انگلينڊ]] ۾ پڙهيون ويون، خاص طور [[فرانسس بيڪن]] طرفان.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> بيڪن جا ''[[ايسيز (فرانسس بيڪن)|ايسيز]]''، جيڪي 1597ع، 1612ع ۽ 1625ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا، انگريزي ٻوليءَ ۾ پهريون ڀيرو اهڙا ڪتاب هئا، جن پاڻ کي واضح طور "ايسي" سڏيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، 1609ع ۾ [[بين جانسن]] پهريون شخص هو، جنهن "ايسيئسٽ" (مضمون نگار) جو لفظ استعمال ڪيو. انگريزيءَ جي ٻين مشهور مضمون نگارن ۾ [[سر وليم ڪارنوالس]]، [[رابرٽ برٽن]] ۽ [[سر ٿامس برائون]] شامل آهن. [[اٽلي]] ۾ [[بالداساري ڪاسٽيليوني]] درٻاري آداب بابت پنهنجي تصنيف ''Il ڪورٽيگيئانو'' لکي، جڏهن⁠تہ 17هين صديءَ ۾ هسپانوي [[يسوعي]] عالم [[بالتاسار گراسيان]] دانائي ۽ حڪمت جي موضوع تي مضمون لکيا.<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |title=Essay (literature) |encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204053246/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |archive-date=4 December 2009 |access-date=22 March 2011}}</ref> [[روشن خياليءَ جي دور]] ۾ انگلينڊ ۾ مضمون سياسي ۽ فڪري بحث جو اهم ذريعو بڻجي ويو. [[جوزف ايڊيسن]]، [[رچرڊ اسٽيل]] ۽ [[سيموئل جانسن]] رسالن وسيلي مضمون نويسيءَ کي وڏي اوج تي پهچايو. ايڊيسن ۽ اسٽيل پنهنجو رسالو ''[[ٽيٽلر (1709 جرنل)|ٽيٽلر]]'' (1709ع) مضمونن جي اشاعت لاءِ استعمال ڪيو، جڏهن⁠تہ جانسن جا مضمون 1750ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[ايڊمنڊ برڪ]] ۽ [[سيموئل ٽيلر ڪولرج]] عام پڙهندڙن لاءِ مضمون لکيا. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[وليم هيزلٽ]]، [[چارلس ليمب]]، [[لي هنٽ]] ۽ [[ٿامس ڊي ڪوئنسي]] مختلف موضوعن تي وڏي تعداد ۾ مضمون تحرير ڪيا، جنهن سان مضمون نگاريءَ جي خوبصورت روايت ٻيهر زنده ٿي. [[ٿامس ڪارلائل]] جا مضمون پڻ انتهائي اثرائتا ثابت ٿيا، ۽ سندس پڙهندڙ [[رالف والڊو ايمرسن]] پاڻ به هڪ نمايان مضمون نگار بڻيو. صديءَ جي آخر ۾ [[رابرٽ لوئس اسٽيونسن]] هن صنف کي وڌيڪ ادبي وقار عطا ڪيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> ويهين صديءَ ۾ [[ٽي. ايس. ايليٽ]]، [[ورجينيا وولف]]، [[ايڊمنڊ ولسن]] ۽ [[چارلس ڊو بوس]] مضمونن جي ذريعي ادب، فن ۽ ثقافت جي نون رجحانن تي روشني وڌي ۽ ادبي تنقيد کي نئين اوج تي پهچايو.<ref name="britannica1"/> فرانس ۾ پڻ ڪيترن ئي ليکڪن ''essai'' جي عنوان سان ڊگهيون تصنيفون لکيون، جيتوڻيڪ اهي روايتي مضمون نه هيون. ان هوندي به اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[شارل آگسٽين سينٽ بوو]] جي اخبار ۾ شايع ٿيندڙ ''ڪازريز ڊيو لنڊي'' ادبي مضمونن جا نمايان مثال سمجهيا وڃن ٿا. بعد ۾ [[ٿيوفيل گوتييه]]، [[اناتول فرانس]]، [[جول لوميتر]] ۽ [[ايميل فاگي]] پڻ هن روايت کي اڳتي وڌايو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> === جاپان === {{main|زئيھتسو}} جاپان ۾ مضمون نويسي يورپ کان ڪيترائي صديون اڳ موجود هئي. هتي ''[[زئيھتسو]] (Zuihitsu)'' نالي ادبي صنف رائج هئي، جنهن ۾ پاڻ ۾ هلڪي لاڳاپي وارا مضمون ۽ منتشر خيال شامل هوندا هئا. ''زويهتسو'' جاپاني ادب جي شروعاتي دور کان موجود آهي. جاپاني ادب جون ڪيتريون ئي مشهور شروعاتي تصنيفون هن صنف سان واسطو رکن ٿيون، جن ۾ درٻاري خاتون [[سي شوناگون]] جو ''[[دي پلو بڪ]]'' (تقريباً 1000ع) ۽ ٻڌ ڌرم جي راهب [[يوشيدا ڪينڪو]] جو ''[[تسوريزوريگوسا]]'' (1330ع) نمايان آهن. ڪينڪو پنهنجي مختصر تحريرن کي مونتين وانگر "بيڪار وقتن ۾ لکيل بي ترتيب خيال" قرار ڏنو. يورپ جي ڀيٽ ۾ جاپان ۾ عورتن جو مضمون نويسيءَ ۾ نمايان ڪردار رهيو، جيتوڻيڪ ان دور ۾ مردن جون چيني اثر هيٺ لکيل وڌيڪ رسمي تحريرون وڌيڪ اهم سمجهيون وينديون هيون. === چين === [[اٺ ڀاڱن وارو مضمون]] ({{lang|zh|八股文}}؛ ''bāgǔwén''، لفظي معنيٰ: "اٺ حصن وارو متن") [[چين]] ۾ [[منگ سلطنت|منگ]] ۽ [[چنگ سلطنت]] جي دور ۾ شاهي امتحانن ۾ استعمال ٿيندڙ مضمون جو هڪ معياري انداز هو. سرڪاري نوڪرين لاءِ ٿيندڙ انهن امتحانن ۾ اميدوارن کي ڪنفيوشسي فڪر ۽ [[چار ڪتاب ۽ پنج ڪلاسيڪي ڪتاب]] بابت پنهنجي ڄاڻ هن مخصوص انداز ۾ پيش ڪرڻي پوندي هئي. اميدوارن کي تخليقي يا نواڻ ڀريو انداز اختيار ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، بلڪه انهن کي مقرر ڪيل قاعدن جي پابندي ڪرڻي پوندي هئي. انهن امتحانن ۾ مربوط انداز سان لکڻ، منطقي استدلال پيش ڪرڻ ۽ مقرر موضوع تي شاعري ڪرڻ جهڙيون صلاحيتون پڻ پرکيون وينديون هيون، جيتوڻيڪ وقت سان گڏ شاعريءَ کي امتحانن مان خارج ڪيو ويو. چيني ادب جي تاريخ ۾ عام طور اهو خيال ظاهر ڪيو ويندو آهي ته اٺ ڀاڱن واري مضمون جي سخت پابندين سبب اوڻيهين صديءَ تائين چين جي ثقافتي جمود ۽ معاشي پٺتي رهجي وڃڻ ۾ به ڪجهه ڪردار ادا ٿيو.<ref>Elman, Benjamin A. (2009). "Eight-Legged Essay" (PDF). In Cheng, Linsun (ed.). ''Berkshire Encyclopedia of China''. Berkshire Publishing Group. pp. 695–989. {{ISBN|9780190622671}}.</ref> == صورتون ۽ اسلوب == هن ڀاڱي ۾ مضمون نويسيءَ جون مختلف صورتون ۽ اسلوب بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي يونيورسٽيءَ جي شاگردن کان وٺي پيشه ور [[مضمون نگار]]ن تائين ڪيترن ئي ليکڪن پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا. === سبب ۽ نتيجو === ''سبب ۽ نتيجو'' واري مضمون جي بنيادي خاصيت اها آهي ته ان ۾ سببن ۽ نتيجن جي هڪٻئي سان ڳنڍيل زنجير پيش ڪئي ويندي آهي. اهڙي مضمون ۾ محتاط ٻولي، وقتوار ترتيب يا اهميت موجب ترتيب اختيار ڪئي ويندي آهي. هن اسلوب کي اختيار ڪندڙ ليکڪ کي موضوع چونڊڻ، مقصد طئي ڪرڻ، پڙهندڙن کي نظر ۾ رکڻ، مختلف سببن يا نتيجن تي تنقيدي ويچار ڪرڻ، بنيادي دعويٰ (ٿيسز) قائم ڪرڻ، مضمون جي حصن کي ترتيب ڏيڻ، مناسب ٻولي چونڊڻ ۽ آخر ۾ نتيجو اخذ ڪرڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 7: Cause and Effect}}</ref> === درجابندي ۽ ورهاست === درجابندي (Classification) ۾ شين کي سندن گڏيل خاصيتن جي بنياد تي وڏن گروهن ۾ رکيو ويندو آهي، جڏهن ته ورهاست (Division) ۾ ڪنهن وڏي موضوع يا شئي کي ننڍن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 5: Classification and Division}}</ref> === ڀيٽ ۽ فرق === ڀيٽ ۽ فرق واري مضمون ۾ ٻن يا وڌيڪ شين جي هڪجهڙائين ۽ اختلافن جو جائزو ورتو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ ڀيٽ جو بنياد، ڀيٽ جا نڪتا ۽ مشابهتون اهم هونديون آهن. مضمون کي يا ته شين جي بنياد تي يا مختلف نقطن جي بنياد تي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، ڀيٽ جا معيار، بنيادي دعويٰ، ترتيب ۽ نتيجي تي ڌيان ڏيڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 6: Comparison and Contrast}}</ref> === تشريحي === تشريحي مضمون (ايڪسپوزٽري ايسي) ڪنهن موضوع بابت ڄاڻ ڏيڻ، وضاحت ڪرڻ يا تشريح ڪرڻ لاءِ لکيو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ حقيقتن جي بنياد تي پڙهندڙ کي موضوع بابت سمجهايو ويندو آهي. عام طور تي اهو ٽئين شخص ۾ لکيو ويندو آهي ۽ ان ۾ رسمي ٻولي استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور، طبي يا حياتياتي حالت، سماجي يا ٽيڪنالاجي عمل، يا ڪنهن مشهور شخص جي زندگيءَ ۽ شخصيت بابت مضمون. ان جي تياريءَ ۾ خيال گڏ ڪرڻ، تحقيق ڪرڻ، بنيادي دعويٰ تيار ڪرڻ، تمهيد، متن ۽ نتيجو لکڻ شامل هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.nova.edu/tutoring-testing/study-resources/forms/planning-an-expository-essay.pdf|title=Expository Essay|department=Tutoring and Testing Center|website=Nova Southeastern University}}</ref> تشريحي مضمون اڪثر SAT ۽ ٻين معياري امتحانن سان گڏ هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي اسائنمينٽن ۾ پڻ ڏنا ويندا آهن. === بياني === بياني مضمون ۾ حواسن سان لاڳاپيل اهڙيون تفصيلون ڏنيون وينديون آهن جيڪي پڙهندڙ جي جسماني، جذباتي يا ذهني احساسن کي متاثر ڪن. اهڙي مضمون ۾ مقصد، پڙهندڙ، بنيادي تاثر، بياني ٻولي ۽ ترتيب اهم هوندي آهي. بيان عام طور جاءِ جي ترتيب موجب ڪيو ويندو آهي، پر وقتوار يا اهميت موجب به ٿي سگهي ٿو. هن اسلوب ۾ [[صريح معنا]]، [[ضمني معنا]]، [[تمثيلي ٻولي]]، [[استعارو]] ۽ [[تشبيهه]] جهڙا ادبي وسيلا استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 2: Description}}</ref> هڪ يونيورسٽيءَ جي مضمون نويسي رهنما موجب، بياني لکڻي ڪنهن واقعي يا موضوع بابت رڳو بيان مهيا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|title=CNS Essay Handbook|website=Simon Fraser University|at=Section 2.1|url=https://www.sfu.ca/cns/PDF/CNS_Essay_Handbook.pdf}}</ref> [[غنائي مضمون]] به بياني مضمونن جي اهم صورت آهي. === جدلياتي === [[جدليات]]ي مضمون، جيڪو خاص طور [[فلسفو|فلسفي]] ۾ استعمال ٿيندو آهي، ان ۾ ليکڪ پهرين پنهنجو موقف ۽ دليل پيش ڪندو آهي، پوءِ ان تي ممڪن اعتراض بيان ڪندو آهي ۽ آخر ۾ ان اعتراض جو جواب نئين دليل سان ڏيندو آهي. هي اسلوب مختلف پاسن کي پيش ڪرڻ ۽ ممڪن خامين جو ازالو ڪرڻ لاءِ فائديمند هوندو آهي. اهڙي قسم جي مضمون کي ڪڏهن ڪڏهن اخلاقيات جو مقالو پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.wikihow.com/Write-an-Ethics-Paper|title=How to Write an Ethics Paper}}</ref> === مثالن وارو === مثالن تي ٻڌل مضمون ۾ ڪنهن عام خيال يا دعويٰ جي وضاحت مناسب ۽ معتبر مثالن، واقعن يا [[مختصر روايت]]ن ذريعي ڪئي ويندي آهي. ليکڪ کي موضوع، مقصد، پڙهندڙ، مناسب مثالن جي چونڊ ۽ مضمون جي ترتيب تي ڌيان ڏيڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 4: Exemplification}}</ref> === مانوس === مانوس مضمون (فيميلر ايسي) اهڙو مضمون هوندو آهي جنهن ۾ ليکڪ هڪ ڄڻا پڙهندڙ سان گفتگو جي انداز ۾ پنهنجن ذاتي تجربن يا مخصوص موضوعن بابت لکي ٿو. [[اين فيڊيمن]] موجب، هن صنف جو عروج اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هو ۽ ان جو وڏو نمائندو [[چارلس ليمب]] هو.<ref>{{harvnb|Fadiman|2008|pp=x–xi}}</ref> === تاريخي (ٿيسز) === تاريخي مضمون، جنهن کي ڪڏهن ٿيسز مضمون پڻ چيو ويندو آهي، هڪ يا وڌيڪ تاريخي واقعن بابت ڪنهن دعويٰ يا موقف کي ثبوتن، دليلن ۽ حوالن سان ثابت ڪندو آهي ۽ پڙهندڙ کي سمجهائيندو آهي ته اهو موقف ڇو درست آهي.<ref>History Essay Format & Thesis Statement (February 2010)</ref> === بيانيه === [[بيانيه]] مضمون ۾ [[واپسي وارو منظر]]، [[اڳواٽ منظر]] ۽ مختلف قسمن جا انتقال استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري عروج (Climax) تائين پهچندا آهن. هن قسم جي مضمون جو مرڪز واقعي جي [[پلاٽ]] هوندو آهي. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، نقطه نظر، گفتگو ۽ ترتيب جو خيال رکڻو پوندو آهي. اهڙو مضمون گهڻو ڪري وقتوار ترتيب ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 3: Narration}}</ref> === استدلالي === [[استدلالي مضمون]] تنقيدي نوعيت جو مضمون هوندو آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن هڪ موضوع جو معروضي تجزيو پيش ڪرڻ هوندو آهي. ان ۾ مثبت يا منفي موقف جي حمايت ۾ دليل ڏنا ويندا آهن، جن جي پٺڀرائي تحقيق، منطقي استدلال ۽ منظم ترتيب سان ڪئي ويندي آهي. ان جي جوڙجڪ ۾ تمهيد، بنيادي دعويٰ، دليلن تي ٻڌل متن، ممڪن اعتراضن جو جواب ۽ نتيجو شامل هوندو آهي. === عملي طريقي وارو === عملي طريقي وارو مضمون ڪنهن ڪم کي ڪرڻ يا ڪنهن شيءِ جي تياريءَ يا ٽوڙڻ جي مرحليوار وضاحت لاءِ لکيو ويندو آهي. اهو اڪثر وقتوار يا انگوار ترتيب سان لکيو ويندو آهي ته جيئن هر قدم واضح ٿي سگهي. هن قسم جي مضمون ۾ [[فني دستاويز]] جون گهڻيون خاصيتون موجود هونديون آهن، پر اهو اڪثر بياني انداز ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://literarydevices.net/process-essay/|title=Examples and Definition of Process Essay}}</ref> === معاشي === معاشي مضمون ڪنهن بنيادي دعويٰ يا موضوع سان شروع ٿي سگهي ٿو. اهو بياني، تشريحي يا استدلالي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو. تمهيد کان پوءِ ليکڪ اقتصادي مسئلي جي وضاحت، تجزيو، جائزو ۽ نتيجو پيش ڪندو آهي. جيڪڏهن مضمون بياني انداز اختيار ڪري ته هر پهلو اهڙي نموني بيان ڪيو ويندو آهي جو پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ آسان ٿئي. === عڪاسي وارو === عڪاسي وارو مضمون (رفليڪٽو ايسي) اهڙي تجزياتي لکڻي آهي جنهن ۾ ليکڪ ڪنهن حقيقي يا خيالي واقعي، منظر، يادگيري يا تجربي جو بيان ڪرڻ سان گڏ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي پوندڙ اثر بابت به ويچار پيش ڪندو آهي. تنهنڪري ان جو مقصد صرف بيان نه، پر ذاتي سکيا ۽ تجربن جو تجزيو پڻ هوندو آهي. === ٻيون منطقي جوڙجڪون === مضمون جي منطقي ترتيب ۽ فڪري اڳڀرائي ڪيترين ئي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي. انهن مختلف منطقي ڍانچن کي سمجهڻ سان مضمون جي هم آهنگي، قوتِ استدلال ۽ اثرائتي انداز ۾ نمايان واڌارو اچي ٿو. ڪيترن ئي متبادل منطقي ڍانچن کي خاڪن جي صورت ۾ به پيش ڪيو ويو آهي، جيڪي دليلن جي تعمير ۾ آساني سان اختيار يا ترتيب ڏئي سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mariopetrucci.com/MissionPossible-StudySkills.htm|title='Mission Possible' by Dr. Mario Petrucci}}</ref> === علمي لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير === علمي ۽ پيشه ورانه لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير (جهڙوڪ ''مان'' ۽ ''اسان'') ليکڪ جي نقطه نظر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن جو استعمال مختلف علمي شعبن موجب مختلف هوندو آهي. [[ڊيوڪ يونيورسٽي]] جي ٿامپسن رائيٽنگ پروگرام موجب، ''مان'' جي استعمال بابت فيصلو لاڳاپيل شعبي، پڙهندڙن ۽ بيان بازي جي مقصد تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web|title=The First Person in Academic Writing|website=Thompson Writing Program, Duke University|date=13 April 2026|url=https://twp.duke.edu/sites/twp.duke.edu/files/file-attachments/first-person.original.pdf}}</ref> مضمون نويسيءَ جي ماهرن جو خيال آهي ته پهرئين شخص جا ضمير ليکڪ جي علمي گفتگو ۾ پنهنجي جڳهه واضح ڪرڻ جو ذريعو آهن، جڏهن ته تدريسي تجربا ڏيکارين ٿا ته استاد انهن ضميرن جي استعمال کي ليکڪ جي آواز ۽ موقف جي تربيت جو حصو سمجهن ٿا.<ref>{{cite book|last1=McKinney|first1=Jack|last2=Maddalena|first2=Rebecca|title=I Need You to Say 'I': Why First-Person Writing Is Important|year=2010}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ball|first1=Cheryl|last2=Loewe|first2=Crew|title=Bad Ideas About Writing|year=2017}}</ref> == علمي مضمون == [[File:Czythumbur.jpg|thumb|[[يونيورسٽي]] جا شاگرد، جيئن هتي يونيورسٽيءَ جي لائبريريءَ ۾ تحقيق ڪندڙ شاگرد، اڪثر اهڙا مضمون لکڻ لاءِ مقرر ڪيا ويندا آهن ته جيئن هو پڙهيل مواد جو تجزيو ڪري سگهن.]] {{main|آزاد جوابي سوال}} [[آمريڪا]] ۽ [[برطانيه]] جهڙن ملڪن ۾ مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪا آهن، خاص طور [[آزاد جوابي سوال]]ن جي صورت ۾. انهن ملڪن ۾ ثانوي درجي جي شاگردن کي مضمون نويسيءَ جا منظم ڍانچا سيکاريا ويندا آهن ته جيئن سندن لکڻ جي صلاحيت بهتر ٿئي، ۽ يونيورسٽيون به داخلا لاءِ درخواست ڏيندڙن جي چونڊ ۾ مضمونن کي اهميت ڏينديون آهن (''ڏسو'' [[داخلا جو مضمون]]). ثانوي ۽ اعليٰ تعليم ٻنهي ۾ مضمونن وسيلي شاگردن جي موضوع تي عبور ۽ سمجهه جو جائزو ورتو ويندو آهي. شاگردن کان مطالبو ڪيو ويندو آهي ته هو ڪنهن مطالعي واري موضوع جي وضاحت، تبصرو يا تنقيدي جائزو مضمون جي صورت ۾ پيش ڪن. ڪجهه ڪورسن ۾ يونيورسٽيءَ جي شاگردن کي ڪيترن هفتن يا مهينن دوران هڪ يا وڌيڪ مضمون مڪمل ڪرڻا پوندا آهن. ان کان سواءِ، [[انسانيات]] ۽ [[سماجي سائنس]]ن جهڙن شعبن ۾ وچ مدي ۽ آخري امتحانن ۾ به اڪثر شاگردن کي ٻن يا ٽن ڪلاڪن اندر مختصر مضمون لکڻو پوندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ملڪن ۾ علمي مضمون، جن کي ''پيپر'' پڻ چيو ويندو آهي، عام ادبي مضمونن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسمي هوندا آهن.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ۾ ليکڪ کي پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي گنجائش هوندي آهي، پر اهو منطقي ۽ حقيقتن تي ٻڌل انداز ۾ پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ اڪثر [[پهريون شخص]] استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويندو آهي. ڊگها علمي مضمون (جن جي لفظن جي حد عام طور 2,000 کان 5,000 لفظن تائين هوندي آهي){{Citation needed|date=August 2010}} وڌيڪ تفصيلي بحث تي ٻڌل هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري ڪنهن موضوع بابت اڳ ۾ ٿيل علمي ڪم جي مختصر تجزيي سان شروع ٿيندا آهن، جنهن کي [[ادبي جائزو]] (Literature review) چيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} ڊگهن مضمونن ۾ ڪڏهن تمهيدي صفحو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن ۾ مضمون جي موضوع سان لاڳاپيل اهم لفظن ۽ اصطلاحن جون وصفون ڏنيون وينديون آهن. اڪثر علمي ادارا اهو لازمي قرار ڏيندا آهن ته مضمون ۾ بيان ڪيل سڀئي اهم حقيقتون، حوالا ۽ ٻيو مددگار مواد آخر ۾ [[حوالا]] يا ''استعمال ڪيل ماخذ'' واري فهرست ۾ درج ڪيو وڃي. هي علمي روايت ٻين پڙهندڙن، جهڙوڪ استادن يا محققن، کي اهو سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي ته ليکڪ پنهنجي دليلن جي حمايت لاءِ ڪهڙا ماخذ استعمال ڪيا آهن. حوالن جي فهرست پڙهندڙن کي اهو به پرکڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته دليل ڪيتري حد تائين ثبوتن سان سهارويل آهي ۽ انهن ثبوتن جو معيار ڪهڙو آهي. علمي مضمون شاگرد جي منظم انداز ۾ خيال پيش ڪرڻ جي صلاحيت ۽ سندس علمي قابليت جو امتحان هوندو آهي. يونيورسٽين کي درپيش هڪ اهم مسئلو اهو به آهي ته ڪڏهن ڪڏهن شاگرد [[مضمون مل]] (Essay mill) يا ''پيپر مل'' مان خريد ڪيل مضمون پنهنجي نالي سان جمع ڪرائي ڇڏيندا آهن. ''مضمون مل'' هڪ [[ڀوت ليکڪ|ڀوت ليکڪي]] (گھوسٽ رائيٽنگ) خدمت آهي، جيڪا يونيورسٽي ۽ ڪاليج جي شاگردن کي اڳواٽ تيار ڪيل مضمون وڪرو ڪري ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ [[سرقو (علمي)|سرقو]] [[علمي بدديانتي]] يا [[علمي فراڊ]] جي صورت آهي، تنهنڪري يونيورسٽيون ۽ ڪاليج اهڙن مضمونن جي جاچ [[سرقي جي سڃاڻپ وارو سافٽويئر]] استعمال ڪري ڪندا آهن، جيڪو مضمونن کي اڳ ۾ موجود مضمونن جي ڊيٽابيس سان ڀيٽي ٿو. ڪجهه ادارا شاگردن کان سندن مضمون بابت زباني سوال پڻ ڪندا آهن ته جيئن پڪ ڪري سگهجي ته مضمون واقعي انهن پاڻ لکيو آهي.<ref>{{cite news |last=Khomami |first=Nadia |title=Plan to crack down on websites selling essays to students announced |url=https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |newspaper=The Guardian |date=20 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427193720/https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |archive-date=27 April 2017 }}</ref> == رسالو يا اخبار == {{main|ڊگهي صورت واري صحافت}} مضمون اڪثر رسالن ۾ شايع ٿيندا آهن، خاص طور اهڙن رسالن ۾ جيڪي علمي يا فڪري نوعيت جا هجن، جهڙوڪ ''[[دي ائٽلانٽڪ]]'' ۽ ''[[هارپرز ميگزين]]''. رسالن ۽ اخبارن ۾ ڇپجندڙ مضمونن ۾ مضمون نويسيءَ جون اهي ئي گهڻيون صورتون استعمال ٿينديون آهن، جن جو ذڪر [[#صورتون ۽ اسلوب|صورتون ۽ اسلوب]] واري ڀاڱي ۾ ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ بياني، قصي تي ٻڌل ۽ تشريحي مضمون وغيره. ڪجهه اخبارون پنهنجي [[اداريي جي سامهون وارو صفحو]] (Op-ed) واري حصي ۾ پڻ مضمون شايع ڪنديون آهن. [[File:Harper's February (1897).jpg|thumb|1895ع ۾ شايع ٿيل ''[[هارپرز ميگزين]]'' جي سرورق، جيڪو آمريڪا جو هڪ رسالو آهي ۽ هر اشاعت ۾ ڪيترائي مضمون شايع ڪندو آهي.]] == روزگار == ڪجهه نوڪرين، خاص طور [[آمريڪا]] جي سرڪاري ملازمتن لاءِ درخواست ڏيندي، اميدوارن کان اهڙا مضمون گهريا ويندا آهن، جن ۾ هو پنهنجي لاڳاپيل پيشه ورانه شعبي جو تجربو بيان ڪندا آهن. آمريڪي وفاقي حڪومت جي ڪجهه عهدن لاءِ درخواست ڏيندي ''علم، صلاحيتون ۽ قابليتون'' (Knowledge, Skills, and Abilities – KSA) ۽ ''ايگزيڪيوٽو بنيادي اهليتون'' (ايگزيڪيوٽو ڪور ڪئاليفڪيشنس – ECQ) نالي مضمون پڻ لازمي هوندا آهن. '''KSA''' (علم، صلاحيتون ۽ قابليتون) وضاحتي بيانن جو هڪ سلسلو هوندو آهي، جيڪو آمريڪي وفاقي حڪومت جي نوڪرين لاءِ درخواست ڏيندي جمع ڪرائڻو پوندو آهي. KSA کي حياتي نامي ([[سوانح عمري]]) سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن هڪ ئي عهدي لاءِ اهل ڪيترن ئي اميدوارن مان بهترين اميدوار چونڊيو وڃي. هر ملازمت جي اشتهار ۾ اُن عهدي لاءِ گهربل علم، صلاحيتون ۽ قابليتون بيان ڪيل هونديون آهن. KSA عام طور مختصر ۽ مرڪوز مضمون هوندا آهن، جن ۾ درخواست ڏيندڙ پنهنجي تعليمي ۽ پيشه ورانه پسمنظر کي اهڙي نموني بيان ڪندو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ته هو ان عهدي جون ذميواريون نڀائڻ جي اهليت رکي ٿو. '''ECQ''' (ايگزيڪيوٽو بنيادي اهليتون) هڪ وضاحتي بيان هوندو آهي، جيڪو آمريڪي وفاقي حڪومت جي [[سينيئر ايگزيڪيوٽو سروس]] جي عهدن لاءِ درخواست ڏيندي پيش ڪرڻو پوندو آهي. KSA وانگر ECQ به حياتي نامي سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن اهل اميدوارن مان موزون شخص جي چونڊ ٿي سگهي. [[آفيس آف پرسنل مئنيجمينٽ]] پنج بنيادي انتظامي اهليتون مقرر ڪيون آهن، جن جو مظاهرو هر اُن اميدوار کي ڪرڻو پوندو آهي، جيڪو سينيئر ايگزيڪيوٽو سروس ۾ شامل ٿيڻ چاهي. == غير ادبي قسم == === فلم === {{main|فلمي مضمون}} [[File:Häxan (1922).webm|thumb|thumbtime=300|''[[هيڪسان]]'' (1922ع)، جادوگريءَ جي تاريخي پاڙن ۽ ان سان لاڳاپيل وهمن بابت هڪ خوفناڪ فلمي مضمون.]] '''فلمي مضمون''' ، جنهن کي '''مضموني فلم''' يا '''سينيمائي مضمون''' پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي فلم هوندي آهي جنهن جو مرڪز روايتي ڪهاڻي (پلاٽ) بدران ڪنهن موضوع يا خيال جي تدريجي واڌ ويجهه هوندي آهي، يا وري فلم هڪ مضمون پڙهندڙ راوي جي بيان سان سينيمائي انداز ۾ گڏ پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Rascaroli |first=Laura |date=2008 |title=The Essay Film: Problems, Definitions, Textual Commitments |journal=Framework: The Journal of Cinema and Media |volume=49 |issue=2 |pages=24–47 |doi=10.1353/frm.0.0019}}</ref> ٻئي رخ کان، فلمي مضمون کي اهڙي [[دستاويزي فلم]] به چئي سگهجي ٿو، جنهن ۾ بصري مواد سان گڏ اهڙي تبصري جو امتزاج هوندو آهي، جنهن ۾ خودنگاريءَ بدران خود تصويري (سيلف-پورٽيٽ) جا عنصر شامل هوندا آهن، ۽ فلمساز جي ذاتي سڃاڻپ سندس زندگيءَ جي ڪهاڻي بدران سندس تخليقي انداز مان ظاهر ٿيندي آهي. فلمي مضمون ۾ اڪثر [[دستاويزي فلم]]، [[افسانوي فلم]] ۽ [[تجربي واري فلم]] جا عنصر مختلف اندازن ۽ تدوين جي طريقن سان گڏيل صورت ۾ پيش ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web |last=Thompson |first=Peter |title=Cinematic Essay Film Genre |website=Chicago Media Works |date=12 November 2005 |url=http://www.chicagomediaworks.com/2instructworks/3editing_doc/3editing_docinematicessay.html}}</ref> هي صنف مڪمل طور واضح طور تي مقرر ٿيل نه آهي، پر ان ۾ شروعاتي [[سوويت يونين|سوويتي]] فلمساز [[ڊزيگا ويرتوف]] جون تبليغي فلمون، ۽ جديد فلمسازن جهڙوڪ [[ڪرس مارڪر]]، [[مائيڪل مور]]، [[ايرول مورس]]، [[مورگن اسپرلاڪ]] ۽ [[اگنيس واردا]] جا ڪم شامل سمجهيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last=Lim |first=Dennis |title=Chris Marker, 91, Pioneer of the Essay Film |work=The New York Times |date=31 July 2012 |url=https://www.nytimes.com/2012/07/31/movies/chris-marker-enigmatic-multimedia-artist-dies-at-91.html}}</ref> [[ژان-لڪ گوڊار]] پنهنجي ڪيترن ئي جديد فلمن کي ''فلمي مضمون'' قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Discussion of film essays |website=Chicago Media Works |url=http://www.chicagomediaworks.com/2instructworks/3editing_doc/3editing_docinematicessay.html}}</ref> فلمي مضمون جي شروعاتي ارتقا ۾ [[جارج ميليئس]] ۽ [[برٽولٽ بريخت]] جا ڪم اهم اڳواڻ سمجهيا وڃن ٿا. ميليئس جي مختصر فلم ''[[ايڊورڊ ستون جي تاجپوشي]]'' (1902ع) ۾ حقيقي منظرن سان گڏ ٻيهر پيش ڪيل منظر شامل هئا، جڏهن ته بريخت پنهنجي ڊرامن ۾ فلمي منظر شامل ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{cite web |last=Thompson |first=Peter |title=Cinematic Essay Film Genre |website=Chicago Media Works |url=http://www.chicagomediaworks.com/2instructworks/3editing_doc/3editing_docinematicessay.html}}</ref> [[اورسن ويلز]] 1974ع ۾ ''[[ايف فار فيڪ]]'' نالي فلمي مضمون تيار ڪيو، جنهن ۾ فن جي جعلسازي، دوکي ۽ اصليت جهڙن موضوعن تي بحث ڪيو ويو. ڊيوڊ ونڪس گري پنهنجي مقالي ''دي ايسي فلم ان ايڪشن'' ۾ لکي ٿو ته فلمي مضمون 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ فلم سازيءَ جي هڪ سڃاڻپيل صورت بڻيو. سندس خيال موجب ان کان پوءِ فلمي مضمون هميشه روايتي فلم سازيءَ جي حاشيي تي رهيو آهي. هن موجب، جيئن لکت وارا مضمون مختلف آوازن کي گڏ ڪري ليکڪ جي ذاتي آواز سان ملائيندا آهن، تيئن فلمي مضمون به هدايتڪار جي ذاتي بيان کي ٻين ڪيترن ئي آوازن سان گڏ پيش ڪندو آهي.<ref>{{cite web |last=Gray |first=David Winks |title=The Essay Film in Action |website=San Francisco Film Society |date=30 January 2009 |url=http://www.sf360.org/features/the-essay-film-in-action}}</ref> [[وسڪانسن يونيورسٽي]] جي سينيمٿيڪ پڻ فلمي مضمون کي اهڙي صنف قرار ڏئي ٿي، جيڪا افسانوي ۽ دستاويزي فلم جي وچ واري حد تي بيهي نوان ۽ انفرادي تخليقي تجربا پيش ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Talking Pictures: The Art of the Essay Film |website=University of Wisconsin–Madison Cinematheque |url=http://cinema.wisc.edu/series/2009_spring/essay.htm}}</ref> ايڪويهين صديءَ ۾ ڊجيٽل وڊيو ٽيڪنالاجي ۽ آن لائين ورهاست جي ذريعن جي ترقيءَ سان فلمي مضمون وڌيڪ ترقي ڪئي آهي. ڊجيٽل اوزارن جي آسان دستيابي سبب وڌيڪ فلمساز هن صنف ۾ تجربا ڪرڻ لڳا آهن.<ref>{{cite web |last=Schindel |first=Dan |title=Expanded Screens: The Video Essay |website=Reverse Shot |date=3 January 2025 |url=https://reverseshot.org/features/3290/expanded_screens}}</ref> جديد فلمي مضمونن ۾ دستاويزي ۽ افسانوي انداز جي حدون گهڻو ڪري ختم ٿي وڃن ٿيون، ۽ اهي ٻنهي صنفن جا عنصر پاڻ ۾ ملائي هڪ گڏيل صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>{{cite book |last=Alter |first=Nora M. |title=The Essay Film After Fact and Fiction |publisher=Columbia University Press |year=2018}}</ref> انهن ۾ اڪثر ذاتي ۽ عڪاسيءَ وارو انداز اختيار ڪيو ويندو آهي، جتي هدايتڪار پهرئين شخص جي نقطه نظر يا خودنويسيءَ تي ٻڌل مواد ذريعي پنهنجي ذاتي تجربن کي سماجي يا سياسي موضوعن سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{cite news |last=Sandhu |first=Sukhdev |title=Vagrancy and Drift: The Rise of the Roaming Essay Film |work=The Guardian |date=3 August 2013 |url=https://www.theguardian.com/film/2013/aug/03/rise-essay-film-bfi-season}}</ref> === وڊيو === {{main|وڊيو مضمون}} وڊيو مضمون اڀرندڙ ميڊيا جي هڪ صورت آهي، جيڪا فلمي مضمون سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. [[يوٽيوب]] تي ڪنهن به ڊيگهه جون وڊيوز مفت اپلوڊ ڪرڻ جي سهولت سبب وڊيو مضمونن کي وڏي مقبوليت حاصل ٿي آهي. ڪجهه وڊيو مضمون ڊگهي دستاويزي انداز جا هوندا آهن، جن ۾ ڪنهن موضوع جي تاريخ ۽ تحقيق جو تفصيلي جائزو پيش ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه هڪ استدلالي مضمون وانگر هڪ ئي دليل کي سڄي وڊيو ۾ ترقي ڏيندا آهن. اهڙي انداز جا وڊيو مضمون خاص طور [[بريڊ ٽيوب]] جي تخليقڪارن، جهڙوڪ [[ڪانٽرا پوائنٽس]] ۽ [[فلاسفي ٽيوب]]، جي ڪم ۾ نمايان نظر اچن ٿا.<ref>{{cite web |last=Schindel |first=David |title=The Best Video Essays of 2023 |publisher=Polygon |date=29 December 2023 |url=https://www.polygon.com/what-to-watch/23990893/best-video-essays-2023-youtube-vimeo}}</ref> === موسيقي === موسيقيءَ جي دنيا ۾ موسيقار [[سيموئل باربر]] ''آرڪيسٽرا لاءِ مضمون'' جي نالي سان موسيقيءَ جا مجموعا تيار ڪيا، جن ۾ ٻڌندڙ جي رهنمائي لاءِ ڪنهن ٻاهرئين ڪهاڻي بدران موسيقيءَ جي بناوت ۽ مواد تي ڀروسو ڪيو ويو. === فوٽوگرافي === [[File:Huahine, French Polynesia, Image - Scott Williams.jpg|thumb|''اسڪول کان پوءِ اسٽنگري کي پڪڙي ٻيهر ڇڏڻ سبب راند ۾ آيل رڪاوٽ'' هڪ وقتوار ترتيب تي ٻڌل [[تصويري مضمون]] آهي.]] [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل تصويرن جي هڪ سلسلي ذريعي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. تصويري مضمون صرف تصويرن تي ٻڌل به ٿي سگهي ٿو، يا تصويرن سان گڏ مختصر وضاحتون، ڪيپشن يا تفصيلي متن پڻ شامل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه تصويري مضمون هڪ مقرر ترتيب سان ڏسڻ لاءِ تيار ڪيا ويندا آهن، جڏهن ته ڪجهه اهڙا هوندا آهن، جن جون تصويرون ڪنهن به ترتيب سان ڏسي سگهجن ٿيون. هر تصويري مضمون تصويرن جو مجموعو هوندو آهي، پر هر تصويرن جو مجموعو تصويري مضمون نه هوندو آهي. اهڙا مضمون اڪثر ڪنهن خاص مسئلي کي اجاگر ڪرڻ يا ڪنهن هنڌ يا واقعي جي خاص نوعيت کي پيش ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا ويندا آهن. {{clear}} === بصري فنون === [[بصري فنون]] ۾ ''مضمون'' مان مراد اهڙو ابتدائي خاڪو يا رُوپريکا هوندو آهي، جيڪو ڪنهن آخري مصوري يا مجسمي سازيءَ جي تياريءَ لاءِ آزمائشي صورت ۾ ٺاهيو ويندو آهي. هن معنيٰ ۾ لفظ ''مضمون'' پنهنجي اصل مفهوم ''ڪوشش'' يا ''آزمائش'' سان لاڳاپيل آهي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] dclbe99jx9xc80ttak53xwkrs99ux1j 394258 394257 2026-07-14T16:45:39Z Intisar Ali 8681 394258 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == وصفون == [[File:Locke Essay 1690.jpg|thumb|right|[[جان لاڪ]] جي 1690ع واري تصنيف ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون]]'']] مضمون لاء انگريزي لفظ ''ايسي'' فرانسيسي مصدر {{lang|fr|essayer}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ڪوشش ڪرڻ" يا "آزمائڻ". انگريزيءَ ۾ ''essay'' جو شروعاتي مطلب به "ڪوشش" يا "آزمائش" هو، ۽ اهو مطلب اڄ به متبادل طور استعمال ٿيندو آهي. فرانسيسي اديب [[ميشيل ڊي مونتين]] (1533–1592ع) پهريون ليکڪ هو، جنهن پنهنجي تحريرن کي ''Essay'' سڏيو. هن اهو اصطلاح پنهنجي خيالن کي تحرير جي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي "ڪوششن" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو.<ref name=":0"/> ان کان پوءِ ''ايسي'' جي مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ وصف موجب، اهو "ڪنهن مرڪزي موضوع تي ٻڌل نثري تصنيف" يا "ڊگهو، منظم ۽ مسلسل بحث" آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |department=Glossary |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425123427/http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |archive-date=25 April 2010 |website=Gale.cengage.com |access-date=23 March 2011 |title=Essay}}</ref> بهرحال، مضمون کي ڪنهن هڪ ادبي صنف ۾ مڪمل طور شامل ڪرڻ ڏکيو آهي. مشهور مضمون نگار [[ايلڊس هڪسلي]] هن موضوع تي اهم رهنمائي فراهم ڪئي آهي.<ref>{{cite book |first=Aldous |last=Huxley |title=Collected Essays |chapter=Preface |location=London |publisher=Harper and Brothers |year=1960 |page=v}}</ref> هڪسلي جي خيال موجب، "مضمون اهڙو ادبي ذريعو آهي، جنهن جي وسيلي تقريباً هر موضوع بابت تقريباً هر ڳالهه بيان ڪري سگهجي ٿي." هو وڌيڪ لکي ٿو ته "روايت موجب، بلڪه تعريف موجب، مضمون هڪ مختصر لکڻي هوندي آهي." سندس مطابق مضمون جي انتهائي گوناگون نوعيت کي سمجهڻ لاءِ ان کي ٽن بنيادي رخن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. اهي ٽي رخ هي آهن: * '''ذاتي ۽ سوانحي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار ذاتي تجربن ۽ سوانحي يادگيرين تي ٻڌل فڪري لکڻيون پيش ڪندا آهن ۽ دنيا کي واقعن ۽ بيانن جي ذريعي ڏسندا آهن. * '''معروضي، حقيقت پسند ۽ جزوي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار پنهنجي ذات تي سڌو سنئون گفتگو نٿا ڪن، پر ادبي، سائنسي يا سياسي موضوعن تي ڌيان ڏين ٿا. سندن فن لاڳاپيل حقيقتن کي پيش ڪرڻ، انهن تي راءِ ڏيڻ ۽ انهن مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ ۾ هوندو آهي. * '''مجرد ۽ آفاقي رخ:''' هن رخ ۾ اهي مضمون نگار شامل آهن، جيڪي بلند درجي جي تجريدي خيالن جي دنيا ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي گهڻو ڪري ذاتي حوالا نٿا ڏين ۽ نه ئي روزمرهه تجربن جي مخصوص حقيقتن جو گهڻو ذڪر ڪندا آهن. هڪسلي آخر ۾ چوي ٿو ته سڀ کان وڌيڪ ڪامياب مضمون اهي آهن، جيڪي انهن ٽنهي رخن مان بهترين خوبيون گڏ ڪري پيش ڪن ٿا، نه رڳو ڪنهن هڪ يا ٻن رخن تي ڀاڙين ٿا. == تاريخ == === مونتين === [[ميشيل ڊي مونتين]] جا "ڪوششون" (Essais) سندس [[عام نوٽ نويسي]] جي روايت مان جنم وٺندڙ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |title=Book Use Book Theory: 1500–1700: Commonplace Thinking |publisher=Lib.uchicago.edu |access-date=10 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801200451/http://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |archive-date=1 August 2013 }}</ref> هو خاص طور [[پلوٽارڪ]] جي تصنيف ''Œuvres Morales'' (اخلاقي تصنيفون) کان متاثر ٿيو، جنهن جو فرانسيسي ترجمو تازو ئي [[جاڪ ايميو]] شايع ڪيو هو. مونتين 1572ع ۾ پنهنجا مضمون لکڻ شروع ڪيا، ۽ سندس پهريون مجموعو ''[[ايسيئس]]'' 1580ع ۾ ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite book |year=1580 |last=de Montaigne |first=Michel |title=Essais de messire Michel de Montaigne,... livre premier et second |publisher=impr. de S. Millanges (Bourdeaus) |edition=I |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8609579f/f5.image|access-date=22 November 2019|via=Gallica}}</ref> زندگيءَ جي پڄاڻيءَ تائين هو اڳ شايع ٿيل مضمونن ۾ ترميمون ڪندو رهيو ۽ نوان مضمون به لکندو رهيو. سندس وفات کان پوءِ ٽيون جلد پڻ شايع ٿيو. گڏيل طور تي انهن سؤ کان وڌيڪ مضمونن کي جديد مضمون نگاريءَ جو بنياد تصور ڪيو وڃي ٿو. === يورپ === جيتوڻيڪ مونتين جي فڪر کي [[فرانس]] ۾ وڏي پذيرائي ملي ۽ ڪيترن ئي ماڻهن ان جي پيروي ڪئي، پر سندس ويجهن پوئلڳن مان ڪنهن به مضمون نويسيءَ کي مستقل ادبي صنف طور اختيار نه ڪيو. مونتين پاڻ سمجهندو هو ته سندس خاندان (Eyquem) جو تعلق انگلينڊ سان هو، تنهنڪري هو انگريزن کي پنهنجا "سوٽ" سڏيندو هو. سندس تصنيفون جلد ئي [[انگلينڊ]] ۾ پڙهيون ويون، خاص طور [[فرانسس بيڪن]] طرفان.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> بيڪن جا ''[[ايسيز (فرانسس بيڪن)|ايسيز]]''، جيڪي 1597ع، 1612ع ۽ 1625ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا، انگريزي ٻوليءَ ۾ پهريون ڀيرو اهڙا ڪتاب هئا، جن پاڻ کي واضح طور "ايسي" سڏيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، 1609ع ۾ [[بين جانسن]] پهريون شخص هو، جنهن "ايسيئسٽ" (مضمون نگار) جو لفظ استعمال ڪيو. انگريزيءَ جي ٻين مشهور مضمون نگارن ۾ [[سر وليم ڪارنوالس]]، [[رابرٽ برٽن]] ۽ [[سر ٿامس برائون]] شامل آهن. [[اٽلي]] ۾ [[بالداساري ڪاسٽيليوني]] درٻاري آداب بابت پنهنجي تصنيف ''Il ڪورٽيگيئانو'' لکي، جڏهن⁠تہ 17هين صديءَ ۾ هسپانوي [[يسوعي]] عالم [[بالتاسار گراسيان]] دانائي ۽ حڪمت جي موضوع تي مضمون لکيا.<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |title=Essay (literature) |encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204053246/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |archive-date=4 December 2009 |access-date=22 March 2011}}</ref> [[روشن خياليءَ جي دور]] ۾ انگلينڊ ۾ مضمون سياسي ۽ فڪري بحث جو اهم ذريعو بڻجي ويو. [[جوزف ايڊيسن]]، [[رچرڊ اسٽيل]] ۽ [[سيموئل جانسن]] رسالن وسيلي مضمون نويسيءَ کي وڏي اوج تي پهچايو. ايڊيسن ۽ اسٽيل پنهنجو رسالو ''[[ٽيٽلر (1709 جرنل)|ٽيٽلر]]'' (1709ع) مضمونن جي اشاعت لاءِ استعمال ڪيو، جڏهن⁠تہ جانسن جا مضمون 1750ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[ايڊمنڊ برڪ]] ۽ [[سيموئل ٽيلر ڪولرج]] عام پڙهندڙن لاءِ مضمون لکيا. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[وليم هيزلٽ]]، [[چارلس ليمب]]، [[لي هنٽ]] ۽ [[ٿامس ڊي ڪوئنسي]] مختلف موضوعن تي وڏي تعداد ۾ مضمون تحرير ڪيا، جنهن سان مضمون نگاريءَ جي خوبصورت روايت ٻيهر زنده ٿي. [[ٿامس ڪارلائل]] جا مضمون پڻ انتهائي اثرائتا ثابت ٿيا، ۽ سندس پڙهندڙ [[رالف والڊو ايمرسن]] پاڻ به هڪ نمايان مضمون نگار بڻيو. صديءَ جي آخر ۾ [[رابرٽ لوئس اسٽيونسن]] هن صنف کي وڌيڪ ادبي وقار عطا ڪيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> ويهين صديءَ ۾ [[ٽي. ايس. ايليٽ]]، [[ورجينيا وولف]]، [[ايڊمنڊ ولسن]] ۽ [[چارلس ڊو بوس]] مضمونن جي ذريعي ادب، فن ۽ ثقافت جي نون رجحانن تي روشني وڌي ۽ ادبي تنقيد کي نئين اوج تي پهچايو.<ref name="britannica1"/> فرانس ۾ پڻ ڪيترن ئي ليکڪن ''essai'' جي عنوان سان ڊگهيون تصنيفون لکيون، جيتوڻيڪ اهي روايتي مضمون نه هيون. ان هوندي به اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[شارل آگسٽين سينٽ بوو]] جي اخبار ۾ شايع ٿيندڙ ''ڪازريز ڊيو لنڊي'' ادبي مضمونن جا نمايان مثال سمجهيا وڃن ٿا. بعد ۾ [[ٿيوفيل گوتييه]]، [[اناتول فرانس]]، [[جول لوميتر]] ۽ [[ايميل فاگي]] پڻ هن روايت کي اڳتي وڌايو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> === جاپان === {{main|زئيھتسو}} جاپان ۾ مضمون نويسي يورپ کان ڪيترائي صديون اڳ موجود هئي. هتي ''[[زئيھتسو]] (Zuihitsu)'' نالي ادبي صنف رائج هئي، جنهن ۾ پاڻ ۾ هلڪي لاڳاپي وارا مضمون ۽ منتشر خيال شامل هوندا هئا. ''زويهتسو'' جاپاني ادب جي شروعاتي دور کان موجود آهي. جاپاني ادب جون ڪيتريون ئي مشهور شروعاتي تصنيفون هن صنف سان واسطو رکن ٿيون، جن ۾ درٻاري خاتون [[سي شوناگون]] جو ''[[دي پلو بڪ]]'' (تقريباً 1000ع) ۽ ٻڌ ڌرم جي راهب [[يوشيدا ڪينڪو]] جو ''[[تسوريزوريگوسا]]'' (1330ع) نمايان آهن. ڪينڪو پنهنجي مختصر تحريرن کي مونتين وانگر "بيڪار وقتن ۾ لکيل بي ترتيب خيال" قرار ڏنو. يورپ جي ڀيٽ ۾ جاپان ۾ عورتن جو مضمون نويسيءَ ۾ نمايان ڪردار رهيو، جيتوڻيڪ ان دور ۾ مردن جون چيني اثر هيٺ لکيل وڌيڪ رسمي تحريرون وڌيڪ اهم سمجهيون وينديون هيون. === چين === [[اٺ ڀاڱن وارو مضمون]] ({{lang|zh|八股文}}؛ ''bāgǔwén''، لفظي معنيٰ: "اٺ حصن وارو متن") [[چين]] ۾ [[منگ سلطنت|منگ]] ۽ [[چنگ سلطنت]] جي دور ۾ شاهي امتحانن ۾ استعمال ٿيندڙ مضمون جو هڪ معياري انداز هو. سرڪاري نوڪرين لاءِ ٿيندڙ انهن امتحانن ۾ اميدوارن کي ڪنفيوشسي فڪر ۽ [[چار ڪتاب ۽ پنج ڪلاسيڪي ڪتاب]] بابت پنهنجي ڄاڻ هن مخصوص انداز ۾ پيش ڪرڻي پوندي هئي. اميدوارن کي تخليقي يا نواڻ ڀريو انداز اختيار ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، بلڪه انهن کي مقرر ڪيل قاعدن جي پابندي ڪرڻي پوندي هئي. انهن امتحانن ۾ مربوط انداز سان لکڻ، منطقي استدلال پيش ڪرڻ ۽ مقرر موضوع تي شاعري ڪرڻ جهڙيون صلاحيتون پڻ پرکيون وينديون هيون، جيتوڻيڪ وقت سان گڏ شاعريءَ کي امتحانن مان خارج ڪيو ويو. چيني ادب جي تاريخ ۾ عام طور اهو خيال ظاهر ڪيو ويندو آهي ته اٺ ڀاڱن واري مضمون جي سخت پابندين سبب اوڻيهين صديءَ تائين چين جي ثقافتي جمود ۽ معاشي پٺتي رهجي وڃڻ ۾ به ڪجهه ڪردار ادا ٿيو.<ref>Elman, Benjamin A. (2009). "Eight-Legged Essay" (PDF). In Cheng, Linsun (ed.). ''Berkshire Encyclopedia of China''. Berkshire Publishing Group. pp. 695–989. {{ISBN|9780190622671}}.</ref> == صورتون ۽ اسلوب == هن ڀاڱي ۾ مضمون نويسيءَ جون مختلف صورتون ۽ اسلوب بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي يونيورسٽيءَ جي شاگردن کان وٺي پيشه ور [[مضمون نگار]]ن تائين ڪيترن ئي ليکڪن پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا. === سبب ۽ نتيجو === ''سبب ۽ نتيجو'' واري مضمون جي بنيادي خاصيت اها آهي ته ان ۾ سببن ۽ نتيجن جي هڪٻئي سان ڳنڍيل زنجير پيش ڪئي ويندي آهي. اهڙي مضمون ۾ محتاط ٻولي، وقتوار ترتيب يا اهميت موجب ترتيب اختيار ڪئي ويندي آهي. هن اسلوب کي اختيار ڪندڙ ليکڪ کي موضوع چونڊڻ، مقصد طئي ڪرڻ، پڙهندڙن کي نظر ۾ رکڻ، مختلف سببن يا نتيجن تي تنقيدي ويچار ڪرڻ، بنيادي دعويٰ (ٿيسز) قائم ڪرڻ، مضمون جي حصن کي ترتيب ڏيڻ، مناسب ٻولي چونڊڻ ۽ آخر ۾ نتيجو اخذ ڪرڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 7: Cause and Effect}}</ref> === درجابندي ۽ ورهاست === درجابندي (Classification) ۾ شين کي سندن گڏيل خاصيتن جي بنياد تي وڏن گروهن ۾ رکيو ويندو آهي، جڏهن ته ورهاست (Division) ۾ ڪنهن وڏي موضوع يا شئي کي ننڍن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 5: Classification and Division}}</ref> === ڀيٽ ۽ فرق === ڀيٽ ۽ فرق واري مضمون ۾ ٻن يا وڌيڪ شين جي هڪجهڙائين ۽ اختلافن جو جائزو ورتو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ ڀيٽ جو بنياد، ڀيٽ جا نڪتا ۽ مشابهتون اهم هونديون آهن. مضمون کي يا ته شين جي بنياد تي يا مختلف نقطن جي بنياد تي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، ڀيٽ جا معيار، بنيادي دعويٰ، ترتيب ۽ نتيجي تي ڌيان ڏيڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 6: Comparison and Contrast}}</ref> === تشريحي === تشريحي مضمون (ايڪسپوزٽري ايسي) ڪنهن موضوع بابت ڄاڻ ڏيڻ، وضاحت ڪرڻ يا تشريح ڪرڻ لاءِ لکيو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ حقيقتن جي بنياد تي پڙهندڙ کي موضوع بابت سمجهايو ويندو آهي. عام طور تي اهو ٽئين شخص ۾ لکيو ويندو آهي ۽ ان ۾ رسمي ٻولي استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور، طبي يا حياتياتي حالت، سماجي يا ٽيڪنالاجي عمل، يا ڪنهن مشهور شخص جي زندگيءَ ۽ شخصيت بابت مضمون. ان جي تياريءَ ۾ خيال گڏ ڪرڻ، تحقيق ڪرڻ، بنيادي دعويٰ تيار ڪرڻ، تمهيد، متن ۽ نتيجو لکڻ شامل هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.nova.edu/tutoring-testing/study-resources/forms/planning-an-expository-essay.pdf|title=Expository Essay|department=Tutoring and Testing Center|website=Nova Southeastern University}}</ref> تشريحي مضمون اڪثر SAT ۽ ٻين معياري امتحانن سان گڏ هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي اسائنمينٽن ۾ پڻ ڏنا ويندا آهن. === بياني === بياني مضمون ۾ حواسن سان لاڳاپيل اهڙيون تفصيلون ڏنيون وينديون آهن جيڪي پڙهندڙ جي جسماني، جذباتي يا ذهني احساسن کي متاثر ڪن. اهڙي مضمون ۾ مقصد، پڙهندڙ، بنيادي تاثر، بياني ٻولي ۽ ترتيب اهم هوندي آهي. بيان عام طور جاءِ جي ترتيب موجب ڪيو ويندو آهي، پر وقتوار يا اهميت موجب به ٿي سگهي ٿو. هن اسلوب ۾ [[صريح معنا]]، [[ضمني معنا]]، [[تمثيلي ٻولي]]، [[استعارو]] ۽ [[تشبيهه]] جهڙا ادبي وسيلا استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 2: Description}}</ref> هڪ يونيورسٽيءَ جي مضمون نويسي رهنما موجب، بياني لکڻي ڪنهن واقعي يا موضوع بابت رڳو بيان مهيا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|title=CNS Essay Handbook|website=Simon Fraser University|at=Section 2.1|url=https://www.sfu.ca/cns/PDF/CNS_Essay_Handbook.pdf}}</ref> [[غنائي مضمون]] به بياني مضمونن جي اهم صورت آهي. === جدلياتي === [[جدليات]]ي مضمون، جيڪو خاص طور [[فلسفو|فلسفي]] ۾ استعمال ٿيندو آهي، ان ۾ ليکڪ پهرين پنهنجو موقف ۽ دليل پيش ڪندو آهي، پوءِ ان تي ممڪن اعتراض بيان ڪندو آهي ۽ آخر ۾ ان اعتراض جو جواب نئين دليل سان ڏيندو آهي. هي اسلوب مختلف پاسن کي پيش ڪرڻ ۽ ممڪن خامين جو ازالو ڪرڻ لاءِ فائديمند هوندو آهي. اهڙي قسم جي مضمون کي ڪڏهن ڪڏهن اخلاقيات جو مقالو پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.wikihow.com/Write-an-Ethics-Paper|title=How to Write an Ethics Paper}}</ref> === مثالن وارو === مثالن تي ٻڌل مضمون ۾ ڪنهن عام خيال يا دعويٰ جي وضاحت مناسب ۽ معتبر مثالن، واقعن يا [[مختصر روايت]]ن ذريعي ڪئي ويندي آهي. ليکڪ کي موضوع، مقصد، پڙهندڙ، مناسب مثالن جي چونڊ ۽ مضمون جي ترتيب تي ڌيان ڏيڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 4: Exemplification}}</ref> === مانوس === مانوس مضمون (فيميلر ايسي) اهڙو مضمون هوندو آهي جنهن ۾ ليکڪ هڪ ڄڻا پڙهندڙ سان گفتگو جي انداز ۾ پنهنجن ذاتي تجربن يا مخصوص موضوعن بابت لکي ٿو. [[اين فيڊيمن]] موجب، هن صنف جو عروج اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هو ۽ ان جو وڏو نمائندو [[چارلس ليمب]] هو.<ref>{{harvnb|Fadiman|2008|pp=x–xi}}</ref> === تاريخي (ٿيسز) === تاريخي مضمون، جنهن کي ڪڏهن ٿيسز مضمون پڻ چيو ويندو آهي، هڪ يا وڌيڪ تاريخي واقعن بابت ڪنهن دعويٰ يا موقف کي ثبوتن، دليلن ۽ حوالن سان ثابت ڪندو آهي ۽ پڙهندڙ کي سمجهائيندو آهي ته اهو موقف ڇو درست آهي.<ref>History Essay Format & Thesis Statement (February 2010)</ref> === بيانيه === [[بيانيه]] مضمون ۾ [[واپسي وارو منظر]]، [[اڳواٽ منظر]] ۽ مختلف قسمن جا انتقال استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري عروج (Climax) تائين پهچندا آهن. هن قسم جي مضمون جو مرڪز واقعي جي [[پلاٽ]] هوندو آهي. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، نقطه نظر، گفتگو ۽ ترتيب جو خيال رکڻو پوندو آهي. اهڙو مضمون گهڻو ڪري وقتوار ترتيب ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 3: Narration}}</ref> === استدلالي === [[استدلالي مضمون]] تنقيدي نوعيت جو مضمون هوندو آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن هڪ موضوع جو معروضي تجزيو پيش ڪرڻ هوندو آهي. ان ۾ مثبت يا منفي موقف جي حمايت ۾ دليل ڏنا ويندا آهن، جن جي پٺڀرائي تحقيق، منطقي استدلال ۽ منظم ترتيب سان ڪئي ويندي آهي. ان جي جوڙجڪ ۾ تمهيد، بنيادي دعويٰ، دليلن تي ٻڌل متن، ممڪن اعتراضن جو جواب ۽ نتيجو شامل هوندو آهي. === عملي طريقي وارو === عملي طريقي وارو مضمون ڪنهن ڪم کي ڪرڻ يا ڪنهن شيءِ جي تياريءَ يا ٽوڙڻ جي مرحليوار وضاحت لاءِ لکيو ويندو آهي. اهو اڪثر وقتوار يا انگوار ترتيب سان لکيو ويندو آهي ته جيئن هر قدم واضح ٿي سگهي. هن قسم جي مضمون ۾ [[فني دستاويز]] جون گهڻيون خاصيتون موجود هونديون آهن، پر اهو اڪثر بياني انداز ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://literarydevices.net/process-essay/|title=Examples and Definition of Process Essay}}</ref> === معاشي === معاشي مضمون ڪنهن بنيادي دعويٰ يا موضوع سان شروع ٿي سگهي ٿو. اهو بياني، تشريحي يا استدلالي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو. تمهيد کان پوءِ ليکڪ اقتصادي مسئلي جي وضاحت، تجزيو، جائزو ۽ نتيجو پيش ڪندو آهي. جيڪڏهن مضمون بياني انداز اختيار ڪري ته هر پهلو اهڙي نموني بيان ڪيو ويندو آهي جو پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ آسان ٿئي. === عڪاسي وارو === عڪاسي وارو مضمون (رفليڪٽو ايسي) اهڙي تجزياتي لکڻي آهي جنهن ۾ ليکڪ ڪنهن حقيقي يا خيالي واقعي، منظر، يادگيري يا تجربي جو بيان ڪرڻ سان گڏ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي پوندڙ اثر بابت به ويچار پيش ڪندو آهي. تنهنڪري ان جو مقصد صرف بيان نه، پر ذاتي سکيا ۽ تجربن جو تجزيو پڻ هوندو آهي. === ٻيون منطقي جوڙجڪون === مضمون جي منطقي ترتيب ۽ فڪري اڳڀرائي ڪيترين ئي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي. انهن مختلف منطقي ڍانچن کي سمجهڻ سان مضمون جي هم آهنگي، قوتِ استدلال ۽ اثرائتي انداز ۾ نمايان واڌارو اچي ٿو. ڪيترن ئي متبادل منطقي ڍانچن کي خاڪن جي صورت ۾ به پيش ڪيو ويو آهي، جيڪي دليلن جي تعمير ۾ آساني سان اختيار يا ترتيب ڏئي سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mariopetrucci.com/MissionPossible-StudySkills.htm|title='Mission Possible' by Dr. Mario Petrucci}}</ref> === علمي لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير === علمي ۽ پيشه ورانه لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير (جهڙوڪ ''مان'' ۽ ''اسان'') ليکڪ جي نقطه نظر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن جو استعمال مختلف علمي شعبن موجب مختلف هوندو آهي. [[ڊيوڪ يونيورسٽي]] جي ٿامپسن رائيٽنگ پروگرام موجب، ''مان'' جي استعمال بابت فيصلو لاڳاپيل شعبي، پڙهندڙن ۽ بيان بازي جي مقصد تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web|title=The First Person in Academic Writing|website=Thompson Writing Program, Duke University|date=13 April 2026|url=https://twp.duke.edu/sites/twp.duke.edu/files/file-attachments/first-person.original.pdf}}</ref> مضمون نويسيءَ جي ماهرن جو خيال آهي ته پهرئين شخص جا ضمير ليکڪ جي علمي گفتگو ۾ پنهنجي جڳهه واضح ڪرڻ جو ذريعو آهن، جڏهن ته تدريسي تجربا ڏيکارين ٿا ته استاد انهن ضميرن جي استعمال کي ليکڪ جي آواز ۽ موقف جي تربيت جو حصو سمجهن ٿا.<ref>{{cite book|last1=McKinney|first1=Jack|last2=Maddalena|first2=Rebecca|title=I Need You to Say 'I': Why First-Person Writing Is Important|year=2010}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ball|first1=Cheryl|last2=Loewe|first2=Crew|title=Bad Ideas About Writing|year=2017}}</ref> == علمي مضمون == [[File:Czythumbur.jpg|thumb|[[يونيورسٽي]] جا شاگرد، جيئن هتي يونيورسٽيءَ جي لائبريريءَ ۾ تحقيق ڪندڙ شاگرد، اڪثر اهڙا مضمون لکڻ لاءِ مقرر ڪيا ويندا آهن ته جيئن هو پڙهيل مواد جو تجزيو ڪري سگهن.]] {{main|آزاد جوابي سوال}} [[آمريڪا]] ۽ [[برطانيه]] جهڙن ملڪن ۾ مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪا آهن، خاص طور [[آزاد جوابي سوال]]ن جي صورت ۾. انهن ملڪن ۾ ثانوي درجي جي شاگردن کي مضمون نويسيءَ جا منظم ڍانچا سيکاريا ويندا آهن ته جيئن سندن لکڻ جي صلاحيت بهتر ٿئي، ۽ يونيورسٽيون به داخلا لاءِ درخواست ڏيندڙن جي چونڊ ۾ مضمونن کي اهميت ڏينديون آهن (''ڏسو'' [[داخلا جو مضمون]]). ثانوي ۽ اعليٰ تعليم ٻنهي ۾ مضمونن وسيلي شاگردن جي موضوع تي عبور ۽ سمجهه جو جائزو ورتو ويندو آهي. شاگردن کان مطالبو ڪيو ويندو آهي ته هو ڪنهن مطالعي واري موضوع جي وضاحت، تبصرو يا تنقيدي جائزو مضمون جي صورت ۾ پيش ڪن. ڪجهه ڪورسن ۾ يونيورسٽيءَ جي شاگردن کي ڪيترن هفتن يا مهينن دوران هڪ يا وڌيڪ مضمون مڪمل ڪرڻا پوندا آهن. ان کان سواءِ، [[انسانيات]] ۽ [[سماجي سائنس]]ن جهڙن شعبن ۾ وچ مدي ۽ آخري امتحانن ۾ به اڪثر شاگردن کي ٻن يا ٽن ڪلاڪن اندر مختصر مضمون لکڻو پوندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ملڪن ۾ علمي مضمون، جن کي ''پيپر'' پڻ چيو ويندو آهي، عام ادبي مضمونن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسمي هوندا آهن.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ۾ ليکڪ کي پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي گنجائش هوندي آهي، پر اهو منطقي ۽ حقيقتن تي ٻڌل انداز ۾ پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ اڪثر [[پهريون شخص]] استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويندو آهي. ڊگها علمي مضمون (جن جي لفظن جي حد عام طور 2,000 کان 5,000 لفظن تائين هوندي آهي){{Citation needed|date=August 2010}} وڌيڪ تفصيلي بحث تي ٻڌل هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري ڪنهن موضوع بابت اڳ ۾ ٿيل علمي ڪم جي مختصر تجزيي سان شروع ٿيندا آهن، جنهن کي [[ادبي جائزو]] (Literature review) چيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} ڊگهن مضمونن ۾ ڪڏهن تمهيدي صفحو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن ۾ مضمون جي موضوع سان لاڳاپيل اهم لفظن ۽ اصطلاحن جون وصفون ڏنيون وينديون آهن. اڪثر علمي ادارا اهو لازمي قرار ڏيندا آهن ته مضمون ۾ بيان ڪيل سڀئي اهم حقيقتون، حوالا ۽ ٻيو مددگار مواد آخر ۾ [[حوالا]] يا ''استعمال ڪيل ماخذ'' واري فهرست ۾ درج ڪيو وڃي. هي علمي روايت ٻين پڙهندڙن، جهڙوڪ استادن يا محققن، کي اهو سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي ته ليکڪ پنهنجي دليلن جي حمايت لاءِ ڪهڙا ماخذ استعمال ڪيا آهن. حوالن جي فهرست پڙهندڙن کي اهو به پرکڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته دليل ڪيتري حد تائين ثبوتن سان سهارويل آهي ۽ انهن ثبوتن جو معيار ڪهڙو آهي. علمي مضمون شاگرد جي منظم انداز ۾ خيال پيش ڪرڻ جي صلاحيت ۽ سندس علمي قابليت جو امتحان هوندو آهي. يونيورسٽين کي درپيش هڪ اهم مسئلو اهو به آهي ته ڪڏهن ڪڏهن شاگرد [[مضمون مل]] (Essay mill) يا ''پيپر مل'' مان خريد ڪيل مضمون پنهنجي نالي سان جمع ڪرائي ڇڏيندا آهن. ''مضمون مل'' هڪ [[ڀوت ليکڪ|ڀوت ليکڪي]] (گھوسٽ رائيٽنگ) خدمت آهي، جيڪا يونيورسٽي ۽ ڪاليج جي شاگردن کي اڳواٽ تيار ڪيل مضمون وڪرو ڪري ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ [[سرقو (علمي)|سرقو]] [[علمي بدديانتي]] يا [[علمي فراڊ]] جي صورت آهي، تنهنڪري يونيورسٽيون ۽ ڪاليج اهڙن مضمونن جي جاچ [[سرقي جي سڃاڻپ وارو سافٽويئر]] استعمال ڪري ڪندا آهن، جيڪو مضمونن کي اڳ ۾ موجود مضمونن جي ڊيٽابيس سان ڀيٽي ٿو. ڪجهه ادارا شاگردن کان سندن مضمون بابت زباني سوال پڻ ڪندا آهن ته جيئن پڪ ڪري سگهجي ته مضمون واقعي انهن پاڻ لکيو آهي.<ref>{{cite news |last=Khomami |first=Nadia |title=Plan to crack down on websites selling essays to students announced |url=https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |newspaper=The Guardian |date=20 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427193720/https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |archive-date=27 April 2017 }}</ref> == رسالو يا اخبار == {{main|ڊگهي صورت واري صحافت}} مضمون اڪثر رسالن ۾ شايع ٿيندا آهن، خاص طور اهڙن رسالن ۾ جيڪي علمي يا فڪري نوعيت جا هجن، جهڙوڪ ''[[دي ائٽلانٽڪ]]'' ۽ ''[[هارپرز ميگزين]]''. رسالن ۽ اخبارن ۾ ڇپجندڙ مضمونن ۾ مضمون نويسيءَ جون اهي ئي گهڻيون صورتون استعمال ٿينديون آهن، جن جو ذڪر [[#صورتون ۽ اسلوب|صورتون ۽ اسلوب]] واري ڀاڱي ۾ ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ بياني، قصي تي ٻڌل ۽ تشريحي مضمون وغيره. ڪجهه اخبارون پنهنجي [[اداريي جي سامهون وارو صفحو]] (Op-ed) واري حصي ۾ پڻ مضمون شايع ڪنديون آهن. [[File:Harper's February (1897).jpg|thumb|1895ع ۾ شايع ٿيل ''[[هارپرز ميگزين]]'' جي سرورق، جيڪو آمريڪا جو هڪ رسالو آهي ۽ هر اشاعت ۾ ڪيترائي مضمون شايع ڪندو آهي.]] == روزگار == ڪجهه نوڪرين، خاص طور [[آمريڪا]] جي سرڪاري ملازمتن لاءِ درخواست ڏيندي، اميدوارن کان اهڙا مضمون گهريا ويندا آهن، جن ۾ هو پنهنجي لاڳاپيل پيشه ورانه شعبي جو تجربو بيان ڪندا آهن. آمريڪي وفاقي حڪومت جي ڪجهه عهدن لاءِ درخواست ڏيندي ''علم، صلاحيتون ۽ قابليتون'' (Knowledge, Skills, and Abilities – KSA) ۽ ''ايگزيڪيوٽو بنيادي اهليتون'' (ايگزيڪيوٽو ڪور ڪئاليفڪيشنس – ECQ) نالي مضمون پڻ لازمي هوندا آهن. '''KSA''' (علم، صلاحيتون ۽ قابليتون) وضاحتي بيانن جو هڪ سلسلو هوندو آهي، جيڪو آمريڪي وفاقي حڪومت جي نوڪرين لاءِ درخواست ڏيندي جمع ڪرائڻو پوندو آهي. KSA کي حياتي نامي ([[سوانح عمري]]) سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن هڪ ئي عهدي لاءِ اهل ڪيترن ئي اميدوارن مان بهترين اميدوار چونڊيو وڃي. هر ملازمت جي اشتهار ۾ اُن عهدي لاءِ گهربل علم، صلاحيتون ۽ قابليتون بيان ڪيل هونديون آهن. KSA عام طور مختصر ۽ مرڪوز مضمون هوندا آهن، جن ۾ درخواست ڏيندڙ پنهنجي تعليمي ۽ پيشه ورانه پسمنظر کي اهڙي نموني بيان ڪندو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ته هو ان عهدي جون ذميواريون نڀائڻ جي اهليت رکي ٿو. '''ECQ''' (ايگزيڪيوٽو بنيادي اهليتون) هڪ وضاحتي بيان هوندو آهي، جيڪو آمريڪي وفاقي حڪومت جي [[سينيئر ايگزيڪيوٽو سروس]] جي عهدن لاءِ درخواست ڏيندي پيش ڪرڻو پوندو آهي. KSA وانگر ECQ به حياتي نامي سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن اهل اميدوارن مان موزون شخص جي چونڊ ٿي سگهي. [[آفيس آف پرسنل مئنيجمينٽ]] پنج بنيادي انتظامي اهليتون مقرر ڪيون آهن، جن جو مظاهرو هر اُن اميدوار کي ڪرڻو پوندو آهي، جيڪو سينيئر ايگزيڪيوٽو سروس ۾ شامل ٿيڻ چاهي. == غير ادبي قسم == === فلم === {{main|فلمي مضمون}} [[File:Häxan (1922).webm|thumb|thumbtime=300|''[[هيڪسان]]'' (1922ع)، جادوگريءَ جي تاريخي پاڙن ۽ ان سان لاڳاپيل وهمن بابت هڪ خوفناڪ فلمي مضمون.]] '''فلمي مضمون''' ، جنهن کي '''مضموني فلم''' يا '''سينيمائي مضمون''' پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي فلم هوندي آهي جنهن جو مرڪز روايتي ڪهاڻي (پلاٽ) بدران ڪنهن موضوع يا خيال جي تدريجي واڌ ويجهه هوندي آهي، يا وري فلم هڪ مضمون پڙهندڙ راوي جي بيان سان سينيمائي انداز ۾ گڏ پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Rascaroli |first=Laura |date=2008 |title=The Essay Film: Problems, Definitions, Textual Commitments |journal=Framework: The Journal of Cinema and Media |volume=49 |issue=2 |pages=24–47 |doi=10.1353/frm.0.0019}}</ref> ٻئي رخ کان، فلمي مضمون کي اهڙي [[دستاويزي فلم]] به چئي سگهجي ٿو، جنهن ۾ بصري مواد سان گڏ اهڙي تبصري جو امتزاج هوندو آهي، جنهن ۾ خودنگاريءَ بدران خود تصويري (سيلف-پورٽيٽ) جا عنصر شامل هوندا آهن، ۽ فلمساز جي ذاتي سڃاڻپ سندس زندگيءَ جي ڪهاڻي بدران سندس تخليقي انداز مان ظاهر ٿيندي آهي. فلمي مضمون ۾ اڪثر [[دستاويزي فلم]]، [[افسانوي فلم]] ۽ [[تجربي واري فلم]] جا عنصر مختلف اندازن ۽ تدوين جي طريقن سان گڏيل صورت ۾ پيش ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web |last=Thompson |first=Peter |title=Cinematic Essay Film Genre |website=Chicago Media Works |date=12 November 2005 |url=http://www.chicagomediaworks.com/2instructworks/3editing_doc/3editing_docinematicessay.html}}</ref> هي صنف مڪمل طور واضح طور تي مقرر ٿيل نه آهي، پر ان ۾ شروعاتي [[سوويت يونين|سوويتي]] فلمساز [[ڊزيگا ويرتوف]] جون تبليغي فلمون، ۽ جديد فلمسازن جهڙوڪ [[ڪرس مارڪر]]، [[مائيڪل مور]]، [[ايرول مورس]]، [[مورگن اسپرلاڪ]] ۽ [[اگنيس واردا]] جا ڪم شامل سمجهيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last=Lim |first=Dennis |title=Chris Marker, 91, Pioneer of the Essay Film |work=The New York Times |date=31 July 2012 |url=https://www.nytimes.com/2012/07/31/movies/chris-marker-enigmatic-multimedia-artist-dies-at-91.html}}</ref> [[ژان-لڪ گوڊار]] پنهنجي ڪيترن ئي جديد فلمن کي ''فلمي مضمون'' قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Discussion of film essays |website=Chicago Media Works |url=http://www.chicagomediaworks.com/2instructworks/3editing_doc/3editing_docinematicessay.html}}</ref> فلمي مضمون جي شروعاتي ارتقا ۾ [[جارج ميليئس]] ۽ [[برٽولٽ بريخت]] جا ڪم اهم اڳواڻ سمجهيا وڃن ٿا. ميليئس جي مختصر فلم ''[[ايڊورڊ ستون جي تاجپوشي]]'' (1902ع) ۾ حقيقي منظرن سان گڏ ٻيهر پيش ڪيل منظر شامل هئا، جڏهن ته بريخت پنهنجي ڊرامن ۾ فلمي منظر شامل ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{cite web |last=Thompson |first=Peter |title=Cinematic Essay Film Genre |website=Chicago Media Works |url=http://www.chicagomediaworks.com/2instructworks/3editing_doc/3editing_docinematicessay.html}}</ref> [[اورسن ويلز]] 1974ع ۾ ''[[ايف فار فيڪ]]'' نالي فلمي مضمون تيار ڪيو، جنهن ۾ فن جي جعلسازي، دوکي ۽ اصليت جهڙن موضوعن تي بحث ڪيو ويو. ڊيوڊ ونڪس گري پنهنجي مقالي ''دي ايسي فلم ان ايڪشن'' ۾ لکي ٿو ته فلمي مضمون 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ فلم سازيءَ جي هڪ سڃاڻپيل صورت بڻيو. سندس خيال موجب ان کان پوءِ فلمي مضمون هميشه روايتي فلم سازيءَ جي حاشيي تي رهيو آهي. هن موجب، جيئن لکت وارا مضمون مختلف آوازن کي گڏ ڪري ليکڪ جي ذاتي آواز سان ملائيندا آهن، تيئن فلمي مضمون به هدايتڪار جي ذاتي بيان کي ٻين ڪيترن ئي آوازن سان گڏ پيش ڪندو آهي.<ref>{{cite web |last=Gray |first=David Winks |title=The Essay Film in Action |website=San Francisco Film Society |date=30 January 2009 |url=http://www.sf360.org/features/the-essay-film-in-action}}</ref> [[وسڪانسن يونيورسٽي]] جي سينيمٿيڪ پڻ فلمي مضمون کي اهڙي صنف قرار ڏئي ٿي، جيڪا افسانوي ۽ دستاويزي فلم جي وچ واري حد تي بيهي نوان ۽ انفرادي تخليقي تجربا پيش ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Talking Pictures: The Art of the Essay Film |website=University of Wisconsin–Madison Cinematheque |url=http://cinema.wisc.edu/series/2009_spring/essay.htm}}</ref> ايڪويهين صديءَ ۾ ڊجيٽل وڊيو ٽيڪنالاجي ۽ آن لائين ورهاست جي ذريعن جي ترقيءَ سان فلمي مضمون وڌيڪ ترقي ڪئي آهي. ڊجيٽل اوزارن جي آسان دستيابي سبب وڌيڪ فلمساز هن صنف ۾ تجربا ڪرڻ لڳا آهن.<ref>{{cite web |last=Schindel |first=Dan |title=Expanded Screens: The Video Essay |website=Reverse Shot |date=3 January 2025 |url=https://reverseshot.org/features/3290/expanded_screens}}</ref> جديد فلمي مضمونن ۾ دستاويزي ۽ افسانوي انداز جي حدون گهڻو ڪري ختم ٿي وڃن ٿيون، ۽ اهي ٻنهي صنفن جا عنصر پاڻ ۾ ملائي هڪ گڏيل صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>{{cite book |last=Alter |first=Nora M. |title=The Essay Film After Fact and Fiction |publisher=Columbia University Press |year=2018}}</ref> انهن ۾ اڪثر ذاتي ۽ عڪاسيءَ وارو انداز اختيار ڪيو ويندو آهي، جتي هدايتڪار پهرئين شخص جي نقطه نظر يا خودنويسيءَ تي ٻڌل مواد ذريعي پنهنجي ذاتي تجربن کي سماجي يا سياسي موضوعن سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{cite news |last=Sandhu |first=Sukhdev |title=Vagrancy and Drift: The Rise of the Roaming Essay Film |work=The Guardian |date=3 August 2013 |url=https://www.theguardian.com/film/2013/aug/03/rise-essay-film-bfi-season}}</ref> === وڊيو === {{main|وڊيو مضمون}} وڊيو مضمون اڀرندڙ ميڊيا جي هڪ صورت آهي، جيڪا فلمي مضمون سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. [[يوٽيوب]] تي ڪنهن به ڊيگهه جون وڊيوز مفت اپلوڊ ڪرڻ جي سهولت سبب وڊيو مضمونن کي وڏي مقبوليت حاصل ٿي آهي. ڪجهه وڊيو مضمون ڊگهي دستاويزي انداز جا هوندا آهن، جن ۾ ڪنهن موضوع جي تاريخ ۽ تحقيق جو تفصيلي جائزو پيش ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه هڪ استدلالي مضمون وانگر هڪ ئي دليل کي سڄي وڊيو ۾ ترقي ڏيندا آهن. اهڙي انداز جا وڊيو مضمون خاص طور [[بريڊ ٽيوب]] جي تخليقڪارن، جهڙوڪ [[ڪانٽرا پوائنٽس]] ۽ [[فلاسفي ٽيوب]]، جي ڪم ۾ نمايان نظر اچن ٿا.<ref>{{cite web |last=Schindel |first=David |title=The Best Video Essays of 2023 |publisher=Polygon |date=29 December 2023 |url=https://www.polygon.com/what-to-watch/23990893/best-video-essays-2023-youtube-vimeo}}</ref> === موسيقي === موسيقيءَ جي دنيا ۾ موسيقار [[سيموئل باربر]] ''آرڪيسٽرا لاءِ مضمون'' جي نالي سان موسيقيءَ جا مجموعا تيار ڪيا، جن ۾ ٻڌندڙ جي رهنمائي لاءِ ڪنهن ٻاهرئين ڪهاڻي بدران موسيقيءَ جي بناوت ۽ مواد تي ڀروسو ڪيو ويو. === فوٽوگرافي === [[File:Huahine, French Polynesia, Image - Scott Williams.jpg|thumb|''اسڪول کان پوءِ اسٽنگري کي پڪڙي ٻيهر ڇڏڻ سبب راند ۾ آيل رڪاوٽ'' هڪ وقتوار ترتيب تي ٻڌل [[تصويري مضمون]] آهي.]] [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل تصويرن جي هڪ سلسلي ذريعي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. تصويري مضمون صرف تصويرن تي ٻڌل به ٿي سگهي ٿو، يا تصويرن سان گڏ مختصر وضاحتون، ڪيپشن يا تفصيلي متن پڻ شامل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه تصويري مضمون هڪ مقرر ترتيب سان ڏسڻ لاءِ تيار ڪيا ويندا آهن، جڏهن ته ڪجهه اهڙا هوندا آهن، جن جون تصويرون ڪنهن به ترتيب سان ڏسي سگهجن ٿيون. هر تصويري مضمون تصويرن جو مجموعو هوندو آهي، پر هر تصويرن جو مجموعو تصويري مضمون نه هوندو آهي. اهڙا مضمون اڪثر ڪنهن خاص مسئلي کي اجاگر ڪرڻ يا ڪنهن هنڌ يا واقعي جي خاص نوعيت کي پيش ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا ويندا آهن. {{clear}} === بصري فنون === [[بصري فنون]] ۾ ''مضمون'' مان مراد اهڙو ابتدائي خاڪو يا رُوپريکا هوندو آهي، جيڪو ڪنهن آخري مصوري يا مجسمي سازيءَ جي تياريءَ لاءِ آزمائشي صورت ۾ ٺاهيو ويندو آهي. هن معنيٰ ۾ لفظ ''مضمون'' پنهنجي اصل مفهوم ''ڪوشش'' يا ''آزمائش'' سان لاڳاپيل آهي. == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=30em}} * [[خلاصو]] * [[متن (لکڻي)]] * [[ڪتابي رپورٽ]] * [[مضمون جي بنيادي دعويٰ]] * [[پنج پيراگرافن وارو مضمون]] * [[تمهيد (مضمون)]] * [[مضمون نگارن جي فهرست]] * [[ايس اي ٽي مضمون]] * [[شيفر پيراگراف]] * [[مفصل مقالو]] {{div col end}} {{clear}} == نوٽ == {{Reflist}} == حوالا == * {{EB1911|wstitle=Essay, Essayist|volume=9|pages=776–778|first=Edmund|last=Gosse|author-link=Edmund Gosse}} * {{cite book|last=Fadiman|first=Anne|author-link=Anne Fadiman|title=At Large and At Small: Familiar Essays|year=2008|isbn=9780374531317}} * {{cite book|last=Glenn|first=Cheryl|title=Making Sense: A Real-World Rhetorical Reader|edition=2nd|location=Boston, MA|publisher=Bedford/St. Martin's|year=2005|isbn=978-0-312-41311-8|url=https://archive.org/details/makingsenserealw0000glen/page/n3/mode/2up|url-access=registration}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book|last=Adorno|first=Theodor W.|author-link=Theodor W. Adorno|title=The Adorno Reader|publisher=Blackwell Publishers|year=2000|chapter=The Essay as Form}} * {{cite book|last=Beaujour|first=Michel|title=Miroirs d'encre: Rhétorique de l'autoportrait|publisher=Seuil|year=1980|location=Paris|lang=fr}} ** {{cite book|last=Beaujour|first=Michel|title=Poetics of the Literary Self-Portrait|publisher=NYU Press|year=1991|location=New York|translator-last=Milos|translator-first=Yara}} * {{cite book|last=Bensmaïa|first=Reda|title=The Barthes Effect: The Essay as Reflective Text|publisher=University of Minnesota Press|year=1987|location=Minneapolis|translator-last=Fedkiew|translator-first=Pat}} * {{cite book|title=The Lost Origins of the Essay|publisher=Graywolf Press|year=2009|editor-last=D'Agata|editor-first=John|editor-link=John D'Agata|location=St Paul}} * {{cite book|last=Giamatti|first=Louis|title=Godard and the Others: Essays in Cinematic Form|publisher=Tantivy Press|year=1975|location=London|chapter=The Cinematic Essay}} * {{cite book|last=Lopate|first=Phillip|title=Beyond Document: Essays on Nonfiction Film|publisher=Wesleyan University Press|year=1998|editor-last=Warren|editor-first=Charles|pages=243–270|chapter=In Search of the Centaur: The Essay-Film}} * {{cite book|last=Warburton|first=Nigel|author-link=Nigel Warburton|title=The Basics of Essay Writing|publisher=Routledge|year=2006|isbn=0-415-24000-X}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikibooks|How to write an essay}} {{commons category|Essays}} {{wikiquote}} * [https://www.englishgrammar.org/category/essay-writing/ Essay writing category] EnglishGrammar.org تي * [https://www.gutenberg.org/catalog/world/results?title=essay Project Gutenberg تي مضمونن جا برقي متن] * [https://academicwriting.wikidot.com/what-is-an-essay Wikidot تي "مضمون ڇا آهي؟"] * [https://www.paulgraham.com/essay.html "The Age of the Essay"] — [[پال گراهم]] پاران جديد مضمون تي تنقيدي جائزو {{Academic publishing}} {{Authority control}} [[زمرو:مضمون]] [[زمرو:اسڪولي اصطلاحات]] [[زمرو:لکڻي]] [[زمرو:وڊيو ڪلپن وارا مضمون]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لکت]] gnih6xm4ncwq3nhaf2mo8ljx72xvvmt 394259 394258 2026-07-14T16:46:00Z Intisar Ali 8681 394259 wikitext text/x-wiki {{Short description|ليک جو اهڙو نمونو جيڪو اڪثر ليکڪ جي ذاتي نقطهٔ نظر جي عڪاسي ڪري}} [[File:Essais Titelblatt (1588).png|thumb|[[ميشيل ڊي مونتين]] جي ''Essais'' جو عنواني صفحو]] '''مضمون''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛ|s|.|eɪ}}, {{respell|ESS|ay}}؛ انگريزي: ''Essay'') عام طور تي نثري لکڻي جو اهڙو نمونو هوندو آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجو [[دليل]]، خيال يا نقطهٔ نظر پيش ڪندو آهي. بهرحال، ان جي تعريف مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[خط]]، [[تحقيقي مقالو]]، [[مقالو]]، [[پمفليٽ]] ۽ [[مختصر ڪهاڻي]] جهڙين صنفن سان جزوي طور ملي ٿي. مضمونن کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: '''رسمي مضمون''' ۽ '''غير رسمي مضمون'''. رسمي مضمون سنجيده مقصد، وقار، منطقي ترتيب ۽ نسبتاً مفصل انداز سان سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ غير رسمي مضمون ۾ ذاتي تجربن، انفرادي پسند، بي تڪلف لهجي، مزاح، دلڪش اسلوب، آزاد ترتيب ۽ موضوع جي نواڻ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=Holman|first1=William|title=A Handbook to Literature|date=2003|publisher=Prentice Hall|location=New Jersey|page=193|edition=9}}</ref> مضمونن جو استعمال [[ادبي تنقيد]]، سياسي [[منشور]]، علمي [[دليل]]، روزمرهه زندگيءَ جي مشاهدي، يادگيرين ۽ ذاتي فڪري ويچار پيش ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي ٿيندو آهي. جديد دور جا تقريباً سڀئي مضمون [[نثر]] ۾ لکيا ويندا آهن، پر [[شاعري]] ۾ لکيل ڪجهه تصنيفن کي پڻ مضمون سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ [[اليگزينڊر پوپ]] جون ''[[تنقيد تي مضمون]]'' ۽ ''[[ماڻھو تي مضمون]]''. جيتوڻيڪ اختصار مضمون جي اهم خصوصيت سمجهي وڃي ٿي، پر [[جان لاڪ]] جي ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون ]]'' ۽ [[ٿامس مالٿس]] جي ''[[آبادي جي اصول تي مضمون ]]'' جهڙيون ڊگهيون تصنيفون ان جا نمايان استثنا آهن.<ref>{{Cite web |title=What is an essay? |url=https://uobabylon.edu.iq/eprints/publication_11_8749_1861.pdf?utm_source=chatgpt.com |website=University of Babylon}}</ref> ڪيترن ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{Cite book |last=Owens |first=Derek |title=Keywords in Composition Studies |publisher=Boynton/Cook |year=1996 |isbn=0-86709-399-4 |location=Portsmouth, NH |pages=85–88 |chapter=Essay}}</ref> ثانوي درجي جي شاگردن کي لکڻ جي مهارت بهتر بنائڻ لاءِ منظم مضمون نويسي سيکاري ويندي آهي، جڏهن⁠تہ [[داخلا مضمون]] يونيورسٽين ۾ اميدوارن جي چونڊ جو اهم ذريعو هوندا آهن. انسانيات ۽ سماجي علومن ۾ پڻ شاگردن جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ آخري امتحانن ۾ مضمون لکرايا ويندا آهن.<ref name=":0">{{Cite news |title=Essay {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/essay |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318185605/https://www.britannica.com/art/essay |archive-date=18 March 2026 |access-date=2026-04-11 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Essay Writing - Purdue OWL® - Purdue University |url=https://owl.purdue.edu/owl/general_writing/academic_writing/essay_writing/index.html |access-date=2026-04-11 |website=owl.purdue.edu}}</ref> وقت سان گڏ "مضمون" جو تصور لکڻي کان ٻاهر ٻين [[ابلاغ جا وسيلا|ابلاغي ذريعن]] تائين پڻ وڌي ويو آهي. [[فلمي مضمون]] اهڙي فلم کي چيو ويندو آهي، جيڪا گهڻو ڪري دستاويزي فلم سازيءَ جي انداز کي اختيار ڪندي ڪنهن موضوع يا خيال جي ارتقا تي ڌيان ڏئي ٿي. اهڙيءَ طرح [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل [[تصوير]]ن جي سلسلي ذريعي پيش ڪندو آهي، جن سان وضاحتي متن يا [[تصويري عنوان]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. '''”مضمون“''' (Essay) [[سنڌي ٻولي]] ءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع، متن ، عنوان، مرڪزي خيال يا شعر جي مواد يا رُچ کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. [[اردو]] ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ [[موزون|ٺهڪندڙ]] لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ ايسي (Essay) مان آئي آهي. ”ايسي“ فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ايسئي ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا ڪوشش ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مضمون.php مضمون | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == وصفون == [[File:Locke Essay 1690.jpg|thumb|right|[[جان لاڪ]] جي 1690ع واري تصنيف ''[[انساني سمجھ متعلق مضمون]]'']] مضمون لاء انگريزي لفظ ''ايسي'' فرانسيسي مصدر {{lang|fr|essayer}} مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ڪوشش ڪرڻ" يا "آزمائڻ". انگريزيءَ ۾ ''essay'' جو شروعاتي مطلب به "ڪوشش" يا "آزمائش" هو، ۽ اهو مطلب اڄ به متبادل طور استعمال ٿيندو آهي. فرانسيسي اديب [[ميشيل ڊي مونتين]] (1533–1592ع) پهريون ليکڪ هو، جنهن پنهنجي تحريرن کي ''Essay'' سڏيو. هن اهو اصطلاح پنهنجي خيالن کي تحرير جي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي "ڪوششن" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو.<ref name=":0"/> ان کان پوءِ ''ايسي'' جي مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ وصف موجب، اهو "ڪنهن مرڪزي موضوع تي ٻڌل نثري تصنيف" يا "ڊگهو، منظم ۽ مسلسل بحث" آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |department=Glossary |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425123427/http://www.gale.cengage.com/free_resources/glossary/glossary_de.htm |archive-date=25 April 2010 |website=Gale.cengage.com |access-date=23 March 2011 |title=Essay}}</ref> بهرحال، مضمون کي ڪنهن هڪ ادبي صنف ۾ مڪمل طور شامل ڪرڻ ڏکيو آهي. مشهور مضمون نگار [[ايلڊس هڪسلي]] هن موضوع تي اهم رهنمائي فراهم ڪئي آهي.<ref>{{cite book |first=Aldous |last=Huxley |title=Collected Essays |chapter=Preface |location=London |publisher=Harper and Brothers |year=1960 |page=v}}</ref> هڪسلي جي خيال موجب، "مضمون اهڙو ادبي ذريعو آهي، جنهن جي وسيلي تقريباً هر موضوع بابت تقريباً هر ڳالهه بيان ڪري سگهجي ٿي." هو وڌيڪ لکي ٿو ته "روايت موجب، بلڪه تعريف موجب، مضمون هڪ مختصر لکڻي هوندي آهي." سندس مطابق مضمون جي انتهائي گوناگون نوعيت کي سمجهڻ لاءِ ان کي ٽن بنيادي رخن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. اهي ٽي رخ هي آهن: * '''ذاتي ۽ سوانحي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار ذاتي تجربن ۽ سوانحي يادگيرين تي ٻڌل فڪري لکڻيون پيش ڪندا آهن ۽ دنيا کي واقعن ۽ بيانن جي ذريعي ڏسندا آهن. * '''معروضي، حقيقت پسند ۽ جزوي رخ:''' هن رخ جا مضمون نگار پنهنجي ذات تي سڌو سنئون گفتگو نٿا ڪن، پر ادبي، سائنسي يا سياسي موضوعن تي ڌيان ڏين ٿا. سندن فن لاڳاپيل حقيقتن کي پيش ڪرڻ، انهن تي راءِ ڏيڻ ۽ انهن مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ ۾ هوندو آهي. * '''مجرد ۽ آفاقي رخ:''' هن رخ ۾ اهي مضمون نگار شامل آهن، جيڪي بلند درجي جي تجريدي خيالن جي دنيا ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي گهڻو ڪري ذاتي حوالا نٿا ڏين ۽ نه ئي روزمرهه تجربن جي مخصوص حقيقتن جو گهڻو ذڪر ڪندا آهن. هڪسلي آخر ۾ چوي ٿو ته سڀ کان وڌيڪ ڪامياب مضمون اهي آهن، جيڪي انهن ٽنهي رخن مان بهترين خوبيون گڏ ڪري پيش ڪن ٿا، نه رڳو ڪنهن هڪ يا ٻن رخن تي ڀاڙين ٿا. == تاريخ == === مونتين === [[ميشيل ڊي مونتين]] جا "ڪوششون" (Essais) سندس [[عام نوٽ نويسي]] جي روايت مان جنم وٺندڙ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |title=Book Use Book Theory: 1500–1700: Commonplace Thinking |publisher=Lib.uchicago.edu |access-date=10 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801200451/http://www.lib.uchicago.edu/e/webexhibits/bookusebooktheory/commonplacethinking.html |archive-date=1 August 2013 }}</ref> هو خاص طور [[پلوٽارڪ]] جي تصنيف ''Œuvres Morales'' (اخلاقي تصنيفون) کان متاثر ٿيو، جنهن جو فرانسيسي ترجمو تازو ئي [[جاڪ ايميو]] شايع ڪيو هو. مونتين 1572ع ۾ پنهنجا مضمون لکڻ شروع ڪيا، ۽ سندس پهريون مجموعو ''[[ايسيئس]]'' 1580ع ۾ ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite book |year=1580 |last=de Montaigne |first=Michel |title=Essais de messire Michel de Montaigne,... livre premier et second |publisher=impr. de S. Millanges (Bourdeaus) |edition=I |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8609579f/f5.image|access-date=22 November 2019|via=Gallica}}</ref> زندگيءَ جي پڄاڻيءَ تائين هو اڳ شايع ٿيل مضمونن ۾ ترميمون ڪندو رهيو ۽ نوان مضمون به لکندو رهيو. سندس وفات کان پوءِ ٽيون جلد پڻ شايع ٿيو. گڏيل طور تي انهن سؤ کان وڌيڪ مضمونن کي جديد مضمون نگاريءَ جو بنياد تصور ڪيو وڃي ٿو. === يورپ === جيتوڻيڪ مونتين جي فڪر کي [[فرانس]] ۾ وڏي پذيرائي ملي ۽ ڪيترن ئي ماڻهن ان جي پيروي ڪئي، پر سندس ويجهن پوئلڳن مان ڪنهن به مضمون نويسيءَ کي مستقل ادبي صنف طور اختيار نه ڪيو. مونتين پاڻ سمجهندو هو ته سندس خاندان (Eyquem) جو تعلق انگلينڊ سان هو، تنهنڪري هو انگريزن کي پنهنجا "سوٽ" سڏيندو هو. سندس تصنيفون جلد ئي [[انگلينڊ]] ۾ پڙهيون ويون، خاص طور [[فرانسس بيڪن]] طرفان.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> بيڪن جا ''[[ايسيز (فرانسس بيڪن)|ايسيز]]''، جيڪي 1597ع، 1612ع ۽ 1625ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا، انگريزي ٻوليءَ ۾ پهريون ڀيرو اهڙا ڪتاب هئا، جن پاڻ کي واضح طور "ايسي" سڏيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، 1609ع ۾ [[بين جانسن]] پهريون شخص هو، جنهن "ايسيئسٽ" (مضمون نگار) جو لفظ استعمال ڪيو. انگريزيءَ جي ٻين مشهور مضمون نگارن ۾ [[سر وليم ڪارنوالس]]، [[رابرٽ برٽن]] ۽ [[سر ٿامس برائون]] شامل آهن. [[اٽلي]] ۾ [[بالداساري ڪاسٽيليوني]] درٻاري آداب بابت پنهنجي تصنيف ''Il ڪورٽيگيئانو'' لکي، جڏهن⁠تہ 17هين صديءَ ۾ هسپانوي [[يسوعي]] عالم [[بالتاسار گراسيان]] دانائي ۽ حڪمت جي موضوع تي مضمون لکيا.<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |title=Essay (literature) |encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204053246/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/192869/essay |archive-date=4 December 2009 |access-date=22 March 2011}}</ref> [[روشن خياليءَ جي دور]] ۾ انگلينڊ ۾ مضمون سياسي ۽ فڪري بحث جو اهم ذريعو بڻجي ويو. [[جوزف ايڊيسن]]، [[رچرڊ اسٽيل]] ۽ [[سيموئل جانسن]] رسالن وسيلي مضمون نويسيءَ کي وڏي اوج تي پهچايو. ايڊيسن ۽ اسٽيل پنهنجو رسالو ''[[ٽيٽلر (1709 جرنل)|ٽيٽلر]]'' (1709ع) مضمونن جي اشاعت لاءِ استعمال ڪيو، جڏهن⁠تہ جانسن جا مضمون 1750ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=777}}</ref> ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[ايڊمنڊ برڪ]] ۽ [[سيموئل ٽيلر ڪولرج]] عام پڙهندڙن لاءِ مضمون لکيا. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[وليم هيزلٽ]]، [[چارلس ليمب]]، [[لي هنٽ]] ۽ [[ٿامس ڊي ڪوئنسي]] مختلف موضوعن تي وڏي تعداد ۾ مضمون تحرير ڪيا، جنهن سان مضمون نگاريءَ جي خوبصورت روايت ٻيهر زنده ٿي. [[ٿامس ڪارلائل]] جا مضمون پڻ انتهائي اثرائتا ثابت ٿيا، ۽ سندس پڙهندڙ [[رالف والڊو ايمرسن]] پاڻ به هڪ نمايان مضمون نگار بڻيو. صديءَ جي آخر ۾ [[رابرٽ لوئس اسٽيونسن]] هن صنف کي وڌيڪ ادبي وقار عطا ڪيو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> ويهين صديءَ ۾ [[ٽي. ايس. ايليٽ]]، [[ورجينيا وولف]]، [[ايڊمنڊ ولسن]] ۽ [[چارلس ڊو بوس]] مضمونن جي ذريعي ادب، فن ۽ ثقافت جي نون رجحانن تي روشني وڌي ۽ ادبي تنقيد کي نئين اوج تي پهچايو.<ref name="britannica1"/> فرانس ۾ پڻ ڪيترن ئي ليکڪن ''essai'' جي عنوان سان ڊگهيون تصنيفون لکيون، جيتوڻيڪ اهي روايتي مضمون نه هيون. ان هوندي به اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[شارل آگسٽين سينٽ بوو]] جي اخبار ۾ شايع ٿيندڙ ''ڪازريز ڊيو لنڊي'' ادبي مضمونن جا نمايان مثال سمجهيا وڃن ٿا. بعد ۾ [[ٿيوفيل گوتييه]]، [[اناتول فرانس]]، [[جول لوميتر]] ۽ [[ايميل فاگي]] پڻ هن روايت کي اڳتي وڌايو.<ref>{{sfn|Gosse|1911|p=778}}</ref> === جاپان === {{main|زئيھتسو}} جاپان ۾ مضمون نويسي يورپ کان ڪيترائي صديون اڳ موجود هئي. هتي ''[[زئيھتسو]] (Zuihitsu)'' نالي ادبي صنف رائج هئي، جنهن ۾ پاڻ ۾ هلڪي لاڳاپي وارا مضمون ۽ منتشر خيال شامل هوندا هئا. ''زويهتسو'' جاپاني ادب جي شروعاتي دور کان موجود آهي. جاپاني ادب جون ڪيتريون ئي مشهور شروعاتي تصنيفون هن صنف سان واسطو رکن ٿيون، جن ۾ درٻاري خاتون [[سي شوناگون]] جو ''[[دي پلو بڪ]]'' (تقريباً 1000ع) ۽ ٻڌ ڌرم جي راهب [[يوشيدا ڪينڪو]] جو ''[[تسوريزوريگوسا]]'' (1330ع) نمايان آهن. ڪينڪو پنهنجي مختصر تحريرن کي مونتين وانگر "بيڪار وقتن ۾ لکيل بي ترتيب خيال" قرار ڏنو. يورپ جي ڀيٽ ۾ جاپان ۾ عورتن جو مضمون نويسيءَ ۾ نمايان ڪردار رهيو، جيتوڻيڪ ان دور ۾ مردن جون چيني اثر هيٺ لکيل وڌيڪ رسمي تحريرون وڌيڪ اهم سمجهيون وينديون هيون. === چين === [[اٺ ڀاڱن وارو مضمون]] ({{lang|zh|八股文}}؛ ''bāgǔwén''، لفظي معنيٰ: "اٺ حصن وارو متن") [[چين]] ۾ [[منگ سلطنت|منگ]] ۽ [[چنگ سلطنت]] جي دور ۾ شاهي امتحانن ۾ استعمال ٿيندڙ مضمون جو هڪ معياري انداز هو. سرڪاري نوڪرين لاءِ ٿيندڙ انهن امتحانن ۾ اميدوارن کي ڪنفيوشسي فڪر ۽ [[چار ڪتاب ۽ پنج ڪلاسيڪي ڪتاب]] بابت پنهنجي ڄاڻ هن مخصوص انداز ۾ پيش ڪرڻي پوندي هئي. اميدوارن کي تخليقي يا نواڻ ڀريو انداز اختيار ڪرڻ جي اجازت نه هوندي هئي، بلڪه انهن کي مقرر ڪيل قاعدن جي پابندي ڪرڻي پوندي هئي. انهن امتحانن ۾ مربوط انداز سان لکڻ، منطقي استدلال پيش ڪرڻ ۽ مقرر موضوع تي شاعري ڪرڻ جهڙيون صلاحيتون پڻ پرکيون وينديون هيون، جيتوڻيڪ وقت سان گڏ شاعريءَ کي امتحانن مان خارج ڪيو ويو. چيني ادب جي تاريخ ۾ عام طور اهو خيال ظاهر ڪيو ويندو آهي ته اٺ ڀاڱن واري مضمون جي سخت پابندين سبب اوڻيهين صديءَ تائين چين جي ثقافتي جمود ۽ معاشي پٺتي رهجي وڃڻ ۾ به ڪجهه ڪردار ادا ٿيو.<ref>Elman, Benjamin A. (2009). "Eight-Legged Essay" (PDF). In Cheng, Linsun (ed.). ''Berkshire Encyclopedia of China''. Berkshire Publishing Group. pp. 695–989. {{ISBN|9780190622671}}.</ref> == صورتون ۽ اسلوب == هن ڀاڱي ۾ مضمون نويسيءَ جون مختلف صورتون ۽ اسلوب بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي يونيورسٽيءَ جي شاگردن کان وٺي پيشه ور [[مضمون نگار]]ن تائين ڪيترن ئي ليکڪن پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا. === سبب ۽ نتيجو === ''سبب ۽ نتيجو'' واري مضمون جي بنيادي خاصيت اها آهي ته ان ۾ سببن ۽ نتيجن جي هڪٻئي سان ڳنڍيل زنجير پيش ڪئي ويندي آهي. اهڙي مضمون ۾ محتاط ٻولي، وقتوار ترتيب يا اهميت موجب ترتيب اختيار ڪئي ويندي آهي. هن اسلوب کي اختيار ڪندڙ ليکڪ کي موضوع چونڊڻ، مقصد طئي ڪرڻ، پڙهندڙن کي نظر ۾ رکڻ، مختلف سببن يا نتيجن تي تنقيدي ويچار ڪرڻ، بنيادي دعويٰ (ٿيسز) قائم ڪرڻ، مضمون جي حصن کي ترتيب ڏيڻ، مناسب ٻولي چونڊڻ ۽ آخر ۾ نتيجو اخذ ڪرڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 7: Cause and Effect}}</ref> === درجابندي ۽ ورهاست === درجابندي (Classification) ۾ شين کي سندن گڏيل خاصيتن جي بنياد تي وڏن گروهن ۾ رکيو ويندو آهي، جڏهن ته ورهاست (Division) ۾ ڪنهن وڏي موضوع يا شئي کي ننڍن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 5: Classification and Division}}</ref> === ڀيٽ ۽ فرق === ڀيٽ ۽ فرق واري مضمون ۾ ٻن يا وڌيڪ شين جي هڪجهڙائين ۽ اختلافن جو جائزو ورتو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ ڀيٽ جو بنياد، ڀيٽ جا نڪتا ۽ مشابهتون اهم هونديون آهن. مضمون کي يا ته شين جي بنياد تي يا مختلف نقطن جي بنياد تي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، ڀيٽ جا معيار، بنيادي دعويٰ، ترتيب ۽ نتيجي تي ڌيان ڏيڻ ضروري هوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 6: Comparison and Contrast}}</ref> === تشريحي === تشريحي مضمون (ايڪسپوزٽري ايسي) ڪنهن موضوع بابت ڄاڻ ڏيڻ، وضاحت ڪرڻ يا تشريح ڪرڻ لاءِ لکيو ويندو آهي. اهڙي مضمون ۾ حقيقتن جي بنياد تي پڙهندڙ کي موضوع بابت سمجهايو ويندو آهي. عام طور تي اهو ٽئين شخص ۾ لکيو ويندو آهي ۽ ان ۾ رسمي ٻولي استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور، طبي يا حياتياتي حالت، سماجي يا ٽيڪنالاجي عمل، يا ڪنهن مشهور شخص جي زندگيءَ ۽ شخصيت بابت مضمون. ان جي تياريءَ ۾ خيال گڏ ڪرڻ، تحقيق ڪرڻ، بنيادي دعويٰ تيار ڪرڻ، تمهيد، متن ۽ نتيجو لکڻ شامل هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.nova.edu/tutoring-testing/study-resources/forms/planning-an-expository-essay.pdf|title=Expository Essay|department=Tutoring and Testing Center|website=Nova Southeastern University}}</ref> تشريحي مضمون اڪثر SAT ۽ ٻين معياري امتحانن سان گڏ هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي اسائنمينٽن ۾ پڻ ڏنا ويندا آهن. === بياني === بياني مضمون ۾ حواسن سان لاڳاپيل اهڙيون تفصيلون ڏنيون وينديون آهن جيڪي پڙهندڙ جي جسماني، جذباتي يا ذهني احساسن کي متاثر ڪن. اهڙي مضمون ۾ مقصد، پڙهندڙ، بنيادي تاثر، بياني ٻولي ۽ ترتيب اهم هوندي آهي. بيان عام طور جاءِ جي ترتيب موجب ڪيو ويندو آهي، پر وقتوار يا اهميت موجب به ٿي سگهي ٿو. هن اسلوب ۾ [[صريح معنا]]، [[ضمني معنا]]، [[تمثيلي ٻولي]]، [[استعارو]] ۽ [[تشبيهه]] جهڙا ادبي وسيلا استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 2: Description}}</ref> هڪ يونيورسٽيءَ جي مضمون نويسي رهنما موجب، بياني لکڻي ڪنهن واقعي يا موضوع بابت رڳو بيان مهيا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|title=CNS Essay Handbook|website=Simon Fraser University|at=Section 2.1|url=https://www.sfu.ca/cns/PDF/CNS_Essay_Handbook.pdf}}</ref> [[غنائي مضمون]] به بياني مضمونن جي اهم صورت آهي. === جدلياتي === [[جدليات]]ي مضمون، جيڪو خاص طور [[فلسفو|فلسفي]] ۾ استعمال ٿيندو آهي، ان ۾ ليکڪ پهرين پنهنجو موقف ۽ دليل پيش ڪندو آهي، پوءِ ان تي ممڪن اعتراض بيان ڪندو آهي ۽ آخر ۾ ان اعتراض جو جواب نئين دليل سان ڏيندو آهي. هي اسلوب مختلف پاسن کي پيش ڪرڻ ۽ ممڪن خامين جو ازالو ڪرڻ لاءِ فائديمند هوندو آهي. اهڙي قسم جي مضمون کي ڪڏهن ڪڏهن اخلاقيات جو مقالو پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.wikihow.com/Write-an-Ethics-Paper|title=How to Write an Ethics Paper}}</ref> === مثالن وارو === مثالن تي ٻڌل مضمون ۾ ڪنهن عام خيال يا دعويٰ جي وضاحت مناسب ۽ معتبر مثالن، واقعن يا [[مختصر روايت]]ن ذريعي ڪئي ويندي آهي. ليکڪ کي موضوع، مقصد، پڙهندڙ، مناسب مثالن جي چونڊ ۽ مضمون جي ترتيب تي ڌيان ڏيڻو پوندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 4: Exemplification}}</ref> === مانوس === مانوس مضمون (فيميلر ايسي) اهڙو مضمون هوندو آهي جنهن ۾ ليکڪ هڪ ڄڻا پڙهندڙ سان گفتگو جي انداز ۾ پنهنجن ذاتي تجربن يا مخصوص موضوعن بابت لکي ٿو. [[اين فيڊيمن]] موجب، هن صنف جو عروج اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هو ۽ ان جو وڏو نمائندو [[چارلس ليمب]] هو.<ref>{{harvnb|Fadiman|2008|pp=x–xi}}</ref> === تاريخي (ٿيسز) === تاريخي مضمون، جنهن کي ڪڏهن ٿيسز مضمون پڻ چيو ويندو آهي، هڪ يا وڌيڪ تاريخي واقعن بابت ڪنهن دعويٰ يا موقف کي ثبوتن، دليلن ۽ حوالن سان ثابت ڪندو آهي ۽ پڙهندڙ کي سمجهائيندو آهي ته اهو موقف ڇو درست آهي.<ref>History Essay Format & Thesis Statement (February 2010)</ref> === بيانيه === [[بيانيه]] مضمون ۾ [[واپسي وارو منظر]]، [[اڳواٽ منظر]] ۽ مختلف قسمن جا انتقال استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري عروج (Climax) تائين پهچندا آهن. هن قسم جي مضمون جو مرڪز واقعي جي [[پلاٽ]] هوندو آهي. ليکڪ کي مقصد، پڙهندڙ، نقطه نظر، گفتگو ۽ ترتيب جو خيال رکڻو پوندو آهي. اهڙو مضمون گهڻو ڪري وقتوار ترتيب ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Glenn|2005|loc=ch. 3: Narration}}</ref> === استدلالي === [[استدلالي مضمون]] تنقيدي نوعيت جو مضمون هوندو آهي، جنهن جو مقصد ڪنهن هڪ موضوع جو معروضي تجزيو پيش ڪرڻ هوندو آهي. ان ۾ مثبت يا منفي موقف جي حمايت ۾ دليل ڏنا ويندا آهن، جن جي پٺڀرائي تحقيق، منطقي استدلال ۽ منظم ترتيب سان ڪئي ويندي آهي. ان جي جوڙجڪ ۾ تمهيد، بنيادي دعويٰ، دليلن تي ٻڌل متن، ممڪن اعتراضن جو جواب ۽ نتيجو شامل هوندو آهي. === عملي طريقي وارو === عملي طريقي وارو مضمون ڪنهن ڪم کي ڪرڻ يا ڪنهن شيءِ جي تياريءَ يا ٽوڙڻ جي مرحليوار وضاحت لاءِ لکيو ويندو آهي. اهو اڪثر وقتوار يا انگوار ترتيب سان لکيو ويندو آهي ته جيئن هر قدم واضح ٿي سگهي. هن قسم جي مضمون ۾ [[فني دستاويز]] جون گهڻيون خاصيتون موجود هونديون آهن، پر اهو اڪثر بياني انداز ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://literarydevices.net/process-essay/|title=Examples and Definition of Process Essay}}</ref> === معاشي === معاشي مضمون ڪنهن بنيادي دعويٰ يا موضوع سان شروع ٿي سگهي ٿو. اهو بياني، تشريحي يا استدلالي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو. تمهيد کان پوءِ ليکڪ اقتصادي مسئلي جي وضاحت، تجزيو، جائزو ۽ نتيجو پيش ڪندو آهي. جيڪڏهن مضمون بياني انداز اختيار ڪري ته هر پهلو اهڙي نموني بيان ڪيو ويندو آهي جو پڙهندڙ لاءِ سمجهڻ آسان ٿئي. === عڪاسي وارو === عڪاسي وارو مضمون (رفليڪٽو ايسي) اهڙي تجزياتي لکڻي آهي جنهن ۾ ليکڪ ڪنهن حقيقي يا خيالي واقعي، منظر، يادگيري يا تجربي جو بيان ڪرڻ سان گڏ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي پوندڙ اثر بابت به ويچار پيش ڪندو آهي. تنهنڪري ان جو مقصد صرف بيان نه، پر ذاتي سکيا ۽ تجربن جو تجزيو پڻ هوندو آهي. === ٻيون منطقي جوڙجڪون === مضمون جي منطقي ترتيب ۽ فڪري اڳڀرائي ڪيترين ئي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي. انهن مختلف منطقي ڍانچن کي سمجهڻ سان مضمون جي هم آهنگي، قوتِ استدلال ۽ اثرائتي انداز ۾ نمايان واڌارو اچي ٿو. ڪيترن ئي متبادل منطقي ڍانچن کي خاڪن جي صورت ۾ به پيش ڪيو ويو آهي، جيڪي دليلن جي تعمير ۾ آساني سان اختيار يا ترتيب ڏئي سگهجن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.mariopetrucci.com/MissionPossible-StudySkills.htm|title='Mission Possible' by Dr. Mario Petrucci}}</ref> === علمي لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير === علمي ۽ پيشه ورانه لکڻيءَ ۾ پهرئين شخص جا ضمير (جهڙوڪ ''مان'' ۽ ''اسان'') ليکڪ جي نقطه نظر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن جو استعمال مختلف علمي شعبن موجب مختلف هوندو آهي. [[ڊيوڪ يونيورسٽي]] جي ٿامپسن رائيٽنگ پروگرام موجب، ''مان'' جي استعمال بابت فيصلو لاڳاپيل شعبي، پڙهندڙن ۽ بيان بازي جي مقصد تي دارومدار رکي ٿو.<ref>{{cite web|title=The First Person in Academic Writing|website=Thompson Writing Program, Duke University|date=13 April 2026|url=https://twp.duke.edu/sites/twp.duke.edu/files/file-attachments/first-person.original.pdf}}</ref> مضمون نويسيءَ جي ماهرن جو خيال آهي ته پهرئين شخص جا ضمير ليکڪ جي علمي گفتگو ۾ پنهنجي جڳهه واضح ڪرڻ جو ذريعو آهن، جڏهن ته تدريسي تجربا ڏيکارين ٿا ته استاد انهن ضميرن جي استعمال کي ليکڪ جي آواز ۽ موقف جي تربيت جو حصو سمجهن ٿا.<ref>{{cite book|last1=McKinney|first1=Jack|last2=Maddalena|first2=Rebecca|title=I Need You to Say 'I': Why First-Person Writing Is Important|year=2010}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ball|first1=Cheryl|last2=Loewe|first2=Crew|title=Bad Ideas About Writing|year=2017}}</ref> == علمي مضمون == [[File:Czythumbur.jpg|thumb|[[يونيورسٽي]] جا شاگرد، جيئن هتي يونيورسٽيءَ جي لائبريريءَ ۾ تحقيق ڪندڙ شاگرد، اڪثر اهڙا مضمون لکڻ لاءِ مقرر ڪيا ويندا آهن ته جيئن هو پڙهيل مواد جو تجزيو ڪري سگهن.]] {{main|آزاد جوابي سوال}} [[آمريڪا]] ۽ [[برطانيه]] جهڙن ملڪن ۾ مضمون رسمي [[تعليم]] جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪا آهن، خاص طور [[آزاد جوابي سوال]]ن جي صورت ۾. انهن ملڪن ۾ ثانوي درجي جي شاگردن کي مضمون نويسيءَ جا منظم ڍانچا سيکاريا ويندا آهن ته جيئن سندن لکڻ جي صلاحيت بهتر ٿئي، ۽ يونيورسٽيون به داخلا لاءِ درخواست ڏيندڙن جي چونڊ ۾ مضمونن کي اهميت ڏينديون آهن (''ڏسو'' [[داخلا جو مضمون]]). ثانوي ۽ اعليٰ تعليم ٻنهي ۾ مضمونن وسيلي شاگردن جي موضوع تي عبور ۽ سمجهه جو جائزو ورتو ويندو آهي. شاگردن کان مطالبو ڪيو ويندو آهي ته هو ڪنهن مطالعي واري موضوع جي وضاحت، تبصرو يا تنقيدي جائزو مضمون جي صورت ۾ پيش ڪن. ڪجهه ڪورسن ۾ يونيورسٽيءَ جي شاگردن کي ڪيترن هفتن يا مهينن دوران هڪ يا وڌيڪ مضمون مڪمل ڪرڻا پوندا آهن. ان کان سواءِ، [[انسانيات]] ۽ [[سماجي سائنس]]ن جهڙن شعبن ۾ وچ مدي ۽ آخري امتحانن ۾ به اڪثر شاگردن کي ٻن يا ٽن ڪلاڪن اندر مختصر مضمون لکڻو پوندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ملڪن ۾ علمي مضمون، جن کي ''پيپر'' پڻ چيو ويندو آهي، عام ادبي مضمونن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسمي هوندا آهن.{{Citation needed|date=August 2010}} انهن ۾ ليکڪ کي پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي گنجائش هوندي آهي، پر اهو منطقي ۽ حقيقتن تي ٻڌل انداز ۾ پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ اڪثر [[پهريون شخص]] استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويندو آهي. ڊگها علمي مضمون (جن جي لفظن جي حد عام طور 2,000 کان 5,000 لفظن تائين هوندي آهي){{Citation needed|date=August 2010}} وڌيڪ تفصيلي بحث تي ٻڌل هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري ڪنهن موضوع بابت اڳ ۾ ٿيل علمي ڪم جي مختصر تجزيي سان شروع ٿيندا آهن، جنهن کي [[ادبي جائزو]] (Literature review) چيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=August 2010}} ڊگهن مضمونن ۾ ڪڏهن تمهيدي صفحو پڻ شامل هوندو آهي، جنهن ۾ مضمون جي موضوع سان لاڳاپيل اهم لفظن ۽ اصطلاحن جون وصفون ڏنيون وينديون آهن. اڪثر علمي ادارا اهو لازمي قرار ڏيندا آهن ته مضمون ۾ بيان ڪيل سڀئي اهم حقيقتون، حوالا ۽ ٻيو مددگار مواد آخر ۾ [[حوالا]] يا ''استعمال ڪيل ماخذ'' واري فهرست ۾ درج ڪيو وڃي. هي علمي روايت ٻين پڙهندڙن، جهڙوڪ استادن يا محققن، کي اهو سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي ته ليکڪ پنهنجي دليلن جي حمايت لاءِ ڪهڙا ماخذ استعمال ڪيا آهن. حوالن جي فهرست پڙهندڙن کي اهو به پرکڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته دليل ڪيتري حد تائين ثبوتن سان سهارويل آهي ۽ انهن ثبوتن جو معيار ڪهڙو آهي. علمي مضمون شاگرد جي منظم انداز ۾ خيال پيش ڪرڻ جي صلاحيت ۽ سندس علمي قابليت جو امتحان هوندو آهي. يونيورسٽين کي درپيش هڪ اهم مسئلو اهو به آهي ته ڪڏهن ڪڏهن شاگرد [[مضمون مل]] (Essay mill) يا ''پيپر مل'' مان خريد ڪيل مضمون پنهنجي نالي سان جمع ڪرائي ڇڏيندا آهن. ''مضمون مل'' هڪ [[ڀوت ليکڪ|ڀوت ليکڪي]] (گھوسٽ رائيٽنگ) خدمت آهي، جيڪا يونيورسٽي ۽ ڪاليج جي شاگردن کي اڳواٽ تيار ڪيل مضمون وڪرو ڪري ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ [[سرقو (علمي)|سرقو]] [[علمي بدديانتي]] يا [[علمي فراڊ]] جي صورت آهي، تنهنڪري يونيورسٽيون ۽ ڪاليج اهڙن مضمونن جي جاچ [[سرقي جي سڃاڻپ وارو سافٽويئر]] استعمال ڪري ڪندا آهن، جيڪو مضمونن کي اڳ ۾ موجود مضمونن جي ڊيٽابيس سان ڀيٽي ٿو. ڪجهه ادارا شاگردن کان سندن مضمون بابت زباني سوال پڻ ڪندا آهن ته جيئن پڪ ڪري سگهجي ته مضمون واقعي انهن پاڻ لکيو آهي.<ref>{{cite news |last=Khomami |first=Nadia |title=Plan to crack down on websites selling essays to students announced |url=https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |newspaper=The Guardian |date=20 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427193720/https://www.theguardian.com/education/2017/feb/21/plan-to-crack-down-on-websites-selling-essays-to-students-announced |archive-date=27 April 2017 }}</ref> == رسالو يا اخبار == {{main|ڊگهي صورت واري صحافت}} مضمون اڪثر رسالن ۾ شايع ٿيندا آهن، خاص طور اهڙن رسالن ۾ جيڪي علمي يا فڪري نوعيت جا هجن، جهڙوڪ ''[[دي ائٽلانٽڪ]]'' ۽ ''[[هارپرز ميگزين]]''. رسالن ۽ اخبارن ۾ ڇپجندڙ مضمونن ۾ مضمون نويسيءَ جون اهي ئي گهڻيون صورتون استعمال ٿينديون آهن، جن جو ذڪر [[#صورتون ۽ اسلوب|صورتون ۽ اسلوب]] واري ڀاڱي ۾ ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ بياني، قصي تي ٻڌل ۽ تشريحي مضمون وغيره. ڪجهه اخبارون پنهنجي [[اداريي جي سامهون وارو صفحو]] (Op-ed) واري حصي ۾ پڻ مضمون شايع ڪنديون آهن. [[File:Harper's February (1897).jpg|thumb|1895ع ۾ شايع ٿيل ''[[هارپرز ميگزين]]'' جي سرورق، جيڪو آمريڪا جو هڪ رسالو آهي ۽ هر اشاعت ۾ ڪيترائي مضمون شايع ڪندو آهي.]] == روزگار == ڪجهه نوڪرين، خاص طور [[آمريڪا]] جي سرڪاري ملازمتن لاءِ درخواست ڏيندي، اميدوارن کان اهڙا مضمون گهريا ويندا آهن، جن ۾ هو پنهنجي لاڳاپيل پيشه ورانه شعبي جو تجربو بيان ڪندا آهن. آمريڪي وفاقي حڪومت جي ڪجهه عهدن لاءِ درخواست ڏيندي ''علم، صلاحيتون ۽ قابليتون'' (Knowledge, Skills, and Abilities – KSA) ۽ ''ايگزيڪيوٽو بنيادي اهليتون'' (ايگزيڪيوٽو ڪور ڪئاليفڪيشنس – ECQ) نالي مضمون پڻ لازمي هوندا آهن. '''KSA''' (علم، صلاحيتون ۽ قابليتون) وضاحتي بيانن جو هڪ سلسلو هوندو آهي، جيڪو آمريڪي وفاقي حڪومت جي نوڪرين لاءِ درخواست ڏيندي جمع ڪرائڻو پوندو آهي. KSA کي حياتي نامي ([[سوانح عمري]]) سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن هڪ ئي عهدي لاءِ اهل ڪيترن ئي اميدوارن مان بهترين اميدوار چونڊيو وڃي. هر ملازمت جي اشتهار ۾ اُن عهدي لاءِ گهربل علم، صلاحيتون ۽ قابليتون بيان ڪيل هونديون آهن. KSA عام طور مختصر ۽ مرڪوز مضمون هوندا آهن، جن ۾ درخواست ڏيندڙ پنهنجي تعليمي ۽ پيشه ورانه پسمنظر کي اهڙي نموني بيان ڪندو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ته هو ان عهدي جون ذميواريون نڀائڻ جي اهليت رکي ٿو. '''ECQ''' (ايگزيڪيوٽو بنيادي اهليتون) هڪ وضاحتي بيان هوندو آهي، جيڪو آمريڪي وفاقي حڪومت جي [[سينيئر ايگزيڪيوٽو سروس]] جي عهدن لاءِ درخواست ڏيندي پيش ڪرڻو پوندو آهي. KSA وانگر ECQ به حياتي نامي سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن اهل اميدوارن مان موزون شخص جي چونڊ ٿي سگهي. [[آفيس آف پرسنل مئنيجمينٽ]] پنج بنيادي انتظامي اهليتون مقرر ڪيون آهن، جن جو مظاهرو هر اُن اميدوار کي ڪرڻو پوندو آهي، جيڪو سينيئر ايگزيڪيوٽو سروس ۾ شامل ٿيڻ چاهي. == غير ادبي قسم == === فلم === {{main|فلمي مضمون}} [[File:Häxan (1922).webm|thumb|thumbtime=300|''[[هيڪسان]]'' (1922ع)، جادوگريءَ جي تاريخي پاڙن ۽ ان سان لاڳاپيل وهمن بابت هڪ خوفناڪ فلمي مضمون.]] '''فلمي مضمون''' ، جنهن کي '''مضموني فلم''' يا '''سينيمائي مضمون''' پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي فلم هوندي آهي جنهن جو مرڪز روايتي ڪهاڻي (پلاٽ) بدران ڪنهن موضوع يا خيال جي تدريجي واڌ ويجهه هوندي آهي، يا وري فلم هڪ مضمون پڙهندڙ راوي جي بيان سان سينيمائي انداز ۾ گڏ پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Rascaroli |first=Laura |date=2008 |title=The Essay Film: Problems, Definitions, Textual Commitments |journal=Framework: The Journal of Cinema and Media |volume=49 |issue=2 |pages=24–47 |doi=10.1353/frm.0.0019}}</ref> ٻئي رخ کان، فلمي مضمون کي اهڙي [[دستاويزي فلم]] به چئي سگهجي ٿو، جنهن ۾ بصري مواد سان گڏ اهڙي تبصري جو امتزاج هوندو آهي، جنهن ۾ خودنگاريءَ بدران خود تصويري (سيلف-پورٽيٽ) جا عنصر شامل هوندا آهن، ۽ فلمساز جي ذاتي سڃاڻپ سندس زندگيءَ جي ڪهاڻي بدران سندس تخليقي انداز مان ظاهر ٿيندي آهي. فلمي مضمون ۾ اڪثر [[دستاويزي فلم]]، [[افسانوي فلم]] ۽ [[تجربي واري فلم]] جا عنصر مختلف اندازن ۽ تدوين جي طريقن سان گڏيل صورت ۾ پيش ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web |last=Thompson |first=Peter |title=Cinematic Essay Film Genre |website=Chicago Media Works |date=12 November 2005 |url=http://www.chicagomediaworks.com/2instructworks/3editing_doc/3editing_docinematicessay.html}}</ref> هي صنف مڪمل طور واضح طور تي مقرر ٿيل نه آهي، پر ان ۾ شروعاتي [[سوويت يونين|سوويتي]] فلمساز [[ڊزيگا ويرتوف]] جون تبليغي فلمون، ۽ جديد فلمسازن جهڙوڪ [[ڪرس مارڪر]]، [[مائيڪل مور]]، [[ايرول مورس]]، [[مورگن اسپرلاڪ]] ۽ [[اگنيس واردا]] جا ڪم شامل سمجهيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |last=Lim |first=Dennis |title=Chris Marker, 91, Pioneer of the Essay Film |work=The New York Times |date=31 July 2012 |url=https://www.nytimes.com/2012/07/31/movies/chris-marker-enigmatic-multimedia-artist-dies-at-91.html}}</ref> [[ژان-لڪ گوڊار]] پنهنجي ڪيترن ئي جديد فلمن کي ''فلمي مضمون'' قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Discussion of film essays |website=Chicago Media Works |url=http://www.chicagomediaworks.com/2instructworks/3editing_doc/3editing_docinematicessay.html}}</ref> فلمي مضمون جي شروعاتي ارتقا ۾ [[جارج ميليئس]] ۽ [[برٽولٽ بريخت]] جا ڪم اهم اڳواڻ سمجهيا وڃن ٿا. ميليئس جي مختصر فلم ''[[ايڊورڊ ستون جي تاجپوشي]]'' (1902ع) ۾ حقيقي منظرن سان گڏ ٻيهر پيش ڪيل منظر شامل هئا، جڏهن ته بريخت پنهنجي ڊرامن ۾ فلمي منظر شامل ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{cite web |last=Thompson |first=Peter |title=Cinematic Essay Film Genre |website=Chicago Media Works |url=http://www.chicagomediaworks.com/2instructworks/3editing_doc/3editing_docinematicessay.html}}</ref> [[اورسن ويلز]] 1974ع ۾ ''[[ايف فار فيڪ]]'' نالي فلمي مضمون تيار ڪيو، جنهن ۾ فن جي جعلسازي، دوکي ۽ اصليت جهڙن موضوعن تي بحث ڪيو ويو. ڊيوڊ ونڪس گري پنهنجي مقالي ''دي ايسي فلم ان ايڪشن'' ۾ لکي ٿو ته فلمي مضمون 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ فلم سازيءَ جي هڪ سڃاڻپيل صورت بڻيو. سندس خيال موجب ان کان پوءِ فلمي مضمون هميشه روايتي فلم سازيءَ جي حاشيي تي رهيو آهي. هن موجب، جيئن لکت وارا مضمون مختلف آوازن کي گڏ ڪري ليکڪ جي ذاتي آواز سان ملائيندا آهن، تيئن فلمي مضمون به هدايتڪار جي ذاتي بيان کي ٻين ڪيترن ئي آوازن سان گڏ پيش ڪندو آهي.<ref>{{cite web |last=Gray |first=David Winks |title=The Essay Film in Action |website=San Francisco Film Society |date=30 January 2009 |url=http://www.sf360.org/features/the-essay-film-in-action}}</ref> [[وسڪانسن يونيورسٽي]] جي سينيمٿيڪ پڻ فلمي مضمون کي اهڙي صنف قرار ڏئي ٿي، جيڪا افسانوي ۽ دستاويزي فلم جي وچ واري حد تي بيهي نوان ۽ انفرادي تخليقي تجربا پيش ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Talking Pictures: The Art of the Essay Film |website=University of Wisconsin–Madison Cinematheque |url=http://cinema.wisc.edu/series/2009_spring/essay.htm}}</ref> ايڪويهين صديءَ ۾ ڊجيٽل وڊيو ٽيڪنالاجي ۽ آن لائين ورهاست جي ذريعن جي ترقيءَ سان فلمي مضمون وڌيڪ ترقي ڪئي آهي. ڊجيٽل اوزارن جي آسان دستيابي سبب وڌيڪ فلمساز هن صنف ۾ تجربا ڪرڻ لڳا آهن.<ref>{{cite web |last=Schindel |first=Dan |title=Expanded Screens: The Video Essay |website=Reverse Shot |date=3 January 2025 |url=https://reverseshot.org/features/3290/expanded_screens}}</ref> جديد فلمي مضمونن ۾ دستاويزي ۽ افسانوي انداز جي حدون گهڻو ڪري ختم ٿي وڃن ٿيون، ۽ اهي ٻنهي صنفن جا عنصر پاڻ ۾ ملائي هڪ گڏيل صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>{{cite book |last=Alter |first=Nora M. |title=The Essay Film After Fact and Fiction |publisher=Columbia University Press |year=2018}}</ref> انهن ۾ اڪثر ذاتي ۽ عڪاسيءَ وارو انداز اختيار ڪيو ويندو آهي، جتي هدايتڪار پهرئين شخص جي نقطه نظر يا خودنويسيءَ تي ٻڌل مواد ذريعي پنهنجي ذاتي تجربن کي سماجي يا سياسي موضوعن سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{cite news |last=Sandhu |first=Sukhdev |title=Vagrancy and Drift: The Rise of the Roaming Essay Film |work=The Guardian |date=3 August 2013 |url=https://www.theguardian.com/film/2013/aug/03/rise-essay-film-bfi-season}}</ref> === وڊيو === {{main|وڊيو مضمون}} وڊيو مضمون اڀرندڙ ميڊيا جي هڪ صورت آهي، جيڪا فلمي مضمون سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. [[يوٽيوب]] تي ڪنهن به ڊيگهه جون وڊيوز مفت اپلوڊ ڪرڻ جي سهولت سبب وڊيو مضمونن کي وڏي مقبوليت حاصل ٿي آهي. ڪجهه وڊيو مضمون ڊگهي دستاويزي انداز جا هوندا آهن، جن ۾ ڪنهن موضوع جي تاريخ ۽ تحقيق جو تفصيلي جائزو پيش ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه هڪ استدلالي مضمون وانگر هڪ ئي دليل کي سڄي وڊيو ۾ ترقي ڏيندا آهن. اهڙي انداز جا وڊيو مضمون خاص طور [[بريڊ ٽيوب]] جي تخليقڪارن، جهڙوڪ [[ڪانٽرا پوائنٽس]] ۽ [[فلاسفي ٽيوب]]، جي ڪم ۾ نمايان نظر اچن ٿا.<ref>{{cite web |last=Schindel |first=David |title=The Best Video Essays of 2023 |publisher=Polygon |date=29 December 2023 |url=https://www.polygon.com/what-to-watch/23990893/best-video-essays-2023-youtube-vimeo}}</ref> === موسيقي === موسيقيءَ جي دنيا ۾ موسيقار [[سيموئل باربر]] ''آرڪيسٽرا لاءِ مضمون'' جي نالي سان موسيقيءَ جا مجموعا تيار ڪيا، جن ۾ ٻڌندڙ جي رهنمائي لاءِ ڪنهن ٻاهرئين ڪهاڻي بدران موسيقيءَ جي بناوت ۽ مواد تي ڀروسو ڪيو ويو. === فوٽوگرافي === [[File:Huahine, French Polynesia, Image - Scott Williams.jpg|thumb|''اسڪول کان پوءِ اسٽنگري کي پڪڙي ٻيهر ڇڏڻ سبب راند ۾ آيل رڪاوٽ'' هڪ وقتوار ترتيب تي ٻڌل [[تصويري مضمون]] آهي.]] [[تصويري مضمون]] ڪنهن موضوع کي پاڻ ۾ لاڳاپيل تصويرن جي هڪ سلسلي ذريعي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. تصويري مضمون صرف تصويرن تي ٻڌل به ٿي سگهي ٿو، يا تصويرن سان گڏ مختصر وضاحتون، ڪيپشن يا تفصيلي متن پڻ شامل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه تصويري مضمون هڪ مقرر ترتيب سان ڏسڻ لاءِ تيار ڪيا ويندا آهن، جڏهن ته ڪجهه اهڙا هوندا آهن، جن جون تصويرون ڪنهن به ترتيب سان ڏسي سگهجن ٿيون. هر تصويري مضمون تصويرن جو مجموعو هوندو آهي، پر هر تصويرن جو مجموعو تصويري مضمون نه هوندو آهي. اهڙا مضمون اڪثر ڪنهن خاص مسئلي کي اجاگر ڪرڻ يا ڪنهن هنڌ يا واقعي جي خاص نوعيت کي پيش ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا ويندا آهن. {{clear}} === بصري فنون === [[بصري فنون]] ۾ ''مضمون'' مان مراد اهڙو ابتدائي خاڪو يا رُوپريکا هوندو آهي، جيڪو ڪنهن آخري مصوري يا مجسمي سازيءَ جي تياريءَ لاءِ آزمائشي صورت ۾ ٺاهيو ويندو آهي. هن معنيٰ ۾ لفظ ''مضمون'' پنهنجي اصل مفهوم ''ڪوشش'' يا ''آزمائش'' سان لاڳاپيل آهي. == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=30em}} * [[خلاصو]] * [[متن (لکڻي)]] * [[ڪتابي رپورٽ]] * [[مضمون جي بنيادي دعويٰ]] * [[پنج پيراگرافن وارو مضمون]] * [[تمهيد (مضمون)]] * [[مضمون نگارن جي فهرست]] * [[ايس اي ٽي مضمون]] * [[شيفر پيراگراف]] * [[مفصل مقالو]] {{div col end}} {{clear}} == نوٽ == {{Reflist}} == حوالا == * {{EB1911|wstitle=Essay, Essayist|volume=9|pages=776–778|first=Edmund|last=Gosse|author-link=Edmund Gosse}} * {{cite book|last=Fadiman|first=Anne|author-link=Anne Fadiman|title=At Large and At Small: Familiar Essays|year=2008|isbn=9780374531317}} * {{cite book|last=Glenn|first=Cheryl|title=Making Sense: A Real-World Rhetorical Reader|edition=2nd|location=Boston, MA|publisher=Bedford/St. Martin's|year=2005|isbn=978-0-312-41311-8|url=https://archive.org/details/makingsenserealw0000glen/page/n3/mode/2up|url-access=registration}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book|last=Adorno|first=Theodor W.|author-link=Theodor W. Adorno|title=The Adorno Reader|publisher=Blackwell Publishers|year=2000|chapter=The Essay as Form}} * {{cite book|last=Beaujour|first=Michel|title=Miroirs d'encre: Rhétorique de l'autoportrait|publisher=Seuil|year=1980|location=Paris|lang=fr}} ** {{cite book|last=Beaujour|first=Michel|title=Poetics of the Literary Self-Portrait|publisher=NYU Press|year=1991|location=New York|translator-last=Milos|translator-first=Yara}} * {{cite book|last=Bensmaïa|first=Reda|title=The Barthes Effect: The Essay as Reflective Text|publisher=University of Minnesota Press|year=1987|location=Minneapolis|translator-last=Fedkiew|translator-first=Pat}} * {{cite book|title=The Lost Origins of the Essay|publisher=Graywolf Press|year=2009|editor-last=D'Agata|editor-first=John|editor-link=John D'Agata|location=St Paul}} * {{cite book|last=Giamatti|first=Louis|title=Godard and the Others: Essays in Cinematic Form|publisher=Tantivy Press|year=1975|location=London|chapter=The Cinematic Essay}} * {{cite book|last=Lopate|first=Phillip|title=Beyond Document: Essays on Nonfiction Film|publisher=Wesleyan University Press|year=1998|editor-last=Warren|editor-first=Charles|pages=243–270|chapter=In Search of the Centaur: The Essay-Film}} * {{cite book|last=Warburton|first=Nigel|author-link=Nigel Warburton|title=The Basics of Essay Writing|publisher=Routledge|year=2006|isbn=0-415-24000-X}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikibooks|How to write an essay}} {{commons category|Essays}} {{wikiquote}} * [https://www.englishgrammar.org/category/essay-writing/ Essay writing category] EnglishGrammar.org تي * [https://www.gutenberg.org/catalog/world/results?title=essay Project Gutenberg تي مضمونن جا برقي متن] * [https://academicwriting.wikidot.com/what-is-an-essay Wikidot تي "مضمون ڇا آهي؟"] * [https://www.paulgraham.com/essay.html "The Age of the Essay"] — [[پال گراهم]] پاران جديد مضمون تي تنقيدي جائزو {{Academic publishing}} {{Authority control}} [[زمرو:مضمون]] [[زمرو:اسڪولي اصطلاحات]] [[زمرو:لکڻي]] [[زمرو:وڊيو ڪلپن وارا مضمون]] bxarbwjmch2qwnu8wwdj15jvcylz9vo 0 40118 394357 269989 2026-07-14T20:57:53Z Intisar Ali 8681 /* */ 394357 wikitext text/x-wiki [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] {{مختصر وضاحت|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} {{ٻين استعمالن لاءِ|افسانوي سلسلي لاءِ|ڊيون (افسانوي سلسلو)|ڊيون (سلجھائپ)}} [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙو [[زميني بناوت|زميني ٺهڻ]] آهي، جيڪو هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندو آهي. اهو عام طور تي [[دڙو]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهي [[پهاڙي ريج|ريج]] جي صورت اختيار ڪندو آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽ سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽ وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽ مختلف شڪلين ۽ جسامن جا ٿيندا آهن، پر گهڻا دڙا ان پاسي کان ڊگها ۽ آهستي لاڙا وارا هوندا آهن، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن ('''اسٽاس پاسي''')، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني ڌوپ ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[بلوا پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=288–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[مصب]] ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' (subaqueous dunes) چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽ جي لڏپلاڻ''' (dune drift) چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford">{{cite book |last1=first edited by Fowler |first1=H.W. |last2=Fowler |first2=F.G. |editor1-last=Sykes |editor1-first=J.B. |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |date=1984 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-861132-5 |edition=7th}}</ref> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == ڀٽ اصطلاح == '''ڀِٽ''' يا '''واريءَ جو دڙو''' سنڌيءَ ۾ ’ڀِٽ‘، واريءَ جي دڙي کي چوندا آهن، ’ڀٽ‘ جو اصطلاح شاھ لطيف “ڀٽائي”سان منسوب آهي. شاھ لطيف کي مجازي ۽ حقيقي عشقَ آرام نہ ڏنو. سير سفر دوران نون هالن کان ٻن ڪوهن جي پنڌ تي، ڪراڙ ڍنڍ وٽ ڪرڙن ۽ ڪنڊن ۾ ويڙهيل، واريءَ جي دڙي کي پنھنجو آدرشي آستان ٺاهيائين. نھايت ڪشالي ۽ محنت سان، ان کي پنھنجي ”ڀٽ“ جي صورت ڏنائين. فقيرن سان گڏ، انهيءَ واريءَ جي دڙي تي چيڪي مٽي وڌائين، ۽ پوءِ پنھنجي لاءِ هڪ جهوپڙي اڏيائين. سندس حوالي سان ان ڀٽ کي هاڻي ’ڀٽ شاھ‘ جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ ننڍڙو شھر بنجي چڪو آهي.<ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} 11hxo9hl49ri3bn67smric2oypwupe5 394358 394357 2026-07-14T20:58:41Z Intisar Ali 8681 /* */ 394358 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙو [[زميني بناوت|زميني ٺهڻ]] آهي، جيڪو هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندو آهي. اهو عام طور تي [[دڙو]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهي [[پهاڙي ريج|ريج]] جي صورت اختيار ڪندو آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽ سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽ وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽ مختلف شڪلين ۽ جسامن جا ٿيندا آهن، پر گهڻا دڙا ان پاسي کان ڊگها ۽ آهستي لاڙا وارا هوندا آهن، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن ('''اسٽاس پاسي''')، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني ڌوپ ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[بلوا پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=288–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[مصب]] ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' (subaqueous dunes) چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽ جي لڏپلاڻ''' (dune drift) چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford">{{cite book |last1=first edited by Fowler |first1=H.W. |last2=Fowler |first2=F.G. |editor1-last=Sykes |editor1-first=J.B. |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |date=1984 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-861132-5 |edition=7th}}</ref> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == ڀٽ اصطلاح == '''ڀِٽ''' يا '''واريءَ جو دڙو''' سنڌيءَ ۾ ’ڀِٽ‘، واريءَ جي دڙي کي چوندا آهن، ’ڀٽ‘ جو اصطلاح شاھ لطيف “ڀٽائي”سان منسوب آهي. شاھ لطيف کي مجازي ۽ حقيقي عشقَ آرام نہ ڏنو. سير سفر دوران نون هالن کان ٻن ڪوهن جي پنڌ تي، ڪراڙ ڍنڍ وٽ ڪرڙن ۽ ڪنڊن ۾ ويڙهيل، واريءَ جي دڙي کي پنھنجو آدرشي آستان ٺاهيائين. نھايت ڪشالي ۽ محنت سان، ان کي پنھنجي ”ڀٽ“ جي صورت ڏنائين. فقيرن سان گڏ، انهيءَ واريءَ جي دڙي تي چيڪي مٽي وڌائين، ۽ پوءِ پنھنجي لاءِ هڪ جهوپڙي اڏيائين. سندس حوالي سان ان ڀٽ کي هاڻي ’ڀٽ شاھ‘ جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ ننڍڙو شھر بنجي چڪو آهي.<ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} i0il4eauqp81dm05zvn6xhfltjn86ad 394361 394358 2026-07-14T21:08:59Z Intisar Ali 8681 /* */ 394361 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙو [[زميني بناوت|زميني ٺهڻ]] آهي، جيڪو هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندو آهي. اهو عام طور تي [[دڙو]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهي [[پهاڙي ريج|ريج]] جي صورت اختيار ڪندو آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽ سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽ وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽ مختلف شڪلين ۽ جسامن جا ٿيندا آهن، پر گهڻا دڙا ان پاسي کان ڊگها ۽ آهستي لاڙا وارا هوندا آهن، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن ('''اسٽاس پاسي''')، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني ڌوپ ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[بلوا پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=288–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[مصب]] ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' (subaqueous dunes) چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽ جي لڏپلاڻ''' چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford">{{cite book |last1=first edited by Fowler |first1=H.W. |last2=Fowler |first2=F.G. |editor1-last=Sykes |editor1-first=J.B. |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |date=1984 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-861132-5 |edition=7th}}</ref> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] ==بناوٽ== [[File:Saltation on sand dune.png|thumb|upright=1.25|جڏهن واريءَ جا ذرڙا واريءَ سان ٽڪرائجن ٿا ته اهي گهڻو ڪري اتي ئي چنبڙي وڃن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ سخت سطح سان ٽڪرائجڻ تي وري ٽپو کائي اڳتي وڌن ٿا ('''سالٽيشن'''). هي مثبت موٽ وارو عمل (فيڊبيڪ لوپ) واريءَ کي گڏ ڪري '''ڀٽن''' جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.]] '''ڀٽن'''، واريءَ جي ننڍين لهرن ۽ '''دڙن''' جي وچ ۾ ڪا مڪمل طور تي متفقه حدبندي موجود نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ هڪ ئي قسم جي مواد جا ذخيرا آهن.<ref name="Leeder2012">{{cite book |author=M.R. Leeder |title=Sedimentology: Process and Product |url=https://books.google.com/books?id=CUTvCAAAQBAJ&pg=PA97 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-5986-6 |pages=97– }}</ref> عام طور تي 7 سينٽي ميٽر کان وڌيڪ اوچائي وارن واريءَ جي بناوٽ کي '''ڀٽ''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته 3 سينٽي ميٽر کان گهٽ اوچائي وارا ٺهڻ '''واريءَ جون لهرون''' سڏبو آهي.<ref name="PettijohnPotter2012">{{cite book |author1=F. J. Pettijohn |author2=P. E. Potter |author3=R. Siever |title=Sand and Sandstone |url=https://books.google.com/books?id=FFEyBwAAQBAJ&pg=PA346 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4615-9974-6 |pages=346– }}</ref> '''دڙو''' هڪ تمام وڏو هوائي ٺهيل زميني خاڪو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ڊگهو ۽ ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي مٿان ننڍيون ڀٽون به موجود ٿي سگهن ٿيون.{{sfn|Jackson|1997|loc="Draa"}} {{anchor|Slip face}} ڀٽون عام طور واريءَ جي جسامت وارن ذرڙن مان ٺهن ٿيون ۽ انهن ۾ [[ڪوارٽز]]، [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]]، برف، [[جپسم]] يا ٻيا مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ڀٽ جو اهو پاسو، جنهن ڏانهن هوائون يا پاڻي وهندو اچي ٿو، '''اسٽاس پاسو''' (''stoss side'') سڏجي ٿو، جڏهن ته ابتو پاسو '''لي پاسو''' (''lee side'') سڏجي ٿو. واريءَ جا ذرڙا اسٽاس پاسي تي آهستي سرڪندا يا ٽپ کائيندا ('''سالٽيشن''') مٿي چڙهن ٿا، پوءِ لي پاسي کان هيٺ لڙهي پون ٿا. ڀٽ جي انهيءَ تيز لاڙ واري حصي کي، جتان واري هيٺ سرڪي ٿي، '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي. [[بيگنولڊ فارمولو]] (''Bagnold formula'') ان رفتار جو اندازو ڏئي ٿو، جنهن سان واريءَ جا ذرڙا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا. ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == ڀٽ اصطلاح == '''ڀِٽ''' يا '''واريءَ جو دڙو''' سنڌيءَ ۾ ’ڀِٽ‘، واريءَ جي دڙي کي چوندا آهن، ’ڀٽ‘ جو اصطلاح شاھ لطيف “ڀٽائي”سان منسوب آهي. شاھ لطيف کي مجازي ۽ حقيقي عشقَ آرام نہ ڏنو. سير سفر دوران نون هالن کان ٻن ڪوهن جي پنڌ تي، ڪراڙ ڍنڍ وٽ ڪرڙن ۽ ڪنڊن ۾ ويڙهيل، واريءَ جي دڙي کي پنھنجو آدرشي آستان ٺاهيائين. نھايت ڪشالي ۽ محنت سان، ان کي پنھنجي ”ڀٽ“ جي صورت ڏنائين. فقيرن سان گڏ، انهيءَ واريءَ جي دڙي تي چيڪي مٽي وڌائين، ۽ پوءِ پنھنجي لاءِ هڪ جهوپڙي اڏيائين. سندس حوالي سان ان ڀٽ کي هاڻي ’ڀٽ شاھ‘ جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ ننڍڙو شھر بنجي چڪو آهي.<ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} idse5sxjpl6fr9x65mu7jyakzp9q41q 394364 394361 2026-07-14T21:17:00Z Intisar Ali 8681 394364 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙو [[زميني بناوت|زميني ٺهڻ]] آهي، جيڪو هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندو آهي. اهو عام طور تي [[دڙو]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهي [[پهاڙي ريج|ريج]] جي صورت اختيار ڪندو آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽ سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽ وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽ مختلف شڪلين ۽ جسامن جا ٿيندا آهن، پر گهڻا دڙا ان پاسي کان ڊگها ۽ آهستي لاڙا وارا هوندا آهن، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن ('''اسٽاس پاسي''')، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني ڌوپ ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[بلوا پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=288–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[مصب]] ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' (subaqueous dunes) چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽ جي لڏپلاڻ''' چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford">{{cite book |last1=first edited by Fowler |first1=H.W. |last2=Fowler |first2=F.G. |editor1-last=Sykes |editor1-first=J.B. |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |date=1984 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-861132-5 |edition=7th}}</ref> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] ==بناوٽ== [[File:Saltation on sand dune.png|thumb|upright=1.25|جڏهن واريءَ جا ذرڙا واريءَ سان ٽڪرائجن ٿا ته اهي گهڻو ڪري اتي ئي چنبڙي وڃن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ سخت سطح سان ٽڪرائجڻ تي وري ٽپو کائي اڳتي وڌن ٿا ('''سالٽيشن'''). هي مثبت موٽ وارو عمل (فيڊبيڪ لوپ) واريءَ کي گڏ ڪري '''ڀٽن''' جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.]] '''ڀٽن'''، واريءَ جي ننڍين لهرن ۽ '''دڙن''' جي وچ ۾ ڪا مڪمل طور تي متفقه حدبندي موجود نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ هڪ ئي قسم جي مواد جا ذخيرا آهن.<ref name="Leeder2012">{{cite book |author=M.R. Leeder |title=Sedimentology: Process and Product |url=https://books.google.com/books?id=CUTvCAAAQBAJ&pg=PA97 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-5986-6 |pages=97– }}</ref> عام طور تي 7 سينٽي ميٽر کان وڌيڪ اوچائي وارن واريءَ جي بناوٽ کي '''ڀٽ''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته 3 سينٽي ميٽر کان گهٽ اوچائي وارا ٺهڻ '''واريءَ جون لهرون''' سڏبو آهي.<ref name="PettijohnPotter2012">{{cite book |author1=F. J. Pettijohn |author2=P. E. Potter |author3=R. Siever |title=Sand and Sandstone |url=https://books.google.com/books?id=FFEyBwAAQBAJ&pg=PA346 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4615-9974-6 |pages=346– }}</ref> '''دڙو''' هڪ تمام وڏو هوائي ٺهيل زميني خاڪو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ڊگهو ۽ ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي مٿان ننڍيون ڀٽون به موجود ٿي سگهن ٿيون.{{sfn|Jackson|1997|loc="Draa"}} {{anchor|Slip face}} ڀٽون عام طور واريءَ جي جسامت وارن ذرڙن مان ٺهن ٿيون ۽ انهن ۾ [[ڪوارٽز]]، [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]]، برف، [[جپسم]] يا ٻيا مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ڀٽ جو اهو پاسو، جنهن ڏانهن هوائون يا پاڻي وهندو اچي ٿو، '''اسٽاس پاسو''' (''stoss side'') سڏجي ٿو، جڏهن ته ابتو پاسو '''لي پاسو''' (''lee side'') سڏجي ٿو. واريءَ جا ذرڙا اسٽاس پاسي تي آهستي سرڪندا يا ٽپ کائيندا ('''سالٽيشن''') مٿي چڙهن ٿا، پوءِ لي پاسي کان هيٺ لڙهي پون ٿا. ڀٽ جي انهيءَ تيز لاڙ واري حصي کي، جتان واري هيٺ سرڪي ٿي، '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي. [[بيگنولڊ فارمولو]] (''Bagnold formula'') ان رفتار جو اندازو ڏئي ٿو، جنهن سان واريءَ جا ذرڙا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا. ==هوائي ڀٽون== ===هوائي ڀٽن جون شڪليون=== ڀٽن جا پنج بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: هلالي، خطي، تاري جهڙيون، گنبذي ۽ پيرابولائي. ڀٽن وارا علائقا ٽن صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا: سادا (بنيادي قسم جون ڌار ڌار ڀٽون)، مرڪب (وڏيون ڀٽون، جن جي مٿان ساڳئي قسم جون ننڍيون ڀٽون ٺهن) ۽ پيچيدا (مختلف قسمن جي ڀٽن جا گڏيل روپ).<ref name="USG Types of Dunes"/> ====بارخان يا هلالي ڀٽ==== {{مک|بارخان}} [[File:Barchan in Noachis.jpg|thumb|right|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ڌار ڌار بارخان ڀٽون؛ غالب هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي پاسي هوندو.]] '''بارخان ڀٽون''' هلال جهڙا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي عام طور پنهنجي ڊيگهه کان وڌيڪ ويڪرا هوندا آهن. انهن جو لي پاسو، جتي واري هيٺ سرڪي ٿي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي تي هوندو آهي. اهي ڀٽون اهڙين هوائن هيٺ ٺهن ٿيون، جيڪي لڳاتار هڪ ئي رخ کان هلن ٿيون.<ref name=dkp>{{cite book |title=The Ultimate Visual Family Dictionary |chapter=Geology, Geography, and Meteorology |pages=282–283 |publisher=[[ڊي ڪي پبلشنگ]] |year=2012 |location=New Delhi |language=en |isbn=978-0-1434-1954-9 }}</ref> جڏهن واريءَ جي فراهمي گهٽ هجي ته اهي ڌار ڌار هلالن جي صورت اختيار ڪن ٿيون. وڌيڪ واري موجود هجي ته اهي پاڻ ۾ ملي '''بارخانوئيڊ ريجن''' ۽ پوءِ '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> هلالي ڀٽن جا ڪي قسم ٻين سڀني ڀٽن جي ڀيٽ ۾ رڻپٽ جي مٿاڇري تي وڌيڪ تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪن ٿا. چين جي [[ننگشيا]] صوبي ۾ 1954ع کان 1959ع تائين ڀٽن جي هڪ ٽولي هر سال 100 ميٽر کان وڌيڪ سفر ڪيو، جڏهن ته اهڙي رفتار مصر جي [[اولهه رڻپٽ]] ۾ پڻ ماپي وئي آهي. ڌرتيءَ جون سڀ کان وڏيون هلالي ڀٽون، جن جي ٻن چوٽين جي وچ ۾ سراسري مفاصلو ٽن ڪلوميٽرن کان وڌيڪ آهي، چين جي [[تڪلامڪان رڻپٽ]] ۾ آهن.<ref name="USG Types of Dunes">{{cite web |title=Types of Dunes |url=https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |access-date=8 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314161113/http://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |archive-date=14 March 2012 |publisher=[[آمريڪي ارضياتي سروي]] |date=29 October 1997 }}</ref> ====عرضي ڀٽون==== جڏهن بارخان ڀٽون گهڻيون ٿي وڃن ته اهي پاڻ ۾ ملي بارخانوئيڊ ريجون ٺاهين ٿيون، جيڪي اڳتي هلي سڌين يا ٿوريون وڪريل '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجن ٿيون. انهن کي عرضي ڀٽون ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي هوا جي رخ جي آرپار واقع هونديون آهن ۽ هوا سندن چوٽيءَ تي عمودي رخ سان لڳندي آهي.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ====سيف يا طولي ڀٽون==== '''سيف ڀٽون''' سڌيون يا هلڪيون وڪريل ڀٽون آهن، جن جا ٻه سلپ چهرا هوندا آهن ۽ اهي عام طور هڪ ٻئي جي متوازي پکڙيل هونديون آهن.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ٻنهي پاسي سلپ چهرا هجڻ سبب انهن جون چوٽيون تيز هونديون آهن. لفظ ''سيف'' عربيءَ جي لفظ '''تلوار''' مان ورتل آهي. اهي ڀٽون 160 ڪلوميٽر کان به وڌيڪ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون ۽ ان ڪري اپگرهي تصويرن ۾ آسانيءَ سان ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. سيف ڀٽون ٻن رخن کان هلندڙ هوائن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو ڊگهو محور ۽ ريجون واريءَ جي گڏيل حرڪت واري رخ سان هلن ٿيون، تنهنڪري انهن کي '''طولي ڀٽون''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=seif_terminology>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-9213-9_460-2 |chapter=Longitudinal Dunes (or Linear Dunes) |title=Encyclopedia of Planetary Landforms |pages=1–11 |year=2014 |last1=Radebaugh |first1=Jani |last2=Sharma |first2=Priyanka |last3=Korteniemi |first3=Jarmo |last4=Fitzsimmons |first4=Kathryn E. |isbn=978-1-4614-9213-9 }}</ref> ڪي خطي ڀٽون پاڻ ۾ ملي ''Y'' شڪل جون مرڪب ڀٽون ٺاهين ٿيون.<ref name="USG Types of Dunes"/> انهن جي ٺهڻ بابت ماهرن ۾ اختلاف آهي. [[رالف بيگنولڊ]] پنهنجي ڪتاب ''[[اڏامندڙ واري ۽ رڻپٽ جي ڀٽن جي طبعيات]]'' ۾ راءِ ڏني ته ڪي سيف ڀٽون ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن بارخان ڀٽ ٻن رخن وارين هوائن واري نظام ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ ان جو هڪ پاسو ڊگهو ٿيندو وڃي ٿو. ٻين نظرين موجب، سيف ڀٽون هڪ رخ واري هوا ۾ ٺهندڙ گردابي وهڪرن سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref name=Mangimeli/> تمام ترقي يافته سيف ڀٽن جي وچ واري محفوظ کڏن ۾ بارخان پڻ ٺهي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀٽن جي وچ ۾ هوا هڪ رخ ۾ محدود ٿي وڃي ٿي. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Rub' al Khali (Arabian Empty Quarter) sand dunes imaged by Terra (EOS AM-1).jpg|[[ربع الخالي]] جون واريءَ جون ڀٽون؛ انهن مان گهڻيون سيف ڀٽون آهن. بارخان مان سندن بڻجڻ جو پتو ڀٽن جي پڇاڙيءَ تي رهجي ويل ننڍن ڪُنڊن مان پوي ٿو. هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي طرف هوندو. File:ISS-31 Linear dunes in the Great Sand Sea in southwest Egypt.jpg|ڏکڻ اولهه مصر جي [[وڏي واريءَ جي سمنڊ]] ۾ وڏيون خطي سيف ڀٽون، جيئن [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان ڏٺيون ويون. هر ٻن ڀٽن جي وچ ۾ مفاصلو 1.5 کان 2.5 ڪلوميٽر آهي. File:Longitudinal_dune.jpg|سيف ڀٽن جي ٺهڻ جو سراسري رخ وارو طولي نمونو File:Tranverse dune.jpg|عرضي ڀٽون هوا جي رخ جي عمودي ٺهن ٿيون ۽ رڳو لي پاسي هڪ سلپ چهرو رکن ٿيون؛ اسٽاس پاسو نسبتاً گهٽ تيز هوندو آهي. File:Cross-bedding.gif|عرضي ڀٽون هوا جي عمودي رخ تي واقع ٿين ٿيون؛ هوا انهن کي اڳتي ڌڪي ٿي ۽ نتيجي ۾ [[ترڇي تهه بندي]] ٺهي ٿي. </gallery> سيف ڀٽون [[صحرا]] ۾ عام آهن. اهي {{convert|300|m|ft|abbr=on}} اوچيون ۽ {{convert|300|km|mi|abbr=on}} ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون. عربي اپٻيٽ جي ڏاکڻي ٽئين حصي ۾ [[ربع الخالي]] نالي وڏي [[ارگ]] ۾ سيف ڀٽون لڳ ڀڳ {{convert|200|km|mi|abbr=on}} تائين پکڙيل ۽ {{convert|300|m|ft|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچيون آهن. [[پها]] نالي خطي [[لوئيس]] ٽڪريون ظاهري طور انهن سان مشابهت رکن ٿيون. اهي ٽڪريون شايد آخري [[چوٿين دور جي برفاني زماني]] دوران [[هميشه ڄميل زمين]] جي حالتن ۾ ٺهيون، جڏهن ٽنڊرا نباتات تمام گهٽ هئي. ====تاري جهڙيون ڀٽون==== [[File:Elk and Star Dune (49097789642).jpg|thumb|[[وڏي واريءَ جي ڀٽن وارو قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقو]] ۾ تاري جهڙيون، لڳ ڀڳ هرمي شڪل واريون ڀٽون]] '''تاري جهڙيون ڀٽون''' هرمي صورت جون واريءَ جون ڀٽون آهن، جن جي اوچي مرڪز مان ٽي يا وڌيڪ ريجون ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر پاسي سلپ چهرا ٺهن ٿا. اهي عام طور ڪيترن رخن کان هلندڙ هوائن وارن علائقن ۾ ٺهن ٿيون.<ref name=dkp/> اهي پاسن ڏانهن وڌڻ بدران مٿي وڌنديون آهن. هوا مسلسل واريءَ کي ٻيهر ترتيب ڏئي انهن جي شڪل قائم رکندي آهي، جيتوڻيڪ صحيح جي پي ايس ماپن مان ڪيترن هنڌن تي انهن جي لڏپلاڻ پڻ معلوم ٿي آهي.<ref>Geof Duller, Charles Bristow, [https://www.nature.com/articles/s41598-024-53485-3 "Structure and chronology of a star dune at Erg Chebbi, Morocco, reveals why star dunes are rarely recognized in the rock record"], ''Scientific Reports'', 2024, p. 4.</ref> اهي [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ غالب ڀٽن جو قسم آهن. ٻين رڻپٽن ۾ اهي واريءَ جي سمنڊن جي ڪنارن، خاص طور زميني رڪاوٽن ويجهو ملن ٿيون. چين جي ڏکڻ اوڀر [[بادائين جاران رڻپٽ]] ۾ اهي 500 ميٽرن تائين اوچيون آهن ۽ شايد ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون آهن. ====گنبذي ڀٽون==== [[File:ISS016-E-5862 - View of Algeria.jpg|thumb|[[وڏي اڀرندي ارگ]]؛ وچ ۽ کاٻي پاسي تاري ڀٽون، ساڄي ڪناري تي وڏا گنبذ]] '''گنبذي ڀٽون''' گول يا بيضوي واريءَ جا جسم آهن، جيڪي چپٽي گنبذ جهڙي شڪل رکن ٿا ۽ انهن تي واضح سلپ چهرو نه هوندو آهي. گنبذي ڀٽن جا ٻه قسم آهن: * ننڍيون گنبذي ڀٽون، جيڪي رڳو ڪجهه ميٽر اوچيون ۽ هموار سطح واريون هونديون آهن. * '''وڏا گنبذ'''، جيڪي تاري ڀٽن جيترا وڏا ٿي سگهن ٿا. سعودي عرب جي نجد علائقي ۾ انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي 150 ميٽر ۽ [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ سندن قطر 1.5 ڪلوميٽر کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. وڏن گنبذن جي مٿاڇري ننڍين ثانوي ڀٽن جي ڳاٽي ڄار سان ڍڪيل هوندي آهي. ڪڏهن انهن مان سنهي واريءَ جون ريجون ٻاهر نڪرنديون آهن، جيڪي تاري ڀٽن سان مشابهت رکن ٿيون. مٿان ڏسڻ سان اهي ڇلرن واري خول رکندڙ جيت جهڙا نظر اچن ٿا. وڏا گنبذ گهٽ ملن ٿا<ref>مثال طور [[وڏي اڀرندي ارگ]] جي ڏکڻ تيونس ۽ ڀرپاسي واري الجزائر جي لڳ ڀڳ 2,600 چورس ڪلوميٽر علائقي ۾ 444 وڏا گنبذ ڳڻيا ويا.</ref> ۽ اڪثر واريءَ جي سمنڊ جي ان ڪناري تي ملن ٿا، جتان هوا اندر داخل ٿئي ٿي. اهي عام طور تاري ڀٽن جي وڏن ٽولن جي ڀرسان هوندا آهن. ٻنهي قسمن جي هوائي نظام ۾ فرق کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سائنسي تحقيق گهربل آهي.<ref>Andrew S. Goudie et al., “The distribution and nature of star dunes: A global analysis”, 2021, pp. 10–12.</ref> =====لُنيٽ ڀٽون===== خشڪ ڍنڍن ۽ رڻائتن يا نيم رڻائتن علائقن جي دريائي ماٿرين جي لي پاسي، غالب هوائن جي رخ موجب ٺهندڙ مستقل هلالي ڀٽن کي '''لُنيٽ'''، '''ذريعي جي ڪناري واريون ڀٽون'''، '''بورليٽ''' يا '''مٽيءَ جون ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي مٽي، گاد، واري يا جپسم مان ٺهي سگهن ٿيون، جيڪي ڍنڍ جي تري يا ڪناري تان ڪٽجي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي مٿي چڙهن ٿيون ۽ ٻاهرئين اُڀريل پاسي جمع ٿين ٿيون. آسٽريليا ۾ انهن جا مثال 6.5 ڪلوميٽر ڊگها، 1 ڪلوميٽر ويڪرا ۽ 50 ميٽر اوچا آهن. اهي ڏکڻ ۽ اولهه آفريڪا ۽ آمريڪا جي اولهندي حصن، خاص طور ٽيڪساس ۾ پڻ ملن ٿيون.<ref>Twidale, C.R. & Campbell, E.M. (2005): ''Australian landforms''. Rosenberg Publishing. pp. 241–243.</ref> ====پيرابولائي ڀٽون==== [[File:Parabolic dune.jpg|thumb|upright=1.5|سامونڊي پيرابولائي ڀٽن جو خاڪو]] ڊگهن ٻانهن ۽ اُڀريل اڳئين حصي واري ''U'' شڪل جي واريءَ جي ڀٽن کي '''پيرابولائي ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي اهڙين ڦوڪ ڀٽن مان ٺهن ٿيون، جتي نباتات سان ڍڪيل واريءَ جي ڪٽجڻ سبب ''U'' شڪل جي کڏ ٺهي ٿي. انهن جون ڊگهيون ٻانهون نباتات سان جڪڙيل رهنديون آهن؛ ڌرتيءَ تي سڃاتل سڀ کان ڊگهي ٻانهن 12 ڪلوميٽر ڊگهي آهي. انهن کي ڪڏهن ''U'' شڪل واريون، ڦوڪ ڀٽون يا وارپن جهڙيون ڀٽون پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهي ساحلي رڻپٽن ۾ عام آهن. هلالي ڀٽن جي ابتڙ، انهن جون چوٽيون هوا ڏانهن رخ رکن ٿيون، جڏهن ته ڀٽ جي واريءَ جو وڏو حصو اڳتي وڌندو رهي ٿو. مٿان ڏسڻ سان اهي سٺي نموني ڇانيل، تمام سنهي کان وچولي جسامت واري واريءَ جا ''U'' يا ''V'' شڪل جا دڙا نظر اچن ٿا، جن جون ڊگهيون ٻانهون مرڪزي حصي کان پٺتي هوا ڏانهن پکڙيل هونديون آهن. سلپ چهرا اڪثر اڳئين نڪ جي ٻاهرئين پاسي ۽ ٻانهن جي ٻاهرئين لاڙن تي ٺهن ٿا. اهي ڀٽون عام طور نيم خشڪ علائقن ۾ ملن ٿيون، جتي مينهن جو پاڻي ڀٽ جي هيٺين حصن ۽ هيٺين [[مٽي]] ۾ محفوظ رهي ٿو. اڳ انهن جي استحڪام جو ڪارڻ نباتاتي ڍڪ سمجهيو ويندو هو، پر جديد تحقيق پاڻيءَ کي مکيه ڪارڻ قرار ڏئي ٿي. گاهه، ٻوٽا ۽ وڻ انهن جي پٺتي رهجي ويل ٻانهن کي جڪڙي رکندا آهن. اندروني رڻپٽن ۾ پيرابولائي ڀٽون عام طور انهن واريءَ جي چادرن ۾ ڦوڪ کڏن مان ٺهن ٿيون، جيڪي جزوي طور نباتات سان جڪڙيل هونديون آهن. ساحلي علائقن ۽ وڏين ڍنڍن جي ڪنارن تي اهي سمنڊ ڪناري جي واريءَ مان ٺهي، اندر نباتات وارن علائقن ڏانهن وڌي سگهن ٿيون. گهڻيون پيرابولائي ڀٽون چند ڏهاڪن ميٽرن کان وڌيڪ اوچيون نه ٿينديون آهن، سواءِ اڳئين نڪ جي، جتي نباتات واريءَ جي اڳڀرائي کي روڪي يا سست ڪري ٿي. سادي پيرابولائي ڀٽ ۾ رڳو ٻانهن جو هڪ جوڙو هوندو آهي. مرڪب پيرابولائي ڀٽون ڪيترن ٻانهن وارن گڏيل روپن مان ٺهن ٿيون. پيچيدا پيرابولائي ڀٽون اڪثر بارخانوئيڊ يا خطي ننڍين ڀٽن کي پاڻ تي کڻن ٿيون. پيرابولائي ۽ هلالي ڀٽون انهن علائقن ۾ ٺهن ٿيون، جتي تمام تيز هوائون گهڻو ڪري هڪ ئي رخ ۾ هلن ٿيون. ڀلي هاڻوڪي وقت ۾ انهن علائقن ۾ هوائن جي رفتار ۽ رخ بدلجندڙ هجي، پر انهن ڀٽن جي ٺهڻ ۽ لڏپلاڻ وقت غالب هوائون گهڻو ڪري هڪجهڙي رخ واريون هونديون آهن. انهن ڀٽن جي سٺي نموني ڇانيل، سنهي کان وچولي واريءَ جي ذرڙن جي جسامت لڳ ڀڳ 0.06 کان 0.5 ملي ميٽر هوندي آهي. ڍلي واري ۽ تيز لاڙا رڳو ٻاهرين پاسن تي هوندا آهن؛ اندروني لاڙا ۽ ٻن ڀٽن جي وچ جا رستا نباتات سان جڪڙيل ۽ نسبتاً مضبوط هوندا آهن. تنهنڪري ٻانهن جي وچ واري رستي مان گذرڻ نسبتاً آسان، پر ٻانهن يا اڳئين نڪ جي مٿان چڙهي پار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هڪ وسيع پيرابولائي ڀٽ، جنهن تي واضح سلپ چهرو نه هجي ۽ جنهن جي واري گهڻو ڪري موٽي داڻيدار هجي، ان کي '''زيبار''' چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |pages=395–396 |edition=2. impr. }}</ref> لفظ ''زيبار'' عربي اصطلاح مان ورتل آهي، جيڪو ”سخت سطح وارين لهردار عرضي ريجن“ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |page=395 |edition=2. impr. }}</ref> زيبار ننڍيون ۽ گهٽ اوچائي واريون ڀٽون آهن، جيڪي آمريڪا جي وائيومنگ کان سعودي عرب ۽ آسٽريليا تائين ڪيترن علائقن ۾ ملن ٿيون.<ref>{{Cite FTP |title=USGS Landform Glossary |url=ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/NSSC/Soil_Survey_Handbook/629_glossary.pdf |server=United States Geological Survey |url-status=dead |access-date=3 October 2013 }}</ref> ٻن زيبارن جي وچ ۾ مفاصلو 50 کان 400 ميٽر هوندو آهي ۽ انهن جي اوچائي 10 ميٽر کان وڌيڪ نه هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Warren |first1=A. |title=Dunes in the Tenere Desert |journal=The Geographical Journal |date=December 1971 |volume=137 |issue=4 |pages=458–461 |doi=10.2307/1797141 |jstor=1797141 }}</ref> اهي غالب هوا جي لڳ ڀڳ نوي درجا عمودي ٺهن ٿيون؛ هوا سنهي واري اڏائي ڇڏي ٿي ۽ موٽي واري ريج جي چوٽيءَ تي رهجي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Nielson |first1=Jamie |last2=Kocurek |first2=Gary |title=Climbing Zibars of the Algodones |journal=Sedimentary Geology |date=June 1986 |volume=48 |issue=1–2 |pages=1–15 |doi=10.1016/0037-0738(86)90078-3 }}</ref> ====موٽندڙ ڀٽون==== [[File:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|موٽندڙ ڀٽ؛ مکيه اسٽاس پاسي جي مٿان ننڍو ثانوي سلپ چهرو ڏسڻ ۾ اچي ٿو]] جتي هوائون وقت بوقت پنهنجو رخ ابتو ڪن ٿيون، اتي مٿي بيان ڪيل ڪنهن به شڪل جون '''موٽندڙ ڀٽون''' ٺهي سگهن ٿيون. انهن ۾ عام طور هڪ وڏو ۽ هڪ ننڍو سلپ چهرو ابتڙ رخن ۾ هوندا آهن. ننڍو سلپ چهرو عارضي هوندو آهي؛ اهو ابتڙي هوا کان پوءِ ٺهندو آهي ۽ غالب هوا جي ٻيهر هلڻ سان گهڻو ڪري ختم ٿي ويندو آهي.<ref name=Mangimeli/> {{anchor|دڙو}} ====دڙا==== [[File:350m Düne Deadvlei Sossusvlei.JPG|thumb|نميبيا جي [[سوسوسولي]] ۾ ”ڊيون نائين“ 300 ميٽر کان وڌيڪ اوچي آهي.]] '''دڙا''' تمام وڏي پيماني واريون ڀٽون آهن. اهي ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچيون، ڪلوميٽرن تائين ويڪريون ۽ سوين ڪلوميٽرن تائين ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli>{{cite web |publisher=U.S.A. National Park Service |last=Mangimeli |first=John |title=Geology of Sand Dunes |date=10 September 2007 |url=https://home.nps.gov/whsa/learn/nature/loader.cfm?csModule=security/getfile&PageID=2033934 |access-date=15 January 2021 }}</ref> جڏهن دڙا هڪ خاص جسامت تائين پهچي وڃي ٿي ته ان جي مٿان ننڍيون ثانوي ڀٽون ٺهڻ لڳن ٿيون.<ref name=Lancaster>{{cite journal |title=The development of large aeolian bedforms |first=N. |last=Lancaster |date=1 March 1988 |journal=Sedimentary Geology |volume=55 |issue=1–2 |pages=69–89 |doi=10.1016/0037-0738(88)90090-5 }}</ref> انهن کي ننڍين ڀٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قديم ۽ آهستي لڏندڙ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ خيال آهي ته اهي موجود ڀٽن جي عمودي واڌ سان ٺهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> دڙا واريءَ جي سمنڊن ۾ عام آهن ۽ [[ترڇي تهه بندي]] جي صورت ۾ ارضياتي رڪارڊ ۾ چڱيءَ طرح محفوظ ملن ٿيون.<ref name=Lancaster/> ===ڀٽن جي پيچيدگي=== ڀٽن جون سڀ شڪليون ٽن صورتن ۾ ملي سگهن ٿيون: سادي، مرڪب ۽ پيچيدي.<ref name="USG Types of Dunes"/> سادي ڀٽ بنيادي شڪل آهي، جنهن ۾ ان قسم جي سڃاڻپ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهربل سلپ چهرا هوندا آهن. مرڪب ڀٽ وڏي ڀٽ هوندي آهي، جنهن جي مٿان ساڳئي قسم ۽ رخ جون ننڍيون ڀٽون ٺهن ٿيون. پيچيده ڀٽ ٻن يا وڌيڪ مختلف قسمن جو گڏيل روپ هوندي آهي. هلالي ڀٽ جي چوٽيءَ تي تاري ڀٽ جو ٺهڻ سڀ کان عام پيچيده روپ آهي. ساديون ڀٽون اهڙي هوائي نظام جي نشاندهي ڪن ٿيون، جنهن جي شدت يا رخ ڀٽ جي ٺهڻ کان پوءِ گهڻو نه بدليو هجي، جڏهن ته مرڪب ۽ پيچيده ڀٽون هوا جي شدت ۽ رخ ۾ تبديلين جو پتو ڏين ٿيون. ===ڀٽن جي لڏپلاڻ=== ڀٽن جي واريءَ جو مجموعو هوا ڏانهن يا هوا کان پري ٻنهي رخن ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو؛ اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هوا ڀٽ جي چوٽيءَ کان هيٺ لڳي ٿي يا مٿان. جيڪڏهن هوا مٿان لڳي ته واريءَ جا ذرڙا لي پاسي منتقل ٿين ٿا ۽ لي پاسي واري وهڪري جو مقدار اسٽاس پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي. جيڪڏهن هوا هيٺان لڳي ته ذرڙا هوا ڏانهن مٿي چڙهن ٿا. جيڪڏهن هوا پاڻ سان واريءَ جا ذرڙا کڻي ڀٽ سان ٽڪرائجي ٿي ته ڀٽ جا ذرڙا وڌيڪ سالٽيشن ڪندا آهن، بنسبت اهڙي هوا جي، جيڪا واري کان خالي هجي.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Hong |last2=Dun |first2=Hongchao |last3=Tong |first3=Ding |last4=Huang |first4=Ning |date=15 April 2017 |title=Sand transportation and reverse patterns over leeward face of sand dune |journal=Geomorphology |volume=283 |pages=41–47 |doi=10.1016/j.geomorph.2016.12.030 }}</ref> ===ساحلي ڀٽون=== [[File:LIVER AAS UDLOEB I JULI 2012 (ubt)-002.JPG|thumb|ڊينمارڪ ۾ ليور آ درياهه جي ڇوڙ ڀرسان گاهه سان ڍڪيل ساحلي ڀٽون]] [[File:Newborough Dune Rejuvenation.webm|thumb|ويلز ۾ نيوبره ڀٽن جي بحاليءَ جو ڪم، 2015ع]] '''ساحلي ڀٽون''' ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن سامونڊي ڪناري تي آلي واري جمع ٿئي، پوءِ سڪي وڃي ۽ هوا ان کي ڪناري جي مٿان اڏائي کڻي وڃي.<ref name="sloss-etal-2012">{{Cite journal |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |last1=Sloss |first1=C. R. |last2=Shepherd |first2=M. |last3=Hesp |first3=P |year=2012 |title=Coastal Dunes: Geomorphology |journal=Nature Education Knowledge |volume=3 |number=10 |page=2 |access-date=15 January 2021 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818082248/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Bird |first1=ECF |title=Coasts: an introduction to systematic geomorphology |date=1976 |publisher=Australian National University Press |location=Canberra, Australia |asin=B004750SVK }}</ref> آخري ساحلي ڀٽن وارو اصل متن اڌورو ختم ٿيو هو، تنهنڪري رڳو مڪمل موجود جملن جو ترجمو شامل ڪيو ويو آهي. ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == ڀٽ اصطلاح == '''ڀِٽ''' يا '''واريءَ جو دڙو''' سنڌيءَ ۾ ’ڀِٽ‘، واريءَ جي دڙي کي چوندا آهن، ’ڀٽ‘ جو اصطلاح شاھ لطيف “ڀٽائي”سان منسوب آهي. شاھ لطيف کي مجازي ۽ حقيقي عشقَ آرام نہ ڏنو. سير سفر دوران نون هالن کان ٻن ڪوهن جي پنڌ تي، ڪراڙ ڍنڍ وٽ ڪرڙن ۽ ڪنڊن ۾ ويڙهيل، واريءَ جي دڙي کي پنھنجو آدرشي آستان ٺاهيائين. نھايت ڪشالي ۽ محنت سان، ان کي پنھنجي ”ڀٽ“ جي صورت ڏنائين. فقيرن سان گڏ، انهيءَ واريءَ جي دڙي تي چيڪي مٽي وڌائين، ۽ پوءِ پنھنجي لاءِ هڪ جهوپڙي اڏيائين. سندس حوالي سان ان ڀٽ کي هاڻي ’ڀٽ شاھ‘ جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ ننڍڙو شھر بنجي چڪو آهي.<ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} c6wrbm0hgjohig1s2sy5hry32mc93fi 394365 394364 2026-07-14T21:22:03Z Intisar Ali 8681 394365 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙو [[زميني بناوت|زميني ٺهڻ]] آهي، جيڪو هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندو آهي. اهو عام طور تي [[دڙو]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهي [[پهاڙي ريج|ريج]] جي صورت اختيار ڪندو آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽ سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽ وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽ مختلف شڪلين ۽ جسامن جا ٿيندا آهن، پر گهڻا دڙا ان پاسي کان ڊگها ۽ آهستي لاڙا وارا هوندا آهن، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن ('''اسٽاس پاسي''')، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني ڌوپ ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[بلوا پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=288–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[مصب]] ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' (subaqueous dunes) چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽ جي لڏپلاڻ''' چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford">{{cite book |last1=first edited by Fowler |first1=H.W. |last2=Fowler |first2=F.G. |editor1-last=Sykes |editor1-first=J.B. |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |date=1984 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-861132-5 |edition=7th}}</ref> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] ==بناوٽ== [[File:Saltation on sand dune.png|thumb|upright=1.25|جڏهن واريءَ جا ذرڙا واريءَ سان ٽڪرائجن ٿا ته اهي گهڻو ڪري اتي ئي چنبڙي وڃن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ سخت سطح سان ٽڪرائجڻ تي وري ٽپو کائي اڳتي وڌن ٿا ('''سالٽيشن'''). هي مثبت موٽ وارو عمل (فيڊبيڪ لوپ) واريءَ کي گڏ ڪري '''ڀٽن''' جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.]] '''ڀٽن'''، واريءَ جي ننڍين لهرن ۽ '''دڙن''' جي وچ ۾ ڪا مڪمل طور تي متفقه حدبندي موجود نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ هڪ ئي قسم جي مواد جا ذخيرا آهن.<ref name="Leeder2012">{{cite book |author=M.R. Leeder |title=Sedimentology: Process and Product |url=https://books.google.com/books?id=CUTvCAAAQBAJ&pg=PA97 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-5986-6 |pages=97– }}</ref> عام طور تي 7 سينٽي ميٽر کان وڌيڪ اوچائي وارن واريءَ جي بناوٽ کي '''ڀٽ''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته 3 سينٽي ميٽر کان گهٽ اوچائي وارا ٺهڻ '''واريءَ جون لهرون''' سڏبو آهي.<ref name="PettijohnPotter2012">{{cite book |author1=F. J. Pettijohn |author2=P. E. Potter |author3=R. Siever |title=Sand and Sandstone |url=https://books.google.com/books?id=FFEyBwAAQBAJ&pg=PA346 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4615-9974-6 |pages=346– }}</ref> '''دڙو''' هڪ تمام وڏو هوائي ٺهيل زميني خاڪو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ڊگهو ۽ ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي مٿان ننڍيون ڀٽون به موجود ٿي سگهن ٿيون.{{sfn|Jackson|1997|loc="Draa"}} {{anchor|Slip face}} ڀٽون عام طور واريءَ جي جسامت وارن ذرڙن مان ٺهن ٿيون ۽ انهن ۾ [[ڪوارٽز]]، [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]]، برف، [[جپسم]] يا ٻيا مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ڀٽ جو اهو پاسو، جنهن ڏانهن هوائون يا پاڻي وهندو اچي ٿو، '''اسٽاس پاسو''' (''stoss side'') سڏجي ٿو، جڏهن ته ابتو پاسو '''لي پاسو''' (''lee side'') سڏجي ٿو. واريءَ جا ذرڙا اسٽاس پاسي تي آهستي سرڪندا يا ٽپ کائيندا ('''سالٽيشن''') مٿي چڙهن ٿا، پوءِ لي پاسي کان هيٺ لڙهي پون ٿا. ڀٽ جي انهيءَ تيز لاڙ واري حصي کي، جتان واري هيٺ سرڪي ٿي، '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي. [[بيگنولڊ فارمولو]] (''Bagnold formula'') ان رفتار جو اندازو ڏئي ٿو، جنهن سان واريءَ جا ذرڙا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا. ==هوائي ڀٽون== ===هوائي ڀٽن جون شڪليون=== ڀٽن جا پنج بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: هلالي، خطي، تاري جهڙيون، گنبذي ۽ پيرابولائي. ڀٽن وارا علائقا ٽن صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا: سادا (بنيادي قسم جون ڌار ڌار ڀٽون)، مرڪب (وڏيون ڀٽون، جن جي مٿان ساڳئي قسم جون ننڍيون ڀٽون ٺهن) ۽ پيچيدا (مختلف قسمن جي ڀٽن جا گڏيل روپ).<ref name="USG Types of Dunes"/> ====بارخان يا هلالي ڀٽ==== {{مک|بارخان}} [[File:Barchan in Noachis.jpg|thumb|right|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ڌار ڌار بارخان ڀٽون؛ غالب هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي پاسي هوندو.]] '''بارخان ڀٽون''' هلال جهڙا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي عام طور پنهنجي ڊيگهه کان وڌيڪ ويڪرا هوندا آهن. انهن جو لي پاسو، جتي واري هيٺ سرڪي ٿي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي تي هوندو آهي. اهي ڀٽون اهڙين هوائن هيٺ ٺهن ٿيون، جيڪي لڳاتار هڪ ئي رخ کان هلن ٿيون.<ref name=dkp>{{cite book |title=The Ultimate Visual Family Dictionary |chapter=Geology, Geography, and Meteorology |pages=282–283 |publisher=[[ڊي ڪي پبلشنگ]] |year=2012 |location=New Delhi |language=en |isbn=978-0-1434-1954-9 }}</ref> جڏهن واريءَ جي فراهمي گهٽ هجي ته اهي ڌار ڌار هلالن جي صورت اختيار ڪن ٿيون. وڌيڪ واري موجود هجي ته اهي پاڻ ۾ ملي '''بارخانوئيڊ ريجن''' ۽ پوءِ '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> هلالي ڀٽن جا ڪي قسم ٻين سڀني ڀٽن جي ڀيٽ ۾ رڻپٽ جي مٿاڇري تي وڌيڪ تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪن ٿا. چين جي [[ننگشيا]] صوبي ۾ 1954ع کان 1959ع تائين ڀٽن جي هڪ ٽولي هر سال 100 ميٽر کان وڌيڪ سفر ڪيو، جڏهن ته اهڙي رفتار مصر جي [[اولهه رڻپٽ]] ۾ پڻ ماپي وئي آهي. ڌرتيءَ جون سڀ کان وڏيون هلالي ڀٽون، جن جي ٻن چوٽين جي وچ ۾ سراسري مفاصلو ٽن ڪلوميٽرن کان وڌيڪ آهي، چين جي [[تڪلامڪان رڻپٽ]] ۾ آهن.<ref name="USG Types of Dunes">{{cite web |title=Types of Dunes |url=https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |access-date=8 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314161113/http://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |archive-date=14 March 2012 |publisher=[[آمريڪي ارضياتي سروي]] |date=29 October 1997 }}</ref> ====عرضي ڀٽون==== جڏهن بارخان ڀٽون گهڻيون ٿي وڃن ته اهي پاڻ ۾ ملي بارخانوئيڊ ريجون ٺاهين ٿيون، جيڪي اڳتي هلي سڌين يا ٿوريون وڪريل '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجن ٿيون. انهن کي عرضي ڀٽون ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي هوا جي رخ جي آرپار واقع هونديون آهن ۽ هوا سندن چوٽيءَ تي عمودي رخ سان لڳندي آهي.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ====سيف يا طولي ڀٽون==== '''سيف ڀٽون''' سڌيون يا هلڪيون وڪريل ڀٽون آهن، جن جا ٻه سلپ چهرا هوندا آهن ۽ اهي عام طور هڪ ٻئي جي متوازي پکڙيل هونديون آهن.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ٻنهي پاسي سلپ چهرا هجڻ سبب انهن جون چوٽيون تيز هونديون آهن. لفظ ''سيف'' عربيءَ جي لفظ '''تلوار''' مان ورتل آهي. اهي ڀٽون 160 ڪلوميٽر کان به وڌيڪ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون ۽ ان ڪري اپگرهي تصويرن ۾ آسانيءَ سان ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. سيف ڀٽون ٻن رخن کان هلندڙ هوائن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو ڊگهو محور ۽ ريجون واريءَ جي گڏيل حرڪت واري رخ سان هلن ٿيون، تنهنڪري انهن کي '''طولي ڀٽون''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=seif_terminology>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-9213-9_460-2 |chapter=Longitudinal Dunes (or Linear Dunes) |title=Encyclopedia of Planetary Landforms |pages=1–11 |year=2014 |last1=Radebaugh |first1=Jani |last2=Sharma |first2=Priyanka |last3=Korteniemi |first3=Jarmo |last4=Fitzsimmons |first4=Kathryn E. |isbn=978-1-4614-9213-9 }}</ref> ڪي خطي ڀٽون پاڻ ۾ ملي ''Y'' شڪل جون مرڪب ڀٽون ٺاهين ٿيون.<ref name="USG Types of Dunes"/> انهن جي ٺهڻ بابت ماهرن ۾ اختلاف آهي. [[رالف بيگنولڊ]] پنهنجي ڪتاب ''[[اڏامندڙ واري ۽ رڻپٽ جي ڀٽن جي طبعيات]]'' ۾ راءِ ڏني ته ڪي سيف ڀٽون ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن بارخان ڀٽ ٻن رخن وارين هوائن واري نظام ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ ان جو هڪ پاسو ڊگهو ٿيندو وڃي ٿو. ٻين نظرين موجب، سيف ڀٽون هڪ رخ واري هوا ۾ ٺهندڙ گردابي وهڪرن سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref name=Mangimeli/> تمام ترقي يافته سيف ڀٽن جي وچ واري محفوظ کڏن ۾ بارخان پڻ ٺهي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀٽن جي وچ ۾ هوا هڪ رخ ۾ محدود ٿي وڃي ٿي. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Rub' al Khali (Arabian Empty Quarter) sand dunes imaged by Terra (EOS AM-1).jpg|[[ربع الخالي]] جون واريءَ جون ڀٽون؛ انهن مان گهڻيون سيف ڀٽون آهن. بارخان مان سندن بڻجڻ جو پتو ڀٽن جي پڇاڙيءَ تي رهجي ويل ننڍن ڪُنڊن مان پوي ٿو. هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي طرف هوندو. File:ISS-31 Linear dunes in the Great Sand Sea in southwest Egypt.jpg|ڏکڻ اولهه مصر جي [[وڏي واريءَ جي سمنڊ]] ۾ وڏيون خطي سيف ڀٽون، جيئن [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان ڏٺيون ويون. هر ٻن ڀٽن جي وچ ۾ مفاصلو 1.5 کان 2.5 ڪلوميٽر آهي. File:Longitudinal_dune.jpg|سيف ڀٽن جي ٺهڻ جو سراسري رخ وارو طولي نمونو File:Tranverse dune.jpg|عرضي ڀٽون هوا جي رخ جي عمودي ٺهن ٿيون ۽ رڳو لي پاسي هڪ سلپ چهرو رکن ٿيون؛ اسٽاس پاسو نسبتاً گهٽ تيز هوندو آهي. File:Cross-bedding.gif|عرضي ڀٽون هوا جي عمودي رخ تي واقع ٿين ٿيون؛ هوا انهن کي اڳتي ڌڪي ٿي ۽ نتيجي ۾ [[ترڇي تهه بندي]] ٺهي ٿي. </gallery> سيف ڀٽون [[صحرا]] ۾ عام آهن. اهي {{convert|300|m|ft|abbr=on}} اوچيون ۽ {{convert|300|km|mi|abbr=on}} ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون. عربي اپٻيٽ جي ڏاکڻي ٽئين حصي ۾ [[ربع الخالي]] نالي وڏي [[ارگ]] ۾ سيف ڀٽون لڳ ڀڳ {{convert|200|km|mi|abbr=on}} تائين پکڙيل ۽ {{convert|300|m|ft|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچيون آهن. [[پها]] نالي خطي [[لوئيس]] ٽڪريون ظاهري طور انهن سان مشابهت رکن ٿيون. اهي ٽڪريون شايد آخري [[چوٿين دور جي برفاني زماني]] دوران [[هميشه ڄميل زمين]] جي حالتن ۾ ٺهيون، جڏهن ٽنڊرا نباتات تمام گهٽ هئي. ====تاري جهڙيون ڀٽون==== [[File:Elk and Star Dune (49097789642).jpg|thumb|[[وڏي واريءَ جي ڀٽن وارو قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقو]] ۾ تاري جهڙيون، لڳ ڀڳ هرمي شڪل واريون ڀٽون]] '''تاري جهڙيون ڀٽون''' هرمي صورت جون واريءَ جون ڀٽون آهن، جن جي اوچي مرڪز مان ٽي يا وڌيڪ ريجون ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر پاسي سلپ چهرا ٺهن ٿا. اهي عام طور ڪيترن رخن کان هلندڙ هوائن وارن علائقن ۾ ٺهن ٿيون.<ref name=dkp/> اهي پاسن ڏانهن وڌڻ بدران مٿي وڌنديون آهن. هوا مسلسل واريءَ کي ٻيهر ترتيب ڏئي انهن جي شڪل قائم رکندي آهي، جيتوڻيڪ صحيح جي پي ايس ماپن مان ڪيترن هنڌن تي انهن جي لڏپلاڻ پڻ معلوم ٿي آهي.<ref>Geof Duller, Charles Bristow, [https://www.nature.com/articles/s41598-024-53485-3 "Structure and chronology of a star dune at Erg Chebbi, Morocco, reveals why star dunes are rarely recognized in the rock record"], ''Scientific Reports'', 2024, p. 4.</ref> اهي [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ غالب ڀٽن جو قسم آهن. ٻين رڻپٽن ۾ اهي واريءَ جي سمنڊن جي ڪنارن، خاص طور زميني رڪاوٽن ويجهو ملن ٿيون. چين جي ڏکڻ اوڀر [[بادائين جاران رڻپٽ]] ۾ اهي 500 ميٽرن تائين اوچيون آهن ۽ شايد ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون آهن. ====گنبذي ڀٽون==== [[File:ISS016-E-5862 - View of Algeria.jpg|thumb|[[وڏي اڀرندي ارگ]]؛ وچ ۽ کاٻي پاسي تاري ڀٽون، ساڄي ڪناري تي وڏا گنبذ]] '''گنبذي ڀٽون''' گول يا بيضوي واريءَ جا جسم آهن، جيڪي چپٽي گنبذ جهڙي شڪل رکن ٿا ۽ انهن تي واضح سلپ چهرو نه هوندو آهي. گنبذي ڀٽن جا ٻه قسم آهن: * ننڍيون گنبذي ڀٽون، جيڪي رڳو ڪجهه ميٽر اوچيون ۽ هموار سطح واريون هونديون آهن. * '''وڏا گنبذ'''، جيڪي تاري ڀٽن جيترا وڏا ٿي سگهن ٿا. سعودي عرب جي نجد علائقي ۾ انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي 150 ميٽر ۽ [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ سندن قطر 1.5 ڪلوميٽر کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. وڏن گنبذن جي مٿاڇري ننڍين ثانوي ڀٽن جي ڳاٽي ڄار سان ڍڪيل هوندي آهي. ڪڏهن انهن مان سنهي واريءَ جون ريجون ٻاهر نڪرنديون آهن، جيڪي تاري ڀٽن سان مشابهت رکن ٿيون. مٿان ڏسڻ سان اهي ڇلرن واري خول رکندڙ جيت جهڙا نظر اچن ٿا. وڏا گنبذ گهٽ ملن ٿا<ref>مثال طور [[وڏي اڀرندي ارگ]] جي ڏکڻ تيونس ۽ ڀرپاسي واري الجزائر جي لڳ ڀڳ 2,600 چورس ڪلوميٽر علائقي ۾ 444 وڏا گنبذ ڳڻيا ويا.</ref> ۽ اڪثر واريءَ جي سمنڊ جي ان ڪناري تي ملن ٿا، جتان هوا اندر داخل ٿئي ٿي. اهي عام طور تاري ڀٽن جي وڏن ٽولن جي ڀرسان هوندا آهن. ٻنهي قسمن جي هوائي نظام ۾ فرق کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سائنسي تحقيق گهربل آهي.<ref>Andrew S. Goudie et al., “The distribution and nature of star dunes: A global analysis”, 2021, pp. 10–12.</ref> =====لُنيٽ ڀٽون===== خشڪ ڍنڍن ۽ رڻائتن يا نيم رڻائتن علائقن جي دريائي ماٿرين جي لي پاسي، غالب هوائن جي رخ موجب ٺهندڙ مستقل هلالي ڀٽن کي '''لُنيٽ'''، '''ذريعي جي ڪناري واريون ڀٽون'''، '''بورليٽ''' يا '''مٽيءَ جون ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي مٽي، گاد، واري يا جپسم مان ٺهي سگهن ٿيون، جيڪي ڍنڍ جي تري يا ڪناري تان ڪٽجي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي مٿي چڙهن ٿيون ۽ ٻاهرئين اُڀريل پاسي جمع ٿين ٿيون. آسٽريليا ۾ انهن جا مثال 6.5 ڪلوميٽر ڊگها، 1 ڪلوميٽر ويڪرا ۽ 50 ميٽر اوچا آهن. اهي ڏکڻ ۽ اولهه آفريڪا ۽ آمريڪا جي اولهندي حصن، خاص طور ٽيڪساس ۾ پڻ ملن ٿيون.<ref>Twidale, C.R. & Campbell, E.M. (2005): ''Australian landforms''. Rosenberg Publishing. pp. 241–243.</ref> ====پيرابولائي ڀٽون==== [[File:Parabolic dune.jpg|thumb|upright=1.5|سامونڊي پيرابولائي ڀٽن جو خاڪو]] ڊگهن ٻانهن ۽ اُڀريل اڳئين حصي واري ''U'' شڪل جي واريءَ جي ڀٽن کي '''پيرابولائي ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي اهڙين ڦوڪ ڀٽن مان ٺهن ٿيون، جتي نباتات سان ڍڪيل واريءَ جي ڪٽجڻ سبب ''U'' شڪل جي کڏ ٺهي ٿي. انهن جون ڊگهيون ٻانهون نباتات سان جڪڙيل رهنديون آهن؛ ڌرتيءَ تي سڃاتل سڀ کان ڊگهي ٻانهن 12 ڪلوميٽر ڊگهي آهي. انهن کي ڪڏهن ''U'' شڪل واريون، ڦوڪ ڀٽون يا وارپن جهڙيون ڀٽون پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهي ساحلي رڻپٽن ۾ عام آهن. هلالي ڀٽن جي ابتڙ، انهن جون چوٽيون هوا ڏانهن رخ رکن ٿيون، جڏهن ته ڀٽ جي واريءَ جو وڏو حصو اڳتي وڌندو رهي ٿو. مٿان ڏسڻ سان اهي سٺي نموني ڇانيل، تمام سنهي کان وچولي جسامت واري واريءَ جا ''U'' يا ''V'' شڪل جا دڙا نظر اچن ٿا، جن جون ڊگهيون ٻانهون مرڪزي حصي کان پٺتي هوا ڏانهن پکڙيل هونديون آهن. سلپ چهرا اڪثر اڳئين نڪ جي ٻاهرئين پاسي ۽ ٻانهن جي ٻاهرئين لاڙن تي ٺهن ٿا. اهي ڀٽون عام طور نيم خشڪ علائقن ۾ ملن ٿيون، جتي مينهن جو پاڻي ڀٽ جي هيٺين حصن ۽ هيٺين [[مٽي]] ۾ محفوظ رهي ٿو. اڳ انهن جي استحڪام جو ڪارڻ نباتاتي ڍڪ سمجهيو ويندو هو، پر جديد تحقيق پاڻيءَ کي مکيه ڪارڻ قرار ڏئي ٿي. گاهه، ٻوٽا ۽ وڻ انهن جي پٺتي رهجي ويل ٻانهن کي جڪڙي رکندا آهن. اندروني رڻپٽن ۾ پيرابولائي ڀٽون عام طور انهن واريءَ جي چادرن ۾ ڦوڪ کڏن مان ٺهن ٿيون، جيڪي جزوي طور نباتات سان جڪڙيل هونديون آهن. ساحلي علائقن ۽ وڏين ڍنڍن جي ڪنارن تي اهي سمنڊ ڪناري جي واريءَ مان ٺهي، اندر نباتات وارن علائقن ڏانهن وڌي سگهن ٿيون. گهڻيون پيرابولائي ڀٽون چند ڏهاڪن ميٽرن کان وڌيڪ اوچيون نه ٿينديون آهن، سواءِ اڳئين نڪ جي، جتي نباتات واريءَ جي اڳڀرائي کي روڪي يا سست ڪري ٿي. سادي پيرابولائي ڀٽ ۾ رڳو ٻانهن جو هڪ جوڙو هوندو آهي. مرڪب پيرابولائي ڀٽون ڪيترن ٻانهن وارن گڏيل روپن مان ٺهن ٿيون. پيچيدا پيرابولائي ڀٽون اڪثر بارخانوئيڊ يا خطي ننڍين ڀٽن کي پاڻ تي کڻن ٿيون. پيرابولائي ۽ هلالي ڀٽون انهن علائقن ۾ ٺهن ٿيون، جتي تمام تيز هوائون گهڻو ڪري هڪ ئي رخ ۾ هلن ٿيون. ڀلي هاڻوڪي وقت ۾ انهن علائقن ۾ هوائن جي رفتار ۽ رخ بدلجندڙ هجي، پر انهن ڀٽن جي ٺهڻ ۽ لڏپلاڻ وقت غالب هوائون گهڻو ڪري هڪجهڙي رخ واريون هونديون آهن. انهن ڀٽن جي سٺي نموني ڇانيل، سنهي کان وچولي واريءَ جي ذرڙن جي جسامت لڳ ڀڳ 0.06 کان 0.5 ملي ميٽر هوندي آهي. ڍلي واري ۽ تيز لاڙا رڳو ٻاهرين پاسن تي هوندا آهن؛ اندروني لاڙا ۽ ٻن ڀٽن جي وچ جا رستا نباتات سان جڪڙيل ۽ نسبتاً مضبوط هوندا آهن. تنهنڪري ٻانهن جي وچ واري رستي مان گذرڻ نسبتاً آسان، پر ٻانهن يا اڳئين نڪ جي مٿان چڙهي پار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هڪ وسيع پيرابولائي ڀٽ، جنهن تي واضح سلپ چهرو نه هجي ۽ جنهن جي واري گهڻو ڪري موٽي داڻيدار هجي، ان کي '''زيبار''' چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |pages=395–396 |edition=2. impr. }}</ref> لفظ ''زيبار'' عربي اصطلاح مان ورتل آهي، جيڪو ”سخت سطح وارين لهردار عرضي ريجن“ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |page=395 |edition=2. impr. }}</ref> زيبار ننڍيون ۽ گهٽ اوچائي واريون ڀٽون آهن، جيڪي آمريڪا جي وائيومنگ کان سعودي عرب ۽ آسٽريليا تائين ڪيترن علائقن ۾ ملن ٿيون.<ref>{{Cite FTP |title=USGS Landform Glossary |url=ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/NSSC/Soil_Survey_Handbook/629_glossary.pdf |server=United States Geological Survey |url-status=dead |access-date=3 October 2013 }}</ref> ٻن زيبارن جي وچ ۾ مفاصلو 50 کان 400 ميٽر هوندو آهي ۽ انهن جي اوچائي 10 ميٽر کان وڌيڪ نه هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Warren |first1=A. |title=Dunes in the Tenere Desert |journal=The Geographical Journal |date=December 1971 |volume=137 |issue=4 |pages=458–461 |doi=10.2307/1797141 |jstor=1797141 }}</ref> اهي غالب هوا جي لڳ ڀڳ نوي درجا عمودي ٺهن ٿيون؛ هوا سنهي واري اڏائي ڇڏي ٿي ۽ موٽي واري ريج جي چوٽيءَ تي رهجي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Nielson |first1=Jamie |last2=Kocurek |first2=Gary |title=Climbing Zibars of the Algodones |journal=Sedimentary Geology |date=June 1986 |volume=48 |issue=1–2 |pages=1–15 |doi=10.1016/0037-0738(86)90078-3 }}</ref> ====موٽندڙ ڀٽون==== [[File:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|موٽندڙ ڀٽ؛ مکيه اسٽاس پاسي جي مٿان ننڍو ثانوي سلپ چهرو ڏسڻ ۾ اچي ٿو]] جتي هوائون وقت بوقت پنهنجو رخ ابتو ڪن ٿيون، اتي مٿي بيان ڪيل ڪنهن به شڪل جون '''موٽندڙ ڀٽون''' ٺهي سگهن ٿيون. انهن ۾ عام طور هڪ وڏو ۽ هڪ ننڍو سلپ چهرو ابتڙ رخن ۾ هوندا آهن. ننڍو سلپ چهرو عارضي هوندو آهي؛ اهو ابتڙي هوا کان پوءِ ٺهندو آهي ۽ غالب هوا جي ٻيهر هلڻ سان گهڻو ڪري ختم ٿي ويندو آهي.<ref name=Mangimeli/> {{anchor|دڙو}} ====دڙا==== [[File:350m Düne Deadvlei Sossusvlei.JPG|thumb|نميبيا جي [[سوسوسولي]] ۾ ”ڊيون نائين“ 300 ميٽر کان وڌيڪ اوچي آهي.]] '''دڙا''' تمام وڏي پيماني واريون ڀٽون آهن. اهي ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچيون، ڪلوميٽرن تائين ويڪريون ۽ سوين ڪلوميٽرن تائين ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli>{{cite web |publisher=U.S.A. National Park Service |last=Mangimeli |first=John |title=Geology of Sand Dunes |date=10 September 2007 |url=https://home.nps.gov/whsa/learn/nature/loader.cfm?csModule=security/getfile&PageID=2033934 |access-date=15 January 2021 }}</ref> جڏهن دڙا هڪ خاص جسامت تائين پهچي وڃي ٿي ته ان جي مٿان ننڍيون ثانوي ڀٽون ٺهڻ لڳن ٿيون.<ref name=Lancaster>{{cite journal |title=The development of large aeolian bedforms |first=N. |last=Lancaster |date=1 March 1988 |journal=Sedimentary Geology |volume=55 |issue=1–2 |pages=69–89 |doi=10.1016/0037-0738(88)90090-5 }}</ref> انهن کي ننڍين ڀٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قديم ۽ آهستي لڏندڙ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ خيال آهي ته اهي موجود ڀٽن جي عمودي واڌ سان ٺهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> دڙا واريءَ جي سمنڊن ۾ عام آهن ۽ [[ترڇي تهه بندي]] جي صورت ۾ ارضياتي رڪارڊ ۾ چڱيءَ طرح محفوظ ملن ٿيون.<ref name=Lancaster/> ===ڀٽن جي پيچيدگي=== ڀٽن جون سڀ شڪليون ٽن صورتن ۾ ملي سگهن ٿيون: سادي، مرڪب ۽ پيچيدي.<ref name="USG Types of Dunes"/> سادي ڀٽ بنيادي شڪل آهي، جنهن ۾ ان قسم جي سڃاڻپ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهربل سلپ چهرا هوندا آهن. مرڪب ڀٽ وڏي ڀٽ هوندي آهي، جنهن جي مٿان ساڳئي قسم ۽ رخ جون ننڍيون ڀٽون ٺهن ٿيون. پيچيده ڀٽ ٻن يا وڌيڪ مختلف قسمن جو گڏيل روپ هوندي آهي. هلالي ڀٽ جي چوٽيءَ تي تاري ڀٽ جو ٺهڻ سڀ کان عام پيچيده روپ آهي. ساديون ڀٽون اهڙي هوائي نظام جي نشاندهي ڪن ٿيون، جنهن جي شدت يا رخ ڀٽ جي ٺهڻ کان پوءِ گهڻو نه بدليو هجي، جڏهن ته مرڪب ۽ پيچيده ڀٽون هوا جي شدت ۽ رخ ۾ تبديلين جو پتو ڏين ٿيون. ===ڀٽن جي لڏپلاڻ=== ڀٽن جي واريءَ جو مجموعو هوا ڏانهن يا هوا کان پري ٻنهي رخن ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو؛ اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هوا ڀٽ جي چوٽيءَ کان هيٺ لڳي ٿي يا مٿان. جيڪڏهن هوا مٿان لڳي ته واريءَ جا ذرڙا لي پاسي منتقل ٿين ٿا ۽ لي پاسي واري وهڪري جو مقدار اسٽاس پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي. جيڪڏهن هوا هيٺان لڳي ته ذرڙا هوا ڏانهن مٿي چڙهن ٿا. جيڪڏهن هوا پاڻ سان واريءَ جا ذرڙا کڻي ڀٽ سان ٽڪرائجي ٿي ته ڀٽ جا ذرڙا وڌيڪ سالٽيشن ڪندا آهن، بنسبت اهڙي هوا جي، جيڪا واري کان خالي هجي.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Hong |last2=Dun |first2=Hongchao |last3=Tong |first3=Ding |last4=Huang |first4=Ning |date=15 April 2017 |title=Sand transportation and reverse patterns over leeward face of sand dune |journal=Geomorphology |volume=283 |pages=41–47 |doi=10.1016/j.geomorph.2016.12.030 }}</ref> ===ساحلي ڀٽون=== [[File:LIVER AAS UDLOEB I JULI 2012 (ubt)-002.JPG|thumb|ڊينمارڪ ۾ ليور آ درياهه جي ڇوڙ ڀرسان گاهه سان ڍڪيل ساحلي ڀٽون]] [[File:Newborough Dune Rejuvenation.webm|thumb|ويلز ۾ نيوبره ڀٽن جي بحاليءَ جو ڪم، 2015ع]] '''ساحلي ڀٽون''' ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن سامونڊي ڪناري تي آلي واري جمع ٿئي، پوءِ سڪي وڃي ۽ هوا ان کي ڪناري جي مٿان اڏائي کڻي وڃي.<ref name="sloss-etal-2012">{{Cite journal |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |last1=Sloss |first1=C. R. |last2=Shepherd |first2=M. |last3=Hesp |first3=P |year=2012 |title=Coastal Dunes: Geomorphology |journal=Nature Education Knowledge |volume=3 |number=10 |page=2 |access-date=15 January 2021 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818082248/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Bird |first1=ECF |title=Coasts: an introduction to systematic geomorphology |date=1976 |publisher=Australian National University Press |location=Canberra, Australia |asin=B004750SVK }}</ref> آخري ساحلي ڀٽن وارو اصل متن اڌورو ختم ٿيو هو، تنهنڪري رڳو مڪمل موجود جملن جو ترجمو شامل ڪيو ويو آهي. ==آبي ڀٽون== [[File:Cross-section of Migrating Subaqueous Dunes.jpg|thumb|هڪ رخي وهڪري ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي ڀٽن جي پٺيان رهجي ويل ترڇي تهه بنديءَ جو مثالي عمودي خاڪو]] {{Main|لهر جا نشان}} '''آبي ڀٽون''' (پاڻي هيٺ ٺهندڙ ڀٽون) پاڻيءَ جي وهڪري جي اثر هيٺ واري يا بجريءَ جي تهه تي ٺهن ٿيون. اهي قدرتي [[وهڪرو|وهڪرن]]، جهڙوڪ درياهن ۽ ڇوڙن (ايسچورين) ۾ تمام عام آهن، ۽ انسان جي ٺاهيل [[واهه|واهن]] ۽ پائيپ لائينن ۾ پڻ ٺهن ٿيون.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.powtec.2008.04.065 |title=Morphology and displacement of dunes in a closed-conduit flow |journal=Powder Technology |volume=190 |issue=1–2 |pages=247–251 |year=2009 |last1=Franklin |first1=E.M. |last2=Charru |first2=F. |arxiv=1608.07729 |s2cid=93576651 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0022112011000139 |title=Subaqueous barchan dunes in turbulent shear flow. Part 1. Dune motion |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=675 |pages=199–222 |year=2011 |last1=Franklin |first1=E. M. |last2=Charru |first2=F. |bibcode=2011JFM...675..199F |s2cid=51792324 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.expthermflusci.2015.10.017 |title=The formation and migration of sand ripples in closed conduits: Experiments with turbulent water flows |journal=Experimental Thermal and Fluid Science |volume=71 |pages=95–102 |year=2016 |last1=Cardona Florez |first1=Jorge Eduar |last2=Franklin |first2=Erick de Moraes |arxiv=1608.04792 |bibcode=2016ETFS...71...95C |s2cid=119268350 }}</ref> آبي ڀٽون وهڪري جي رخ ۾ آهستي آهستي اڳتي وڌنديون آهن. وهڪري ڏانهن رخ ڪندڙ (اپ اسٽريم) لاڙو ڪٽجڻ سبب ختم ٿيندو رهي ٿو، جڏهن ته اها واري هيٺئين يا '''لي پاسي''' واري لاڙي تي جمع ٿيندي رهي ٿي، جنهن سان ڀٽ جي بناوت برقرار رهي ٿي.<ref>Prothero, D. R. and Schwab, F., 1996, ''Sedimentary Geology'', pp. 45–49, {{ISBN|0-7167-2726-9}}</ref> آبي بارخان ڀٽن جي صورت ۾ واريءَ جو ڪجهه حصو انهن جي ڪنڊن، جن کي '''سينگ''' چيو وڃي ٿو، تان ضايع ٿيندو رهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=18 December 2017 |title=Birth of a subaqueous barchan dune |journal=Physical Review E |volume=96 |issue=6 |article-number=062906 |doi=10.1103/PhysRevE.96.062906 |pmid=29347350 |arxiv=1712.07162 |bibcode=2017PhRvE..96f2906A |s2cid=25558699 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=19 October 2018 |title=Role of Transverse Displacements in the Formation of Subaqueous Barchan Dunes |journal=Physical Review Letters |volume=121 |issue=16 |article-number=164503 |doi=10.1103/PhysRevLett.121.164503 |pmid=30387641 |arxiv=1810.11074 |bibcode=2018PhRvL.121p4503A |s2cid=53231618 }}</ref> اهي ڀٽون گهڻو ڪري لڳاتار قطارن ('''ٽرين''') جي صورت ۾ ٺهن ٿيون، جن ۾ لهر جي ڊيگهه ۽ اوچائي حيرت انگيز حد تائين هڪجهڙي هوندي آهي. ڀٽ جي شڪل ان جي ٺهڻ واري ماحول بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |title=Ripples |access-date=11 January 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501201547/https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |archive-date=1 May 2018 }}</ref> مثال طور، درياهن ۾ ٺهندڙ لهر جا نشان اڻبرابر (غير متناسق) هوندا آهن، جن جو وڌيڪ تيز سلپ چهرو وهڪري جي هيٺئين رخ ڏانهن هوندو آهي. ارضياتي رڪارڊ ۾ تهه بند پٿرن اندر محفوظ ٿيل لهر جا نشان وهڪري جي رخ کي سڃاڻڻ ۽ ان سان گڏ تلڇٽ جي اصل ماخذ جو تعين ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. وهڪري جي پيٽ ۾ موجود ڀٽون پاڻيءَ جي وهڪري جي مزاحمت کي نمايان طور وڌائي ڇڏين ٿيون. انهن جي موجودگي ۽ واڌ ويجهه درياهن ۾ ٻوڏن جي شدت ۽ وهڪري جي رويي تي اهم اثر وجهي ٿي. ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == ڀٽ اصطلاح == '''ڀِٽ''' يا '''واريءَ جو دڙو''' سنڌيءَ ۾ ’ڀِٽ‘، واريءَ جي دڙي کي چوندا آهن، ’ڀٽ‘ جو اصطلاح شاھ لطيف “ڀٽائي”سان منسوب آهي. شاھ لطيف کي مجازي ۽ حقيقي عشقَ آرام نہ ڏنو. سير سفر دوران نون هالن کان ٻن ڪوهن جي پنڌ تي، ڪراڙ ڍنڍ وٽ ڪرڙن ۽ ڪنڊن ۾ ويڙهيل، واريءَ جي دڙي کي پنھنجو آدرشي آستان ٺاهيائين. نھايت ڪشالي ۽ محنت سان، ان کي پنھنجي ”ڀٽ“ جي صورت ڏنائين. فقيرن سان گڏ، انهيءَ واريءَ جي دڙي تي چيڪي مٽي وڌائين، ۽ پوءِ پنھنجي لاءِ هڪ جهوپڙي اڏيائين. سندس حوالي سان ان ڀٽ کي هاڻي ’ڀٽ شاھ‘ جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ ننڍڙو شھر بنجي چڪو آهي.<ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} nw1isyodbzniz0c6p5y9s9f6zuugo3s 394367 394365 2026-07-14T21:25:36Z Intisar Ali 8681 394367 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙو [[زميني بناوت|زميني ٺهڻ]] آهي، جيڪو هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندو آهي. اهو عام طور تي [[دڙو]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهي [[پهاڙي ريج|ريج]] جي صورت اختيار ڪندو آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽ سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽ وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽ مختلف شڪلين ۽ جسامن جا ٿيندا آهن، پر گهڻا دڙا ان پاسي کان ڊگها ۽ آهستي لاڙا وارا هوندا آهن، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن ('''اسٽاس پاسي''')، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني ڌوپ ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[بلوا پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=288–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[مصب]] ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' (subaqueous dunes) چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽ جي لڏپلاڻ''' چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford">{{cite book |last1=first edited by Fowler |first1=H.W. |last2=Fowler |first2=F.G. |editor1-last=Sykes |editor1-first=J.B. |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |date=1984 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-861132-5 |edition=7th}}</ref> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] ==بناوٽ== [[File:Saltation on sand dune.png|thumb|upright=1.25|جڏهن واريءَ جا ذرڙا واريءَ سان ٽڪرائجن ٿا ته اهي گهڻو ڪري اتي ئي چنبڙي وڃن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ سخت سطح سان ٽڪرائجڻ تي وري ٽپو کائي اڳتي وڌن ٿا ('''سالٽيشن'''). هي مثبت موٽ وارو عمل (فيڊبيڪ لوپ) واريءَ کي گڏ ڪري '''ڀٽن''' جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.]] '''ڀٽن'''، واريءَ جي ننڍين لهرن ۽ '''دڙن''' جي وچ ۾ ڪا مڪمل طور تي متفقه حدبندي موجود نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ هڪ ئي قسم جي مواد جا ذخيرا آهن.<ref name="Leeder2012">{{cite book |author=M.R. Leeder |title=Sedimentology: Process and Product |url=https://books.google.com/books?id=CUTvCAAAQBAJ&pg=PA97 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-5986-6 |pages=97– }}</ref> عام طور تي 7 سينٽي ميٽر کان وڌيڪ اوچائي وارن واريءَ جي بناوٽ کي '''ڀٽ''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته 3 سينٽي ميٽر کان گهٽ اوچائي وارا ٺهڻ '''واريءَ جون لهرون''' سڏبو آهي.<ref name="PettijohnPotter2012">{{cite book |author1=F. J. Pettijohn |author2=P. E. Potter |author3=R. Siever |title=Sand and Sandstone |url=https://books.google.com/books?id=FFEyBwAAQBAJ&pg=PA346 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4615-9974-6 |pages=346– }}</ref> '''دڙو''' هڪ تمام وڏو هوائي ٺهيل زميني خاڪو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ڊگهو ۽ ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي مٿان ننڍيون ڀٽون به موجود ٿي سگهن ٿيون.{{sfn|Jackson|1997|loc="Draa"}} {{anchor|Slip face}} ڀٽون عام طور واريءَ جي جسامت وارن ذرڙن مان ٺهن ٿيون ۽ انهن ۾ [[ڪوارٽز]]، [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]]، برف، [[جپسم]] يا ٻيا مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ڀٽ جو اهو پاسو، جنهن ڏانهن هوائون يا پاڻي وهندو اچي ٿو، '''اسٽاس پاسو''' (''stoss side'') سڏجي ٿو، جڏهن ته ابتو پاسو '''لي پاسو''' (''lee side'') سڏجي ٿو. واريءَ جا ذرڙا اسٽاس پاسي تي آهستي سرڪندا يا ٽپ کائيندا ('''سالٽيشن''') مٿي چڙهن ٿا، پوءِ لي پاسي کان هيٺ لڙهي پون ٿا. ڀٽ جي انهيءَ تيز لاڙ واري حصي کي، جتان واري هيٺ سرڪي ٿي، '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي. [[بيگنولڊ فارمولو]] (''Bagnold formula'') ان رفتار جو اندازو ڏئي ٿو، جنهن سان واريءَ جا ذرڙا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا. ==هوائي ڀٽون== ===هوائي ڀٽن جون شڪليون=== ڀٽن جا پنج بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: هلالي، خطي، تاري جهڙيون، گنبذي ۽ پيرابولائي. ڀٽن وارا علائقا ٽن صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا: سادا (بنيادي قسم جون ڌار ڌار ڀٽون)، مرڪب (وڏيون ڀٽون، جن جي مٿان ساڳئي قسم جون ننڍيون ڀٽون ٺهن) ۽ پيچيدا (مختلف قسمن جي ڀٽن جا گڏيل روپ).<ref name="USG Types of Dunes"/> ====بارخان يا هلالي ڀٽ==== {{مک|بارخان}} [[File:Barchan in Noachis.jpg|thumb|right|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ڌار ڌار بارخان ڀٽون؛ غالب هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي پاسي هوندو.]] '''بارخان ڀٽون''' هلال جهڙا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي عام طور پنهنجي ڊيگهه کان وڌيڪ ويڪرا هوندا آهن. انهن جو لي پاسو، جتي واري هيٺ سرڪي ٿي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي تي هوندو آهي. اهي ڀٽون اهڙين هوائن هيٺ ٺهن ٿيون، جيڪي لڳاتار هڪ ئي رخ کان هلن ٿيون.<ref name=dkp>{{cite book |title=The Ultimate Visual Family Dictionary |chapter=Geology, Geography, and Meteorology |pages=282–283 |publisher=[[ڊي ڪي پبلشنگ]] |year=2012 |location=New Delhi |language=en |isbn=978-0-1434-1954-9 }}</ref> جڏهن واريءَ جي فراهمي گهٽ هجي ته اهي ڌار ڌار هلالن جي صورت اختيار ڪن ٿيون. وڌيڪ واري موجود هجي ته اهي پاڻ ۾ ملي '''بارخانوئيڊ ريجن''' ۽ پوءِ '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> هلالي ڀٽن جا ڪي قسم ٻين سڀني ڀٽن جي ڀيٽ ۾ رڻپٽ جي مٿاڇري تي وڌيڪ تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪن ٿا. چين جي [[ننگشيا]] صوبي ۾ 1954ع کان 1959ع تائين ڀٽن جي هڪ ٽولي هر سال 100 ميٽر کان وڌيڪ سفر ڪيو، جڏهن ته اهڙي رفتار مصر جي [[اولهه رڻپٽ]] ۾ پڻ ماپي وئي آهي. ڌرتيءَ جون سڀ کان وڏيون هلالي ڀٽون، جن جي ٻن چوٽين جي وچ ۾ سراسري مفاصلو ٽن ڪلوميٽرن کان وڌيڪ آهي، چين جي [[تڪلامڪان رڻپٽ]] ۾ آهن.<ref name="USG Types of Dunes">{{cite web |title=Types of Dunes |url=https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |access-date=8 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314161113/http://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |archive-date=14 March 2012 |publisher=[[آمريڪي ارضياتي سروي]] |date=29 October 1997 }}</ref> ====عرضي ڀٽون==== جڏهن بارخان ڀٽون گهڻيون ٿي وڃن ته اهي پاڻ ۾ ملي بارخانوئيڊ ريجون ٺاهين ٿيون، جيڪي اڳتي هلي سڌين يا ٿوريون وڪريل '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجن ٿيون. انهن کي عرضي ڀٽون ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي هوا جي رخ جي آرپار واقع هونديون آهن ۽ هوا سندن چوٽيءَ تي عمودي رخ سان لڳندي آهي.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ====سيف يا طولي ڀٽون==== '''سيف ڀٽون''' سڌيون يا هلڪيون وڪريل ڀٽون آهن، جن جا ٻه سلپ چهرا هوندا آهن ۽ اهي عام طور هڪ ٻئي جي متوازي پکڙيل هونديون آهن.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ٻنهي پاسي سلپ چهرا هجڻ سبب انهن جون چوٽيون تيز هونديون آهن. لفظ ''سيف'' عربيءَ جي لفظ '''تلوار''' مان ورتل آهي. اهي ڀٽون 160 ڪلوميٽر کان به وڌيڪ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون ۽ ان ڪري اپگرهي تصويرن ۾ آسانيءَ سان ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. سيف ڀٽون ٻن رخن کان هلندڙ هوائن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو ڊگهو محور ۽ ريجون واريءَ جي گڏيل حرڪت واري رخ سان هلن ٿيون، تنهنڪري انهن کي '''طولي ڀٽون''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=seif_terminology>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-9213-9_460-2 |chapter=Longitudinal Dunes (or Linear Dunes) |title=Encyclopedia of Planetary Landforms |pages=1–11 |year=2014 |last1=Radebaugh |first1=Jani |last2=Sharma |first2=Priyanka |last3=Korteniemi |first3=Jarmo |last4=Fitzsimmons |first4=Kathryn E. |isbn=978-1-4614-9213-9 }}</ref> ڪي خطي ڀٽون پاڻ ۾ ملي ''Y'' شڪل جون مرڪب ڀٽون ٺاهين ٿيون.<ref name="USG Types of Dunes"/> انهن جي ٺهڻ بابت ماهرن ۾ اختلاف آهي. [[رالف بيگنولڊ]] پنهنجي ڪتاب ''[[اڏامندڙ واري ۽ رڻپٽ جي ڀٽن جي طبعيات]]'' ۾ راءِ ڏني ته ڪي سيف ڀٽون ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن بارخان ڀٽ ٻن رخن وارين هوائن واري نظام ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ ان جو هڪ پاسو ڊگهو ٿيندو وڃي ٿو. ٻين نظرين موجب، سيف ڀٽون هڪ رخ واري هوا ۾ ٺهندڙ گردابي وهڪرن سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref name=Mangimeli/> تمام ترقي يافته سيف ڀٽن جي وچ واري محفوظ کڏن ۾ بارخان پڻ ٺهي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀٽن جي وچ ۾ هوا هڪ رخ ۾ محدود ٿي وڃي ٿي. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Rub' al Khali (Arabian Empty Quarter) sand dunes imaged by Terra (EOS AM-1).jpg|[[ربع الخالي]] جون واريءَ جون ڀٽون؛ انهن مان گهڻيون سيف ڀٽون آهن. بارخان مان سندن بڻجڻ جو پتو ڀٽن جي پڇاڙيءَ تي رهجي ويل ننڍن ڪُنڊن مان پوي ٿو. هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي طرف هوندو. File:ISS-31 Linear dunes in the Great Sand Sea in southwest Egypt.jpg|ڏکڻ اولهه مصر جي [[وڏي واريءَ جي سمنڊ]] ۾ وڏيون خطي سيف ڀٽون، جيئن [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان ڏٺيون ويون. هر ٻن ڀٽن جي وچ ۾ مفاصلو 1.5 کان 2.5 ڪلوميٽر آهي. File:Longitudinal_dune.jpg|سيف ڀٽن جي ٺهڻ جو سراسري رخ وارو طولي نمونو File:Tranverse dune.jpg|عرضي ڀٽون هوا جي رخ جي عمودي ٺهن ٿيون ۽ رڳو لي پاسي هڪ سلپ چهرو رکن ٿيون؛ اسٽاس پاسو نسبتاً گهٽ تيز هوندو آهي. File:Cross-bedding.gif|عرضي ڀٽون هوا جي عمودي رخ تي واقع ٿين ٿيون؛ هوا انهن کي اڳتي ڌڪي ٿي ۽ نتيجي ۾ [[ترڇي تهه بندي]] ٺهي ٿي. </gallery> سيف ڀٽون [[صحرا]] ۾ عام آهن. اهي {{convert|300|m|ft|abbr=on}} اوچيون ۽ {{convert|300|km|mi|abbr=on}} ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون. عربي اپٻيٽ جي ڏاکڻي ٽئين حصي ۾ [[ربع الخالي]] نالي وڏي [[ارگ]] ۾ سيف ڀٽون لڳ ڀڳ {{convert|200|km|mi|abbr=on}} تائين پکڙيل ۽ {{convert|300|m|ft|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچيون آهن. [[پها]] نالي خطي [[لوئيس]] ٽڪريون ظاهري طور انهن سان مشابهت رکن ٿيون. اهي ٽڪريون شايد آخري [[چوٿين دور جي برفاني زماني]] دوران [[هميشه ڄميل زمين]] جي حالتن ۾ ٺهيون، جڏهن ٽنڊرا نباتات تمام گهٽ هئي. ====تاري جهڙيون ڀٽون==== [[File:Elk and Star Dune (49097789642).jpg|thumb|[[وڏي واريءَ جي ڀٽن وارو قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقو]] ۾ تاري جهڙيون، لڳ ڀڳ هرمي شڪل واريون ڀٽون]] '''تاري جهڙيون ڀٽون''' هرمي صورت جون واريءَ جون ڀٽون آهن، جن جي اوچي مرڪز مان ٽي يا وڌيڪ ريجون ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر پاسي سلپ چهرا ٺهن ٿا. اهي عام طور ڪيترن رخن کان هلندڙ هوائن وارن علائقن ۾ ٺهن ٿيون.<ref name=dkp/> اهي پاسن ڏانهن وڌڻ بدران مٿي وڌنديون آهن. هوا مسلسل واريءَ کي ٻيهر ترتيب ڏئي انهن جي شڪل قائم رکندي آهي، جيتوڻيڪ صحيح جي پي ايس ماپن مان ڪيترن هنڌن تي انهن جي لڏپلاڻ پڻ معلوم ٿي آهي.<ref>Geof Duller, Charles Bristow, [https://www.nature.com/articles/s41598-024-53485-3 "Structure and chronology of a star dune at Erg Chebbi, Morocco, reveals why star dunes are rarely recognized in the rock record"], ''Scientific Reports'', 2024, p. 4.</ref> اهي [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ غالب ڀٽن جو قسم آهن. ٻين رڻپٽن ۾ اهي واريءَ جي سمنڊن جي ڪنارن، خاص طور زميني رڪاوٽن ويجهو ملن ٿيون. چين جي ڏکڻ اوڀر [[بادائين جاران رڻپٽ]] ۾ اهي 500 ميٽرن تائين اوچيون آهن ۽ شايد ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون آهن. ====گنبذي ڀٽون==== [[File:ISS016-E-5862 - View of Algeria.jpg|thumb|[[وڏي اڀرندي ارگ]]؛ وچ ۽ کاٻي پاسي تاري ڀٽون، ساڄي ڪناري تي وڏا گنبذ]] '''گنبذي ڀٽون''' گول يا بيضوي واريءَ جا جسم آهن، جيڪي چپٽي گنبذ جهڙي شڪل رکن ٿا ۽ انهن تي واضح سلپ چهرو نه هوندو آهي. گنبذي ڀٽن جا ٻه قسم آهن: * ننڍيون گنبذي ڀٽون، جيڪي رڳو ڪجهه ميٽر اوچيون ۽ هموار سطح واريون هونديون آهن. * '''وڏا گنبذ'''، جيڪي تاري ڀٽن جيترا وڏا ٿي سگهن ٿا. سعودي عرب جي نجد علائقي ۾ انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي 150 ميٽر ۽ [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ سندن قطر 1.5 ڪلوميٽر کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. وڏن گنبذن جي مٿاڇري ننڍين ثانوي ڀٽن جي ڳاٽي ڄار سان ڍڪيل هوندي آهي. ڪڏهن انهن مان سنهي واريءَ جون ريجون ٻاهر نڪرنديون آهن، جيڪي تاري ڀٽن سان مشابهت رکن ٿيون. مٿان ڏسڻ سان اهي ڇلرن واري خول رکندڙ جيت جهڙا نظر اچن ٿا. وڏا گنبذ گهٽ ملن ٿا<ref>مثال طور [[وڏي اڀرندي ارگ]] جي ڏکڻ تيونس ۽ ڀرپاسي واري الجزائر جي لڳ ڀڳ 2,600 چورس ڪلوميٽر علائقي ۾ 444 وڏا گنبذ ڳڻيا ويا.</ref> ۽ اڪثر واريءَ جي سمنڊ جي ان ڪناري تي ملن ٿا، جتان هوا اندر داخل ٿئي ٿي. اهي عام طور تاري ڀٽن جي وڏن ٽولن جي ڀرسان هوندا آهن. ٻنهي قسمن جي هوائي نظام ۾ فرق کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سائنسي تحقيق گهربل آهي.<ref>Andrew S. Goudie et al., “The distribution and nature of star dunes: A global analysis”, 2021, pp. 10–12.</ref> =====لُنيٽ ڀٽون===== خشڪ ڍنڍن ۽ رڻائتن يا نيم رڻائتن علائقن جي دريائي ماٿرين جي لي پاسي، غالب هوائن جي رخ موجب ٺهندڙ مستقل هلالي ڀٽن کي '''لُنيٽ'''، '''ذريعي جي ڪناري واريون ڀٽون'''، '''بورليٽ''' يا '''مٽيءَ جون ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي مٽي، گاد، واري يا جپسم مان ٺهي سگهن ٿيون، جيڪي ڍنڍ جي تري يا ڪناري تان ڪٽجي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي مٿي چڙهن ٿيون ۽ ٻاهرئين اُڀريل پاسي جمع ٿين ٿيون. آسٽريليا ۾ انهن جا مثال 6.5 ڪلوميٽر ڊگها، 1 ڪلوميٽر ويڪرا ۽ 50 ميٽر اوچا آهن. اهي ڏکڻ ۽ اولهه آفريڪا ۽ آمريڪا جي اولهندي حصن، خاص طور ٽيڪساس ۾ پڻ ملن ٿيون.<ref>Twidale, C.R. & Campbell, E.M. (2005): ''Australian landforms''. Rosenberg Publishing. pp. 241–243.</ref> ====پيرابولائي ڀٽون==== [[File:Parabolic dune.jpg|thumb|upright=1.5|سامونڊي پيرابولائي ڀٽن جو خاڪو]] ڊگهن ٻانهن ۽ اُڀريل اڳئين حصي واري ''U'' شڪل جي واريءَ جي ڀٽن کي '''پيرابولائي ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي اهڙين ڦوڪ ڀٽن مان ٺهن ٿيون، جتي نباتات سان ڍڪيل واريءَ جي ڪٽجڻ سبب ''U'' شڪل جي کڏ ٺهي ٿي. انهن جون ڊگهيون ٻانهون نباتات سان جڪڙيل رهنديون آهن؛ ڌرتيءَ تي سڃاتل سڀ کان ڊگهي ٻانهن 12 ڪلوميٽر ڊگهي آهي. انهن کي ڪڏهن ''U'' شڪل واريون، ڦوڪ ڀٽون يا وارپن جهڙيون ڀٽون پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهي ساحلي رڻپٽن ۾ عام آهن. هلالي ڀٽن جي ابتڙ، انهن جون چوٽيون هوا ڏانهن رخ رکن ٿيون، جڏهن ته ڀٽ جي واريءَ جو وڏو حصو اڳتي وڌندو رهي ٿو. مٿان ڏسڻ سان اهي سٺي نموني ڇانيل، تمام سنهي کان وچولي جسامت واري واريءَ جا ''U'' يا ''V'' شڪل جا دڙا نظر اچن ٿا، جن جون ڊگهيون ٻانهون مرڪزي حصي کان پٺتي هوا ڏانهن پکڙيل هونديون آهن. سلپ چهرا اڪثر اڳئين نڪ جي ٻاهرئين پاسي ۽ ٻانهن جي ٻاهرئين لاڙن تي ٺهن ٿا. اهي ڀٽون عام طور نيم خشڪ علائقن ۾ ملن ٿيون، جتي مينهن جو پاڻي ڀٽ جي هيٺين حصن ۽ هيٺين [[مٽي]] ۾ محفوظ رهي ٿو. اڳ انهن جي استحڪام جو ڪارڻ نباتاتي ڍڪ سمجهيو ويندو هو، پر جديد تحقيق پاڻيءَ کي مکيه ڪارڻ قرار ڏئي ٿي. گاهه، ٻوٽا ۽ وڻ انهن جي پٺتي رهجي ويل ٻانهن کي جڪڙي رکندا آهن. اندروني رڻپٽن ۾ پيرابولائي ڀٽون عام طور انهن واريءَ جي چادرن ۾ ڦوڪ کڏن مان ٺهن ٿيون، جيڪي جزوي طور نباتات سان جڪڙيل هونديون آهن. ساحلي علائقن ۽ وڏين ڍنڍن جي ڪنارن تي اهي سمنڊ ڪناري جي واريءَ مان ٺهي، اندر نباتات وارن علائقن ڏانهن وڌي سگهن ٿيون. گهڻيون پيرابولائي ڀٽون چند ڏهاڪن ميٽرن کان وڌيڪ اوچيون نه ٿينديون آهن، سواءِ اڳئين نڪ جي، جتي نباتات واريءَ جي اڳڀرائي کي روڪي يا سست ڪري ٿي. سادي پيرابولائي ڀٽ ۾ رڳو ٻانهن جو هڪ جوڙو هوندو آهي. مرڪب پيرابولائي ڀٽون ڪيترن ٻانهن وارن گڏيل روپن مان ٺهن ٿيون. پيچيدا پيرابولائي ڀٽون اڪثر بارخانوئيڊ يا خطي ننڍين ڀٽن کي پاڻ تي کڻن ٿيون. پيرابولائي ۽ هلالي ڀٽون انهن علائقن ۾ ٺهن ٿيون، جتي تمام تيز هوائون گهڻو ڪري هڪ ئي رخ ۾ هلن ٿيون. ڀلي هاڻوڪي وقت ۾ انهن علائقن ۾ هوائن جي رفتار ۽ رخ بدلجندڙ هجي، پر انهن ڀٽن جي ٺهڻ ۽ لڏپلاڻ وقت غالب هوائون گهڻو ڪري هڪجهڙي رخ واريون هونديون آهن. انهن ڀٽن جي سٺي نموني ڇانيل، سنهي کان وچولي واريءَ جي ذرڙن جي جسامت لڳ ڀڳ 0.06 کان 0.5 ملي ميٽر هوندي آهي. ڍلي واري ۽ تيز لاڙا رڳو ٻاهرين پاسن تي هوندا آهن؛ اندروني لاڙا ۽ ٻن ڀٽن جي وچ جا رستا نباتات سان جڪڙيل ۽ نسبتاً مضبوط هوندا آهن. تنهنڪري ٻانهن جي وچ واري رستي مان گذرڻ نسبتاً آسان، پر ٻانهن يا اڳئين نڪ جي مٿان چڙهي پار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هڪ وسيع پيرابولائي ڀٽ، جنهن تي واضح سلپ چهرو نه هجي ۽ جنهن جي واري گهڻو ڪري موٽي داڻيدار هجي، ان کي '''زيبار''' چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |pages=395–396 |edition=2. impr. }}</ref> لفظ ''زيبار'' عربي اصطلاح مان ورتل آهي، جيڪو ”سخت سطح وارين لهردار عرضي ريجن“ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |page=395 |edition=2. impr. }}</ref> زيبار ننڍيون ۽ گهٽ اوچائي واريون ڀٽون آهن، جيڪي آمريڪا جي وائيومنگ کان سعودي عرب ۽ آسٽريليا تائين ڪيترن علائقن ۾ ملن ٿيون.<ref>{{Cite FTP |title=USGS Landform Glossary |url=ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/NSSC/Soil_Survey_Handbook/629_glossary.pdf |server=United States Geological Survey |url-status=dead |access-date=3 October 2013 }}</ref> ٻن زيبارن جي وچ ۾ مفاصلو 50 کان 400 ميٽر هوندو آهي ۽ انهن جي اوچائي 10 ميٽر کان وڌيڪ نه هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Warren |first1=A. |title=Dunes in the Tenere Desert |journal=The Geographical Journal |date=December 1971 |volume=137 |issue=4 |pages=458–461 |doi=10.2307/1797141 |jstor=1797141 }}</ref> اهي غالب هوا جي لڳ ڀڳ نوي درجا عمودي ٺهن ٿيون؛ هوا سنهي واري اڏائي ڇڏي ٿي ۽ موٽي واري ريج جي چوٽيءَ تي رهجي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Nielson |first1=Jamie |last2=Kocurek |first2=Gary |title=Climbing Zibars of the Algodones |journal=Sedimentary Geology |date=June 1986 |volume=48 |issue=1–2 |pages=1–15 |doi=10.1016/0037-0738(86)90078-3 }}</ref> ====موٽندڙ ڀٽون==== [[File:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|موٽندڙ ڀٽ؛ مکيه اسٽاس پاسي جي مٿان ننڍو ثانوي سلپ چهرو ڏسڻ ۾ اچي ٿو]] جتي هوائون وقت بوقت پنهنجو رخ ابتو ڪن ٿيون، اتي مٿي بيان ڪيل ڪنهن به شڪل جون '''موٽندڙ ڀٽون''' ٺهي سگهن ٿيون. انهن ۾ عام طور هڪ وڏو ۽ هڪ ننڍو سلپ چهرو ابتڙ رخن ۾ هوندا آهن. ننڍو سلپ چهرو عارضي هوندو آهي؛ اهو ابتڙي هوا کان پوءِ ٺهندو آهي ۽ غالب هوا جي ٻيهر هلڻ سان گهڻو ڪري ختم ٿي ويندو آهي.<ref name=Mangimeli/> {{anchor|دڙو}} ====دڙا==== [[File:350m Düne Deadvlei Sossusvlei.JPG|thumb|نميبيا جي [[سوسوسولي]] ۾ ”ڊيون نائين“ 300 ميٽر کان وڌيڪ اوچي آهي.]] '''دڙا''' تمام وڏي پيماني واريون ڀٽون آهن. اهي ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچيون، ڪلوميٽرن تائين ويڪريون ۽ سوين ڪلوميٽرن تائين ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli>{{cite web |publisher=U.S.A. National Park Service |last=Mangimeli |first=John |title=Geology of Sand Dunes |date=10 September 2007 |url=https://home.nps.gov/whsa/learn/nature/loader.cfm?csModule=security/getfile&PageID=2033934 |access-date=15 January 2021 }}</ref> جڏهن دڙا هڪ خاص جسامت تائين پهچي وڃي ٿي ته ان جي مٿان ننڍيون ثانوي ڀٽون ٺهڻ لڳن ٿيون.<ref name=Lancaster>{{cite journal |title=The development of large aeolian bedforms |first=N. |last=Lancaster |date=1 March 1988 |journal=Sedimentary Geology |volume=55 |issue=1–2 |pages=69–89 |doi=10.1016/0037-0738(88)90090-5 }}</ref> انهن کي ننڍين ڀٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قديم ۽ آهستي لڏندڙ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ خيال آهي ته اهي موجود ڀٽن جي عمودي واڌ سان ٺهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> دڙا واريءَ جي سمنڊن ۾ عام آهن ۽ [[ترڇي تهه بندي]] جي صورت ۾ ارضياتي رڪارڊ ۾ چڱيءَ طرح محفوظ ملن ٿيون.<ref name=Lancaster/> ===ڀٽن جي پيچيدگي=== ڀٽن جون سڀ شڪليون ٽن صورتن ۾ ملي سگهن ٿيون: سادي، مرڪب ۽ پيچيدي.<ref name="USG Types of Dunes"/> سادي ڀٽ بنيادي شڪل آهي، جنهن ۾ ان قسم جي سڃاڻپ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهربل سلپ چهرا هوندا آهن. مرڪب ڀٽ وڏي ڀٽ هوندي آهي، جنهن جي مٿان ساڳئي قسم ۽ رخ جون ننڍيون ڀٽون ٺهن ٿيون. پيچيده ڀٽ ٻن يا وڌيڪ مختلف قسمن جو گڏيل روپ هوندي آهي. هلالي ڀٽ جي چوٽيءَ تي تاري ڀٽ جو ٺهڻ سڀ کان عام پيچيده روپ آهي. ساديون ڀٽون اهڙي هوائي نظام جي نشاندهي ڪن ٿيون، جنهن جي شدت يا رخ ڀٽ جي ٺهڻ کان پوءِ گهڻو نه بدليو هجي، جڏهن ته مرڪب ۽ پيچيده ڀٽون هوا جي شدت ۽ رخ ۾ تبديلين جو پتو ڏين ٿيون. ===ڀٽن جي لڏپلاڻ=== ڀٽن جي واريءَ جو مجموعو هوا ڏانهن يا هوا کان پري ٻنهي رخن ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو؛ اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هوا ڀٽ جي چوٽيءَ کان هيٺ لڳي ٿي يا مٿان. جيڪڏهن هوا مٿان لڳي ته واريءَ جا ذرڙا لي پاسي منتقل ٿين ٿا ۽ لي پاسي واري وهڪري جو مقدار اسٽاس پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي. جيڪڏهن هوا هيٺان لڳي ته ذرڙا هوا ڏانهن مٿي چڙهن ٿا. جيڪڏهن هوا پاڻ سان واريءَ جا ذرڙا کڻي ڀٽ سان ٽڪرائجي ٿي ته ڀٽ جا ذرڙا وڌيڪ سالٽيشن ڪندا آهن، بنسبت اهڙي هوا جي، جيڪا واري کان خالي هجي.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Hong |last2=Dun |first2=Hongchao |last3=Tong |first3=Ding |last4=Huang |first4=Ning |date=15 April 2017 |title=Sand transportation and reverse patterns over leeward face of sand dune |journal=Geomorphology |volume=283 |pages=41–47 |doi=10.1016/j.geomorph.2016.12.030 }}</ref> ===ساحلي ڀٽون=== [[File:LIVER AAS UDLOEB I JULI 2012 (ubt)-002.JPG|thumb|ڊينمارڪ ۾ ليور آ درياهه جي ڇوڙ ڀرسان گاهه سان ڍڪيل ساحلي ڀٽون]] [[File:Newborough Dune Rejuvenation.webm|thumb|ويلز ۾ نيوبره ڀٽن جي بحاليءَ جو ڪم، 2015ع]] '''ساحلي ڀٽون''' ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن سامونڊي ڪناري تي آلي واري جمع ٿئي، پوءِ سڪي وڃي ۽ هوا ان کي ڪناري جي مٿان اڏائي کڻي وڃي.<ref name="sloss-etal-2012">{{Cite journal |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |last1=Sloss |first1=C. R. |last2=Shepherd |first2=M. |last3=Hesp |first3=P |year=2012 |title=Coastal Dunes: Geomorphology |journal=Nature Education Knowledge |volume=3 |number=10 |page=2 |access-date=15 January 2021 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818082248/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Bird |first1=ECF |title=Coasts: an introduction to systematic geomorphology |date=1976 |publisher=Australian National University Press |location=Canberra, Australia |asin=B004750SVK }}</ref> آخري ساحلي ڀٽن وارو اصل متن اڌورو ختم ٿيو هو، تنهنڪري رڳو مڪمل موجود جملن جو ترجمو شامل ڪيو ويو آهي. ==آبي ڀٽون== [[File:Cross-section of Migrating Subaqueous Dunes.jpg|thumb|هڪ رخي وهڪري ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي ڀٽن جي پٺيان رهجي ويل ترڇي تهه بنديءَ جو مثالي عمودي خاڪو]] {{Main|لهر جا نشان}} '''آبي ڀٽون''' (پاڻي هيٺ ٺهندڙ ڀٽون) پاڻيءَ جي وهڪري جي اثر هيٺ واري يا بجريءَ جي تهه تي ٺهن ٿيون. اهي قدرتي [[وهڪرو|وهڪرن]]، جهڙوڪ درياهن ۽ ڇوڙن (ايسچورين) ۾ تمام عام آهن، ۽ انسان جي ٺاهيل [[واهه|واهن]] ۽ پائيپ لائينن ۾ پڻ ٺهن ٿيون.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.powtec.2008.04.065 |title=Morphology and displacement of dunes in a closed-conduit flow |journal=Powder Technology |volume=190 |issue=1–2 |pages=247–251 |year=2009 |last1=Franklin |first1=E.M. |last2=Charru |first2=F. |arxiv=1608.07729 |s2cid=93576651 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0022112011000139 |title=Subaqueous barchan dunes in turbulent shear flow. Part 1. Dune motion |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=675 |pages=199–222 |year=2011 |last1=Franklin |first1=E. M. |last2=Charru |first2=F. |bibcode=2011JFM...675..199F |s2cid=51792324 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.expthermflusci.2015.10.017 |title=The formation and migration of sand ripples in closed conduits: Experiments with turbulent water flows |journal=Experimental Thermal and Fluid Science |volume=71 |pages=95–102 |year=2016 |last1=Cardona Florez |first1=Jorge Eduar |last2=Franklin |first2=Erick de Moraes |arxiv=1608.04792 |bibcode=2016ETFS...71...95C |s2cid=119268350 }}</ref> آبي ڀٽون وهڪري جي رخ ۾ آهستي آهستي اڳتي وڌنديون آهن. وهڪري ڏانهن رخ ڪندڙ (اپ اسٽريم) لاڙو ڪٽجڻ سبب ختم ٿيندو رهي ٿو، جڏهن ته اها واري هيٺئين يا '''لي پاسي''' واري لاڙي تي جمع ٿيندي رهي ٿي، جنهن سان ڀٽ جي بناوت برقرار رهي ٿي.<ref>Prothero, D. R. and Schwab, F., 1996, ''Sedimentary Geology'', pp. 45–49, {{ISBN|0-7167-2726-9}}</ref> آبي بارخان ڀٽن جي صورت ۾ واريءَ جو ڪجهه حصو انهن جي ڪنڊن، جن کي '''سينگ''' چيو وڃي ٿو، تان ضايع ٿيندو رهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=18 December 2017 |title=Birth of a subaqueous barchan dune |journal=Physical Review E |volume=96 |issue=6 |article-number=062906 |doi=10.1103/PhysRevE.96.062906 |pmid=29347350 |arxiv=1712.07162 |bibcode=2017PhRvE..96f2906A |s2cid=25558699 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=19 October 2018 |title=Role of Transverse Displacements in the Formation of Subaqueous Barchan Dunes |journal=Physical Review Letters |volume=121 |issue=16 |article-number=164503 |doi=10.1103/PhysRevLett.121.164503 |pmid=30387641 |arxiv=1810.11074 |bibcode=2018PhRvL.121p4503A |s2cid=53231618 }}</ref> اهي ڀٽون گهڻو ڪري لڳاتار قطارن ('''ٽرين''') جي صورت ۾ ٺهن ٿيون، جن ۾ لهر جي ڊيگهه ۽ اوچائي حيرت انگيز حد تائين هڪجهڙي هوندي آهي. ڀٽ جي شڪل ان جي ٺهڻ واري ماحول بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |title=Ripples |access-date=11 January 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501201547/https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |archive-date=1 May 2018 }}</ref> مثال طور، درياهن ۾ ٺهندڙ لهر جا نشان اڻبرابر (غير متناسق) هوندا آهن، جن جو وڌيڪ تيز سلپ چهرو وهڪري جي هيٺئين رخ ڏانهن هوندو آهي. ارضياتي رڪارڊ ۾ تهه بند پٿرن اندر محفوظ ٿيل لهر جا نشان وهڪري جي رخ کي سڃاڻڻ ۽ ان سان گڏ تلڇٽ جي اصل ماخذ جو تعين ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. وهڪري جي پيٽ ۾ موجود ڀٽون پاڻيءَ جي وهڪري جي مزاحمت کي نمايان طور وڌائي ڇڏين ٿيون. انهن جي موجودگي ۽ واڌ ويجهه درياهن ۾ ٻوڏن جي شدت ۽ وهڪري جي رويي تي اهم اثر وجهي ٿي. ==پٿر بڻيل ڀٽون== [[File:Cross-bedding Of Sandstone Near Mt Carmel Road Zion Canyon Utah.jpg|thumb|يوٽا جي زايون نيشنل پارڪ ۾ واريائي پٿر اندر محفوظ هوائي ڀٽن جي ترڇي تهه بندي]] '''پٿر بڻيل ڀٽون''' (Lithified dunes) اهي [[واريائي پٿر]] آهن، جيڪي سامونڊي يا هوائي واريءَ جي ڀٽن جي دٻجڻ ۽ سخت ٿي وڃڻ ('''[[پٿرائپ]]''') جي نتيجي ۾ ٺهن ٿيون. جڏهن ڀٽون پٿر ۾ تبديل ٿي وڃن ٿيون، تڏهن انهن مان گذرندڙ پاڻي مختلف معدنيات کي کڻي اچي پٿر ۾ جمع ڪندو آهي، جنهن سبب پٿر جو رنگ ۽ بناوت تبديل ٿي سگهي ٿي. اهڙين ڀٽن ۾ '''[[ترڇي تهه بندي]]''' (Cross-bedding) نمايان هوندي آهي، جتي هڪ ٻئي تي چڙهيل ڀٽن جون تهون ترڇي نموني ترتيب وٺنديون آهن. انهيءَ ڪري واريائي پٿر ۾ جال جهڙا يا ترڇا نقش پيدا ٿيندا آهن، جيئن آمريڪا جي [[زايون نيشنل پارڪ]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. آمريڪا جي ڏکڻ اولهه وارن علائقن ۾ اهڙين سخت ۽ گڏيل واريءَ جي ڀٽن لاءِ عام ٻوليءَ ۾ '''سلڪ راڪ''' (Slickrock) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو نالو پراڻي اولهه (Old West) جي آبادڪارن ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي فولادي ڦيٿن وارن گاڏن کي هن هموار ۽ سخت پٿر تي مناسب پڪ نه ملندي هئي.<ref>{{Cite book |title=Toward a sociology of the trace |date=2010 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0-8166-5597-7 |editor-last=Gray |editor-first=Herman |location=Minneapolis, Minn |pages=197–198 |editor-last2=Gómez-Barris |editor-first2=Macarena }}</ref> ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == ڀٽ اصطلاح == '''ڀِٽ''' يا '''واريءَ جو دڙو''' سنڌيءَ ۾ ’ڀِٽ‘، واريءَ جي دڙي کي چوندا آهن، ’ڀٽ‘ جو اصطلاح شاھ لطيف “ڀٽائي”سان منسوب آهي. شاھ لطيف کي مجازي ۽ حقيقي عشقَ آرام نہ ڏنو. سير سفر دوران نون هالن کان ٻن ڪوهن جي پنڌ تي، ڪراڙ ڍنڍ وٽ ڪرڙن ۽ ڪنڊن ۾ ويڙهيل، واريءَ جي دڙي کي پنھنجو آدرشي آستان ٺاهيائين. نھايت ڪشالي ۽ محنت سان، ان کي پنھنجي ”ڀٽ“ جي صورت ڏنائين. فقيرن سان گڏ، انهيءَ واريءَ جي دڙي تي چيڪي مٽي وڌائين، ۽ پوءِ پنھنجي لاءِ هڪ جهوپڙي اڏيائين. سندس حوالي سان ان ڀٽ کي هاڻي ’ڀٽ شاھ‘ جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ ننڍڙو شھر بنجي چڪو آهي.<ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} 6jiiev73vxkz72o5vtqtsabsf1bmlwh 394370 394367 2026-07-14T21:31:45Z Intisar Ali 8681 394370 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙو [[زميني بناوت|زميني ٺهڻ]] آهي، جيڪو هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندو آهي. اهو عام طور تي [[دڙو]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهي [[پهاڙي ريج|ريج]] جي صورت اختيار ڪندو آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽ سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽ وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽ مختلف شڪلين ۽ جسامن جا ٿيندا آهن، پر گهڻا دڙا ان پاسي کان ڊگها ۽ آهستي لاڙا وارا هوندا آهن، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن ('''اسٽاس پاسي''')، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني ڌوپ ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[بلوا پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=288–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[مصب]] ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' (subaqueous dunes) چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽ جي لڏپلاڻ''' چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford">{{cite book |last1=first edited by Fowler |first1=H.W. |last2=Fowler |first2=F.G. |editor1-last=Sykes |editor1-first=J.B. |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |date=1984 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-861132-5 |edition=7th}}</ref> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] ==بناوٽ== [[File:Saltation on sand dune.png|thumb|upright=1.25|جڏهن واريءَ جا ذرڙا واريءَ سان ٽڪرائجن ٿا ته اهي گهڻو ڪري اتي ئي چنبڙي وڃن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ سخت سطح سان ٽڪرائجڻ تي وري ٽپو کائي اڳتي وڌن ٿا ('''سالٽيشن'''). هي مثبت موٽ وارو عمل (فيڊبيڪ لوپ) واريءَ کي گڏ ڪري '''ڀٽن''' جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.]] '''ڀٽن'''، واريءَ جي ننڍين لهرن ۽ '''دڙن''' جي وچ ۾ ڪا مڪمل طور تي متفقه حدبندي موجود نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ هڪ ئي قسم جي مواد جا ذخيرا آهن.<ref name="Leeder2012">{{cite book |author=M.R. Leeder |title=Sedimentology: Process and Product |url=https://books.google.com/books?id=CUTvCAAAQBAJ&pg=PA97 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-5986-6 |pages=97– }}</ref> عام طور تي 7 سينٽي ميٽر کان وڌيڪ اوچائي وارن واريءَ جي بناوٽ کي '''ڀٽ''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته 3 سينٽي ميٽر کان گهٽ اوچائي وارا ٺهڻ '''واريءَ جون لهرون''' سڏبو آهي.<ref name="PettijohnPotter2012">{{cite book |author1=F. J. Pettijohn |author2=P. E. Potter |author3=R. Siever |title=Sand and Sandstone |url=https://books.google.com/books?id=FFEyBwAAQBAJ&pg=PA346 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4615-9974-6 |pages=346– }}</ref> '''دڙو''' هڪ تمام وڏو هوائي ٺهيل زميني خاڪو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ڊگهو ۽ ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي مٿان ننڍيون ڀٽون به موجود ٿي سگهن ٿيون.{{sfn|Jackson|1997|loc="Draa"}} {{anchor|Slip face}} ڀٽون عام طور واريءَ جي جسامت وارن ذرڙن مان ٺهن ٿيون ۽ انهن ۾ [[ڪوارٽز]]، [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]]، برف، [[جپسم]] يا ٻيا مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ڀٽ جو اهو پاسو، جنهن ڏانهن هوائون يا پاڻي وهندو اچي ٿو، '''اسٽاس پاسو''' (''stoss side'') سڏجي ٿو، جڏهن ته ابتو پاسو '''لي پاسو''' (''lee side'') سڏجي ٿو. واريءَ جا ذرڙا اسٽاس پاسي تي آهستي سرڪندا يا ٽپ کائيندا ('''سالٽيشن''') مٿي چڙهن ٿا، پوءِ لي پاسي کان هيٺ لڙهي پون ٿا. ڀٽ جي انهيءَ تيز لاڙ واري حصي کي، جتان واري هيٺ سرڪي ٿي، '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي. [[بيگنولڊ فارمولو]] (''Bagnold formula'') ان رفتار جو اندازو ڏئي ٿو، جنهن سان واريءَ جا ذرڙا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا. ==هوائي ڀٽون== ===هوائي ڀٽن جون شڪليون=== ڀٽن جا پنج بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: هلالي، خطي، تاري جهڙيون، گنبذي ۽ پيرابولائي. ڀٽن وارا علائقا ٽن صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا: سادا (بنيادي قسم جون ڌار ڌار ڀٽون)، مرڪب (وڏيون ڀٽون، جن جي مٿان ساڳئي قسم جون ننڍيون ڀٽون ٺهن) ۽ پيچيدا (مختلف قسمن جي ڀٽن جا گڏيل روپ).<ref name="USG Types of Dunes"/> ====بارخان يا هلالي ڀٽ==== {{مک|بارخان}} [[File:Barchan in Noachis.jpg|thumb|right|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ڌار ڌار بارخان ڀٽون؛ غالب هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي پاسي هوندو.]] '''بارخان ڀٽون''' هلال جهڙا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي عام طور پنهنجي ڊيگهه کان وڌيڪ ويڪرا هوندا آهن. انهن جو لي پاسو، جتي واري هيٺ سرڪي ٿي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي تي هوندو آهي. اهي ڀٽون اهڙين هوائن هيٺ ٺهن ٿيون، جيڪي لڳاتار هڪ ئي رخ کان هلن ٿيون.<ref name=dkp>{{cite book |title=The Ultimate Visual Family Dictionary |chapter=Geology, Geography, and Meteorology |pages=282–283 |publisher=[[ڊي ڪي پبلشنگ]] |year=2012 |location=New Delhi |language=en |isbn=978-0-1434-1954-9 }}</ref> جڏهن واريءَ جي فراهمي گهٽ هجي ته اهي ڌار ڌار هلالن جي صورت اختيار ڪن ٿيون. وڌيڪ واري موجود هجي ته اهي پاڻ ۾ ملي '''بارخانوئيڊ ريجن''' ۽ پوءِ '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> هلالي ڀٽن جا ڪي قسم ٻين سڀني ڀٽن جي ڀيٽ ۾ رڻپٽ جي مٿاڇري تي وڌيڪ تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪن ٿا. چين جي [[ننگشيا]] صوبي ۾ 1954ع کان 1959ع تائين ڀٽن جي هڪ ٽولي هر سال 100 ميٽر کان وڌيڪ سفر ڪيو، جڏهن ته اهڙي رفتار مصر جي [[اولهه رڻپٽ]] ۾ پڻ ماپي وئي آهي. ڌرتيءَ جون سڀ کان وڏيون هلالي ڀٽون، جن جي ٻن چوٽين جي وچ ۾ سراسري مفاصلو ٽن ڪلوميٽرن کان وڌيڪ آهي، چين جي [[تڪلامڪان رڻپٽ]] ۾ آهن.<ref name="USG Types of Dunes">{{cite web |title=Types of Dunes |url=https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |access-date=8 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314161113/http://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |archive-date=14 March 2012 |publisher=[[آمريڪي ارضياتي سروي]] |date=29 October 1997 }}</ref> ====عرضي ڀٽون==== جڏهن بارخان ڀٽون گهڻيون ٿي وڃن ته اهي پاڻ ۾ ملي بارخانوئيڊ ريجون ٺاهين ٿيون، جيڪي اڳتي هلي سڌين يا ٿوريون وڪريل '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجن ٿيون. انهن کي عرضي ڀٽون ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي هوا جي رخ جي آرپار واقع هونديون آهن ۽ هوا سندن چوٽيءَ تي عمودي رخ سان لڳندي آهي.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ====سيف يا طولي ڀٽون==== '''سيف ڀٽون''' سڌيون يا هلڪيون وڪريل ڀٽون آهن، جن جا ٻه سلپ چهرا هوندا آهن ۽ اهي عام طور هڪ ٻئي جي متوازي پکڙيل هونديون آهن.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ٻنهي پاسي سلپ چهرا هجڻ سبب انهن جون چوٽيون تيز هونديون آهن. لفظ ''سيف'' عربيءَ جي لفظ '''تلوار''' مان ورتل آهي. اهي ڀٽون 160 ڪلوميٽر کان به وڌيڪ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون ۽ ان ڪري اپگرهي تصويرن ۾ آسانيءَ سان ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. سيف ڀٽون ٻن رخن کان هلندڙ هوائن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو ڊگهو محور ۽ ريجون واريءَ جي گڏيل حرڪت واري رخ سان هلن ٿيون، تنهنڪري انهن کي '''طولي ڀٽون''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=seif_terminology>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-9213-9_460-2 |chapter=Longitudinal Dunes (or Linear Dunes) |title=Encyclopedia of Planetary Landforms |pages=1–11 |year=2014 |last1=Radebaugh |first1=Jani |last2=Sharma |first2=Priyanka |last3=Korteniemi |first3=Jarmo |last4=Fitzsimmons |first4=Kathryn E. |isbn=978-1-4614-9213-9 }}</ref> ڪي خطي ڀٽون پاڻ ۾ ملي ''Y'' شڪل جون مرڪب ڀٽون ٺاهين ٿيون.<ref name="USG Types of Dunes"/> انهن جي ٺهڻ بابت ماهرن ۾ اختلاف آهي. [[رالف بيگنولڊ]] پنهنجي ڪتاب ''[[اڏامندڙ واري ۽ رڻپٽ جي ڀٽن جي طبعيات]]'' ۾ راءِ ڏني ته ڪي سيف ڀٽون ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن بارخان ڀٽ ٻن رخن وارين هوائن واري نظام ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ ان جو هڪ پاسو ڊگهو ٿيندو وڃي ٿو. ٻين نظرين موجب، سيف ڀٽون هڪ رخ واري هوا ۾ ٺهندڙ گردابي وهڪرن سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref name=Mangimeli/> تمام ترقي يافته سيف ڀٽن جي وچ واري محفوظ کڏن ۾ بارخان پڻ ٺهي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀٽن جي وچ ۾ هوا هڪ رخ ۾ محدود ٿي وڃي ٿي. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Rub' al Khali (Arabian Empty Quarter) sand dunes imaged by Terra (EOS AM-1).jpg|[[ربع الخالي]] جون واريءَ جون ڀٽون؛ انهن مان گهڻيون سيف ڀٽون آهن. بارخان مان سندن بڻجڻ جو پتو ڀٽن جي پڇاڙيءَ تي رهجي ويل ننڍن ڪُنڊن مان پوي ٿو. هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي طرف هوندو. File:ISS-31 Linear dunes in the Great Sand Sea in southwest Egypt.jpg|ڏکڻ اولهه مصر جي [[وڏي واريءَ جي سمنڊ]] ۾ وڏيون خطي سيف ڀٽون، جيئن [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان ڏٺيون ويون. هر ٻن ڀٽن جي وچ ۾ مفاصلو 1.5 کان 2.5 ڪلوميٽر آهي. File:Longitudinal_dune.jpg|سيف ڀٽن جي ٺهڻ جو سراسري رخ وارو طولي نمونو File:Tranverse dune.jpg|عرضي ڀٽون هوا جي رخ جي عمودي ٺهن ٿيون ۽ رڳو لي پاسي هڪ سلپ چهرو رکن ٿيون؛ اسٽاس پاسو نسبتاً گهٽ تيز هوندو آهي. File:Cross-bedding.gif|عرضي ڀٽون هوا جي عمودي رخ تي واقع ٿين ٿيون؛ هوا انهن کي اڳتي ڌڪي ٿي ۽ نتيجي ۾ [[ترڇي تهه بندي]] ٺهي ٿي. </gallery> سيف ڀٽون [[صحرا]] ۾ عام آهن. اهي {{convert|300|m|ft|abbr=on}} اوچيون ۽ {{convert|300|km|mi|abbr=on}} ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون. عربي اپٻيٽ جي ڏاکڻي ٽئين حصي ۾ [[ربع الخالي]] نالي وڏي [[ارگ]] ۾ سيف ڀٽون لڳ ڀڳ {{convert|200|km|mi|abbr=on}} تائين پکڙيل ۽ {{convert|300|m|ft|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچيون آهن. [[پها]] نالي خطي [[لوئيس]] ٽڪريون ظاهري طور انهن سان مشابهت رکن ٿيون. اهي ٽڪريون شايد آخري [[چوٿين دور جي برفاني زماني]] دوران [[هميشه ڄميل زمين]] جي حالتن ۾ ٺهيون، جڏهن ٽنڊرا نباتات تمام گهٽ هئي. ====تاري جهڙيون ڀٽون==== [[File:Elk and Star Dune (49097789642).jpg|thumb|[[وڏي واريءَ جي ڀٽن وارو قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقو]] ۾ تاري جهڙيون، لڳ ڀڳ هرمي شڪل واريون ڀٽون]] '''تاري جهڙيون ڀٽون''' هرمي صورت جون واريءَ جون ڀٽون آهن، جن جي اوچي مرڪز مان ٽي يا وڌيڪ ريجون ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر پاسي سلپ چهرا ٺهن ٿا. اهي عام طور ڪيترن رخن کان هلندڙ هوائن وارن علائقن ۾ ٺهن ٿيون.<ref name=dkp/> اهي پاسن ڏانهن وڌڻ بدران مٿي وڌنديون آهن. هوا مسلسل واريءَ کي ٻيهر ترتيب ڏئي انهن جي شڪل قائم رکندي آهي، جيتوڻيڪ صحيح جي پي ايس ماپن مان ڪيترن هنڌن تي انهن جي لڏپلاڻ پڻ معلوم ٿي آهي.<ref>Geof Duller, Charles Bristow, [https://www.nature.com/articles/s41598-024-53485-3 "Structure and chronology of a star dune at Erg Chebbi, Morocco, reveals why star dunes are rarely recognized in the rock record"], ''Scientific Reports'', 2024, p. 4.</ref> اهي [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ غالب ڀٽن جو قسم آهن. ٻين رڻپٽن ۾ اهي واريءَ جي سمنڊن جي ڪنارن، خاص طور زميني رڪاوٽن ويجهو ملن ٿيون. چين جي ڏکڻ اوڀر [[بادائين جاران رڻپٽ]] ۾ اهي 500 ميٽرن تائين اوچيون آهن ۽ شايد ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون آهن. ====گنبذي ڀٽون==== [[File:ISS016-E-5862 - View of Algeria.jpg|thumb|[[وڏي اڀرندي ارگ]]؛ وچ ۽ کاٻي پاسي تاري ڀٽون، ساڄي ڪناري تي وڏا گنبذ]] '''گنبذي ڀٽون''' گول يا بيضوي واريءَ جا جسم آهن، جيڪي چپٽي گنبذ جهڙي شڪل رکن ٿا ۽ انهن تي واضح سلپ چهرو نه هوندو آهي. گنبذي ڀٽن جا ٻه قسم آهن: * ننڍيون گنبذي ڀٽون، جيڪي رڳو ڪجهه ميٽر اوچيون ۽ هموار سطح واريون هونديون آهن. * '''وڏا گنبذ'''، جيڪي تاري ڀٽن جيترا وڏا ٿي سگهن ٿا. سعودي عرب جي نجد علائقي ۾ انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي 150 ميٽر ۽ [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ سندن قطر 1.5 ڪلوميٽر کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. وڏن گنبذن جي مٿاڇري ننڍين ثانوي ڀٽن جي ڳاٽي ڄار سان ڍڪيل هوندي آهي. ڪڏهن انهن مان سنهي واريءَ جون ريجون ٻاهر نڪرنديون آهن، جيڪي تاري ڀٽن سان مشابهت رکن ٿيون. مٿان ڏسڻ سان اهي ڇلرن واري خول رکندڙ جيت جهڙا نظر اچن ٿا. وڏا گنبذ گهٽ ملن ٿا<ref>مثال طور [[وڏي اڀرندي ارگ]] جي ڏکڻ تيونس ۽ ڀرپاسي واري الجزائر جي لڳ ڀڳ 2,600 چورس ڪلوميٽر علائقي ۾ 444 وڏا گنبذ ڳڻيا ويا.</ref> ۽ اڪثر واريءَ جي سمنڊ جي ان ڪناري تي ملن ٿا، جتان هوا اندر داخل ٿئي ٿي. اهي عام طور تاري ڀٽن جي وڏن ٽولن جي ڀرسان هوندا آهن. ٻنهي قسمن جي هوائي نظام ۾ فرق کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سائنسي تحقيق گهربل آهي.<ref>Andrew S. Goudie et al., “The distribution and nature of star dunes: A global analysis”, 2021, pp. 10–12.</ref> =====لُنيٽ ڀٽون===== خشڪ ڍنڍن ۽ رڻائتن يا نيم رڻائتن علائقن جي دريائي ماٿرين جي لي پاسي، غالب هوائن جي رخ موجب ٺهندڙ مستقل هلالي ڀٽن کي '''لُنيٽ'''، '''ذريعي جي ڪناري واريون ڀٽون'''، '''بورليٽ''' يا '''مٽيءَ جون ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي مٽي، گاد، واري يا جپسم مان ٺهي سگهن ٿيون، جيڪي ڍنڍ جي تري يا ڪناري تان ڪٽجي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي مٿي چڙهن ٿيون ۽ ٻاهرئين اُڀريل پاسي جمع ٿين ٿيون. آسٽريليا ۾ انهن جا مثال 6.5 ڪلوميٽر ڊگها، 1 ڪلوميٽر ويڪرا ۽ 50 ميٽر اوچا آهن. اهي ڏکڻ ۽ اولهه آفريڪا ۽ آمريڪا جي اولهندي حصن، خاص طور ٽيڪساس ۾ پڻ ملن ٿيون.<ref>Twidale, C.R. & Campbell, E.M. (2005): ''Australian landforms''. Rosenberg Publishing. pp. 241–243.</ref> ====پيرابولائي ڀٽون==== [[File:Parabolic dune.jpg|thumb|upright=1.5|سامونڊي پيرابولائي ڀٽن جو خاڪو]] ڊگهن ٻانهن ۽ اُڀريل اڳئين حصي واري ''U'' شڪل جي واريءَ جي ڀٽن کي '''پيرابولائي ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي اهڙين ڦوڪ ڀٽن مان ٺهن ٿيون، جتي نباتات سان ڍڪيل واريءَ جي ڪٽجڻ سبب ''U'' شڪل جي کڏ ٺهي ٿي. انهن جون ڊگهيون ٻانهون نباتات سان جڪڙيل رهنديون آهن؛ ڌرتيءَ تي سڃاتل سڀ کان ڊگهي ٻانهن 12 ڪلوميٽر ڊگهي آهي. انهن کي ڪڏهن ''U'' شڪل واريون، ڦوڪ ڀٽون يا وارپن جهڙيون ڀٽون پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهي ساحلي رڻپٽن ۾ عام آهن. هلالي ڀٽن جي ابتڙ، انهن جون چوٽيون هوا ڏانهن رخ رکن ٿيون، جڏهن ته ڀٽ جي واريءَ جو وڏو حصو اڳتي وڌندو رهي ٿو. مٿان ڏسڻ سان اهي سٺي نموني ڇانيل، تمام سنهي کان وچولي جسامت واري واريءَ جا ''U'' يا ''V'' شڪل جا دڙا نظر اچن ٿا، جن جون ڊگهيون ٻانهون مرڪزي حصي کان پٺتي هوا ڏانهن پکڙيل هونديون آهن. سلپ چهرا اڪثر اڳئين نڪ جي ٻاهرئين پاسي ۽ ٻانهن جي ٻاهرئين لاڙن تي ٺهن ٿا. اهي ڀٽون عام طور نيم خشڪ علائقن ۾ ملن ٿيون، جتي مينهن جو پاڻي ڀٽ جي هيٺين حصن ۽ هيٺين [[مٽي]] ۾ محفوظ رهي ٿو. اڳ انهن جي استحڪام جو ڪارڻ نباتاتي ڍڪ سمجهيو ويندو هو، پر جديد تحقيق پاڻيءَ کي مکيه ڪارڻ قرار ڏئي ٿي. گاهه، ٻوٽا ۽ وڻ انهن جي پٺتي رهجي ويل ٻانهن کي جڪڙي رکندا آهن. اندروني رڻپٽن ۾ پيرابولائي ڀٽون عام طور انهن واريءَ جي چادرن ۾ ڦوڪ کڏن مان ٺهن ٿيون، جيڪي جزوي طور نباتات سان جڪڙيل هونديون آهن. ساحلي علائقن ۽ وڏين ڍنڍن جي ڪنارن تي اهي سمنڊ ڪناري جي واريءَ مان ٺهي، اندر نباتات وارن علائقن ڏانهن وڌي سگهن ٿيون. گهڻيون پيرابولائي ڀٽون چند ڏهاڪن ميٽرن کان وڌيڪ اوچيون نه ٿينديون آهن، سواءِ اڳئين نڪ جي، جتي نباتات واريءَ جي اڳڀرائي کي روڪي يا سست ڪري ٿي. سادي پيرابولائي ڀٽ ۾ رڳو ٻانهن جو هڪ جوڙو هوندو آهي. مرڪب پيرابولائي ڀٽون ڪيترن ٻانهن وارن گڏيل روپن مان ٺهن ٿيون. پيچيدا پيرابولائي ڀٽون اڪثر بارخانوئيڊ يا خطي ننڍين ڀٽن کي پاڻ تي کڻن ٿيون. پيرابولائي ۽ هلالي ڀٽون انهن علائقن ۾ ٺهن ٿيون، جتي تمام تيز هوائون گهڻو ڪري هڪ ئي رخ ۾ هلن ٿيون. ڀلي هاڻوڪي وقت ۾ انهن علائقن ۾ هوائن جي رفتار ۽ رخ بدلجندڙ هجي، پر انهن ڀٽن جي ٺهڻ ۽ لڏپلاڻ وقت غالب هوائون گهڻو ڪري هڪجهڙي رخ واريون هونديون آهن. انهن ڀٽن جي سٺي نموني ڇانيل، سنهي کان وچولي واريءَ جي ذرڙن جي جسامت لڳ ڀڳ 0.06 کان 0.5 ملي ميٽر هوندي آهي. ڍلي واري ۽ تيز لاڙا رڳو ٻاهرين پاسن تي هوندا آهن؛ اندروني لاڙا ۽ ٻن ڀٽن جي وچ جا رستا نباتات سان جڪڙيل ۽ نسبتاً مضبوط هوندا آهن. تنهنڪري ٻانهن جي وچ واري رستي مان گذرڻ نسبتاً آسان، پر ٻانهن يا اڳئين نڪ جي مٿان چڙهي پار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هڪ وسيع پيرابولائي ڀٽ، جنهن تي واضح سلپ چهرو نه هجي ۽ جنهن جي واري گهڻو ڪري موٽي داڻيدار هجي، ان کي '''زيبار''' چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |pages=395–396 |edition=2. impr. }}</ref> لفظ ''زيبار'' عربي اصطلاح مان ورتل آهي، جيڪو ”سخت سطح وارين لهردار عرضي ريجن“ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |page=395 |edition=2. impr. }}</ref> زيبار ننڍيون ۽ گهٽ اوچائي واريون ڀٽون آهن، جيڪي آمريڪا جي وائيومنگ کان سعودي عرب ۽ آسٽريليا تائين ڪيترن علائقن ۾ ملن ٿيون.<ref>{{Cite FTP |title=USGS Landform Glossary |url=ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/NSSC/Soil_Survey_Handbook/629_glossary.pdf |server=United States Geological Survey |url-status=dead |access-date=3 October 2013 }}</ref> ٻن زيبارن جي وچ ۾ مفاصلو 50 کان 400 ميٽر هوندو آهي ۽ انهن جي اوچائي 10 ميٽر کان وڌيڪ نه هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Warren |first1=A. |title=Dunes in the Tenere Desert |journal=The Geographical Journal |date=December 1971 |volume=137 |issue=4 |pages=458–461 |doi=10.2307/1797141 |jstor=1797141 }}</ref> اهي غالب هوا جي لڳ ڀڳ نوي درجا عمودي ٺهن ٿيون؛ هوا سنهي واري اڏائي ڇڏي ٿي ۽ موٽي واري ريج جي چوٽيءَ تي رهجي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Nielson |first1=Jamie |last2=Kocurek |first2=Gary |title=Climbing Zibars of the Algodones |journal=Sedimentary Geology |date=June 1986 |volume=48 |issue=1–2 |pages=1–15 |doi=10.1016/0037-0738(86)90078-3 }}</ref> ====موٽندڙ ڀٽون==== [[File:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|موٽندڙ ڀٽ؛ مکيه اسٽاس پاسي جي مٿان ننڍو ثانوي سلپ چهرو ڏسڻ ۾ اچي ٿو]] جتي هوائون وقت بوقت پنهنجو رخ ابتو ڪن ٿيون، اتي مٿي بيان ڪيل ڪنهن به شڪل جون '''موٽندڙ ڀٽون''' ٺهي سگهن ٿيون. انهن ۾ عام طور هڪ وڏو ۽ هڪ ننڍو سلپ چهرو ابتڙ رخن ۾ هوندا آهن. ننڍو سلپ چهرو عارضي هوندو آهي؛ اهو ابتڙي هوا کان پوءِ ٺهندو آهي ۽ غالب هوا جي ٻيهر هلڻ سان گهڻو ڪري ختم ٿي ويندو آهي.<ref name=Mangimeli/> {{anchor|دڙو}} ====دڙا==== [[File:350m Düne Deadvlei Sossusvlei.JPG|thumb|نميبيا جي [[سوسوسولي]] ۾ ”ڊيون نائين“ 300 ميٽر کان وڌيڪ اوچي آهي.]] '''دڙا''' تمام وڏي پيماني واريون ڀٽون آهن. اهي ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچيون، ڪلوميٽرن تائين ويڪريون ۽ سوين ڪلوميٽرن تائين ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli>{{cite web |publisher=U.S.A. National Park Service |last=Mangimeli |first=John |title=Geology of Sand Dunes |date=10 September 2007 |url=https://home.nps.gov/whsa/learn/nature/loader.cfm?csModule=security/getfile&PageID=2033934 |access-date=15 January 2021 }}</ref> جڏهن دڙا هڪ خاص جسامت تائين پهچي وڃي ٿي ته ان جي مٿان ننڍيون ثانوي ڀٽون ٺهڻ لڳن ٿيون.<ref name=Lancaster>{{cite journal |title=The development of large aeolian bedforms |first=N. |last=Lancaster |date=1 March 1988 |journal=Sedimentary Geology |volume=55 |issue=1–2 |pages=69–89 |doi=10.1016/0037-0738(88)90090-5 }}</ref> انهن کي ننڍين ڀٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قديم ۽ آهستي لڏندڙ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ خيال آهي ته اهي موجود ڀٽن جي عمودي واڌ سان ٺهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> دڙا واريءَ جي سمنڊن ۾ عام آهن ۽ [[ترڇي تهه بندي]] جي صورت ۾ ارضياتي رڪارڊ ۾ چڱيءَ طرح محفوظ ملن ٿيون.<ref name=Lancaster/> ===ڀٽن جي پيچيدگي=== ڀٽن جون سڀ شڪليون ٽن صورتن ۾ ملي سگهن ٿيون: سادي، مرڪب ۽ پيچيدي.<ref name="USG Types of Dunes"/> سادي ڀٽ بنيادي شڪل آهي، جنهن ۾ ان قسم جي سڃاڻپ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهربل سلپ چهرا هوندا آهن. مرڪب ڀٽ وڏي ڀٽ هوندي آهي، جنهن جي مٿان ساڳئي قسم ۽ رخ جون ننڍيون ڀٽون ٺهن ٿيون. پيچيده ڀٽ ٻن يا وڌيڪ مختلف قسمن جو گڏيل روپ هوندي آهي. هلالي ڀٽ جي چوٽيءَ تي تاري ڀٽ جو ٺهڻ سڀ کان عام پيچيده روپ آهي. ساديون ڀٽون اهڙي هوائي نظام جي نشاندهي ڪن ٿيون، جنهن جي شدت يا رخ ڀٽ جي ٺهڻ کان پوءِ گهڻو نه بدليو هجي، جڏهن ته مرڪب ۽ پيچيده ڀٽون هوا جي شدت ۽ رخ ۾ تبديلين جو پتو ڏين ٿيون. ===ڀٽن جي لڏپلاڻ=== ڀٽن جي واريءَ جو مجموعو هوا ڏانهن يا هوا کان پري ٻنهي رخن ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو؛ اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هوا ڀٽ جي چوٽيءَ کان هيٺ لڳي ٿي يا مٿان. جيڪڏهن هوا مٿان لڳي ته واريءَ جا ذرڙا لي پاسي منتقل ٿين ٿا ۽ لي پاسي واري وهڪري جو مقدار اسٽاس پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي. جيڪڏهن هوا هيٺان لڳي ته ذرڙا هوا ڏانهن مٿي چڙهن ٿا. جيڪڏهن هوا پاڻ سان واريءَ جا ذرڙا کڻي ڀٽ سان ٽڪرائجي ٿي ته ڀٽ جا ذرڙا وڌيڪ سالٽيشن ڪندا آهن، بنسبت اهڙي هوا جي، جيڪا واري کان خالي هجي.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Hong |last2=Dun |first2=Hongchao |last3=Tong |first3=Ding |last4=Huang |first4=Ning |date=15 April 2017 |title=Sand transportation and reverse patterns over leeward face of sand dune |journal=Geomorphology |volume=283 |pages=41–47 |doi=10.1016/j.geomorph.2016.12.030 }}</ref> ===ساحلي ڀٽون=== [[File:LIVER AAS UDLOEB I JULI 2012 (ubt)-002.JPG|thumb|ڊينمارڪ ۾ ليور آ درياهه جي ڇوڙ ڀرسان گاهه سان ڍڪيل ساحلي ڀٽون]] [[File:Newborough Dune Rejuvenation.webm|thumb|ويلز ۾ نيوبره ڀٽن جي بحاليءَ جو ڪم، 2015ع]] '''ساحلي ڀٽون''' ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن سامونڊي ڪناري تي آلي واري جمع ٿئي، پوءِ سڪي وڃي ۽ هوا ان کي ڪناري جي مٿان اڏائي کڻي وڃي.<ref name="sloss-etal-2012">{{Cite journal |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |last1=Sloss |first1=C. R. |last2=Shepherd |first2=M. |last3=Hesp |first3=P |year=2012 |title=Coastal Dunes: Geomorphology |journal=Nature Education Knowledge |volume=3 |number=10 |page=2 |access-date=15 January 2021 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818082248/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Bird |first1=ECF |title=Coasts: an introduction to systematic geomorphology |date=1976 |publisher=Australian National University Press |location=Canberra, Australia |asin=B004750SVK }}</ref> آخري ساحلي ڀٽن وارو اصل متن اڌورو ختم ٿيو هو، تنهنڪري رڳو مڪمل موجود جملن جو ترجمو شامل ڪيو ويو آهي. ==آبي ڀٽون== [[File:Cross-section of Migrating Subaqueous Dunes.jpg|thumb|هڪ رخي وهڪري ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي ڀٽن جي پٺيان رهجي ويل ترڇي تهه بنديءَ جو مثالي عمودي خاڪو]] {{Main|لهر جا نشان}} '''آبي ڀٽون''' (پاڻي هيٺ ٺهندڙ ڀٽون) پاڻيءَ جي وهڪري جي اثر هيٺ واري يا بجريءَ جي تهه تي ٺهن ٿيون. اهي قدرتي [[وهڪرو|وهڪرن]]، جهڙوڪ درياهن ۽ ڇوڙن (ايسچورين) ۾ تمام عام آهن، ۽ انسان جي ٺاهيل [[واهه|واهن]] ۽ پائيپ لائينن ۾ پڻ ٺهن ٿيون.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.powtec.2008.04.065 |title=Morphology and displacement of dunes in a closed-conduit flow |journal=Powder Technology |volume=190 |issue=1–2 |pages=247–251 |year=2009 |last1=Franklin |first1=E.M. |last2=Charru |first2=F. |arxiv=1608.07729 |s2cid=93576651 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0022112011000139 |title=Subaqueous barchan dunes in turbulent shear flow. Part 1. Dune motion |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=675 |pages=199–222 |year=2011 |last1=Franklin |first1=E. M. |last2=Charru |first2=F. |bibcode=2011JFM...675..199F |s2cid=51792324 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.expthermflusci.2015.10.017 |title=The formation and migration of sand ripples in closed conduits: Experiments with turbulent water flows |journal=Experimental Thermal and Fluid Science |volume=71 |pages=95–102 |year=2016 |last1=Cardona Florez |first1=Jorge Eduar |last2=Franklin |first2=Erick de Moraes |arxiv=1608.04792 |bibcode=2016ETFS...71...95C |s2cid=119268350 }}</ref> آبي ڀٽون وهڪري جي رخ ۾ آهستي آهستي اڳتي وڌنديون آهن. وهڪري ڏانهن رخ ڪندڙ (اپ اسٽريم) لاڙو ڪٽجڻ سبب ختم ٿيندو رهي ٿو، جڏهن ته اها واري هيٺئين يا '''لي پاسي''' واري لاڙي تي جمع ٿيندي رهي ٿي، جنهن سان ڀٽ جي بناوت برقرار رهي ٿي.<ref>Prothero, D. R. and Schwab, F., 1996, ''Sedimentary Geology'', pp. 45–49, {{ISBN|0-7167-2726-9}}</ref> آبي بارخان ڀٽن جي صورت ۾ واريءَ جو ڪجهه حصو انهن جي ڪنڊن، جن کي '''سينگ''' چيو وڃي ٿو، تان ضايع ٿيندو رهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=18 December 2017 |title=Birth of a subaqueous barchan dune |journal=Physical Review E |volume=96 |issue=6 |article-number=062906 |doi=10.1103/PhysRevE.96.062906 |pmid=29347350 |arxiv=1712.07162 |bibcode=2017PhRvE..96f2906A |s2cid=25558699 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=19 October 2018 |title=Role of Transverse Displacements in the Formation of Subaqueous Barchan Dunes |journal=Physical Review Letters |volume=121 |issue=16 |article-number=164503 |doi=10.1103/PhysRevLett.121.164503 |pmid=30387641 |arxiv=1810.11074 |bibcode=2018PhRvL.121p4503A |s2cid=53231618 }}</ref> اهي ڀٽون گهڻو ڪري لڳاتار قطارن ('''ٽرين''') جي صورت ۾ ٺهن ٿيون، جن ۾ لهر جي ڊيگهه ۽ اوچائي حيرت انگيز حد تائين هڪجهڙي هوندي آهي. ڀٽ جي شڪل ان جي ٺهڻ واري ماحول بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |title=Ripples |access-date=11 January 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501201547/https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |archive-date=1 May 2018 }}</ref> مثال طور، درياهن ۾ ٺهندڙ لهر جا نشان اڻبرابر (غير متناسق) هوندا آهن، جن جو وڌيڪ تيز سلپ چهرو وهڪري جي هيٺئين رخ ڏانهن هوندو آهي. ارضياتي رڪارڊ ۾ تهه بند پٿرن اندر محفوظ ٿيل لهر جا نشان وهڪري جي رخ کي سڃاڻڻ ۽ ان سان گڏ تلڇٽ جي اصل ماخذ جو تعين ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. وهڪري جي پيٽ ۾ موجود ڀٽون پاڻيءَ جي وهڪري جي مزاحمت کي نمايان طور وڌائي ڇڏين ٿيون. انهن جي موجودگي ۽ واڌ ويجهه درياهن ۾ ٻوڏن جي شدت ۽ وهڪري جي رويي تي اهم اثر وجهي ٿي. ==پٿر بڻيل ڀٽون== [[File:Cross-bedding Of Sandstone Near Mt Carmel Road Zion Canyon Utah.jpg|thumb|يوٽا جي زايون نيشنل پارڪ ۾ واريائي پٿر اندر محفوظ هوائي ڀٽن جي ترڇي تهه بندي]] '''پٿر بڻيل ڀٽون''' (Lithified dunes) اهي [[واريائي پٿر]] آهن، جيڪي سامونڊي يا هوائي واريءَ جي ڀٽن جي دٻجڻ ۽ سخت ٿي وڃڻ ('''[[پٿرائپ]]''') جي نتيجي ۾ ٺهن ٿيون. جڏهن ڀٽون پٿر ۾ تبديل ٿي وڃن ٿيون، تڏهن انهن مان گذرندڙ پاڻي مختلف معدنيات کي کڻي اچي پٿر ۾ جمع ڪندو آهي، جنهن سبب پٿر جو رنگ ۽ بناوت تبديل ٿي سگهي ٿي. اهڙين ڀٽن ۾ '''[[ترڇي تھ بندي]]''' (ڪراس-بيڊنگ) نمايان هوندي آهي، جتي هڪ ٻئي تي چڙهيل ڀٽن جون تهون ترڇي نموني ترتيب وٺنديون آهن. انهيءَ ڪري واريائي پٿر ۾ جال جهڙا يا ترڇا نقش پيدا ٿيندا آهن، جيئن آمريڪا جي [[زايون نيشنل پارڪ]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. آمريڪا جي ڏکڻ اولهه وارن علائقن ۾ اهڙين سخت ۽ گڏيل واريءَ جي ڀٽن لاءِ عام ٻوليءَ ۾ '''سلڪ راڪ''' (Slickrock) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو نالو پراڻي اولهه جي آبادڪارن ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي فولادي ڦيٿن وارن گاڏن کي هن هموار ۽ سخت پٿر تي مناسب پڪ نه ملندي هئي.<ref>{{Cite book |title=Toward a sociology of the trace |date=2010 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0-8166-5597-7 |editor-last=Gray |editor-first=Herman |location=Minneapolis, Minn |pages=197–198 |editor-last2=Gómez-Barris |editor-first2=Macarena }}</ref> ==ريگستانيت== {{مک|ريگستانيت}} جڏهن واريءَ جون ڀٽون انساني آبادين ڏانهن وڌن ٿيون، تڏهن اهي ماڻهن لاءِ ڪيترائي مسئلا پيدا ڪن ٿيون. ڀٽون مختلف طريقن سان لڏپلاڻ ڪن ٿيون، جن سڀني ۾ هوا بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. انهن مان هڪ طريقو '''[[لوڏائپ (ارضيات)|لوڏائپ]]''' (سالٽيشن) آهي، جنهن ۾ واريءَ جا ذرڙا ٽپو ڏيندڙ گولي وانگر زمين تي ٽپندا اڳتي وڌن ٿا. جڏهن اهي ذرڙا زمين تي لهن ٿا ته ٻين ذرڙن کي به ڌڪ ڏئي حرڪت ۾ آڻين ٿا، جنهن عمل کي '''[[رڙهڻ (واريءَ جون ڀٽون)|رڙهڻ]]''' چيو وڃي ٿو. وڌيڪ تيز هوا ۾ ذرڙا هوا ۾ پاڻ ۾ ٽڪرائجن ٿا ۽ '''چادر نما وهڪرا''' (شيٽ فلوز) ٺهن ٿا. وڏي [[مٽيءَ جي طوفان]] دوران اهڙن وهڪرن سبب ڀٽون ڏهن ميٽرن تائين به اڳتي وڌي سگهن ٿيون. ان کان سواءِ، برفاني ڇپ وانگر واريءَ جون '''ڇپون''' به ڀٽن جي '''سلپ چهري''' تان هيٺ ڪري، ڀٽن کي اڳتي ڌڪيندا رهن ٿا. آفريڪا، وچ اوڀر ۽ چين ۾ اڳتي وڌندڙ واري عمارتن، زرعي زمينن ۽ فصلن لاءِ وڏو خطرو بڻجي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن ڀٽن جي لڏپلاڻ روڪڻ لاءِ انهن تي تيل هاريو ويندو آهي، پر اهو طريقو قيمتي وسيلن جو زيان ڪرڻ سان گڏ ڀٽن جي جيوتياتي ماحول لاءِ پڻ نقصانڪار آهي. '''[[واريءَ جي باڙ]]''' پڻ ڀٽن جي حرڪت کي سست ڪري سگهي ٿي، پر ان جي مؤثريت ۽ بهتر بناوت بابت ارضيات جا ماهر اڃا تحقيق ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Grafals-Soto |first=Rosana |title=Effects of sand fences on coastal dune vegetation distribution |journal=Geomorphology |year=2012 |language=en |volume=145-146 |pages=45–55 |doi=10.1016/j.geomorph.2011.12.004 |bibcode=2012Geomo.145...45G }}</ref> واريءَ جي ڀٽن کي شهرن، ڳوٺن ۽ زرعي علائقن تي پکڙجڻ کان روڪڻ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي اهم ترجيحن مان هڪ آهي. ڀٽن تي ٻوٽا پوکڻ پڻ انهن کي مضبوط ۽ مستحڪم بڻائڻ جو هڪ مؤثر طريقو آهي. ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == ڀٽ اصطلاح == '''ڀِٽ''' يا '''واريءَ جو دڙو''' سنڌيءَ ۾ ’ڀِٽ‘، واريءَ جي دڙي کي چوندا آهن، ’ڀٽ‘ جو اصطلاح شاھ لطيف “ڀٽائي”سان منسوب آهي. شاھ لطيف کي مجازي ۽ حقيقي عشقَ آرام نہ ڏنو. سير سفر دوران نون هالن کان ٻن ڪوهن جي پنڌ تي، ڪراڙ ڍنڍ وٽ ڪرڙن ۽ ڪنڊن ۾ ويڙهيل، واريءَ جي دڙي کي پنھنجو آدرشي آستان ٺاهيائين. نھايت ڪشالي ۽ محنت سان، ان کي پنھنجي ”ڀٽ“ جي صورت ڏنائين. فقيرن سان گڏ، انهيءَ واريءَ جي دڙي تي چيڪي مٽي وڌائين، ۽ پوءِ پنھنجي لاءِ هڪ جهوپڙي اڏيائين. سندس حوالي سان ان ڀٽ کي هاڻي ’ڀٽ شاھ‘ جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ ننڍڙو شھر بنجي چڪو آهي.<ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} qm84nrt8y8brhr31vxnuh9wwh17939d 394371 394370 2026-07-14T21:33:54Z Intisar Ali 8681 394371 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙو [[زميني بناوت|زميني ٺهڻ]] آهي، جيڪو هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندو آهي. اهو عام طور تي [[دڙو]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهي [[پهاڙي ريج|ريج]] جي صورت اختيار ڪندو آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽ سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽ وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽ مختلف شڪلين ۽ جسامن جا ٿيندا آهن، پر گهڻا دڙا ان پاسي کان ڊگها ۽ آهستي لاڙا وارا هوندا آهن، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن ('''اسٽاس پاسي''')، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني ڌوپ ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[بلوا پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=288–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[مصب]] ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' (subaqueous dunes) چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽ جي لڏپلاڻ''' چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford">{{cite book |last1=first edited by Fowler |first1=H.W. |last2=Fowler |first2=F.G. |editor1-last=Sykes |editor1-first=J.B. |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |date=1984 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-861132-5 |edition=7th}}</ref> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] ==بناوٽ== [[File:Saltation on sand dune.png|thumb|upright=1.25|جڏهن واريءَ جا ذرڙا واريءَ سان ٽڪرائجن ٿا ته اهي گهڻو ڪري اتي ئي چنبڙي وڃن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ سخت سطح سان ٽڪرائجڻ تي وري ٽپو کائي اڳتي وڌن ٿا ('''سالٽيشن'''). هي مثبت موٽ وارو عمل (فيڊبيڪ لوپ) واريءَ کي گڏ ڪري '''ڀٽن''' جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.]] '''ڀٽن'''، واريءَ جي ننڍين لهرن ۽ '''دڙن''' جي وچ ۾ ڪا مڪمل طور تي متفقه حدبندي موجود نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ هڪ ئي قسم جي مواد جا ذخيرا آهن.<ref name="Leeder2012">{{cite book |author=M.R. Leeder |title=Sedimentology: Process and Product |url=https://books.google.com/books?id=CUTvCAAAQBAJ&pg=PA97 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-5986-6 |pages=97– }}</ref> عام طور تي 7 سينٽي ميٽر کان وڌيڪ اوچائي وارن واريءَ جي بناوٽ کي '''ڀٽ''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته 3 سينٽي ميٽر کان گهٽ اوچائي وارا ٺهڻ '''واريءَ جون لهرون''' سڏبو آهي.<ref name="PettijohnPotter2012">{{cite book |author1=F. J. Pettijohn |author2=P. E. Potter |author3=R. Siever |title=Sand and Sandstone |url=https://books.google.com/books?id=FFEyBwAAQBAJ&pg=PA346 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4615-9974-6 |pages=346– }}</ref> '''دڙو''' هڪ تمام وڏو هوائي ٺهيل زميني خاڪو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ڊگهو ۽ ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي مٿان ننڍيون ڀٽون به موجود ٿي سگهن ٿيون.{{sfn|Jackson|1997|loc="Draa"}} {{anchor|Slip face}} ڀٽون عام طور واريءَ جي جسامت وارن ذرڙن مان ٺهن ٿيون ۽ انهن ۾ [[ڪوارٽز]]، [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]]، برف، [[جپسم]] يا ٻيا مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ڀٽ جو اهو پاسو، جنهن ڏانهن هوائون يا پاڻي وهندو اچي ٿو، '''اسٽاس پاسو''' (''stoss side'') سڏجي ٿو، جڏهن ته ابتو پاسو '''لي پاسو''' (''lee side'') سڏجي ٿو. واريءَ جا ذرڙا اسٽاس پاسي تي آهستي سرڪندا يا ٽپ کائيندا ('''سالٽيشن''') مٿي چڙهن ٿا، پوءِ لي پاسي کان هيٺ لڙهي پون ٿا. ڀٽ جي انهيءَ تيز لاڙ واري حصي کي، جتان واري هيٺ سرڪي ٿي، '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي. [[بيگنولڊ فارمولو]] (''Bagnold formula'') ان رفتار جو اندازو ڏئي ٿو، جنهن سان واريءَ جا ذرڙا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا. ==هوائي ڀٽون== ===هوائي ڀٽن جون شڪليون=== ڀٽن جا پنج بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: هلالي، خطي، تاري جهڙيون، گنبذي ۽ پيرابولائي. ڀٽن وارا علائقا ٽن صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا: سادا (بنيادي قسم جون ڌار ڌار ڀٽون)، مرڪب (وڏيون ڀٽون، جن جي مٿان ساڳئي قسم جون ننڍيون ڀٽون ٺهن) ۽ پيچيدا (مختلف قسمن جي ڀٽن جا گڏيل روپ).<ref name="USG Types of Dunes"/> ====بارخان يا هلالي ڀٽ==== {{مک|بارخان}} [[File:Barchan in Noachis.jpg|thumb|right|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ڌار ڌار بارخان ڀٽون؛ غالب هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي پاسي هوندو.]] '''بارخان ڀٽون''' هلال جهڙا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي عام طور پنهنجي ڊيگهه کان وڌيڪ ويڪرا هوندا آهن. انهن جو لي پاسو، جتي واري هيٺ سرڪي ٿي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي تي هوندو آهي. اهي ڀٽون اهڙين هوائن هيٺ ٺهن ٿيون، جيڪي لڳاتار هڪ ئي رخ کان هلن ٿيون.<ref name=dkp>{{cite book |title=The Ultimate Visual Family Dictionary |chapter=Geology, Geography, and Meteorology |pages=282–283 |publisher=[[ڊي ڪي پبلشنگ]] |year=2012 |location=New Delhi |language=en |isbn=978-0-1434-1954-9 }}</ref> جڏهن واريءَ جي فراهمي گهٽ هجي ته اهي ڌار ڌار هلالن جي صورت اختيار ڪن ٿيون. وڌيڪ واري موجود هجي ته اهي پاڻ ۾ ملي '''بارخانوئيڊ ريجن''' ۽ پوءِ '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> هلالي ڀٽن جا ڪي قسم ٻين سڀني ڀٽن جي ڀيٽ ۾ رڻپٽ جي مٿاڇري تي وڌيڪ تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪن ٿا. چين جي [[ننگشيا]] صوبي ۾ 1954ع کان 1959ع تائين ڀٽن جي هڪ ٽولي هر سال 100 ميٽر کان وڌيڪ سفر ڪيو، جڏهن ته اهڙي رفتار مصر جي [[اولهه رڻپٽ]] ۾ پڻ ماپي وئي آهي. ڌرتيءَ جون سڀ کان وڏيون هلالي ڀٽون، جن جي ٻن چوٽين جي وچ ۾ سراسري مفاصلو ٽن ڪلوميٽرن کان وڌيڪ آهي، چين جي [[تڪلامڪان رڻپٽ]] ۾ آهن.<ref name="USG Types of Dunes">{{cite web |title=Types of Dunes |url=https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |access-date=8 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314161113/http://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |archive-date=14 March 2012 |publisher=[[آمريڪي ارضياتي سروي]] |date=29 October 1997 }}</ref> ====عرضي ڀٽون==== جڏهن بارخان ڀٽون گهڻيون ٿي وڃن ته اهي پاڻ ۾ ملي بارخانوئيڊ ريجون ٺاهين ٿيون، جيڪي اڳتي هلي سڌين يا ٿوريون وڪريل '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجن ٿيون. انهن کي عرضي ڀٽون ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي هوا جي رخ جي آرپار واقع هونديون آهن ۽ هوا سندن چوٽيءَ تي عمودي رخ سان لڳندي آهي.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ====سيف يا طولي ڀٽون==== '''سيف ڀٽون''' سڌيون يا هلڪيون وڪريل ڀٽون آهن، جن جا ٻه سلپ چهرا هوندا آهن ۽ اهي عام طور هڪ ٻئي جي متوازي پکڙيل هونديون آهن.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ٻنهي پاسي سلپ چهرا هجڻ سبب انهن جون چوٽيون تيز هونديون آهن. لفظ ''سيف'' عربيءَ جي لفظ '''تلوار''' مان ورتل آهي. اهي ڀٽون 160 ڪلوميٽر کان به وڌيڪ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون ۽ ان ڪري اپگرهي تصويرن ۾ آسانيءَ سان ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. سيف ڀٽون ٻن رخن کان هلندڙ هوائن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو ڊگهو محور ۽ ريجون واريءَ جي گڏيل حرڪت واري رخ سان هلن ٿيون، تنهنڪري انهن کي '''طولي ڀٽون''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=seif_terminology>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-9213-9_460-2 |chapter=Longitudinal Dunes (or Linear Dunes) |title=Encyclopedia of Planetary Landforms |pages=1–11 |year=2014 |last1=Radebaugh |first1=Jani |last2=Sharma |first2=Priyanka |last3=Korteniemi |first3=Jarmo |last4=Fitzsimmons |first4=Kathryn E. |isbn=978-1-4614-9213-9 }}</ref> ڪي خطي ڀٽون پاڻ ۾ ملي ''Y'' شڪل جون مرڪب ڀٽون ٺاهين ٿيون.<ref name="USG Types of Dunes"/> انهن جي ٺهڻ بابت ماهرن ۾ اختلاف آهي. [[رالف بيگنولڊ]] پنهنجي ڪتاب ''[[اڏامندڙ واري ۽ رڻپٽ جي ڀٽن جي طبعيات]]'' ۾ راءِ ڏني ته ڪي سيف ڀٽون ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن بارخان ڀٽ ٻن رخن وارين هوائن واري نظام ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ ان جو هڪ پاسو ڊگهو ٿيندو وڃي ٿو. ٻين نظرين موجب، سيف ڀٽون هڪ رخ واري هوا ۾ ٺهندڙ گردابي وهڪرن سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref name=Mangimeli/> تمام ترقي يافته سيف ڀٽن جي وچ واري محفوظ کڏن ۾ بارخان پڻ ٺهي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀٽن جي وچ ۾ هوا هڪ رخ ۾ محدود ٿي وڃي ٿي. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Rub' al Khali (Arabian Empty Quarter) sand dunes imaged by Terra (EOS AM-1).jpg|[[ربع الخالي]] جون واريءَ جون ڀٽون؛ انهن مان گهڻيون سيف ڀٽون آهن. بارخان مان سندن بڻجڻ جو پتو ڀٽن جي پڇاڙيءَ تي رهجي ويل ننڍن ڪُنڊن مان پوي ٿو. هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي طرف هوندو. File:ISS-31 Linear dunes in the Great Sand Sea in southwest Egypt.jpg|ڏکڻ اولهه مصر جي [[وڏي واريءَ جي سمنڊ]] ۾ وڏيون خطي سيف ڀٽون، جيئن [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان ڏٺيون ويون. هر ٻن ڀٽن جي وچ ۾ مفاصلو 1.5 کان 2.5 ڪلوميٽر آهي. File:Longitudinal_dune.jpg|سيف ڀٽن جي ٺهڻ جو سراسري رخ وارو طولي نمونو File:Tranverse dune.jpg|عرضي ڀٽون هوا جي رخ جي عمودي ٺهن ٿيون ۽ رڳو لي پاسي هڪ سلپ چهرو رکن ٿيون؛ اسٽاس پاسو نسبتاً گهٽ تيز هوندو آهي. File:Cross-bedding.gif|عرضي ڀٽون هوا جي عمودي رخ تي واقع ٿين ٿيون؛ هوا انهن کي اڳتي ڌڪي ٿي ۽ نتيجي ۾ [[ترڇي تهه بندي]] ٺهي ٿي. </gallery> سيف ڀٽون [[صحرا]] ۾ عام آهن. اهي {{convert|300|m|ft|abbr=on}} اوچيون ۽ {{convert|300|km|mi|abbr=on}} ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون. عربي اپٻيٽ جي ڏاکڻي ٽئين حصي ۾ [[ربع الخالي]] نالي وڏي [[ارگ]] ۾ سيف ڀٽون لڳ ڀڳ {{convert|200|km|mi|abbr=on}} تائين پکڙيل ۽ {{convert|300|m|ft|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچيون آهن. [[پها]] نالي خطي [[لوئيس]] ٽڪريون ظاهري طور انهن سان مشابهت رکن ٿيون. اهي ٽڪريون شايد آخري [[چوٿين دور جي برفاني زماني]] دوران [[هميشه ڄميل زمين]] جي حالتن ۾ ٺهيون، جڏهن ٽنڊرا نباتات تمام گهٽ هئي. ====تاري جهڙيون ڀٽون==== [[File:Elk and Star Dune (49097789642).jpg|thumb|[[وڏي واريءَ جي ڀٽن وارو قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقو]] ۾ تاري جهڙيون، لڳ ڀڳ هرمي شڪل واريون ڀٽون]] '''تاري جهڙيون ڀٽون''' هرمي صورت جون واريءَ جون ڀٽون آهن، جن جي اوچي مرڪز مان ٽي يا وڌيڪ ريجون ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر پاسي سلپ چهرا ٺهن ٿا. اهي عام طور ڪيترن رخن کان هلندڙ هوائن وارن علائقن ۾ ٺهن ٿيون.<ref name=dkp/> اهي پاسن ڏانهن وڌڻ بدران مٿي وڌنديون آهن. هوا مسلسل واريءَ کي ٻيهر ترتيب ڏئي انهن جي شڪل قائم رکندي آهي، جيتوڻيڪ صحيح جي پي ايس ماپن مان ڪيترن هنڌن تي انهن جي لڏپلاڻ پڻ معلوم ٿي آهي.<ref>Geof Duller, Charles Bristow, [https://www.nature.com/articles/s41598-024-53485-3 "Structure and chronology of a star dune at Erg Chebbi, Morocco, reveals why star dunes are rarely recognized in the rock record"], ''Scientific Reports'', 2024, p. 4.</ref> اهي [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ غالب ڀٽن جو قسم آهن. ٻين رڻپٽن ۾ اهي واريءَ جي سمنڊن جي ڪنارن، خاص طور زميني رڪاوٽن ويجهو ملن ٿيون. چين جي ڏکڻ اوڀر [[بادائين جاران رڻپٽ]] ۾ اهي 500 ميٽرن تائين اوچيون آهن ۽ شايد ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون آهن. ====گنبذي ڀٽون==== [[File:ISS016-E-5862 - View of Algeria.jpg|thumb|[[وڏي اڀرندي ارگ]]؛ وچ ۽ کاٻي پاسي تاري ڀٽون، ساڄي ڪناري تي وڏا گنبذ]] '''گنبذي ڀٽون''' گول يا بيضوي واريءَ جا جسم آهن، جيڪي چپٽي گنبذ جهڙي شڪل رکن ٿا ۽ انهن تي واضح سلپ چهرو نه هوندو آهي. گنبذي ڀٽن جا ٻه قسم آهن: * ننڍيون گنبذي ڀٽون، جيڪي رڳو ڪجهه ميٽر اوچيون ۽ هموار سطح واريون هونديون آهن. * '''وڏا گنبذ'''، جيڪي تاري ڀٽن جيترا وڏا ٿي سگهن ٿا. سعودي عرب جي نجد علائقي ۾ انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي 150 ميٽر ۽ [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ سندن قطر 1.5 ڪلوميٽر کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. وڏن گنبذن جي مٿاڇري ننڍين ثانوي ڀٽن جي ڳاٽي ڄار سان ڍڪيل هوندي آهي. ڪڏهن انهن مان سنهي واريءَ جون ريجون ٻاهر نڪرنديون آهن، جيڪي تاري ڀٽن سان مشابهت رکن ٿيون. مٿان ڏسڻ سان اهي ڇلرن واري خول رکندڙ جيت جهڙا نظر اچن ٿا. وڏا گنبذ گهٽ ملن ٿا<ref>مثال طور [[وڏي اڀرندي ارگ]] جي ڏکڻ تيونس ۽ ڀرپاسي واري الجزائر جي لڳ ڀڳ 2,600 چورس ڪلوميٽر علائقي ۾ 444 وڏا گنبذ ڳڻيا ويا.</ref> ۽ اڪثر واريءَ جي سمنڊ جي ان ڪناري تي ملن ٿا، جتان هوا اندر داخل ٿئي ٿي. اهي عام طور تاري ڀٽن جي وڏن ٽولن جي ڀرسان هوندا آهن. ٻنهي قسمن جي هوائي نظام ۾ فرق کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سائنسي تحقيق گهربل آهي.<ref>Andrew S. Goudie et al., “The distribution and nature of star dunes: A global analysis”, 2021, pp. 10–12.</ref> =====لُنيٽ ڀٽون===== خشڪ ڍنڍن ۽ رڻائتن يا نيم رڻائتن علائقن جي دريائي ماٿرين جي لي پاسي، غالب هوائن جي رخ موجب ٺهندڙ مستقل هلالي ڀٽن کي '''لُنيٽ'''، '''ذريعي جي ڪناري واريون ڀٽون'''، '''بورليٽ''' يا '''مٽيءَ جون ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي مٽي، گاد، واري يا جپسم مان ٺهي سگهن ٿيون، جيڪي ڍنڍ جي تري يا ڪناري تان ڪٽجي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي مٿي چڙهن ٿيون ۽ ٻاهرئين اُڀريل پاسي جمع ٿين ٿيون. آسٽريليا ۾ انهن جا مثال 6.5 ڪلوميٽر ڊگها، 1 ڪلوميٽر ويڪرا ۽ 50 ميٽر اوچا آهن. اهي ڏکڻ ۽ اولهه آفريڪا ۽ آمريڪا جي اولهندي حصن، خاص طور ٽيڪساس ۾ پڻ ملن ٿيون.<ref>Twidale, C.R. & Campbell, E.M. (2005): ''Australian landforms''. Rosenberg Publishing. pp. 241–243.</ref> ====پيرابولائي ڀٽون==== [[File:Parabolic dune.jpg|thumb|upright=1.5|سامونڊي پيرابولائي ڀٽن جو خاڪو]] ڊگهن ٻانهن ۽ اُڀريل اڳئين حصي واري ''U'' شڪل جي واريءَ جي ڀٽن کي '''پيرابولائي ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي اهڙين ڦوڪ ڀٽن مان ٺهن ٿيون، جتي نباتات سان ڍڪيل واريءَ جي ڪٽجڻ سبب ''U'' شڪل جي کڏ ٺهي ٿي. انهن جون ڊگهيون ٻانهون نباتات سان جڪڙيل رهنديون آهن؛ ڌرتيءَ تي سڃاتل سڀ کان ڊگهي ٻانهن 12 ڪلوميٽر ڊگهي آهي. انهن کي ڪڏهن ''U'' شڪل واريون، ڦوڪ ڀٽون يا وارپن جهڙيون ڀٽون پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهي ساحلي رڻپٽن ۾ عام آهن. هلالي ڀٽن جي ابتڙ، انهن جون چوٽيون هوا ڏانهن رخ رکن ٿيون، جڏهن ته ڀٽ جي واريءَ جو وڏو حصو اڳتي وڌندو رهي ٿو. مٿان ڏسڻ سان اهي سٺي نموني ڇانيل، تمام سنهي کان وچولي جسامت واري واريءَ جا ''U'' يا ''V'' شڪل جا دڙا نظر اچن ٿا، جن جون ڊگهيون ٻانهون مرڪزي حصي کان پٺتي هوا ڏانهن پکڙيل هونديون آهن. سلپ چهرا اڪثر اڳئين نڪ جي ٻاهرئين پاسي ۽ ٻانهن جي ٻاهرئين لاڙن تي ٺهن ٿا. اهي ڀٽون عام طور نيم خشڪ علائقن ۾ ملن ٿيون، جتي مينهن جو پاڻي ڀٽ جي هيٺين حصن ۽ هيٺين [[مٽي]] ۾ محفوظ رهي ٿو. اڳ انهن جي استحڪام جو ڪارڻ نباتاتي ڍڪ سمجهيو ويندو هو، پر جديد تحقيق پاڻيءَ کي مکيه ڪارڻ قرار ڏئي ٿي. گاهه، ٻوٽا ۽ وڻ انهن جي پٺتي رهجي ويل ٻانهن کي جڪڙي رکندا آهن. اندروني رڻپٽن ۾ پيرابولائي ڀٽون عام طور انهن واريءَ جي چادرن ۾ ڦوڪ کڏن مان ٺهن ٿيون، جيڪي جزوي طور نباتات سان جڪڙيل هونديون آهن. ساحلي علائقن ۽ وڏين ڍنڍن جي ڪنارن تي اهي سمنڊ ڪناري جي واريءَ مان ٺهي، اندر نباتات وارن علائقن ڏانهن وڌي سگهن ٿيون. گهڻيون پيرابولائي ڀٽون چند ڏهاڪن ميٽرن کان وڌيڪ اوچيون نه ٿينديون آهن، سواءِ اڳئين نڪ جي، جتي نباتات واريءَ جي اڳڀرائي کي روڪي يا سست ڪري ٿي. سادي پيرابولائي ڀٽ ۾ رڳو ٻانهن جو هڪ جوڙو هوندو آهي. مرڪب پيرابولائي ڀٽون ڪيترن ٻانهن وارن گڏيل روپن مان ٺهن ٿيون. پيچيدا پيرابولائي ڀٽون اڪثر بارخانوئيڊ يا خطي ننڍين ڀٽن کي پاڻ تي کڻن ٿيون. پيرابولائي ۽ هلالي ڀٽون انهن علائقن ۾ ٺهن ٿيون، جتي تمام تيز هوائون گهڻو ڪري هڪ ئي رخ ۾ هلن ٿيون. ڀلي هاڻوڪي وقت ۾ انهن علائقن ۾ هوائن جي رفتار ۽ رخ بدلجندڙ هجي، پر انهن ڀٽن جي ٺهڻ ۽ لڏپلاڻ وقت غالب هوائون گهڻو ڪري هڪجهڙي رخ واريون هونديون آهن. انهن ڀٽن جي سٺي نموني ڇانيل، سنهي کان وچولي واريءَ جي ذرڙن جي جسامت لڳ ڀڳ 0.06 کان 0.5 ملي ميٽر هوندي آهي. ڍلي واري ۽ تيز لاڙا رڳو ٻاهرين پاسن تي هوندا آهن؛ اندروني لاڙا ۽ ٻن ڀٽن جي وچ جا رستا نباتات سان جڪڙيل ۽ نسبتاً مضبوط هوندا آهن. تنهنڪري ٻانهن جي وچ واري رستي مان گذرڻ نسبتاً آسان، پر ٻانهن يا اڳئين نڪ جي مٿان چڙهي پار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هڪ وسيع پيرابولائي ڀٽ، جنهن تي واضح سلپ چهرو نه هجي ۽ جنهن جي واري گهڻو ڪري موٽي داڻيدار هجي، ان کي '''زيبار''' چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |pages=395–396 |edition=2. impr. }}</ref> لفظ ''زيبار'' عربي اصطلاح مان ورتل آهي، جيڪو ”سخت سطح وارين لهردار عرضي ريجن“ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |page=395 |edition=2. impr. }}</ref> زيبار ننڍيون ۽ گهٽ اوچائي واريون ڀٽون آهن، جيڪي آمريڪا جي وائيومنگ کان سعودي عرب ۽ آسٽريليا تائين ڪيترن علائقن ۾ ملن ٿيون.<ref>{{Cite FTP |title=USGS Landform Glossary |url=ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/NSSC/Soil_Survey_Handbook/629_glossary.pdf |server=United States Geological Survey |url-status=dead |access-date=3 October 2013 }}</ref> ٻن زيبارن جي وچ ۾ مفاصلو 50 کان 400 ميٽر هوندو آهي ۽ انهن جي اوچائي 10 ميٽر کان وڌيڪ نه هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Warren |first1=A. |title=Dunes in the Tenere Desert |journal=The Geographical Journal |date=December 1971 |volume=137 |issue=4 |pages=458–461 |doi=10.2307/1797141 |jstor=1797141 }}</ref> اهي غالب هوا جي لڳ ڀڳ نوي درجا عمودي ٺهن ٿيون؛ هوا سنهي واري اڏائي ڇڏي ٿي ۽ موٽي واري ريج جي چوٽيءَ تي رهجي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Nielson |first1=Jamie |last2=Kocurek |first2=Gary |title=Climbing Zibars of the Algodones |journal=Sedimentary Geology |date=June 1986 |volume=48 |issue=1–2 |pages=1–15 |doi=10.1016/0037-0738(86)90078-3 }}</ref> ====موٽندڙ ڀٽون==== [[File:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|موٽندڙ ڀٽ؛ مکيه اسٽاس پاسي جي مٿان ننڍو ثانوي سلپ چهرو ڏسڻ ۾ اچي ٿو]] جتي هوائون وقت بوقت پنهنجو رخ ابتو ڪن ٿيون، اتي مٿي بيان ڪيل ڪنهن به شڪل جون '''موٽندڙ ڀٽون''' ٺهي سگهن ٿيون. انهن ۾ عام طور هڪ وڏو ۽ هڪ ننڍو سلپ چهرو ابتڙ رخن ۾ هوندا آهن. ننڍو سلپ چهرو عارضي هوندو آهي؛ اهو ابتڙي هوا کان پوءِ ٺهندو آهي ۽ غالب هوا جي ٻيهر هلڻ سان گهڻو ڪري ختم ٿي ويندو آهي.<ref name=Mangimeli/> {{anchor|دڙو}} ====دڙا==== [[File:350m Düne Deadvlei Sossusvlei.JPG|thumb|نميبيا جي [[سوسوسولي]] ۾ ”ڊيون نائين“ 300 ميٽر کان وڌيڪ اوچي آهي.]] '''دڙا''' تمام وڏي پيماني واريون ڀٽون آهن. اهي ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچيون، ڪلوميٽرن تائين ويڪريون ۽ سوين ڪلوميٽرن تائين ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli>{{cite web |publisher=U.S.A. National Park Service |last=Mangimeli |first=John |title=Geology of Sand Dunes |date=10 September 2007 |url=https://home.nps.gov/whsa/learn/nature/loader.cfm?csModule=security/getfile&PageID=2033934 |access-date=15 January 2021 }}</ref> جڏهن دڙا هڪ خاص جسامت تائين پهچي وڃي ٿي ته ان جي مٿان ننڍيون ثانوي ڀٽون ٺهڻ لڳن ٿيون.<ref name=Lancaster>{{cite journal |title=The development of large aeolian bedforms |first=N. |last=Lancaster |date=1 March 1988 |journal=Sedimentary Geology |volume=55 |issue=1–2 |pages=69–89 |doi=10.1016/0037-0738(88)90090-5 }}</ref> انهن کي ننڍين ڀٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قديم ۽ آهستي لڏندڙ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ خيال آهي ته اهي موجود ڀٽن جي عمودي واڌ سان ٺهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> دڙا واريءَ جي سمنڊن ۾ عام آهن ۽ [[ترڇي تهه بندي]] جي صورت ۾ ارضياتي رڪارڊ ۾ چڱيءَ طرح محفوظ ملن ٿيون.<ref name=Lancaster/> ===ڀٽن جي پيچيدگي=== ڀٽن جون سڀ شڪليون ٽن صورتن ۾ ملي سگهن ٿيون: سادي، مرڪب ۽ پيچيدي.<ref name="USG Types of Dunes"/> سادي ڀٽ بنيادي شڪل آهي، جنهن ۾ ان قسم جي سڃاڻپ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهربل سلپ چهرا هوندا آهن. مرڪب ڀٽ وڏي ڀٽ هوندي آهي، جنهن جي مٿان ساڳئي قسم ۽ رخ جون ننڍيون ڀٽون ٺهن ٿيون. پيچيده ڀٽ ٻن يا وڌيڪ مختلف قسمن جو گڏيل روپ هوندي آهي. هلالي ڀٽ جي چوٽيءَ تي تاري ڀٽ جو ٺهڻ سڀ کان عام پيچيده روپ آهي. ساديون ڀٽون اهڙي هوائي نظام جي نشاندهي ڪن ٿيون، جنهن جي شدت يا رخ ڀٽ جي ٺهڻ کان پوءِ گهڻو نه بدليو هجي، جڏهن ته مرڪب ۽ پيچيده ڀٽون هوا جي شدت ۽ رخ ۾ تبديلين جو پتو ڏين ٿيون. ===ڀٽن جي لڏپلاڻ=== ڀٽن جي واريءَ جو مجموعو هوا ڏانهن يا هوا کان پري ٻنهي رخن ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو؛ اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هوا ڀٽ جي چوٽيءَ کان هيٺ لڳي ٿي يا مٿان. جيڪڏهن هوا مٿان لڳي ته واريءَ جا ذرڙا لي پاسي منتقل ٿين ٿا ۽ لي پاسي واري وهڪري جو مقدار اسٽاس پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي. جيڪڏهن هوا هيٺان لڳي ته ذرڙا هوا ڏانهن مٿي چڙهن ٿا. جيڪڏهن هوا پاڻ سان واريءَ جا ذرڙا کڻي ڀٽ سان ٽڪرائجي ٿي ته ڀٽ جا ذرڙا وڌيڪ سالٽيشن ڪندا آهن، بنسبت اهڙي هوا جي، جيڪا واري کان خالي هجي.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Hong |last2=Dun |first2=Hongchao |last3=Tong |first3=Ding |last4=Huang |first4=Ning |date=15 April 2017 |title=Sand transportation and reverse patterns over leeward face of sand dune |journal=Geomorphology |volume=283 |pages=41–47 |doi=10.1016/j.geomorph.2016.12.030 }}</ref> ===ساحلي ڀٽون=== [[File:LIVER AAS UDLOEB I JULI 2012 (ubt)-002.JPG|thumb|ڊينمارڪ ۾ ليور آ درياهه جي ڇوڙ ڀرسان گاهه سان ڍڪيل ساحلي ڀٽون]] [[File:Newborough Dune Rejuvenation.webm|thumb|ويلز ۾ نيوبره ڀٽن جي بحاليءَ جو ڪم، 2015ع]] '''ساحلي ڀٽون''' ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن سامونڊي ڪناري تي آلي واري جمع ٿئي، پوءِ سڪي وڃي ۽ هوا ان کي ڪناري جي مٿان اڏائي کڻي وڃي.<ref name="sloss-etal-2012">{{Cite journal |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |last1=Sloss |first1=C. R. |last2=Shepherd |first2=M. |last3=Hesp |first3=P |year=2012 |title=Coastal Dunes: Geomorphology |journal=Nature Education Knowledge |volume=3 |number=10 |page=2 |access-date=15 January 2021 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818082248/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Bird |first1=ECF |title=Coasts: an introduction to systematic geomorphology |date=1976 |publisher=Australian National University Press |location=Canberra, Australia |asin=B004750SVK }}</ref> آخري ساحلي ڀٽن وارو اصل متن اڌورو ختم ٿيو هو، تنهنڪري رڳو مڪمل موجود جملن جو ترجمو شامل ڪيو ويو آهي. ==آبي ڀٽون== [[File:Cross-section of Migrating Subaqueous Dunes.jpg|thumb|هڪ رخي وهڪري ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي ڀٽن جي پٺيان رهجي ويل ترڇي تهه بنديءَ جو مثالي عمودي خاڪو]] {{Main|لهر جا نشان}} '''آبي ڀٽون''' (پاڻي هيٺ ٺهندڙ ڀٽون) پاڻيءَ جي وهڪري جي اثر هيٺ واري يا بجريءَ جي تهه تي ٺهن ٿيون. اهي قدرتي [[وهڪرو|وهڪرن]]، جهڙوڪ درياهن ۽ ڇوڙن (ايسچورين) ۾ تمام عام آهن، ۽ انسان جي ٺاهيل [[واهه|واهن]] ۽ پائيپ لائينن ۾ پڻ ٺهن ٿيون.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.powtec.2008.04.065 |title=Morphology and displacement of dunes in a closed-conduit flow |journal=Powder Technology |volume=190 |issue=1–2 |pages=247–251 |year=2009 |last1=Franklin |first1=E.M. |last2=Charru |first2=F. |arxiv=1608.07729 |s2cid=93576651 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0022112011000139 |title=Subaqueous barchan dunes in turbulent shear flow. Part 1. Dune motion |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=675 |pages=199–222 |year=2011 |last1=Franklin |first1=E. M. |last2=Charru |first2=F. |bibcode=2011JFM...675..199F |s2cid=51792324 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.expthermflusci.2015.10.017 |title=The formation and migration of sand ripples in closed conduits: Experiments with turbulent water flows |journal=Experimental Thermal and Fluid Science |volume=71 |pages=95–102 |year=2016 |last1=Cardona Florez |first1=Jorge Eduar |last2=Franklin |first2=Erick de Moraes |arxiv=1608.04792 |bibcode=2016ETFS...71...95C |s2cid=119268350 }}</ref> آبي ڀٽون وهڪري جي رخ ۾ آهستي آهستي اڳتي وڌنديون آهن. وهڪري ڏانهن رخ ڪندڙ (اپ اسٽريم) لاڙو ڪٽجڻ سبب ختم ٿيندو رهي ٿو، جڏهن ته اها واري هيٺئين يا '''لي پاسي''' واري لاڙي تي جمع ٿيندي رهي ٿي، جنهن سان ڀٽ جي بناوت برقرار رهي ٿي.<ref>Prothero, D. R. and Schwab, F., 1996, ''Sedimentary Geology'', pp. 45–49, {{ISBN|0-7167-2726-9}}</ref> آبي بارخان ڀٽن جي صورت ۾ واريءَ جو ڪجهه حصو انهن جي ڪنڊن، جن کي '''سينگ''' چيو وڃي ٿو، تان ضايع ٿيندو رهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=18 December 2017 |title=Birth of a subaqueous barchan dune |journal=Physical Review E |volume=96 |issue=6 |article-number=062906 |doi=10.1103/PhysRevE.96.062906 |pmid=29347350 |arxiv=1712.07162 |bibcode=2017PhRvE..96f2906A |s2cid=25558699 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=19 October 2018 |title=Role of Transverse Displacements in the Formation of Subaqueous Barchan Dunes |journal=Physical Review Letters |volume=121 |issue=16 |article-number=164503 |doi=10.1103/PhysRevLett.121.164503 |pmid=30387641 |arxiv=1810.11074 |bibcode=2018PhRvL.121p4503A |s2cid=53231618 }}</ref> اهي ڀٽون گهڻو ڪري لڳاتار قطارن ('''ٽرين''') جي صورت ۾ ٺهن ٿيون، جن ۾ لهر جي ڊيگهه ۽ اوچائي حيرت انگيز حد تائين هڪجهڙي هوندي آهي. ڀٽ جي شڪل ان جي ٺهڻ واري ماحول بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |title=Ripples |access-date=11 January 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501201547/https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |archive-date=1 May 2018 }}</ref> مثال طور، درياهن ۾ ٺهندڙ لهر جا نشان اڻبرابر (غير متناسق) هوندا آهن، جن جو وڌيڪ تيز سلپ چهرو وهڪري جي هيٺئين رخ ڏانهن هوندو آهي. ارضياتي رڪارڊ ۾ تهه بند پٿرن اندر محفوظ ٿيل لهر جا نشان وهڪري جي رخ کي سڃاڻڻ ۽ ان سان گڏ تلڇٽ جي اصل ماخذ جو تعين ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. وهڪري جي پيٽ ۾ موجود ڀٽون پاڻيءَ جي وهڪري جي مزاحمت کي نمايان طور وڌائي ڇڏين ٿيون. انهن جي موجودگي ۽ واڌ ويجهه درياهن ۾ ٻوڏن جي شدت ۽ وهڪري جي رويي تي اهم اثر وجهي ٿي. ==پٿر بڻيل ڀٽون== [[File:Cross-bedding Of Sandstone Near Mt Carmel Road Zion Canyon Utah.jpg|thumb|يوٽا جي زايون نيشنل پارڪ ۾ واريائي پٿر اندر محفوظ هوائي ڀٽن جي ترڇي تهه بندي]] '''پٿر بڻيل ڀٽون''' (Lithified dunes) اهي [[واريائي پٿر]] آهن، جيڪي سامونڊي يا هوائي واريءَ جي ڀٽن جي دٻجڻ ۽ سخت ٿي وڃڻ ('''[[پٿرائپ]]''') جي نتيجي ۾ ٺهن ٿيون. جڏهن ڀٽون پٿر ۾ تبديل ٿي وڃن ٿيون، تڏهن انهن مان گذرندڙ پاڻي مختلف معدنيات کي کڻي اچي پٿر ۾ جمع ڪندو آهي، جنهن سبب پٿر جو رنگ ۽ بناوت تبديل ٿي سگهي ٿي. اهڙين ڀٽن ۾ '''[[ترڇي تھ بندي]]''' (ڪراس-بيڊنگ) نمايان هوندي آهي، جتي هڪ ٻئي تي چڙهيل ڀٽن جون تهون ترڇي نموني ترتيب وٺنديون آهن. انهيءَ ڪري واريائي پٿر ۾ جال جهڙا يا ترڇا نقش پيدا ٿيندا آهن، جيئن آمريڪا جي [[زايون نيشنل پارڪ]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. آمريڪا جي ڏکڻ اولهه وارن علائقن ۾ اهڙين سخت ۽ گڏيل واريءَ جي ڀٽن لاءِ عام ٻوليءَ ۾ '''سلڪ راڪ''' (Slickrock) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو نالو پراڻي اولهه جي آبادڪارن ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي فولادي ڦيٿن وارن گاڏن کي هن هموار ۽ سخت پٿر تي مناسب پڪ نه ملندي هئي.<ref>{{Cite book |title=Toward a sociology of the trace |date=2010 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0-8166-5597-7 |editor-last=Gray |editor-first=Herman |location=Minneapolis, Minn |pages=197–198 |editor-last2=Gómez-Barris |editor-first2=Macarena }}</ref> ==ريگستانيت== {{Main|ريگستانيت}} جڏهن واريءَ جون ڀٽون انساني آبادين ڏانهن وڌن ٿيون، تڏهن اهي ماڻهن لاءِ ڪيترائي مسئلا پيدا ڪن ٿيون. ڀٽون مختلف طريقن سان لڏپلاڻ ڪن ٿيون، جن سڀني ۾ هوا بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. انهن مان هڪ طريقو '''[[لوڏائپ (ارضيات)|لوڏائپ]]''' (سالٽيشن) آهي، جنهن ۾ واريءَ جا ذرڙا ٽپو ڏيندڙ گولي وانگر زمين تي ٽپندا اڳتي وڌن ٿا. جڏهن اهي ذرڙا زمين تي لهن ٿا ته ٻين ذرڙن کي به ڌڪ ڏئي حرڪت ۾ آڻين ٿا، جنهن عمل کي '''[[رڙهڻ (واريءَ جون ڀٽون)|رڙهڻ]]''' چيو وڃي ٿو. وڌيڪ تيز هوا ۾ ذرڙا هوا ۾ پاڻ ۾ ٽڪرائجن ٿا ۽ '''چادر نما وهڪرا''' (شيٽ فلوز) ٺهن ٿا. وڏي [[مٽيءَ جي طوفان]] دوران اهڙن وهڪرن سبب ڀٽون ڏهن ميٽرن تائين به اڳتي وڌي سگهن ٿيون. ان کان سواءِ، برفاني ڇپ وانگر واريءَ جون '''ڇپون''' به ڀٽن جي '''سلپ چهري''' تان هيٺ ڪري، ڀٽن کي اڳتي ڌڪيندا رهن ٿا. آفريڪا، وچ اوڀر ۽ چين ۾ اڳتي وڌندڙ واري عمارتن، زرعي زمينن ۽ فصلن لاءِ وڏو خطرو بڻجي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن ڀٽن جي لڏپلاڻ روڪڻ لاءِ انهن تي تيل هاريو ويندو آهي، پر اهو طريقو قيمتي وسيلن جو زيان ڪرڻ سان گڏ ڀٽن جي جيوتياتي ماحول لاءِ پڻ نقصانڪار آهي. '''[[واريءَ جي باڙ]]''' پڻ ڀٽن جي حرڪت کي سست ڪري سگهي ٿي، پر ان جي مؤثريت ۽ بهتر بناوت بابت ارضيات جا ماهر اڃا تحقيق ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Grafals-Soto |first=Rosana |title=Effects of sand fences on coastal dune vegetation distribution |journal=Geomorphology |year=2012 |language=en |volume=145-146 |pages=45–55 |doi=10.1016/j.geomorph.2011.12.004 |bibcode=2012Geomo.145...45G }}</ref> واريءَ جي ڀٽن کي شهرن، ڳوٺن ۽ زرعي علائقن تي پکڙجڻ کان روڪڻ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي اهم ترجيحن مان هڪ آهي. ڀٽن تي ٻوٽا پوکڻ پڻ انهن کي مضبوط ۽ مستحڪم بڻائڻ جو هڪ مؤثر طريقو آهي. ==تحفظ== [[File:KelsoSand.JPG|thumb|آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ [[موجاو ريگستان]] جي [[ڪيلسو ڀٽون|ڪيلسو ڀٽن]] جي چوٽيءَ تان اڏامندڙ واري]] واريءَ جي ڀٽن جا ماحولياتي نظام ڪيترن ئي انتهائي موافق بڻيل ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ رهائش فراهم ڪن ٿا، جن ۾ ڪيترائي [[نادر جنس|نادر]] ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ جنس|خطرن هيٺ آيل]] قسم پڻ شامل آهن. انساني آباديءَ جي تيزيءَ سان واڌ، زمين جي تعميراتي استعمال، تفريحي سرگرمين ۽ آباد علائقن ڏانهن واريءَ جي وڌڻ کي روڪڻ لاءِ ڪيل مداخلتن سبب ڀٽن جا قدرتي ماحول خطري کي منهن ڏئي رهيا آهن. ڪيترن ئي ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]]، [[آسٽريليا]]، [[ڪينيڊا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[برطانيه]]، [[نيدرلينڊ]] ۽ [[سري لنڪا]]، واريءَ جي ڀٽن جي تحفظ لاءِ جامع منصوبا تيار ڪيا آهن. انهن منصوبن ۾ خاص طور '''[[واريءَ جي ڀٽن جي استحڪام]]''' (Sand dune stabilization) جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن، جيئن ڀٽن جي حرڪت کي محدود ڪري انهن جي قدرتي ماحول کي محفوظ رکيو وڃي. برطانيه ۾ ڀٽن جي گهٽجندڙ ايراضيءَ جو جائزو وٺڻ ۽ مستقبل ۾ انهن جي تباهي کي روڪڻ لاءِ '''[[حياتياتي تنوع عملي منصوبو]]''' (Biodiversity Action Plan) پڻ تيار ڪيو ويو آهي. ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == ڀٽ اصطلاح == '''ڀِٽ''' يا '''واريءَ جو دڙو''' سنڌيءَ ۾ ’ڀِٽ‘، واريءَ جي دڙي کي چوندا آهن، ’ڀٽ‘ جو اصطلاح شاھ لطيف “ڀٽائي”سان منسوب آهي. شاھ لطيف کي مجازي ۽ حقيقي عشقَ آرام نہ ڏنو. سير سفر دوران نون هالن کان ٻن ڪوهن جي پنڌ تي، ڪراڙ ڍنڍ وٽ ڪرڙن ۽ ڪنڊن ۾ ويڙهيل، واريءَ جي دڙي کي پنھنجو آدرشي آستان ٺاهيائين. نھايت ڪشالي ۽ محنت سان، ان کي پنھنجي ”ڀٽ“ جي صورت ڏنائين. فقيرن سان گڏ، انهيءَ واريءَ جي دڙي تي چيڪي مٽي وڌائين، ۽ پوءِ پنھنجي لاءِ هڪ جهوپڙي اڏيائين. سندس حوالي سان ان ڀٽ کي هاڻي ’ڀٽ شاھ‘ جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ ننڍڙو شھر بنجي چڪو آهي.<ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} fua6960fxt4gozi1g05zusckn570spc 394372 394371 2026-07-14T21:34:20Z Intisar Ali 8681 394372 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙو [[زميني بناوت|زميني ٺهڻ]] آهي، جيڪو هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندو آهي. اهو عام طور تي [[دڙو]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهي [[پهاڙي ريج|ريج]] جي صورت اختيار ڪندو آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽ سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽ وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽ مختلف شڪلين ۽ جسامن جا ٿيندا آهن، پر گهڻا دڙا ان پاسي کان ڊگها ۽ آهستي لاڙا وارا هوندا آهن، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن ('''اسٽاس پاسي''')، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني ڌوپ ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[بلوا پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=288–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[مصب]] ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' (subaqueous dunes) چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽ جي لڏپلاڻ''' چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford">{{cite book |last1=first edited by Fowler |first1=H.W. |last2=Fowler |first2=F.G. |editor1-last=Sykes |editor1-first=J.B. |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |date=1984 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-861132-5 |edition=7th}}</ref> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] ==بناوٽ== [[File:Saltation on sand dune.png|thumb|upright=1.25|جڏهن واريءَ جا ذرڙا واريءَ سان ٽڪرائجن ٿا ته اهي گهڻو ڪري اتي ئي چنبڙي وڃن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ سخت سطح سان ٽڪرائجڻ تي وري ٽپو کائي اڳتي وڌن ٿا ('''سالٽيشن'''). هي مثبت موٽ وارو عمل (فيڊبيڪ لوپ) واريءَ کي گڏ ڪري '''ڀٽن''' جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.]] '''ڀٽن'''، واريءَ جي ننڍين لهرن ۽ '''دڙن''' جي وچ ۾ ڪا مڪمل طور تي متفقه حدبندي موجود نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ هڪ ئي قسم جي مواد جا ذخيرا آهن.<ref name="Leeder2012">{{cite book |author=M.R. Leeder |title=Sedimentology: Process and Product |url=https://books.google.com/books?id=CUTvCAAAQBAJ&pg=PA97 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-5986-6 |pages=97– }}</ref> عام طور تي 7 سينٽي ميٽر کان وڌيڪ اوچائي وارن واريءَ جي بناوٽ کي '''ڀٽ''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته 3 سينٽي ميٽر کان گهٽ اوچائي وارا ٺهڻ '''واريءَ جون لهرون''' سڏبو آهي.<ref name="PettijohnPotter2012">{{cite book |author1=F. J. Pettijohn |author2=P. E. Potter |author3=R. Siever |title=Sand and Sandstone |url=https://books.google.com/books?id=FFEyBwAAQBAJ&pg=PA346 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4615-9974-6 |pages=346– }}</ref> '''دڙو''' هڪ تمام وڏو هوائي ٺهيل زميني خاڪو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ڊگهو ۽ ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي مٿان ننڍيون ڀٽون به موجود ٿي سگهن ٿيون.{{sfn|Jackson|1997|loc="Draa"}} {{anchor|Slip face}} ڀٽون عام طور واريءَ جي جسامت وارن ذرڙن مان ٺهن ٿيون ۽ انهن ۾ [[ڪوارٽز]]، [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]]، برف، [[جپسم]] يا ٻيا مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ڀٽ جو اهو پاسو، جنهن ڏانهن هوائون يا پاڻي وهندو اچي ٿو، '''اسٽاس پاسو''' (''stoss side'') سڏجي ٿو، جڏهن ته ابتو پاسو '''لي پاسو''' (''lee side'') سڏجي ٿو. واريءَ جا ذرڙا اسٽاس پاسي تي آهستي سرڪندا يا ٽپ کائيندا ('''سالٽيشن''') مٿي چڙهن ٿا، پوءِ لي پاسي کان هيٺ لڙهي پون ٿا. ڀٽ جي انهيءَ تيز لاڙ واري حصي کي، جتان واري هيٺ سرڪي ٿي، '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي. [[بيگنولڊ فارمولو]] (''Bagnold formula'') ان رفتار جو اندازو ڏئي ٿو، جنهن سان واريءَ جا ذرڙا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا. ==هوائي ڀٽون== ===هوائي ڀٽن جون شڪليون=== ڀٽن جا پنج بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: هلالي، خطي، تاري جهڙيون، گنبذي ۽ پيرابولائي. ڀٽن وارا علائقا ٽن صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا: سادا (بنيادي قسم جون ڌار ڌار ڀٽون)، مرڪب (وڏيون ڀٽون، جن جي مٿان ساڳئي قسم جون ننڍيون ڀٽون ٺهن) ۽ پيچيدا (مختلف قسمن جي ڀٽن جا گڏيل روپ).<ref name="USG Types of Dunes"/> ====بارخان يا هلالي ڀٽ==== {{مک|بارخان}} [[File:Barchan in Noachis.jpg|thumb|right|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ڌار ڌار بارخان ڀٽون؛ غالب هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي پاسي هوندو.]] '''بارخان ڀٽون''' هلال جهڙا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي عام طور پنهنجي ڊيگهه کان وڌيڪ ويڪرا هوندا آهن. انهن جو لي پاسو، جتي واري هيٺ سرڪي ٿي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي تي هوندو آهي. اهي ڀٽون اهڙين هوائن هيٺ ٺهن ٿيون، جيڪي لڳاتار هڪ ئي رخ کان هلن ٿيون.<ref name=dkp>{{cite book |title=The Ultimate Visual Family Dictionary |chapter=Geology, Geography, and Meteorology |pages=282–283 |publisher=[[ڊي ڪي پبلشنگ]] |year=2012 |location=New Delhi |language=en |isbn=978-0-1434-1954-9 }}</ref> جڏهن واريءَ جي فراهمي گهٽ هجي ته اهي ڌار ڌار هلالن جي صورت اختيار ڪن ٿيون. وڌيڪ واري موجود هجي ته اهي پاڻ ۾ ملي '''بارخانوئيڊ ريجن''' ۽ پوءِ '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> هلالي ڀٽن جا ڪي قسم ٻين سڀني ڀٽن جي ڀيٽ ۾ رڻپٽ جي مٿاڇري تي وڌيڪ تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪن ٿا. چين جي [[ننگشيا]] صوبي ۾ 1954ع کان 1959ع تائين ڀٽن جي هڪ ٽولي هر سال 100 ميٽر کان وڌيڪ سفر ڪيو، جڏهن ته اهڙي رفتار مصر جي [[اولهه رڻپٽ]] ۾ پڻ ماپي وئي آهي. ڌرتيءَ جون سڀ کان وڏيون هلالي ڀٽون، جن جي ٻن چوٽين جي وچ ۾ سراسري مفاصلو ٽن ڪلوميٽرن کان وڌيڪ آهي، چين جي [[تڪلامڪان رڻپٽ]] ۾ آهن.<ref name="USG Types of Dunes">{{cite web |title=Types of Dunes |url=https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |access-date=8 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314161113/http://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |archive-date=14 March 2012 |publisher=[[آمريڪي ارضياتي سروي]] |date=29 October 1997 }}</ref> ====عرضي ڀٽون==== جڏهن بارخان ڀٽون گهڻيون ٿي وڃن ته اهي پاڻ ۾ ملي بارخانوئيڊ ريجون ٺاهين ٿيون، جيڪي اڳتي هلي سڌين يا ٿوريون وڪريل '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجن ٿيون. انهن کي عرضي ڀٽون ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي هوا جي رخ جي آرپار واقع هونديون آهن ۽ هوا سندن چوٽيءَ تي عمودي رخ سان لڳندي آهي.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ====سيف يا طولي ڀٽون==== '''سيف ڀٽون''' سڌيون يا هلڪيون وڪريل ڀٽون آهن، جن جا ٻه سلپ چهرا هوندا آهن ۽ اهي عام طور هڪ ٻئي جي متوازي پکڙيل هونديون آهن.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ٻنهي پاسي سلپ چهرا هجڻ سبب انهن جون چوٽيون تيز هونديون آهن. لفظ ''سيف'' عربيءَ جي لفظ '''تلوار''' مان ورتل آهي. اهي ڀٽون 160 ڪلوميٽر کان به وڌيڪ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون ۽ ان ڪري اپگرهي تصويرن ۾ آسانيءَ سان ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. سيف ڀٽون ٻن رخن کان هلندڙ هوائن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو ڊگهو محور ۽ ريجون واريءَ جي گڏيل حرڪت واري رخ سان هلن ٿيون، تنهنڪري انهن کي '''طولي ڀٽون''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=seif_terminology>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-9213-9_460-2 |chapter=Longitudinal Dunes (or Linear Dunes) |title=Encyclopedia of Planetary Landforms |pages=1–11 |year=2014 |last1=Radebaugh |first1=Jani |last2=Sharma |first2=Priyanka |last3=Korteniemi |first3=Jarmo |last4=Fitzsimmons |first4=Kathryn E. |isbn=978-1-4614-9213-9 }}</ref> ڪي خطي ڀٽون پاڻ ۾ ملي ''Y'' شڪل جون مرڪب ڀٽون ٺاهين ٿيون.<ref name="USG Types of Dunes"/> انهن جي ٺهڻ بابت ماهرن ۾ اختلاف آهي. [[رالف بيگنولڊ]] پنهنجي ڪتاب ''[[اڏامندڙ واري ۽ رڻپٽ جي ڀٽن جي طبعيات]]'' ۾ راءِ ڏني ته ڪي سيف ڀٽون ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن بارخان ڀٽ ٻن رخن وارين هوائن واري نظام ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ ان جو هڪ پاسو ڊگهو ٿيندو وڃي ٿو. ٻين نظرين موجب، سيف ڀٽون هڪ رخ واري هوا ۾ ٺهندڙ گردابي وهڪرن سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref name=Mangimeli/> تمام ترقي يافته سيف ڀٽن جي وچ واري محفوظ کڏن ۾ بارخان پڻ ٺهي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀٽن جي وچ ۾ هوا هڪ رخ ۾ محدود ٿي وڃي ٿي. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Rub' al Khali (Arabian Empty Quarter) sand dunes imaged by Terra (EOS AM-1).jpg|[[ربع الخالي]] جون واريءَ جون ڀٽون؛ انهن مان گهڻيون سيف ڀٽون آهن. بارخان مان سندن بڻجڻ جو پتو ڀٽن جي پڇاڙيءَ تي رهجي ويل ننڍن ڪُنڊن مان پوي ٿو. هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي طرف هوندو. File:ISS-31 Linear dunes in the Great Sand Sea in southwest Egypt.jpg|ڏکڻ اولهه مصر جي [[وڏي واريءَ جي سمنڊ]] ۾ وڏيون خطي سيف ڀٽون، جيئن [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان ڏٺيون ويون. هر ٻن ڀٽن جي وچ ۾ مفاصلو 1.5 کان 2.5 ڪلوميٽر آهي. File:Longitudinal_dune.jpg|سيف ڀٽن جي ٺهڻ جو سراسري رخ وارو طولي نمونو File:Tranverse dune.jpg|عرضي ڀٽون هوا جي رخ جي عمودي ٺهن ٿيون ۽ رڳو لي پاسي هڪ سلپ چهرو رکن ٿيون؛ اسٽاس پاسو نسبتاً گهٽ تيز هوندو آهي. File:Cross-bedding.gif|عرضي ڀٽون هوا جي عمودي رخ تي واقع ٿين ٿيون؛ هوا انهن کي اڳتي ڌڪي ٿي ۽ نتيجي ۾ [[ترڇي تهه بندي]] ٺهي ٿي. </gallery> سيف ڀٽون [[صحرا]] ۾ عام آهن. اهي {{convert|300|m|ft|abbr=on}} اوچيون ۽ {{convert|300|km|mi|abbr=on}} ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون. عربي اپٻيٽ جي ڏاکڻي ٽئين حصي ۾ [[ربع الخالي]] نالي وڏي [[ارگ]] ۾ سيف ڀٽون لڳ ڀڳ {{convert|200|km|mi|abbr=on}} تائين پکڙيل ۽ {{convert|300|m|ft|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچيون آهن. [[پها]] نالي خطي [[لوئيس]] ٽڪريون ظاهري طور انهن سان مشابهت رکن ٿيون. اهي ٽڪريون شايد آخري [[چوٿين دور جي برفاني زماني]] دوران [[هميشه ڄميل زمين]] جي حالتن ۾ ٺهيون، جڏهن ٽنڊرا نباتات تمام گهٽ هئي. ====تاري جهڙيون ڀٽون==== [[File:Elk and Star Dune (49097789642).jpg|thumb|[[وڏي واريءَ جي ڀٽن وارو قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقو]] ۾ تاري جهڙيون، لڳ ڀڳ هرمي شڪل واريون ڀٽون]] '''تاري جهڙيون ڀٽون''' هرمي صورت جون واريءَ جون ڀٽون آهن، جن جي اوچي مرڪز مان ٽي يا وڌيڪ ريجون ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر پاسي سلپ چهرا ٺهن ٿا. اهي عام طور ڪيترن رخن کان هلندڙ هوائن وارن علائقن ۾ ٺهن ٿيون.<ref name=dkp/> اهي پاسن ڏانهن وڌڻ بدران مٿي وڌنديون آهن. هوا مسلسل واريءَ کي ٻيهر ترتيب ڏئي انهن جي شڪل قائم رکندي آهي، جيتوڻيڪ صحيح جي پي ايس ماپن مان ڪيترن هنڌن تي انهن جي لڏپلاڻ پڻ معلوم ٿي آهي.<ref>Geof Duller, Charles Bristow, [https://www.nature.com/articles/s41598-024-53485-3 "Structure and chronology of a star dune at Erg Chebbi, Morocco, reveals why star dunes are rarely recognized in the rock record"], ''Scientific Reports'', 2024, p. 4.</ref> اهي [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ غالب ڀٽن جو قسم آهن. ٻين رڻپٽن ۾ اهي واريءَ جي سمنڊن جي ڪنارن، خاص طور زميني رڪاوٽن ويجهو ملن ٿيون. چين جي ڏکڻ اوڀر [[بادائين جاران رڻپٽ]] ۾ اهي 500 ميٽرن تائين اوچيون آهن ۽ شايد ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون آهن. ====گنبذي ڀٽون==== [[File:ISS016-E-5862 - View of Algeria.jpg|thumb|[[وڏي اڀرندي ارگ]]؛ وچ ۽ کاٻي پاسي تاري ڀٽون، ساڄي ڪناري تي وڏا گنبذ]] '''گنبذي ڀٽون''' گول يا بيضوي واريءَ جا جسم آهن، جيڪي چپٽي گنبذ جهڙي شڪل رکن ٿا ۽ انهن تي واضح سلپ چهرو نه هوندو آهي. گنبذي ڀٽن جا ٻه قسم آهن: * ننڍيون گنبذي ڀٽون، جيڪي رڳو ڪجهه ميٽر اوچيون ۽ هموار سطح واريون هونديون آهن. * '''وڏا گنبذ'''، جيڪي تاري ڀٽن جيترا وڏا ٿي سگهن ٿا. سعودي عرب جي نجد علائقي ۾ انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي 150 ميٽر ۽ [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ سندن قطر 1.5 ڪلوميٽر کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. وڏن گنبذن جي مٿاڇري ننڍين ثانوي ڀٽن جي ڳاٽي ڄار سان ڍڪيل هوندي آهي. ڪڏهن انهن مان سنهي واريءَ جون ريجون ٻاهر نڪرنديون آهن، جيڪي تاري ڀٽن سان مشابهت رکن ٿيون. مٿان ڏسڻ سان اهي ڇلرن واري خول رکندڙ جيت جهڙا نظر اچن ٿا. وڏا گنبذ گهٽ ملن ٿا<ref>مثال طور [[وڏي اڀرندي ارگ]] جي ڏکڻ تيونس ۽ ڀرپاسي واري الجزائر جي لڳ ڀڳ 2,600 چورس ڪلوميٽر علائقي ۾ 444 وڏا گنبذ ڳڻيا ويا.</ref> ۽ اڪثر واريءَ جي سمنڊ جي ان ڪناري تي ملن ٿا، جتان هوا اندر داخل ٿئي ٿي. اهي عام طور تاري ڀٽن جي وڏن ٽولن جي ڀرسان هوندا آهن. ٻنهي قسمن جي هوائي نظام ۾ فرق کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سائنسي تحقيق گهربل آهي.<ref>Andrew S. Goudie et al., “The distribution and nature of star dunes: A global analysis”, 2021, pp. 10–12.</ref> =====لُنيٽ ڀٽون===== خشڪ ڍنڍن ۽ رڻائتن يا نيم رڻائتن علائقن جي دريائي ماٿرين جي لي پاسي، غالب هوائن جي رخ موجب ٺهندڙ مستقل هلالي ڀٽن کي '''لُنيٽ'''، '''ذريعي جي ڪناري واريون ڀٽون'''، '''بورليٽ''' يا '''مٽيءَ جون ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي مٽي، گاد، واري يا جپسم مان ٺهي سگهن ٿيون، جيڪي ڍنڍ جي تري يا ڪناري تان ڪٽجي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي مٿي چڙهن ٿيون ۽ ٻاهرئين اُڀريل پاسي جمع ٿين ٿيون. آسٽريليا ۾ انهن جا مثال 6.5 ڪلوميٽر ڊگها، 1 ڪلوميٽر ويڪرا ۽ 50 ميٽر اوچا آهن. اهي ڏکڻ ۽ اولهه آفريڪا ۽ آمريڪا جي اولهندي حصن، خاص طور ٽيڪساس ۾ پڻ ملن ٿيون.<ref>Twidale, C.R. & Campbell, E.M. (2005): ''Australian landforms''. Rosenberg Publishing. pp. 241–243.</ref> ====پيرابولائي ڀٽون==== [[File:Parabolic dune.jpg|thumb|upright=1.5|سامونڊي پيرابولائي ڀٽن جو خاڪو]] ڊگهن ٻانهن ۽ اُڀريل اڳئين حصي واري ''U'' شڪل جي واريءَ جي ڀٽن کي '''پيرابولائي ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي اهڙين ڦوڪ ڀٽن مان ٺهن ٿيون، جتي نباتات سان ڍڪيل واريءَ جي ڪٽجڻ سبب ''U'' شڪل جي کڏ ٺهي ٿي. انهن جون ڊگهيون ٻانهون نباتات سان جڪڙيل رهنديون آهن؛ ڌرتيءَ تي سڃاتل سڀ کان ڊگهي ٻانهن 12 ڪلوميٽر ڊگهي آهي. انهن کي ڪڏهن ''U'' شڪل واريون، ڦوڪ ڀٽون يا وارپن جهڙيون ڀٽون پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهي ساحلي رڻپٽن ۾ عام آهن. هلالي ڀٽن جي ابتڙ، انهن جون چوٽيون هوا ڏانهن رخ رکن ٿيون، جڏهن ته ڀٽ جي واريءَ جو وڏو حصو اڳتي وڌندو رهي ٿو. مٿان ڏسڻ سان اهي سٺي نموني ڇانيل، تمام سنهي کان وچولي جسامت واري واريءَ جا ''U'' يا ''V'' شڪل جا دڙا نظر اچن ٿا، جن جون ڊگهيون ٻانهون مرڪزي حصي کان پٺتي هوا ڏانهن پکڙيل هونديون آهن. سلپ چهرا اڪثر اڳئين نڪ جي ٻاهرئين پاسي ۽ ٻانهن جي ٻاهرئين لاڙن تي ٺهن ٿا. اهي ڀٽون عام طور نيم خشڪ علائقن ۾ ملن ٿيون، جتي مينهن جو پاڻي ڀٽ جي هيٺين حصن ۽ هيٺين [[مٽي]] ۾ محفوظ رهي ٿو. اڳ انهن جي استحڪام جو ڪارڻ نباتاتي ڍڪ سمجهيو ويندو هو، پر جديد تحقيق پاڻيءَ کي مکيه ڪارڻ قرار ڏئي ٿي. گاهه، ٻوٽا ۽ وڻ انهن جي پٺتي رهجي ويل ٻانهن کي جڪڙي رکندا آهن. اندروني رڻپٽن ۾ پيرابولائي ڀٽون عام طور انهن واريءَ جي چادرن ۾ ڦوڪ کڏن مان ٺهن ٿيون، جيڪي جزوي طور نباتات سان جڪڙيل هونديون آهن. ساحلي علائقن ۽ وڏين ڍنڍن جي ڪنارن تي اهي سمنڊ ڪناري جي واريءَ مان ٺهي، اندر نباتات وارن علائقن ڏانهن وڌي سگهن ٿيون. گهڻيون پيرابولائي ڀٽون چند ڏهاڪن ميٽرن کان وڌيڪ اوچيون نه ٿينديون آهن، سواءِ اڳئين نڪ جي، جتي نباتات واريءَ جي اڳڀرائي کي روڪي يا سست ڪري ٿي. سادي پيرابولائي ڀٽ ۾ رڳو ٻانهن جو هڪ جوڙو هوندو آهي. مرڪب پيرابولائي ڀٽون ڪيترن ٻانهن وارن گڏيل روپن مان ٺهن ٿيون. پيچيدا پيرابولائي ڀٽون اڪثر بارخانوئيڊ يا خطي ننڍين ڀٽن کي پاڻ تي کڻن ٿيون. پيرابولائي ۽ هلالي ڀٽون انهن علائقن ۾ ٺهن ٿيون، جتي تمام تيز هوائون گهڻو ڪري هڪ ئي رخ ۾ هلن ٿيون. ڀلي هاڻوڪي وقت ۾ انهن علائقن ۾ هوائن جي رفتار ۽ رخ بدلجندڙ هجي، پر انهن ڀٽن جي ٺهڻ ۽ لڏپلاڻ وقت غالب هوائون گهڻو ڪري هڪجهڙي رخ واريون هونديون آهن. انهن ڀٽن جي سٺي نموني ڇانيل، سنهي کان وچولي واريءَ جي ذرڙن جي جسامت لڳ ڀڳ 0.06 کان 0.5 ملي ميٽر هوندي آهي. ڍلي واري ۽ تيز لاڙا رڳو ٻاهرين پاسن تي هوندا آهن؛ اندروني لاڙا ۽ ٻن ڀٽن جي وچ جا رستا نباتات سان جڪڙيل ۽ نسبتاً مضبوط هوندا آهن. تنهنڪري ٻانهن جي وچ واري رستي مان گذرڻ نسبتاً آسان، پر ٻانهن يا اڳئين نڪ جي مٿان چڙهي پار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هڪ وسيع پيرابولائي ڀٽ، جنهن تي واضح سلپ چهرو نه هجي ۽ جنهن جي واري گهڻو ڪري موٽي داڻيدار هجي، ان کي '''زيبار''' چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |pages=395–396 |edition=2. impr. }}</ref> لفظ ''زيبار'' عربي اصطلاح مان ورتل آهي، جيڪو ”سخت سطح وارين لهردار عرضي ريجن“ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |page=395 |edition=2. impr. }}</ref> زيبار ننڍيون ۽ گهٽ اوچائي واريون ڀٽون آهن، جيڪي آمريڪا جي وائيومنگ کان سعودي عرب ۽ آسٽريليا تائين ڪيترن علائقن ۾ ملن ٿيون.<ref>{{Cite FTP |title=USGS Landform Glossary |url=ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/NSSC/Soil_Survey_Handbook/629_glossary.pdf |server=United States Geological Survey |url-status=dead |access-date=3 October 2013 }}</ref> ٻن زيبارن جي وچ ۾ مفاصلو 50 کان 400 ميٽر هوندو آهي ۽ انهن جي اوچائي 10 ميٽر کان وڌيڪ نه هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Warren |first1=A. |title=Dunes in the Tenere Desert |journal=The Geographical Journal |date=December 1971 |volume=137 |issue=4 |pages=458–461 |doi=10.2307/1797141 |jstor=1797141 }}</ref> اهي غالب هوا جي لڳ ڀڳ نوي درجا عمودي ٺهن ٿيون؛ هوا سنهي واري اڏائي ڇڏي ٿي ۽ موٽي واري ريج جي چوٽيءَ تي رهجي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Nielson |first1=Jamie |last2=Kocurek |first2=Gary |title=Climbing Zibars of the Algodones |journal=Sedimentary Geology |date=June 1986 |volume=48 |issue=1–2 |pages=1–15 |doi=10.1016/0037-0738(86)90078-3 }}</ref> ====موٽندڙ ڀٽون==== [[File:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|موٽندڙ ڀٽ؛ مکيه اسٽاس پاسي جي مٿان ننڍو ثانوي سلپ چهرو ڏسڻ ۾ اچي ٿو]] جتي هوائون وقت بوقت پنهنجو رخ ابتو ڪن ٿيون، اتي مٿي بيان ڪيل ڪنهن به شڪل جون '''موٽندڙ ڀٽون''' ٺهي سگهن ٿيون. انهن ۾ عام طور هڪ وڏو ۽ هڪ ننڍو سلپ چهرو ابتڙ رخن ۾ هوندا آهن. ننڍو سلپ چهرو عارضي هوندو آهي؛ اهو ابتڙي هوا کان پوءِ ٺهندو آهي ۽ غالب هوا جي ٻيهر هلڻ سان گهڻو ڪري ختم ٿي ويندو آهي.<ref name=Mangimeli/> {{anchor|دڙو}} ====دڙا==== [[File:350m Düne Deadvlei Sossusvlei.JPG|thumb|نميبيا جي [[سوسوسولي]] ۾ ”ڊيون نائين“ 300 ميٽر کان وڌيڪ اوچي آهي.]] '''دڙا''' تمام وڏي پيماني واريون ڀٽون آهن. اهي ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچيون، ڪلوميٽرن تائين ويڪريون ۽ سوين ڪلوميٽرن تائين ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli>{{cite web |publisher=U.S.A. National Park Service |last=Mangimeli |first=John |title=Geology of Sand Dunes |date=10 September 2007 |url=https://home.nps.gov/whsa/learn/nature/loader.cfm?csModule=security/getfile&PageID=2033934 |access-date=15 January 2021 }}</ref> جڏهن دڙا هڪ خاص جسامت تائين پهچي وڃي ٿي ته ان جي مٿان ننڍيون ثانوي ڀٽون ٺهڻ لڳن ٿيون.<ref name=Lancaster>{{cite journal |title=The development of large aeolian bedforms |first=N. |last=Lancaster |date=1 March 1988 |journal=Sedimentary Geology |volume=55 |issue=1–2 |pages=69–89 |doi=10.1016/0037-0738(88)90090-5 }}</ref> انهن کي ننڍين ڀٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قديم ۽ آهستي لڏندڙ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ خيال آهي ته اهي موجود ڀٽن جي عمودي واڌ سان ٺهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> دڙا واريءَ جي سمنڊن ۾ عام آهن ۽ [[ترڇي تهه بندي]] جي صورت ۾ ارضياتي رڪارڊ ۾ چڱيءَ طرح محفوظ ملن ٿيون.<ref name=Lancaster/> ===ڀٽن جي پيچيدگي=== ڀٽن جون سڀ شڪليون ٽن صورتن ۾ ملي سگهن ٿيون: سادي، مرڪب ۽ پيچيدي.<ref name="USG Types of Dunes"/> سادي ڀٽ بنيادي شڪل آهي، جنهن ۾ ان قسم جي سڃاڻپ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهربل سلپ چهرا هوندا آهن. مرڪب ڀٽ وڏي ڀٽ هوندي آهي، جنهن جي مٿان ساڳئي قسم ۽ رخ جون ننڍيون ڀٽون ٺهن ٿيون. پيچيده ڀٽ ٻن يا وڌيڪ مختلف قسمن جو گڏيل روپ هوندي آهي. هلالي ڀٽ جي چوٽيءَ تي تاري ڀٽ جو ٺهڻ سڀ کان عام پيچيده روپ آهي. ساديون ڀٽون اهڙي هوائي نظام جي نشاندهي ڪن ٿيون، جنهن جي شدت يا رخ ڀٽ جي ٺهڻ کان پوءِ گهڻو نه بدليو هجي، جڏهن ته مرڪب ۽ پيچيده ڀٽون هوا جي شدت ۽ رخ ۾ تبديلين جو پتو ڏين ٿيون. ===ڀٽن جي لڏپلاڻ=== ڀٽن جي واريءَ جو مجموعو هوا ڏانهن يا هوا کان پري ٻنهي رخن ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو؛ اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هوا ڀٽ جي چوٽيءَ کان هيٺ لڳي ٿي يا مٿان. جيڪڏهن هوا مٿان لڳي ته واريءَ جا ذرڙا لي پاسي منتقل ٿين ٿا ۽ لي پاسي واري وهڪري جو مقدار اسٽاس پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي. جيڪڏهن هوا هيٺان لڳي ته ذرڙا هوا ڏانهن مٿي چڙهن ٿا. جيڪڏهن هوا پاڻ سان واريءَ جا ذرڙا کڻي ڀٽ سان ٽڪرائجي ٿي ته ڀٽ جا ذرڙا وڌيڪ سالٽيشن ڪندا آهن، بنسبت اهڙي هوا جي، جيڪا واري کان خالي هجي.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Hong |last2=Dun |first2=Hongchao |last3=Tong |first3=Ding |last4=Huang |first4=Ning |date=15 April 2017 |title=Sand transportation and reverse patterns over leeward face of sand dune |journal=Geomorphology |volume=283 |pages=41–47 |doi=10.1016/j.geomorph.2016.12.030 }}</ref> ===ساحلي ڀٽون=== [[File:LIVER AAS UDLOEB I JULI 2012 (ubt)-002.JPG|thumb|ڊينمارڪ ۾ ليور آ درياهه جي ڇوڙ ڀرسان گاهه سان ڍڪيل ساحلي ڀٽون]] [[File:Newborough Dune Rejuvenation.webm|thumb|ويلز ۾ نيوبره ڀٽن جي بحاليءَ جو ڪم، 2015ع]] '''ساحلي ڀٽون''' ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن سامونڊي ڪناري تي آلي واري جمع ٿئي، پوءِ سڪي وڃي ۽ هوا ان کي ڪناري جي مٿان اڏائي کڻي وڃي.<ref name="sloss-etal-2012">{{Cite journal |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |last1=Sloss |first1=C. R. |last2=Shepherd |first2=M. |last3=Hesp |first3=P |year=2012 |title=Coastal Dunes: Geomorphology |journal=Nature Education Knowledge |volume=3 |number=10 |page=2 |access-date=15 January 2021 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818082248/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Bird |first1=ECF |title=Coasts: an introduction to systematic geomorphology |date=1976 |publisher=Australian National University Press |location=Canberra, Australia |asin=B004750SVK }}</ref> آخري ساحلي ڀٽن وارو اصل متن اڌورو ختم ٿيو هو، تنهنڪري رڳو مڪمل موجود جملن جو ترجمو شامل ڪيو ويو آهي. ==آبي ڀٽون== [[File:Cross-section of Migrating Subaqueous Dunes.jpg|thumb|هڪ رخي وهڪري ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي ڀٽن جي پٺيان رهجي ويل ترڇي تهه بنديءَ جو مثالي عمودي خاڪو]] {{Main|لهر جا نشان}} '''آبي ڀٽون''' (پاڻي هيٺ ٺهندڙ ڀٽون) پاڻيءَ جي وهڪري جي اثر هيٺ واري يا بجريءَ جي تهه تي ٺهن ٿيون. اهي قدرتي [[وهڪرو|وهڪرن]]، جهڙوڪ درياهن ۽ ڇوڙن (ايسچورين) ۾ تمام عام آهن، ۽ انسان جي ٺاهيل [[واهه|واهن]] ۽ پائيپ لائينن ۾ پڻ ٺهن ٿيون.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.powtec.2008.04.065 |title=Morphology and displacement of dunes in a closed-conduit flow |journal=Powder Technology |volume=190 |issue=1–2 |pages=247–251 |year=2009 |last1=Franklin |first1=E.M. |last2=Charru |first2=F. |arxiv=1608.07729 |s2cid=93576651 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0022112011000139 |title=Subaqueous barchan dunes in turbulent shear flow. Part 1. Dune motion |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=675 |pages=199–222 |year=2011 |last1=Franklin |first1=E. M. |last2=Charru |first2=F. |bibcode=2011JFM...675..199F |s2cid=51792324 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.expthermflusci.2015.10.017 |title=The formation and migration of sand ripples in closed conduits: Experiments with turbulent water flows |journal=Experimental Thermal and Fluid Science |volume=71 |pages=95–102 |year=2016 |last1=Cardona Florez |first1=Jorge Eduar |last2=Franklin |first2=Erick de Moraes |arxiv=1608.04792 |bibcode=2016ETFS...71...95C |s2cid=119268350 }}</ref> آبي ڀٽون وهڪري جي رخ ۾ آهستي آهستي اڳتي وڌنديون آهن. وهڪري ڏانهن رخ ڪندڙ (اپ اسٽريم) لاڙو ڪٽجڻ سبب ختم ٿيندو رهي ٿو، جڏهن ته اها واري هيٺئين يا '''لي پاسي''' واري لاڙي تي جمع ٿيندي رهي ٿي، جنهن سان ڀٽ جي بناوت برقرار رهي ٿي.<ref>Prothero, D. R. and Schwab, F., 1996, ''Sedimentary Geology'', pp. 45–49, {{ISBN|0-7167-2726-9}}</ref> آبي بارخان ڀٽن جي صورت ۾ واريءَ جو ڪجهه حصو انهن جي ڪنڊن، جن کي '''سينگ''' چيو وڃي ٿو، تان ضايع ٿيندو رهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=18 December 2017 |title=Birth of a subaqueous barchan dune |journal=Physical Review E |volume=96 |issue=6 |article-number=062906 |doi=10.1103/PhysRevE.96.062906 |pmid=29347350 |arxiv=1712.07162 |bibcode=2017PhRvE..96f2906A |s2cid=25558699 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=19 October 2018 |title=Role of Transverse Displacements in the Formation of Subaqueous Barchan Dunes |journal=Physical Review Letters |volume=121 |issue=16 |article-number=164503 |doi=10.1103/PhysRevLett.121.164503 |pmid=30387641 |arxiv=1810.11074 |bibcode=2018PhRvL.121p4503A |s2cid=53231618 }}</ref> اهي ڀٽون گهڻو ڪري لڳاتار قطارن ('''ٽرين''') جي صورت ۾ ٺهن ٿيون، جن ۾ لهر جي ڊيگهه ۽ اوچائي حيرت انگيز حد تائين هڪجهڙي هوندي آهي. ڀٽ جي شڪل ان جي ٺهڻ واري ماحول بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |title=Ripples |access-date=11 January 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501201547/https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |archive-date=1 May 2018 }}</ref> مثال طور، درياهن ۾ ٺهندڙ لهر جا نشان اڻبرابر (غير متناسق) هوندا آهن، جن جو وڌيڪ تيز سلپ چهرو وهڪري جي هيٺئين رخ ڏانهن هوندو آهي. ارضياتي رڪارڊ ۾ تهه بند پٿرن اندر محفوظ ٿيل لهر جا نشان وهڪري جي رخ کي سڃاڻڻ ۽ ان سان گڏ تلڇٽ جي اصل ماخذ جو تعين ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. وهڪري جي پيٽ ۾ موجود ڀٽون پاڻيءَ جي وهڪري جي مزاحمت کي نمايان طور وڌائي ڇڏين ٿيون. انهن جي موجودگي ۽ واڌ ويجهه درياهن ۾ ٻوڏن جي شدت ۽ وهڪري جي رويي تي اهم اثر وجهي ٿي. ==پٿر بڻيل ڀٽون== [[File:Cross-bedding Of Sandstone Near Mt Carmel Road Zion Canyon Utah.jpg|thumb|يوٽا جي زايون نيشنل پارڪ ۾ واريائي پٿر اندر محفوظ هوائي ڀٽن جي ترڇي تهه بندي]] '''پٿر بڻيل ڀٽون''' (Lithified dunes) اهي [[واريائي پٿر]] آهن، جيڪي سامونڊي يا هوائي واريءَ جي ڀٽن جي دٻجڻ ۽ سخت ٿي وڃڻ ('''[[پٿرائپ]]''') جي نتيجي ۾ ٺهن ٿيون. جڏهن ڀٽون پٿر ۾ تبديل ٿي وڃن ٿيون، تڏهن انهن مان گذرندڙ پاڻي مختلف معدنيات کي کڻي اچي پٿر ۾ جمع ڪندو آهي، جنهن سبب پٿر جو رنگ ۽ بناوت تبديل ٿي سگهي ٿي. اهڙين ڀٽن ۾ '''[[ترڇي تھ بندي]]''' (ڪراس-بيڊنگ) نمايان هوندي آهي، جتي هڪ ٻئي تي چڙهيل ڀٽن جون تهون ترڇي نموني ترتيب وٺنديون آهن. انهيءَ ڪري واريائي پٿر ۾ جال جهڙا يا ترڇا نقش پيدا ٿيندا آهن، جيئن آمريڪا جي [[زايون نيشنل پارڪ]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. آمريڪا جي ڏکڻ اولهه وارن علائقن ۾ اهڙين سخت ۽ گڏيل واريءَ جي ڀٽن لاءِ عام ٻوليءَ ۾ '''سلڪ راڪ''' (Slickrock) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو نالو پراڻي اولهه جي آبادڪارن ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي فولادي ڦيٿن وارن گاڏن کي هن هموار ۽ سخت پٿر تي مناسب پڪ نه ملندي هئي.<ref>{{Cite book |title=Toward a sociology of the trace |date=2010 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0-8166-5597-7 |editor-last=Gray |editor-first=Herman |location=Minneapolis, Minn |pages=197–198 |editor-last2=Gómez-Barris |editor-first2=Macarena }}</ref> ==ريگستانيت== {{Main|ريگستانيت}} جڏهن واريءَ جون ڀٽون انساني آبادين ڏانهن وڌن ٿيون، تڏهن اهي ماڻهن لاءِ ڪيترائي مسئلا پيدا ڪن ٿيون. ڀٽون مختلف طريقن سان لڏپلاڻ ڪن ٿيون، جن سڀني ۾ هوا بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. انهن مان هڪ طريقو '''[[لوڏائپ (ارضيات)|لوڏائپ]]''' (سالٽيشن) آهي، جنهن ۾ واريءَ جا ذرڙا ٽپو ڏيندڙ گولي وانگر زمين تي ٽپندا اڳتي وڌن ٿا. جڏهن اهي ذرڙا زمين تي لهن ٿا ته ٻين ذرڙن کي به ڌڪ ڏئي حرڪت ۾ آڻين ٿا، جنهن عمل کي '''[[رڙهڻ (واريءَ جون ڀٽون)|رڙهڻ]]''' چيو وڃي ٿو. وڌيڪ تيز هوا ۾ ذرڙا هوا ۾ پاڻ ۾ ٽڪرائجن ٿا ۽ '''چادر نما وهڪرا''' (شيٽ فلوز) ٺهن ٿا. وڏي [[مٽيءَ جي طوفان]] دوران اهڙن وهڪرن سبب ڀٽون ڏهن ميٽرن تائين به اڳتي وڌي سگهن ٿيون. ان کان سواءِ، برفاني ڇپ وانگر واريءَ جون '''ڇپون''' به ڀٽن جي '''سلپ چهري''' تان هيٺ ڪري، ڀٽن کي اڳتي ڌڪيندا رهن ٿا. آفريڪا، وچ اوڀر ۽ چين ۾ اڳتي وڌندڙ واري عمارتن، زرعي زمينن ۽ فصلن لاءِ وڏو خطرو بڻجي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن ڀٽن جي لڏپلاڻ روڪڻ لاءِ انهن تي تيل هاريو ويندو آهي، پر اهو طريقو قيمتي وسيلن جو زيان ڪرڻ سان گڏ ڀٽن جي جيوتياتي ماحول لاءِ پڻ نقصانڪار آهي. '''[[واريءَ جي باڙ]]''' پڻ ڀٽن جي حرڪت کي سست ڪري سگهي ٿي، پر ان جي مؤثريت ۽ بهتر بناوت بابت ارضيات جا ماهر اڃا تحقيق ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Grafals-Soto |first=Rosana |title=Effects of sand fences on coastal dune vegetation distribution |journal=Geomorphology |year=2012 |language=en |volume=145-146 |pages=45–55 |doi=10.1016/j.geomorph.2011.12.004 |bibcode=2012Geomo.145...45G }}</ref> واريءَ جي ڀٽن کي شهرن، ڳوٺن ۽ زرعي علائقن تي پکڙجڻ کان روڪڻ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي اهم ترجيحن مان هڪ آهي. ڀٽن تي ٻوٽا پوکڻ پڻ انهن کي مضبوط ۽ مستحڪم بڻائڻ جو هڪ مؤثر طريقو آهي. ==تحفظ== [[File:KelsoSand.JPG|thumb|آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ [[موجاو ريگستان]] جي [[ڪيلسو ڀٽون|ڪيلسو ڀٽن]] جي چوٽيءَ تان اڏامندڙ واري]] واريءَ جي ڀٽن جا ماحولياتي نظام ڪيترن ئي انتهائي موافق بڻيل ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ رهائش فراهم ڪن ٿا، جن ۾ ڪيترائي [[نادر جنس|نادر]] ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ جنس|خطرن هيٺ آيل]] قسم پڻ شامل آهن. انساني آباديءَ جي تيزيءَ سان واڌ، زمين جي تعميراتي استعمال، تفريحي سرگرمين ۽ آباد علائقن ڏانهن واريءَ جي وڌڻ کي روڪڻ لاءِ ڪيل مداخلتن سبب ڀٽن جا قدرتي ماحول خطري کي منهن ڏئي رهيا آهن. ڪيترن ئي ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]]، [[آسٽريليا]]، [[ڪينيڊا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[برطانيه]]، [[نيدرلينڊ]] ۽ [[سري لنڪا]]، واريءَ جي ڀٽن جي تحفظ لاءِ جامع منصوبا تيار ڪيا آهن. انهن منصوبن ۾ خاص طور '''[[واريءَ جي ڀٽن جي استحڪام]]''' (Sand dune stabilization) جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن، جيئن ڀٽن جي حرڪت کي محدود ڪري انهن جي قدرتي ماحول کي محفوظ رکيو وڃي. برطانيه ۾ ڀٽن جي گهٽجندڙ ايراضيءَ جو جائزو وٺڻ ۽ مستقبل ۾ انهن جي تباهي کي روڪڻ لاءِ '''[[حياتياتي تنوع عملي منصوبو]]''' (Biodiversity Action Plan) پڻ تيار ڪيو ويو آهي. ==مثال== ===آفريڪا=== * [[اليگزينڊريا ساحلي ڀٽ ميدان]]، [[اوڀر ڪيپ]]، ڏکڻ آفريڪا<ref name="unesco-alexandriadunes">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |title=Alexandria Coastal Dunefields |publisher=UNESCO World Heritage |access-date=11 January 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091118220211/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |archive-date=18 November 2009 }}</ref> * [[ڪلهاڙي ريگستان]] ۾ وِٽسانڊ قدرتي محفوظ علائقو، ڏکڻ آفريڪا * [[ڊي هوپ قدرتي محفوظ علائقو]] جون اڇيون ڀٽون، ڏکڻ آفريڪا * ڪينيا جي [[سوگوتا ماٿري]] جون ڀٽون * ايٿوپيا جي [[ڊاناڪل هيٺاهين]] جون ڀٽون * نميبيا جي [[سوسسولي]] جون ڀٽون * نائيجيريا ۾ [[چاڊ بيسن نيشنل پارڪ]] * انگولا جي [[آئيونا نيشنل پارڪ]] جون ساحلي ڀٽون * بوٽسوانا جي [[خوا ڀٽون]] * مالي جي [[گائو]] شهر ڀرسان ''لا ڊيون روز'' * [[ارگ اوڪار]]، موريتانيا ۽ مالي * [[ارگ شيش]]، الجزائر ۽ مالي * [[ارگ شيبي]] ۽ [[ارگ شيگاگا]]، مراڪش * [[گرانڊ ارگ اورينٽال]]، الجزائر ۽ تونس * [[گرانڊ ارگ اوڪسيدانٽال]]، الجزائر * [[آئيڊيهان اوباري]] ۽ [[آئيڊيهان مرزوق]]، ليبيا * [[گريٽ سينڊ سي]]، ليبيا ۽ مصر * سوڊان جي [[بيودا ريگستان]] جون ڀٽون * سينيگال جي [[لومپول ريگستان]] جون ڀٽون * موزمبيق جي [[بازاروٽو ٻيٽ]] جون ساحلي ڀٽون * چاڊ جي [[جوراب ريگستان]] جون ڀٽون * نائجر جي [[ٽينيري]] واري علائقي جون ڀٽون * تنزانيا جون ''شفٽنگ سينڊز'' (هلندڙ ڀٽون) ===ايشيا=== * سري لنڪا جي [[ڪلپيٽيا ٻيٽ نما]] جون ڀٽون * [[ٿر ريگستان]] جون ڀٽون (هندستان ۽ پاڪستان) * [[ٽوٽوري واريءَ جون ڀٽون]]، جاپان * [[چارا واريون ڀٽون]]، روس * [[ريگ جن]]، ايران * [[ريگ لوٽ]]، ايران * فلپائن جون [[ايلوڪوس نورتي واريون ڀٽون]] * [[موريب ڀٽ]]، گڏيل عرب امارات * [[گومڪ پاسير پرانگ ڪوسومو]]، انڊونيشيا * [[لاوتان پاسير]]، انڊونيشيا * [[مئي ني]]، ويٽنام * [[شرقيا واريون ڀٽون]]، عمان * [[ٽيري]]، ڏکڻ هندستان * [[تڪلامڪان ريگستان]] جون ڀٽون، چين * [[ٽوڪولان]]، روس ===يورپ=== * [[ديوني جون ڀٽون]]، بلغاريا * [[پيلا جي ڀٽ]]، فرانس * [[پيسيناس جون ڀٽون]]، سارڊينيا * [[سينڊز آف فوروي]]، اسڪاٽلينڊ * [[آڪسوچ ڀٽون]]، ويلز * [[ونٽرٽن ڀٽون]]، انگلينڊ * [[سوووينسڪي نيشنل پارڪ]]، پولينڊ * [[ليمناس واريون ڀٽون]]، يونان * [[اڪروتيري واريون ڀٽون]]، قبرص * [[رابيئرگ مائل]]، ڊينمارڪ * [[ٿي نيشنل پارڪ]]، ڊينمارڪ * [[ڪوروبيڊو جون ڀٽون]]، اسپين * [[ڪريسمينا ڀٽ]]، پرتگال * [[سائو جيسنٽو قدرتي محفوظ ڀٽون]]، پرتگال * [[ڊي هوخي فيلووي نيشنل پارڪ]]، نيدرلينڊ * [[ڪوٽوائيڪر زاند]]، نيدرلينڊ * [[ٽيڪسل نيشنل پارڪ جون ڀٽون]]، نيدرلينڊ * [[ڪيورونين اسپٽ]] جون ڀٽون، لٿوينيا ۽ روس * [[اوليشڪي واريون ڀٽون]]، يوڪرين * [[اُلاهاو]]، سويڊن ===اتر آمريڪا=== ====ڪينيڊا==== * وڪٽوريا ٻيٽ جون واريون ڀٽون، نوناوٽ * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[ڪارڪراس ريگستان]] ====آمريڪا==== * [[نوگاهابارا واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[گريٽ ڪوبڪ واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[ڪيڊز واريون ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[ڪيلسو ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[يوريڪا ويلي واريون ڀٽون]] * [[الگوڊونس واريون ڀٽون]] * [[گواڊالوپي-نيپومو ڀٽون]] * [[گريٽ سينڊ ڊيونز نيشنل پارڪ]]، ڪولوراڊو * [[برونيو ڀٽون اسٽيٽ پارڪ]]، آئيڊاهو * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[سلپنگ بيئر ڊيونز نيشنل ليڪ شور]]، مشيگن * [[وارن ڊيونز اسٽيٽ پارڪ]] * [[گرينڊ سيبل ڀٽون]] * [[سلور ليڪ اسٽيٽ پارڪ]] * [[وائيٽ سينڊز نيشنل پارڪ]]، نيو ميڪسيڪو * [[جاڪيز رج اسٽيٽ پارڪ]]، نارٿ ڪيرولائنا * [[اوريگن ڊيونز نيشنل ريڪريئيشن ايريا]] * [[موناهانس سينڊ هلز اسٽيٽ پارڪ]]، ٽيڪساس * [[لٽل سهارا ريڪريئيشن ايريا]]، يوٽا ====ميڪسيڪو==== * [[سامالياڪا واريون ڀٽون]] ===ڏکڻ آمريڪا=== * [[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]]، ارجنٽائن * [[ويلا گيسيل]]، ارجنٽائن * [[لينسوئس مارانينسيس نيشنل پارڪ]]، برازيل * [[ايلها ڪمپريدا ماحولياتي تحفظ وارو علائقو]] * [[جواڪينا ساحل جون ڀٽون]] * [[جيريڪواڪوارا نيشنل پارڪ]] * [[جينپابو]] * [[سيرو ميدانوسو]]، چلي * [[ڪولون ساحل]] * [[ڊيوناس ڊي ڪنڪون]] * [[سيرو ڊراگون]] * [[سيرو بلانڪو]]، پيرو * [[واڪاچينا]] * [[ميڊانوس ڊي ڪورو نيشنل پارڪ]]، وينزويلا ===اوشينيا=== * [[سمپسن ريگستان]] جون ڀٽون، آسٽريليا * [[ڪورونگ نيشنل پارڪ]] * [[لنڪن نيشنل پارڪ]] * [[ڪوفن بي نيشنل پارڪ]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[اسٽاڪٽن ساحل]] * [[لينسلن واريون ڀٽون]] * [[ٽي پاڪي واريون ڀٽون]]، نيوزيلينڊ ==دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون== {| class="wikitable sortable" ! ڀٽ ! بنياد کان اوچائي ! سمنڊ جي سطح کان اوچائي ! هنڌ ! نوٽ |- |[[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]] |تقريباً 1٬230 م |تقريباً 2٬845 م |ارجنٽائن |دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[سيرو بلانڪو]] |تقريباً 1٬176 م |تقريباً 2٬080 م |پيرو |پيرو جي سڀ کان اوچي، دنيا ۾ ٻي نمبر |- |[[بادائين جاران واريون ڀٽون]] |تقريباً 500 م |تقريباً 2٬020 م |چين |ايشيا جون سڀ کان اوچيون بيهڪ واريون ڀٽون |- |[[ريگ يالان]] |تقريباً 470 م |تقريباً 950 م |ايران |لوٽ ريگستان |- |ڊرا ڀٽ |420 م |تقريباً 870 م |الجزائر |آفريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |بگ ڊيڊي / ڊيون 7 |383 م |تقريباً 570 م |نميبيا |نميبيا موجب دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[مائونٽ ٽيمپسٽ]] |تقريباً 280 م |تقريباً 280 م |آسٽريليا |آسٽريليا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |اسٽار ڀٽ |230 م کان وڌيڪ |تقريباً 2٬730 م |آمريڪا |اتر آمريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[پيلا جي ڀٽ]] |تقريباً 105 م |تقريباً 130 م |فرانس |يورپ جي سڀ کان اوچي ڀٽ |} ==واريءَ جي ڀٽن جا نظام== * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[اشدود واري ڀٽ]] * [[بامبرگ ڀٽون]] * [[سرسيو نيشنل پارڪ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[ڪرم لن بروز]] * [[ڊاولش وارن]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[ڪينفگ بروز]] * [[مارگام بروز]] * [[مرلوف واريون ڀٽون]] ``` ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == ڀٽ اصطلاح == '''ڀِٽ''' يا '''واريءَ جو دڙو''' سنڌيءَ ۾ ’ڀِٽ‘، واريءَ جي دڙي کي چوندا آهن، ’ڀٽ‘ جو اصطلاح شاھ لطيف “ڀٽائي”سان منسوب آهي. شاھ لطيف کي مجازي ۽ حقيقي عشقَ آرام نہ ڏنو. سير سفر دوران نون هالن کان ٻن ڪوهن جي پنڌ تي، ڪراڙ ڍنڍ وٽ ڪرڙن ۽ ڪنڊن ۾ ويڙهيل، واريءَ جي دڙي کي پنھنجو آدرشي آستان ٺاهيائين. نھايت ڪشالي ۽ محنت سان، ان کي پنھنجي ”ڀٽ“ جي صورت ڏنائين. فقيرن سان گڏ، انهيءَ واريءَ جي دڙي تي چيڪي مٽي وڌائين، ۽ پوءِ پنھنجي لاءِ هڪ جهوپڙي اڏيائين. سندس حوالي سان ان ڀٽ کي هاڻي ’ڀٽ شاھ‘ جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ ننڍڙو شھر بنجي چڪو آهي.<ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == حوالا == {{حوالا}} q0rcqiu6u2k0bvf6spk2gdsd1b3kl19 394374 394372 2026-07-14T21:37:43Z Intisar Ali 8681 394374 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙو [[زميني بناوت|زميني ٺهڻ]] آهي، جيڪو هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندو آهي. اهو عام طور تي [[دڙو]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهي [[پهاڙي ريج|ريج]] جي صورت اختيار ڪندو آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽ سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽ وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽ مختلف شڪلين ۽ جسامن جا ٿيندا آهن، پر گهڻا دڙا ان پاسي کان ڊگها ۽ آهستي لاڙا وارا هوندا آهن، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن ('''اسٽاس پاسي''')، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني ڌوپ ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[بلوا پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=288–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[مصب]] ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' (subaqueous dunes) چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽ جي لڏپلاڻ''' چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford">{{cite book |last1=first edited by Fowler |first1=H.W. |last2=Fowler |first2=F.G. |editor1-last=Sykes |editor1-first=J.B. |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |date=1984 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-861132-5 |edition=7th}}</ref> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] ==بناوٽ== [[File:Saltation on sand dune.png|thumb|upright=1.25|جڏهن واريءَ جا ذرڙا واريءَ سان ٽڪرائجن ٿا ته اهي گهڻو ڪري اتي ئي چنبڙي وڃن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ سخت سطح سان ٽڪرائجڻ تي وري ٽپو کائي اڳتي وڌن ٿا ('''سالٽيشن'''). هي مثبت موٽ وارو عمل (فيڊبيڪ لوپ) واريءَ کي گڏ ڪري '''ڀٽن''' جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.]] '''ڀٽن'''، واريءَ جي ننڍين لهرن ۽ '''دڙن''' جي وچ ۾ ڪا مڪمل طور تي متفقه حدبندي موجود نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ هڪ ئي قسم جي مواد جا ذخيرا آهن.<ref name="Leeder2012">{{cite book |author=M.R. Leeder |title=Sedimentology: Process and Product |url=https://books.google.com/books?id=CUTvCAAAQBAJ&pg=PA97 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-5986-6 |pages=97– }}</ref> عام طور تي 7 سينٽي ميٽر کان وڌيڪ اوچائي وارن واريءَ جي بناوٽ کي '''ڀٽ''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته 3 سينٽي ميٽر کان گهٽ اوچائي وارا ٺهڻ '''واريءَ جون لهرون''' سڏبو آهي.<ref name="PettijohnPotter2012">{{cite book |author1=F. J. Pettijohn |author2=P. E. Potter |author3=R. Siever |title=Sand and Sandstone |url=https://books.google.com/books?id=FFEyBwAAQBAJ&pg=PA346 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4615-9974-6 |pages=346– }}</ref> '''دڙو''' هڪ تمام وڏو هوائي ٺهيل زميني خاڪو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ڊگهو ۽ ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي مٿان ننڍيون ڀٽون به موجود ٿي سگهن ٿيون.{{sfn|Jackson|1997|loc="Draa"}} {{anchor|Slip face}} ڀٽون عام طور واريءَ جي جسامت وارن ذرڙن مان ٺهن ٿيون ۽ انهن ۾ [[ڪوارٽز]]، [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]]، برف، [[جپسم]] يا ٻيا مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ڀٽ جو اهو پاسو، جنهن ڏانهن هوائون يا پاڻي وهندو اچي ٿو، '''اسٽاس پاسو''' (''stoss side'') سڏجي ٿو، جڏهن ته ابتو پاسو '''لي پاسو''' (''lee side'') سڏجي ٿو. واريءَ جا ذرڙا اسٽاس پاسي تي آهستي سرڪندا يا ٽپ کائيندا ('''سالٽيشن''') مٿي چڙهن ٿا، پوءِ لي پاسي کان هيٺ لڙهي پون ٿا. ڀٽ جي انهيءَ تيز لاڙ واري حصي کي، جتان واري هيٺ سرڪي ٿي، '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي. [[بيگنولڊ فارمولو]] (''Bagnold formula'') ان رفتار جو اندازو ڏئي ٿو، جنهن سان واريءَ جا ذرڙا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا. ==هوائي ڀٽون== ===هوائي ڀٽن جون شڪليون=== ڀٽن جا پنج بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: هلالي، خطي، تاري جهڙيون، گنبذي ۽ پيرابولائي. ڀٽن وارا علائقا ٽن صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا: سادا (بنيادي قسم جون ڌار ڌار ڀٽون)، مرڪب (وڏيون ڀٽون، جن جي مٿان ساڳئي قسم جون ننڍيون ڀٽون ٺهن) ۽ پيچيدا (مختلف قسمن جي ڀٽن جا گڏيل روپ).<ref name="USG Types of Dunes"/> ====بارخان يا هلالي ڀٽ==== {{مک|بارخان}} [[File:Barchan in Noachis.jpg|thumb|right|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ڌار ڌار بارخان ڀٽون؛ غالب هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي پاسي هوندو.]] '''بارخان ڀٽون''' هلال جهڙا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي عام طور پنهنجي ڊيگهه کان وڌيڪ ويڪرا هوندا آهن. انهن جو لي پاسو، جتي واري هيٺ سرڪي ٿي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي تي هوندو آهي. اهي ڀٽون اهڙين هوائن هيٺ ٺهن ٿيون، جيڪي لڳاتار هڪ ئي رخ کان هلن ٿيون.<ref name=dkp>{{cite book |title=The Ultimate Visual Family Dictionary |chapter=Geology, Geography, and Meteorology |pages=282–283 |publisher=[[ڊي ڪي پبلشنگ]] |year=2012 |location=New Delhi |language=en |isbn=978-0-1434-1954-9 }}</ref> جڏهن واريءَ جي فراهمي گهٽ هجي ته اهي ڌار ڌار هلالن جي صورت اختيار ڪن ٿيون. وڌيڪ واري موجود هجي ته اهي پاڻ ۾ ملي '''بارخانوئيڊ ريجن''' ۽ پوءِ '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> هلالي ڀٽن جا ڪي قسم ٻين سڀني ڀٽن جي ڀيٽ ۾ رڻپٽ جي مٿاڇري تي وڌيڪ تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪن ٿا. چين جي [[ننگشيا]] صوبي ۾ 1954ع کان 1959ع تائين ڀٽن جي هڪ ٽولي هر سال 100 ميٽر کان وڌيڪ سفر ڪيو، جڏهن ته اهڙي رفتار مصر جي [[اولهه رڻپٽ]] ۾ پڻ ماپي وئي آهي. ڌرتيءَ جون سڀ کان وڏيون هلالي ڀٽون، جن جي ٻن چوٽين جي وچ ۾ سراسري مفاصلو ٽن ڪلوميٽرن کان وڌيڪ آهي، چين جي [[تڪلامڪان رڻپٽ]] ۾ آهن.<ref name="USG Types of Dunes">{{cite web |title=Types of Dunes |url=https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |access-date=8 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314161113/http://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |archive-date=14 March 2012 |publisher=[[آمريڪي ارضياتي سروي]] |date=29 October 1997 }}</ref> ====عرضي ڀٽون==== جڏهن بارخان ڀٽون گهڻيون ٿي وڃن ته اهي پاڻ ۾ ملي بارخانوئيڊ ريجون ٺاهين ٿيون، جيڪي اڳتي هلي سڌين يا ٿوريون وڪريل '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجن ٿيون. انهن کي عرضي ڀٽون ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي هوا جي رخ جي آرپار واقع هونديون آهن ۽ هوا سندن چوٽيءَ تي عمودي رخ سان لڳندي آهي.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ====سيف يا طولي ڀٽون==== '''سيف ڀٽون''' سڌيون يا هلڪيون وڪريل ڀٽون آهن، جن جا ٻه سلپ چهرا هوندا آهن ۽ اهي عام طور هڪ ٻئي جي متوازي پکڙيل هونديون آهن.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ٻنهي پاسي سلپ چهرا هجڻ سبب انهن جون چوٽيون تيز هونديون آهن. لفظ ''سيف'' عربيءَ جي لفظ '''تلوار''' مان ورتل آهي. اهي ڀٽون 160 ڪلوميٽر کان به وڌيڪ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون ۽ ان ڪري اپگرهي تصويرن ۾ آسانيءَ سان ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. سيف ڀٽون ٻن رخن کان هلندڙ هوائن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو ڊگهو محور ۽ ريجون واريءَ جي گڏيل حرڪت واري رخ سان هلن ٿيون، تنهنڪري انهن کي '''طولي ڀٽون''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=seif_terminology>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-9213-9_460-2 |chapter=Longitudinal Dunes (or Linear Dunes) |title=Encyclopedia of Planetary Landforms |pages=1–11 |year=2014 |last1=Radebaugh |first1=Jani |last2=Sharma |first2=Priyanka |last3=Korteniemi |first3=Jarmo |last4=Fitzsimmons |first4=Kathryn E. |isbn=978-1-4614-9213-9 }}</ref> ڪي خطي ڀٽون پاڻ ۾ ملي ''Y'' شڪل جون مرڪب ڀٽون ٺاهين ٿيون.<ref name="USG Types of Dunes"/> انهن جي ٺهڻ بابت ماهرن ۾ اختلاف آهي. [[رالف بيگنولڊ]] پنهنجي ڪتاب ''[[اڏامندڙ واري ۽ رڻپٽ جي ڀٽن جي طبعيات]]'' ۾ راءِ ڏني ته ڪي سيف ڀٽون ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن بارخان ڀٽ ٻن رخن وارين هوائن واري نظام ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ ان جو هڪ پاسو ڊگهو ٿيندو وڃي ٿو. ٻين نظرين موجب، سيف ڀٽون هڪ رخ واري هوا ۾ ٺهندڙ گردابي وهڪرن سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref name=Mangimeli/> تمام ترقي يافته سيف ڀٽن جي وچ واري محفوظ کڏن ۾ بارخان پڻ ٺهي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀٽن جي وچ ۾ هوا هڪ رخ ۾ محدود ٿي وڃي ٿي. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Rub' al Khali (Arabian Empty Quarter) sand dunes imaged by Terra (EOS AM-1).jpg|[[ربع الخالي]] جون واريءَ جون ڀٽون؛ انهن مان گهڻيون سيف ڀٽون آهن. بارخان مان سندن بڻجڻ جو پتو ڀٽن جي پڇاڙيءَ تي رهجي ويل ننڍن ڪُنڊن مان پوي ٿو. هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي طرف هوندو. File:ISS-31 Linear dunes in the Great Sand Sea in southwest Egypt.jpg|ڏکڻ اولهه مصر جي [[وڏي واريءَ جي سمنڊ]] ۾ وڏيون خطي سيف ڀٽون، جيئن [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان ڏٺيون ويون. هر ٻن ڀٽن جي وچ ۾ مفاصلو 1.5 کان 2.5 ڪلوميٽر آهي. File:Longitudinal_dune.jpg|سيف ڀٽن جي ٺهڻ جو سراسري رخ وارو طولي نمونو File:Tranverse dune.jpg|عرضي ڀٽون هوا جي رخ جي عمودي ٺهن ٿيون ۽ رڳو لي پاسي هڪ سلپ چهرو رکن ٿيون؛ اسٽاس پاسو نسبتاً گهٽ تيز هوندو آهي. File:Cross-bedding.gif|عرضي ڀٽون هوا جي عمودي رخ تي واقع ٿين ٿيون؛ هوا انهن کي اڳتي ڌڪي ٿي ۽ نتيجي ۾ [[ترڇي تهه بندي]] ٺهي ٿي. </gallery> سيف ڀٽون [[صحرا]] ۾ عام آهن. اهي {{convert|300|m|ft|abbr=on}} اوچيون ۽ {{convert|300|km|mi|abbr=on}} ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون. عربي اپٻيٽ جي ڏاکڻي ٽئين حصي ۾ [[ربع الخالي]] نالي وڏي [[ارگ]] ۾ سيف ڀٽون لڳ ڀڳ {{convert|200|km|mi|abbr=on}} تائين پکڙيل ۽ {{convert|300|m|ft|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچيون آهن. [[پها]] نالي خطي [[لوئيس]] ٽڪريون ظاهري طور انهن سان مشابهت رکن ٿيون. اهي ٽڪريون شايد آخري [[چوٿين دور جي برفاني زماني]] دوران [[هميشه ڄميل زمين]] جي حالتن ۾ ٺهيون، جڏهن ٽنڊرا نباتات تمام گهٽ هئي. ====تاري جهڙيون ڀٽون==== [[File:Elk and Star Dune (49097789642).jpg|thumb|[[وڏي واريءَ جي ڀٽن وارو قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقو]] ۾ تاري جهڙيون، لڳ ڀڳ هرمي شڪل واريون ڀٽون]] '''تاري جهڙيون ڀٽون''' هرمي صورت جون واريءَ جون ڀٽون آهن، جن جي اوچي مرڪز مان ٽي يا وڌيڪ ريجون ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر پاسي سلپ چهرا ٺهن ٿا. اهي عام طور ڪيترن رخن کان هلندڙ هوائن وارن علائقن ۾ ٺهن ٿيون.<ref name=dkp/> اهي پاسن ڏانهن وڌڻ بدران مٿي وڌنديون آهن. هوا مسلسل واريءَ کي ٻيهر ترتيب ڏئي انهن جي شڪل قائم رکندي آهي، جيتوڻيڪ صحيح جي پي ايس ماپن مان ڪيترن هنڌن تي انهن جي لڏپلاڻ پڻ معلوم ٿي آهي.<ref>Geof Duller, Charles Bristow, [https://www.nature.com/articles/s41598-024-53485-3 "Structure and chronology of a star dune at Erg Chebbi, Morocco, reveals why star dunes are rarely recognized in the rock record"], ''Scientific Reports'', 2024, p. 4.</ref> اهي [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ غالب ڀٽن جو قسم آهن. ٻين رڻپٽن ۾ اهي واريءَ جي سمنڊن جي ڪنارن، خاص طور زميني رڪاوٽن ويجهو ملن ٿيون. چين جي ڏکڻ اوڀر [[بادائين جاران رڻپٽ]] ۾ اهي 500 ميٽرن تائين اوچيون آهن ۽ شايد ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون آهن. ====گنبذي ڀٽون==== [[File:ISS016-E-5862 - View of Algeria.jpg|thumb|[[وڏي اڀرندي ارگ]]؛ وچ ۽ کاٻي پاسي تاري ڀٽون، ساڄي ڪناري تي وڏا گنبذ]] '''گنبذي ڀٽون''' گول يا بيضوي واريءَ جا جسم آهن، جيڪي چپٽي گنبذ جهڙي شڪل رکن ٿا ۽ انهن تي واضح سلپ چهرو نه هوندو آهي. گنبذي ڀٽن جا ٻه قسم آهن: * ننڍيون گنبذي ڀٽون، جيڪي رڳو ڪجهه ميٽر اوچيون ۽ هموار سطح واريون هونديون آهن. * '''وڏا گنبذ'''، جيڪي تاري ڀٽن جيترا وڏا ٿي سگهن ٿا. سعودي عرب جي نجد علائقي ۾ انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي 150 ميٽر ۽ [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ سندن قطر 1.5 ڪلوميٽر کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. وڏن گنبذن جي مٿاڇري ننڍين ثانوي ڀٽن جي ڳاٽي ڄار سان ڍڪيل هوندي آهي. ڪڏهن انهن مان سنهي واريءَ جون ريجون ٻاهر نڪرنديون آهن، جيڪي تاري ڀٽن سان مشابهت رکن ٿيون. مٿان ڏسڻ سان اهي ڇلرن واري خول رکندڙ جيت جهڙا نظر اچن ٿا. وڏا گنبذ گهٽ ملن ٿا<ref>مثال طور [[وڏي اڀرندي ارگ]] جي ڏکڻ تيونس ۽ ڀرپاسي واري الجزائر جي لڳ ڀڳ 2,600 چورس ڪلوميٽر علائقي ۾ 444 وڏا گنبذ ڳڻيا ويا.</ref> ۽ اڪثر واريءَ جي سمنڊ جي ان ڪناري تي ملن ٿا، جتان هوا اندر داخل ٿئي ٿي. اهي عام طور تاري ڀٽن جي وڏن ٽولن جي ڀرسان هوندا آهن. ٻنهي قسمن جي هوائي نظام ۾ فرق کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سائنسي تحقيق گهربل آهي.<ref>Andrew S. Goudie et al., “The distribution and nature of star dunes: A global analysis”, 2021, pp. 10–12.</ref> =====لُنيٽ ڀٽون===== خشڪ ڍنڍن ۽ رڻائتن يا نيم رڻائتن علائقن جي دريائي ماٿرين جي لي پاسي، غالب هوائن جي رخ موجب ٺهندڙ مستقل هلالي ڀٽن کي '''لُنيٽ'''، '''ذريعي جي ڪناري واريون ڀٽون'''، '''بورليٽ''' يا '''مٽيءَ جون ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي مٽي، گاد، واري يا جپسم مان ٺهي سگهن ٿيون، جيڪي ڍنڍ جي تري يا ڪناري تان ڪٽجي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي مٿي چڙهن ٿيون ۽ ٻاهرئين اُڀريل پاسي جمع ٿين ٿيون. آسٽريليا ۾ انهن جا مثال 6.5 ڪلوميٽر ڊگها، 1 ڪلوميٽر ويڪرا ۽ 50 ميٽر اوچا آهن. اهي ڏکڻ ۽ اولهه آفريڪا ۽ آمريڪا جي اولهندي حصن، خاص طور ٽيڪساس ۾ پڻ ملن ٿيون.<ref>Twidale, C.R. & Campbell, E.M. (2005): ''Australian landforms''. Rosenberg Publishing. pp. 241–243.</ref> ====پيرابولائي ڀٽون==== [[File:Parabolic dune.jpg|thumb|upright=1.5|سامونڊي پيرابولائي ڀٽن جو خاڪو]] ڊگهن ٻانهن ۽ اُڀريل اڳئين حصي واري ''U'' شڪل جي واريءَ جي ڀٽن کي '''پيرابولائي ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي اهڙين ڦوڪ ڀٽن مان ٺهن ٿيون، جتي نباتات سان ڍڪيل واريءَ جي ڪٽجڻ سبب ''U'' شڪل جي کڏ ٺهي ٿي. انهن جون ڊگهيون ٻانهون نباتات سان جڪڙيل رهنديون آهن؛ ڌرتيءَ تي سڃاتل سڀ کان ڊگهي ٻانهن 12 ڪلوميٽر ڊگهي آهي. انهن کي ڪڏهن ''U'' شڪل واريون، ڦوڪ ڀٽون يا وارپن جهڙيون ڀٽون پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهي ساحلي رڻپٽن ۾ عام آهن. هلالي ڀٽن جي ابتڙ، انهن جون چوٽيون هوا ڏانهن رخ رکن ٿيون، جڏهن ته ڀٽ جي واريءَ جو وڏو حصو اڳتي وڌندو رهي ٿو. مٿان ڏسڻ سان اهي سٺي نموني ڇانيل، تمام سنهي کان وچولي جسامت واري واريءَ جا ''U'' يا ''V'' شڪل جا دڙا نظر اچن ٿا، جن جون ڊگهيون ٻانهون مرڪزي حصي کان پٺتي هوا ڏانهن پکڙيل هونديون آهن. سلپ چهرا اڪثر اڳئين نڪ جي ٻاهرئين پاسي ۽ ٻانهن جي ٻاهرئين لاڙن تي ٺهن ٿا. اهي ڀٽون عام طور نيم خشڪ علائقن ۾ ملن ٿيون، جتي مينهن جو پاڻي ڀٽ جي هيٺين حصن ۽ هيٺين [[مٽي]] ۾ محفوظ رهي ٿو. اڳ انهن جي استحڪام جو ڪارڻ نباتاتي ڍڪ سمجهيو ويندو هو، پر جديد تحقيق پاڻيءَ کي مکيه ڪارڻ قرار ڏئي ٿي. گاهه، ٻوٽا ۽ وڻ انهن جي پٺتي رهجي ويل ٻانهن کي جڪڙي رکندا آهن. اندروني رڻپٽن ۾ پيرابولائي ڀٽون عام طور انهن واريءَ جي چادرن ۾ ڦوڪ کڏن مان ٺهن ٿيون، جيڪي جزوي طور نباتات سان جڪڙيل هونديون آهن. ساحلي علائقن ۽ وڏين ڍنڍن جي ڪنارن تي اهي سمنڊ ڪناري جي واريءَ مان ٺهي، اندر نباتات وارن علائقن ڏانهن وڌي سگهن ٿيون. گهڻيون پيرابولائي ڀٽون چند ڏهاڪن ميٽرن کان وڌيڪ اوچيون نه ٿينديون آهن، سواءِ اڳئين نڪ جي، جتي نباتات واريءَ جي اڳڀرائي کي روڪي يا سست ڪري ٿي. سادي پيرابولائي ڀٽ ۾ رڳو ٻانهن جو هڪ جوڙو هوندو آهي. مرڪب پيرابولائي ڀٽون ڪيترن ٻانهن وارن گڏيل روپن مان ٺهن ٿيون. پيچيدا پيرابولائي ڀٽون اڪثر بارخانوئيڊ يا خطي ننڍين ڀٽن کي پاڻ تي کڻن ٿيون. پيرابولائي ۽ هلالي ڀٽون انهن علائقن ۾ ٺهن ٿيون، جتي تمام تيز هوائون گهڻو ڪري هڪ ئي رخ ۾ هلن ٿيون. ڀلي هاڻوڪي وقت ۾ انهن علائقن ۾ هوائن جي رفتار ۽ رخ بدلجندڙ هجي، پر انهن ڀٽن جي ٺهڻ ۽ لڏپلاڻ وقت غالب هوائون گهڻو ڪري هڪجهڙي رخ واريون هونديون آهن. انهن ڀٽن جي سٺي نموني ڇانيل، سنهي کان وچولي واريءَ جي ذرڙن جي جسامت لڳ ڀڳ 0.06 کان 0.5 ملي ميٽر هوندي آهي. ڍلي واري ۽ تيز لاڙا رڳو ٻاهرين پاسن تي هوندا آهن؛ اندروني لاڙا ۽ ٻن ڀٽن جي وچ جا رستا نباتات سان جڪڙيل ۽ نسبتاً مضبوط هوندا آهن. تنهنڪري ٻانهن جي وچ واري رستي مان گذرڻ نسبتاً آسان، پر ٻانهن يا اڳئين نڪ جي مٿان چڙهي پار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هڪ وسيع پيرابولائي ڀٽ، جنهن تي واضح سلپ چهرو نه هجي ۽ جنهن جي واري گهڻو ڪري موٽي داڻيدار هجي، ان کي '''زيبار''' چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |pages=395–396 |edition=2. impr. }}</ref> لفظ ''زيبار'' عربي اصطلاح مان ورتل آهي، جيڪو ”سخت سطح وارين لهردار عرضي ريجن“ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |page=395 |edition=2. impr. }}</ref> زيبار ننڍيون ۽ گهٽ اوچائي واريون ڀٽون آهن، جيڪي آمريڪا جي وائيومنگ کان سعودي عرب ۽ آسٽريليا تائين ڪيترن علائقن ۾ ملن ٿيون.<ref>{{Cite FTP |title=USGS Landform Glossary |url=ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/NSSC/Soil_Survey_Handbook/629_glossary.pdf |server=United States Geological Survey |url-status=dead |access-date=3 October 2013 }}</ref> ٻن زيبارن جي وچ ۾ مفاصلو 50 کان 400 ميٽر هوندو آهي ۽ انهن جي اوچائي 10 ميٽر کان وڌيڪ نه هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Warren |first1=A. |title=Dunes in the Tenere Desert |journal=The Geographical Journal |date=December 1971 |volume=137 |issue=4 |pages=458–461 |doi=10.2307/1797141 |jstor=1797141 }}</ref> اهي غالب هوا جي لڳ ڀڳ نوي درجا عمودي ٺهن ٿيون؛ هوا سنهي واري اڏائي ڇڏي ٿي ۽ موٽي واري ريج جي چوٽيءَ تي رهجي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Nielson |first1=Jamie |last2=Kocurek |first2=Gary |title=Climbing Zibars of the Algodones |journal=Sedimentary Geology |date=June 1986 |volume=48 |issue=1–2 |pages=1–15 |doi=10.1016/0037-0738(86)90078-3 }}</ref> ====موٽندڙ ڀٽون==== [[File:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|موٽندڙ ڀٽ؛ مکيه اسٽاس پاسي جي مٿان ننڍو ثانوي سلپ چهرو ڏسڻ ۾ اچي ٿو]] جتي هوائون وقت بوقت پنهنجو رخ ابتو ڪن ٿيون، اتي مٿي بيان ڪيل ڪنهن به شڪل جون '''موٽندڙ ڀٽون''' ٺهي سگهن ٿيون. انهن ۾ عام طور هڪ وڏو ۽ هڪ ننڍو سلپ چهرو ابتڙ رخن ۾ هوندا آهن. ننڍو سلپ چهرو عارضي هوندو آهي؛ اهو ابتڙي هوا کان پوءِ ٺهندو آهي ۽ غالب هوا جي ٻيهر هلڻ سان گهڻو ڪري ختم ٿي ويندو آهي.<ref name=Mangimeli/> {{anchor|دڙو}} ====دڙا==== [[File:350m Düne Deadvlei Sossusvlei.JPG|thumb|نميبيا جي [[سوسوسولي]] ۾ ”ڊيون نائين“ 300 ميٽر کان وڌيڪ اوچي آهي.]] '''دڙا''' تمام وڏي پيماني واريون ڀٽون آهن. اهي ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچيون، ڪلوميٽرن تائين ويڪريون ۽ سوين ڪلوميٽرن تائين ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli>{{cite web |publisher=U.S.A. National Park Service |last=Mangimeli |first=John |title=Geology of Sand Dunes |date=10 September 2007 |url=https://home.nps.gov/whsa/learn/nature/loader.cfm?csModule=security/getfile&PageID=2033934 |access-date=15 January 2021 }}</ref> جڏهن دڙا هڪ خاص جسامت تائين پهچي وڃي ٿي ته ان جي مٿان ننڍيون ثانوي ڀٽون ٺهڻ لڳن ٿيون.<ref name=Lancaster>{{cite journal |title=The development of large aeolian bedforms |first=N. |last=Lancaster |date=1 March 1988 |journal=Sedimentary Geology |volume=55 |issue=1–2 |pages=69–89 |doi=10.1016/0037-0738(88)90090-5 }}</ref> انهن کي ننڍين ڀٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قديم ۽ آهستي لڏندڙ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ خيال آهي ته اهي موجود ڀٽن جي عمودي واڌ سان ٺهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> دڙا واريءَ جي سمنڊن ۾ عام آهن ۽ [[ترڇي تهه بندي]] جي صورت ۾ ارضياتي رڪارڊ ۾ چڱيءَ طرح محفوظ ملن ٿيون.<ref name=Lancaster/> ===ڀٽن جي پيچيدگي=== ڀٽن جون سڀ شڪليون ٽن صورتن ۾ ملي سگهن ٿيون: سادي، مرڪب ۽ پيچيدي.<ref name="USG Types of Dunes"/> سادي ڀٽ بنيادي شڪل آهي، جنهن ۾ ان قسم جي سڃاڻپ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهربل سلپ چهرا هوندا آهن. مرڪب ڀٽ وڏي ڀٽ هوندي آهي، جنهن جي مٿان ساڳئي قسم ۽ رخ جون ننڍيون ڀٽون ٺهن ٿيون. پيچيده ڀٽ ٻن يا وڌيڪ مختلف قسمن جو گڏيل روپ هوندي آهي. هلالي ڀٽ جي چوٽيءَ تي تاري ڀٽ جو ٺهڻ سڀ کان عام پيچيده روپ آهي. ساديون ڀٽون اهڙي هوائي نظام جي نشاندهي ڪن ٿيون، جنهن جي شدت يا رخ ڀٽ جي ٺهڻ کان پوءِ گهڻو نه بدليو هجي، جڏهن ته مرڪب ۽ پيچيده ڀٽون هوا جي شدت ۽ رخ ۾ تبديلين جو پتو ڏين ٿيون. ===ڀٽن جي لڏپلاڻ=== ڀٽن جي واريءَ جو مجموعو هوا ڏانهن يا هوا کان پري ٻنهي رخن ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو؛ اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هوا ڀٽ جي چوٽيءَ کان هيٺ لڳي ٿي يا مٿان. جيڪڏهن هوا مٿان لڳي ته واريءَ جا ذرڙا لي پاسي منتقل ٿين ٿا ۽ لي پاسي واري وهڪري جو مقدار اسٽاس پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي. جيڪڏهن هوا هيٺان لڳي ته ذرڙا هوا ڏانهن مٿي چڙهن ٿا. جيڪڏهن هوا پاڻ سان واريءَ جا ذرڙا کڻي ڀٽ سان ٽڪرائجي ٿي ته ڀٽ جا ذرڙا وڌيڪ سالٽيشن ڪندا آهن، بنسبت اهڙي هوا جي، جيڪا واري کان خالي هجي.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Hong |last2=Dun |first2=Hongchao |last3=Tong |first3=Ding |last4=Huang |first4=Ning |date=15 April 2017 |title=Sand transportation and reverse patterns over leeward face of sand dune |journal=Geomorphology |volume=283 |pages=41–47 |doi=10.1016/j.geomorph.2016.12.030 }}</ref> ===ساحلي ڀٽون=== [[File:LIVER AAS UDLOEB I JULI 2012 (ubt)-002.JPG|thumb|ڊينمارڪ ۾ ليور آ درياهه جي ڇوڙ ڀرسان گاهه سان ڍڪيل ساحلي ڀٽون]] [[File:Newborough Dune Rejuvenation.webm|thumb|ويلز ۾ نيوبره ڀٽن جي بحاليءَ جو ڪم، 2015ع]] '''ساحلي ڀٽون''' ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن سامونڊي ڪناري تي آلي واري جمع ٿئي، پوءِ سڪي وڃي ۽ هوا ان کي ڪناري جي مٿان اڏائي کڻي وڃي.<ref name="sloss-etal-2012">{{Cite journal |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |last1=Sloss |first1=C. R. |last2=Shepherd |first2=M. |last3=Hesp |first3=P |year=2012 |title=Coastal Dunes: Geomorphology |journal=Nature Education Knowledge |volume=3 |number=10 |page=2 |access-date=15 January 2021 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818082248/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Bird |first1=ECF |title=Coasts: an introduction to systematic geomorphology |date=1976 |publisher=Australian National University Press |location=Canberra, Australia |asin=B004750SVK }}</ref> آخري ساحلي ڀٽن وارو اصل متن اڌورو ختم ٿيو هو، تنهنڪري رڳو مڪمل موجود جملن جو ترجمو شامل ڪيو ويو آهي. ==آبي ڀٽون== [[File:Cross-section of Migrating Subaqueous Dunes.jpg|thumb|هڪ رخي وهڪري ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي ڀٽن جي پٺيان رهجي ويل ترڇي تهه بنديءَ جو مثالي عمودي خاڪو]] {{Main|لهر جا نشان}} '''آبي ڀٽون''' (پاڻي هيٺ ٺهندڙ ڀٽون) پاڻيءَ جي وهڪري جي اثر هيٺ واري يا بجريءَ جي تهه تي ٺهن ٿيون. اهي قدرتي [[وهڪرو|وهڪرن]]، جهڙوڪ درياهن ۽ ڇوڙن (ايسچورين) ۾ تمام عام آهن، ۽ انسان جي ٺاهيل [[واهه|واهن]] ۽ پائيپ لائينن ۾ پڻ ٺهن ٿيون.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.powtec.2008.04.065 |title=Morphology and displacement of dunes in a closed-conduit flow |journal=Powder Technology |volume=190 |issue=1–2 |pages=247–251 |year=2009 |last1=Franklin |first1=E.M. |last2=Charru |first2=F. |arxiv=1608.07729 |s2cid=93576651 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0022112011000139 |title=Subaqueous barchan dunes in turbulent shear flow. Part 1. Dune motion |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=675 |pages=199–222 |year=2011 |last1=Franklin |first1=E. M. |last2=Charru |first2=F. |bibcode=2011JFM...675..199F |s2cid=51792324 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.expthermflusci.2015.10.017 |title=The formation and migration of sand ripples in closed conduits: Experiments with turbulent water flows |journal=Experimental Thermal and Fluid Science |volume=71 |pages=95–102 |year=2016 |last1=Cardona Florez |first1=Jorge Eduar |last2=Franklin |first2=Erick de Moraes |arxiv=1608.04792 |bibcode=2016ETFS...71...95C |s2cid=119268350 }}</ref> آبي ڀٽون وهڪري جي رخ ۾ آهستي آهستي اڳتي وڌنديون آهن. وهڪري ڏانهن رخ ڪندڙ (اپ اسٽريم) لاڙو ڪٽجڻ سبب ختم ٿيندو رهي ٿو، جڏهن ته اها واري هيٺئين يا '''لي پاسي''' واري لاڙي تي جمع ٿيندي رهي ٿي، جنهن سان ڀٽ جي بناوت برقرار رهي ٿي.<ref>Prothero, D. R. and Schwab, F., 1996, ''Sedimentary Geology'', pp. 45–49, {{ISBN|0-7167-2726-9}}</ref> آبي بارخان ڀٽن جي صورت ۾ واريءَ جو ڪجهه حصو انهن جي ڪنڊن، جن کي '''سينگ''' چيو وڃي ٿو، تان ضايع ٿيندو رهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=18 December 2017 |title=Birth of a subaqueous barchan dune |journal=Physical Review E |volume=96 |issue=6 |article-number=062906 |doi=10.1103/PhysRevE.96.062906 |pmid=29347350 |arxiv=1712.07162 |bibcode=2017PhRvE..96f2906A |s2cid=25558699 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=19 October 2018 |title=Role of Transverse Displacements in the Formation of Subaqueous Barchan Dunes |journal=Physical Review Letters |volume=121 |issue=16 |article-number=164503 |doi=10.1103/PhysRevLett.121.164503 |pmid=30387641 |arxiv=1810.11074 |bibcode=2018PhRvL.121p4503A |s2cid=53231618 }}</ref> اهي ڀٽون گهڻو ڪري لڳاتار قطارن ('''ٽرين''') جي صورت ۾ ٺهن ٿيون، جن ۾ لهر جي ڊيگهه ۽ اوچائي حيرت انگيز حد تائين هڪجهڙي هوندي آهي. ڀٽ جي شڪل ان جي ٺهڻ واري ماحول بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |title=Ripples |access-date=11 January 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501201547/https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |archive-date=1 May 2018 }}</ref> مثال طور، درياهن ۾ ٺهندڙ لهر جا نشان اڻبرابر (غير متناسق) هوندا آهن، جن جو وڌيڪ تيز سلپ چهرو وهڪري جي هيٺئين رخ ڏانهن هوندو آهي. ارضياتي رڪارڊ ۾ تهه بند پٿرن اندر محفوظ ٿيل لهر جا نشان وهڪري جي رخ کي سڃاڻڻ ۽ ان سان گڏ تلڇٽ جي اصل ماخذ جو تعين ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. وهڪري جي پيٽ ۾ موجود ڀٽون پاڻيءَ جي وهڪري جي مزاحمت کي نمايان طور وڌائي ڇڏين ٿيون. انهن جي موجودگي ۽ واڌ ويجهه درياهن ۾ ٻوڏن جي شدت ۽ وهڪري جي رويي تي اهم اثر وجهي ٿي. ==پٿر بڻيل ڀٽون== [[File:Cross-bedding Of Sandstone Near Mt Carmel Road Zion Canyon Utah.jpg|thumb|يوٽا جي زايون نيشنل پارڪ ۾ واريائي پٿر اندر محفوظ هوائي ڀٽن جي ترڇي تهه بندي]] '''پٿر بڻيل ڀٽون''' (Lithified dunes) اهي [[واريائي پٿر]] آهن، جيڪي سامونڊي يا هوائي واريءَ جي ڀٽن جي دٻجڻ ۽ سخت ٿي وڃڻ ('''[[پٿرائپ]]''') جي نتيجي ۾ ٺهن ٿيون. جڏهن ڀٽون پٿر ۾ تبديل ٿي وڃن ٿيون، تڏهن انهن مان گذرندڙ پاڻي مختلف معدنيات کي کڻي اچي پٿر ۾ جمع ڪندو آهي، جنهن سبب پٿر جو رنگ ۽ بناوت تبديل ٿي سگهي ٿي. اهڙين ڀٽن ۾ '''[[ترڇي تھ بندي]]''' (ڪراس-بيڊنگ) نمايان هوندي آهي، جتي هڪ ٻئي تي چڙهيل ڀٽن جون تهون ترڇي نموني ترتيب وٺنديون آهن. انهيءَ ڪري واريائي پٿر ۾ جال جهڙا يا ترڇا نقش پيدا ٿيندا آهن، جيئن آمريڪا جي [[زايون نيشنل پارڪ]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. آمريڪا جي ڏکڻ اولهه وارن علائقن ۾ اهڙين سخت ۽ گڏيل واريءَ جي ڀٽن لاءِ عام ٻوليءَ ۾ '''سلڪ راڪ''' (Slickrock) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو نالو پراڻي اولهه جي آبادڪارن ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي فولادي ڦيٿن وارن گاڏن کي هن هموار ۽ سخت پٿر تي مناسب پڪ نه ملندي هئي.<ref>{{Cite book |title=Toward a sociology of the trace |date=2010 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0-8166-5597-7 |editor-last=Gray |editor-first=Herman |location=Minneapolis, Minn |pages=197–198 |editor-last2=Gómez-Barris |editor-first2=Macarena }}</ref> ==ريگستانيت== {{Main|ريگستانيت}} جڏهن واريءَ جون ڀٽون انساني آبادين ڏانهن وڌن ٿيون، تڏهن اهي ماڻهن لاءِ ڪيترائي مسئلا پيدا ڪن ٿيون. ڀٽون مختلف طريقن سان لڏپلاڻ ڪن ٿيون، جن سڀني ۾ هوا بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. انهن مان هڪ طريقو '''[[لوڏائپ (ارضيات)|لوڏائپ]]''' (سالٽيشن) آهي، جنهن ۾ واريءَ جا ذرڙا ٽپو ڏيندڙ گولي وانگر زمين تي ٽپندا اڳتي وڌن ٿا. جڏهن اهي ذرڙا زمين تي لهن ٿا ته ٻين ذرڙن کي به ڌڪ ڏئي حرڪت ۾ آڻين ٿا، جنهن عمل کي '''[[رڙهڻ (واريءَ جون ڀٽون)|رڙهڻ]]''' چيو وڃي ٿو. وڌيڪ تيز هوا ۾ ذرڙا هوا ۾ پاڻ ۾ ٽڪرائجن ٿا ۽ '''چادر نما وهڪرا''' (شيٽ فلوز) ٺهن ٿا. وڏي [[مٽيءَ جي طوفان]] دوران اهڙن وهڪرن سبب ڀٽون ڏهن ميٽرن تائين به اڳتي وڌي سگهن ٿيون. ان کان سواءِ، برفاني ڇپ وانگر واريءَ جون '''ڇپون''' به ڀٽن جي '''سلپ چهري''' تان هيٺ ڪري، ڀٽن کي اڳتي ڌڪيندا رهن ٿا. آفريڪا، وچ اوڀر ۽ چين ۾ اڳتي وڌندڙ واري عمارتن، زرعي زمينن ۽ فصلن لاءِ وڏو خطرو بڻجي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن ڀٽن جي لڏپلاڻ روڪڻ لاءِ انهن تي تيل هاريو ويندو آهي، پر اهو طريقو قيمتي وسيلن جو زيان ڪرڻ سان گڏ ڀٽن جي جيوتياتي ماحول لاءِ پڻ نقصانڪار آهي. '''[[واريءَ جي باڙ]]''' پڻ ڀٽن جي حرڪت کي سست ڪري سگهي ٿي، پر ان جي مؤثريت ۽ بهتر بناوت بابت ارضيات جا ماهر اڃا تحقيق ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Grafals-Soto |first=Rosana |title=Effects of sand fences on coastal dune vegetation distribution |journal=Geomorphology |year=2012 |language=en |volume=145-146 |pages=45–55 |doi=10.1016/j.geomorph.2011.12.004 |bibcode=2012Geomo.145...45G }}</ref> واريءَ جي ڀٽن کي شهرن، ڳوٺن ۽ زرعي علائقن تي پکڙجڻ کان روڪڻ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي اهم ترجيحن مان هڪ آهي. ڀٽن تي ٻوٽا پوکڻ پڻ انهن کي مضبوط ۽ مستحڪم بڻائڻ جو هڪ مؤثر طريقو آهي. ==تحفظ== [[File:KelsoSand.JPG|thumb|آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ [[موجاو ريگستان]] جي [[ڪيلسو ڀٽون|ڪيلسو ڀٽن]] جي چوٽيءَ تان اڏامندڙ واري]] واريءَ جي ڀٽن جا ماحولياتي نظام ڪيترن ئي انتهائي موافق بڻيل ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ رهائش فراهم ڪن ٿا، جن ۾ ڪيترائي [[نادر جنس|نادر]] ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ جنس|خطرن هيٺ آيل]] قسم پڻ شامل آهن. انساني آباديءَ جي تيزيءَ سان واڌ، زمين جي تعميراتي استعمال، تفريحي سرگرمين ۽ آباد علائقن ڏانهن واريءَ جي وڌڻ کي روڪڻ لاءِ ڪيل مداخلتن سبب ڀٽن جا قدرتي ماحول خطري کي منهن ڏئي رهيا آهن. ڪيترن ئي ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]]، [[آسٽريليا]]، [[ڪينيڊا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[برطانيه]]، [[نيدرلينڊ]] ۽ [[سري لنڪا]]، واريءَ جي ڀٽن جي تحفظ لاءِ جامع منصوبا تيار ڪيا آهن. انهن منصوبن ۾ خاص طور '''[[واريءَ جي ڀٽن جي استحڪام]]''' (Sand dune stabilization) جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن، جيئن ڀٽن جي حرڪت کي محدود ڪري انهن جي قدرتي ماحول کي محفوظ رکيو وڃي. برطانيه ۾ ڀٽن جي گهٽجندڙ ايراضيءَ جو جائزو وٺڻ ۽ مستقبل ۾ انهن جي تباهي کي روڪڻ لاءِ '''[[حياتياتي تنوع عملي منصوبو]]''' (Biodiversity Action Plan) پڻ تيار ڪيو ويو آهي. ==مثال== ===آفريڪا=== * [[اليگزينڊريا ساحلي ڀٽ ميدان]]، [[اوڀر ڪيپ]]، ڏکڻ آفريڪا<ref name="unesco-alexandriadunes">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |title=Alexandria Coastal Dunefields |publisher=UNESCO World Heritage |access-date=11 January 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091118220211/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |archive-date=18 November 2009 }}</ref> * [[ڪلهاڙي ريگستان]] ۾ وِٽسانڊ قدرتي محفوظ علائقو، ڏکڻ آفريڪا * [[ڊي هوپ قدرتي محفوظ علائقو]] جون اڇيون ڀٽون، ڏکڻ آفريڪا * ڪينيا جي [[سوگوتا ماٿري]] جون ڀٽون * ايٿوپيا جي [[ڊاناڪل هيٺاهين]] جون ڀٽون * نميبيا جي [[سوسسولي]] جون ڀٽون * نائيجيريا ۾ [[چاڊ بيسن نيشنل پارڪ]] * انگولا جي [[آئيونا نيشنل پارڪ]] جون ساحلي ڀٽون * بوٽسوانا جي [[خوا ڀٽون]] * مالي جي [[گائو]] شهر ڀرسان ''لا ڊيون روز'' * [[ارگ اوڪار]]، موريتانيا ۽ مالي * [[ارگ شيش]]، الجزائر ۽ مالي * [[ارگ شيبي]] ۽ [[ارگ شيگاگا]]، مراڪش * [[گرانڊ ارگ اورينٽال]]، الجزائر ۽ تونس * [[گرانڊ ارگ اوڪسيدانٽال]]، الجزائر * [[آئيڊيهان اوباري]] ۽ [[آئيڊيهان مرزوق]]، ليبيا * [[گريٽ سينڊ سي]]، ليبيا ۽ مصر * سوڊان جي [[بيودا ريگستان]] جون ڀٽون * سينيگال جي [[لومپول ريگستان]] جون ڀٽون * موزمبيق جي [[بازاروٽو ٻيٽ]] جون ساحلي ڀٽون * چاڊ جي [[جوراب ريگستان]] جون ڀٽون * نائجر جي [[ٽينيري]] واري علائقي جون ڀٽون * تنزانيا جون ''شفٽنگ سينڊز'' (هلندڙ ڀٽون) ===ايشيا=== * سري لنڪا جي [[ڪلپيٽيا ٻيٽ نما]] جون ڀٽون * [[ٿر ريگستان]] جون ڀٽون (هندستان ۽ پاڪستان) * [[ٽوٽوري واريءَ جون ڀٽون]]، جاپان * [[چارا واريون ڀٽون]]، روس * [[ريگ جن]]، ايران * [[ريگ لوٽ]]، ايران * فلپائن جون [[ايلوڪوس نورتي واريون ڀٽون]] * [[موريب ڀٽ]]، گڏيل عرب امارات * [[گومڪ پاسير پرانگ ڪوسومو]]، انڊونيشيا * [[لاوتان پاسير]]، انڊونيشيا * [[مئي ني]]، ويٽنام * [[شرقيا واريون ڀٽون]]، عمان * [[ٽيري]]، ڏکڻ هندستان * [[تڪلامڪان ريگستان]] جون ڀٽون، چين * [[ٽوڪولان]]، روس ===يورپ=== * [[ديوني جون ڀٽون]]، بلغاريا * [[پيلا جي ڀٽ]]، فرانس * [[پيسيناس جون ڀٽون]]، سارڊينيا * [[سينڊز آف فوروي]]، اسڪاٽلينڊ * [[آڪسوچ ڀٽون]]، ويلز * [[ونٽرٽن ڀٽون]]، انگلينڊ * [[سوووينسڪي نيشنل پارڪ]]، پولينڊ * [[ليمناس واريون ڀٽون]]، يونان * [[اڪروتيري واريون ڀٽون]]، قبرص * [[رابيئرگ مائل]]، ڊينمارڪ * [[ٿي نيشنل پارڪ]]، ڊينمارڪ * [[ڪوروبيڊو جون ڀٽون]]، اسپين * [[ڪريسمينا ڀٽ]]، پرتگال * [[سائو جيسنٽو قدرتي محفوظ ڀٽون]]، پرتگال * [[ڊي هوخي فيلووي نيشنل پارڪ]]، نيدرلينڊ * [[ڪوٽوائيڪر زاند]]، نيدرلينڊ * [[ٽيڪسل نيشنل پارڪ جون ڀٽون]]، نيدرلينڊ * [[ڪيورونين اسپٽ]] جون ڀٽون، لٿوينيا ۽ روس * [[اوليشڪي واريون ڀٽون]]، يوڪرين * [[اُلاهاو]]، سويڊن ===اتر آمريڪا=== ====ڪينيڊا==== * وڪٽوريا ٻيٽ جون واريون ڀٽون، نوناوٽ * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[ڪارڪراس ريگستان]] ====آمريڪا==== * [[نوگاهابارا واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[گريٽ ڪوبڪ واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[ڪيڊز واريون ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[ڪيلسو ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[يوريڪا ويلي واريون ڀٽون]] * [[الگوڊونس واريون ڀٽون]] * [[گواڊالوپي-نيپومو ڀٽون]] * [[گريٽ سينڊ ڊيونز نيشنل پارڪ]]، ڪولوراڊو * [[برونيو ڀٽون اسٽيٽ پارڪ]]، آئيڊاهو * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[سلپنگ بيئر ڊيونز نيشنل ليڪ شور]]، مشيگن * [[وارن ڊيونز اسٽيٽ پارڪ]] * [[گرينڊ سيبل ڀٽون]] * [[سلور ليڪ اسٽيٽ پارڪ]] * [[وائيٽ سينڊز نيشنل پارڪ]]، نيو ميڪسيڪو * [[جاڪيز رج اسٽيٽ پارڪ]]، نارٿ ڪيرولائنا * [[اوريگن ڊيونز نيشنل ريڪريئيشن ايريا]] * [[موناهانس سينڊ هلز اسٽيٽ پارڪ]]، ٽيڪساس * [[لٽل سهارا ريڪريئيشن ايريا]]، يوٽا ====ميڪسيڪو==== * [[سامالياڪا واريون ڀٽون]] ===ڏکڻ آمريڪا=== * [[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]]، ارجنٽائن * [[ويلا گيسيل]]، ارجنٽائن * [[لينسوئس مارانينسيس نيشنل پارڪ]]، برازيل * [[ايلها ڪمپريدا ماحولياتي تحفظ وارو علائقو]] * [[جواڪينا ساحل جون ڀٽون]] * [[جيريڪواڪوارا نيشنل پارڪ]] * [[جينپابو]] * [[سيرو ميدانوسو]]، چلي * [[ڪولون ساحل]] * [[ڊيوناس ڊي ڪنڪون]] * [[سيرو ڊراگون]] * [[سيرو بلانڪو]]، پيرو * [[واڪاچينا]] * [[ميڊانوس ڊي ڪورو نيشنل پارڪ]]، وينزويلا ===اوشينيا=== * [[سمپسن ريگستان]] جون ڀٽون، آسٽريليا * [[ڪورونگ نيشنل پارڪ]] * [[لنڪن نيشنل پارڪ]] * [[ڪوفن بي نيشنل پارڪ]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[اسٽاڪٽن ساحل]] * [[لينسلن واريون ڀٽون]] * [[ٽي پاڪي واريون ڀٽون]]، نيوزيلينڊ ==دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون== {| class="wikitable sortable" ! ڀٽ ! بنياد کان اوچائي ! سمنڊ جي سطح کان اوچائي ! هنڌ ! نوٽ |- |[[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]] |تقريباً 1٬230 م |تقريباً 2٬845 م |ارجنٽائن |دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[سيرو بلانڪو]] |تقريباً 1٬176 م |تقريباً 2٬080 م |پيرو |پيرو جي سڀ کان اوچي، دنيا ۾ ٻي نمبر |- |[[بادائين جاران واريون ڀٽون]] |تقريباً 500 م |تقريباً 2٬020 م |چين |ايشيا جون سڀ کان اوچيون بيهڪ واريون ڀٽون |- |[[ريگ يالان]] |تقريباً 470 م |تقريباً 950 م |ايران |لوٽ ريگستان |- |ڊرا ڀٽ |420 م |تقريباً 870 م |الجزائر |آفريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |بگ ڊيڊي / ڊيون 7 |383 م |تقريباً 570 م |نميبيا |نميبيا موجب دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[مائونٽ ٽيمپسٽ]] |تقريباً 280 م |تقريباً 280 م |آسٽريليا |آسٽريليا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |اسٽار ڀٽ |230 م کان وڌيڪ |تقريباً 2٬730 م |آمريڪا |اتر آمريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[پيلا جي ڀٽ]] |تقريباً 105 م |تقريباً 130 م |فرانس |يورپ جي سڀ کان اوچي ڀٽ |} ==واريءَ جي ڀٽن جا نظام== * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[اشدود واري ڀٽ]] * [[بامبرگ ڀٽون]] * [[سرسيو نيشنل پارڪ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[ڪرم لن بروز]] * [[ڊاولش وارن]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[ڪينفگ بروز]] * [[مارگام بروز]] * [[مرلوف واريون ڀٽون]] ``` ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == ڀٽ اصطلاح == '''ڀِٽ''' يا '''واريءَ جو دڙو''' سنڌيءَ ۾ ’ڀِٽ‘، واريءَ جي دڙي کي چوندا آهن، ’ڀٽ‘ جو اصطلاح شاھ لطيف “ڀٽائي”سان منسوب آهي. شاھ لطيف کي مجازي ۽ حقيقي عشقَ آرام نہ ڏنو. سير سفر دوران نون هالن کان ٻن ڪوهن جي پنڌ تي، ڪراڙ ڍنڍ وٽ ڪرڙن ۽ ڪنڊن ۾ ويڙهيل، واريءَ جي دڙي کي پنھنجو آدرشي آستان ٺاهيائين. نھايت ڪشالي ۽ محنت سان، ان کي پنھنجي ”ڀٽ“ جي صورت ڏنائين. فقيرن سان گڏ، انهيءَ واريءَ جي دڙي تي چيڪي مٽي وڌائين، ۽ پوءِ پنھنجي لاءِ هڪ جهوپڙي اڏيائين. سندس حوالي سان ان ڀٽ کي هاڻي ’ڀٽ شاھ‘ جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ ننڍڙو شھر بنجي چڪو آهي.<ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=20em|rules=yes}} * [[اينٽي ڀٽ]] * [[شيطان جي چمني]] * [[برفيلي ڀٽ]] * [[زميني بناوتن جي فهرست]] * [[ماسيرا]] * [[ميڊانوس]] * [[واريءَ جي ٽڪري]] * [[واريءَ جي لهر]] * [[ڳائيندڙ واري]] * [[سامونڊي ڪناري جو ميدان]] {{Div col end}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite book |author1=Ralph Lorenz |author2=James Zimbelman |title=Dune Worlds: How Wind-blown Sand Shapes Planetary Landscapes |publisher=Springer |year=2014 |isbn=978-3-540-89724-8}} * {{cite book |editor=Anthony J. Parsons, A. D. Abrahams |title=Geomorphology of Desert Environments |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5718-2}} * {{cite book |last1=Pye |first1=Kenneth |last2=Tsoar |first2=Haim |title=Aeolian Sand and Sand Dunes |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-85909-3}} * {{Cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17168 |title=Nouakchott, Mauritania |date=29 April 1999 |publisher=[[NASA Earth Observatory]] |access-date=28 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060930235428/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17168 |archive-date=30 September 2006}} * {{cite journal |doi=10.1002/ldr.864 |title=Sand dune fixation: A solar-powered Sahara seawater pipeline macroproject |journal=Land Degradation & Development |volume=19 |issue=6 |pages=676–691 |year=2008 |last1=Badescu |first1=V. |last2=Cathcart |first2=R. B. |last3=Bolonkin |first3=A. A. |arxiv=0707.3234 |bibcode=2008LDeDe..19..676B |s2cid=128961228}} * {{Cite web |url=http://www.agc.army.mil/research/products/desert_guide/lsmsheet/lspara.htm |title=Summary: Dunes, Parabolic |publisher=Desert Processes Working Group; Knowledge Sciences, Inc. |access-date=6 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021072044/http://www.agc.army.mil/research/products/desert_guide/lsmsheet/lspara.htm |archive-date=21 October 2010}} * {{Cite web |url=http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/les-dossiers-du-csfd-english/doc_details/142-mainguet-monique-a-dumay-frederic-2011-fighting-wind-erosion- |title=Fighting wind erosion. One aspect of the combat against desertification |publisher=Les dossiers thématiques du CSFD |access-date=4 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725212257/http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/les-dossiers-du-csfd-english/doc_details/142-mainguet-monique-a-dumay-frederic-2011-fighting-wind-erosion- |archive-date=25 July 2011}} ==حوالا== {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons and category|Dune|Dunes}} * [https://beginnorthadventures.com/loibor-seder-sand-dune-kenya/ لوئبور سيڊر: ڪينيا جي سڀ کان وڏي ڀٽ] * [https://web.archive.org/web/20060819172200/http://www.geography-site.co.uk/pages/physical/coastal/dunes.html سامونڊي ڪناري جون واريءَ جون ڀٽون] * [https://web.archive.org/web/20060308183125/http://www.tec.army.mil/research/products/desert_guide/lpisheet/lpdunes1.htm ڀٽن جي نمونن جي سڃاڻپ (آمريڪي فوج)] * {{URL|https://data.mendeley.com/datasets/675gwk5jp7/1|هوائي واريءَ بابت تحقيق جي ڪتابيات}} {{River morphology}} {{coastal geography}} {{Patterns in nature}} {{sediment transport}} {{Authority control}} [[Category:ڀٽون]] [[Category:هوائي زميني بناوتون]] [[Category:سامونڊي ۽ ساحلي زميني بناوتون]] [[Category:سامونڊي جاگرافي]] [[Category:تلڇٽيات]] e1bk9p3216wpwl835s5isk93n442nwa 394375 394374 2026-07-14T21:38:42Z Intisar Ali 8681 394375 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙو [[زميني بناوت|زميني ٺهڻ]] آهي، جيڪو هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندو آهي. اهو عام طور تي [[دڙو]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهي [[پهاڙي ريج|ريج]] جي صورت اختيار ڪندو آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽ سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽ وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽ مختلف شڪلين ۽ جسامن جا ٿيندا آهن، پر گهڻا دڙا ان پاسي کان ڊگها ۽ آهستي لاڙا وارا هوندا آهن، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن ('''اسٽاس پاسي''')، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني ڌوپ ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[بلوا پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=288–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[مصب]] ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' (subaqueous dunes) چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽ جي لڏپلاڻ''' چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford">{{cite book |last1=first edited by Fowler |first1=H.W. |last2=Fowler |first2=F.G. |editor1-last=Sykes |editor1-first=J.B. |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |date=1984 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-861132-5 |edition=7th}}</ref> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] ==بناوٽ== [[File:Saltation on sand dune.png|thumb|upright=1.25|جڏهن واريءَ جا ذرڙا واريءَ سان ٽڪرائجن ٿا ته اهي گهڻو ڪري اتي ئي چنبڙي وڃن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ سخت سطح سان ٽڪرائجڻ تي وري ٽپو کائي اڳتي وڌن ٿا ('''سالٽيشن'''). هي مثبت موٽ وارو عمل (فيڊبيڪ لوپ) واريءَ کي گڏ ڪري '''ڀٽن''' جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.]] '''ڀٽن'''، واريءَ جي ننڍين لهرن ۽ '''دڙن''' جي وچ ۾ ڪا مڪمل طور تي متفقه حدبندي موجود نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ هڪ ئي قسم جي مواد جا ذخيرا آهن.<ref name="Leeder2012">{{cite book |author=M.R. Leeder |title=Sedimentology: Process and Product |url=https://books.google.com/books?id=CUTvCAAAQBAJ&pg=PA97 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-5986-6 |pages=97– }}</ref> عام طور تي 7 سينٽي ميٽر کان وڌيڪ اوچائي وارن واريءَ جي بناوٽ کي '''ڀٽ''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته 3 سينٽي ميٽر کان گهٽ اوچائي وارا ٺهڻ '''واريءَ جون لهرون''' سڏبو آهي.<ref name="PettijohnPotter2012">{{cite book |author1=F. J. Pettijohn |author2=P. E. Potter |author3=R. Siever |title=Sand and Sandstone |url=https://books.google.com/books?id=FFEyBwAAQBAJ&pg=PA346 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4615-9974-6 |pages=346– }}</ref> '''دڙو''' هڪ تمام وڏو هوائي ٺهيل زميني خاڪو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ڊگهو ۽ ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي مٿان ننڍيون ڀٽون به موجود ٿي سگهن ٿيون.{{sfn|Jackson|1997|loc="Draa"}} {{anchor|Slip face}} ڀٽون عام طور واريءَ جي جسامت وارن ذرڙن مان ٺهن ٿيون ۽ انهن ۾ [[ڪوارٽز]]، [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]]، برف، [[جپسم]] يا ٻيا مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ڀٽ جو اهو پاسو، جنهن ڏانهن هوائون يا پاڻي وهندو اچي ٿو، '''اسٽاس پاسو''' (''stoss side'') سڏجي ٿو، جڏهن ته ابتو پاسو '''لي پاسو''' (''lee side'') سڏجي ٿو. واريءَ جا ذرڙا اسٽاس پاسي تي آهستي سرڪندا يا ٽپ کائيندا ('''سالٽيشن''') مٿي چڙهن ٿا، پوءِ لي پاسي کان هيٺ لڙهي پون ٿا. ڀٽ جي انهيءَ تيز لاڙ واري حصي کي، جتان واري هيٺ سرڪي ٿي، '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي. [[بيگنولڊ فارمولو]] (''Bagnold formula'') ان رفتار جو اندازو ڏئي ٿو، جنهن سان واريءَ جا ذرڙا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا. ==هوائي ڀٽون== ===هوائي ڀٽن جون شڪليون=== ڀٽن جا پنج بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: هلالي، خطي، تاري جهڙيون، گنبذي ۽ پيرابولائي. ڀٽن وارا علائقا ٽن صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا: سادا (بنيادي قسم جون ڌار ڌار ڀٽون)، مرڪب (وڏيون ڀٽون، جن جي مٿان ساڳئي قسم جون ننڍيون ڀٽون ٺهن) ۽ پيچيدا (مختلف قسمن جي ڀٽن جا گڏيل روپ).<ref name="USG Types of Dunes"/> ====بارخان يا هلالي ڀٽ==== {{مک|بارخان}} [[File:Barchan in Noachis.jpg|thumb|right|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ڌار ڌار بارخان ڀٽون؛ غالب هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي پاسي هوندو.]] '''بارخان ڀٽون''' هلال جهڙا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي عام طور پنهنجي ڊيگهه کان وڌيڪ ويڪرا هوندا آهن. انهن جو لي پاسو، جتي واري هيٺ سرڪي ٿي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي تي هوندو آهي. اهي ڀٽون اهڙين هوائن هيٺ ٺهن ٿيون، جيڪي لڳاتار هڪ ئي رخ کان هلن ٿيون.<ref name=dkp>{{cite book |title=The Ultimate Visual Family Dictionary |chapter=Geology, Geography, and Meteorology |pages=282–283 |publisher=[[ڊي ڪي پبلشنگ]] |year=2012 |location=New Delhi |language=en |isbn=978-0-1434-1954-9 }}</ref> جڏهن واريءَ جي فراهمي گهٽ هجي ته اهي ڌار ڌار هلالن جي صورت اختيار ڪن ٿيون. وڌيڪ واري موجود هجي ته اهي پاڻ ۾ ملي '''بارخانوئيڊ ريجن''' ۽ پوءِ '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> هلالي ڀٽن جا ڪي قسم ٻين سڀني ڀٽن جي ڀيٽ ۾ رڻپٽ جي مٿاڇري تي وڌيڪ تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪن ٿا. چين جي [[ننگشيا]] صوبي ۾ 1954ع کان 1959ع تائين ڀٽن جي هڪ ٽولي هر سال 100 ميٽر کان وڌيڪ سفر ڪيو، جڏهن ته اهڙي رفتار مصر جي [[اولهه رڻپٽ]] ۾ پڻ ماپي وئي آهي. ڌرتيءَ جون سڀ کان وڏيون هلالي ڀٽون، جن جي ٻن چوٽين جي وچ ۾ سراسري مفاصلو ٽن ڪلوميٽرن کان وڌيڪ آهي، چين جي [[تڪلامڪان رڻپٽ]] ۾ آهن.<ref name="USG Types of Dunes">{{cite web |title=Types of Dunes |url=https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |access-date=8 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314161113/http://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |archive-date=14 March 2012 |publisher=[[آمريڪي ارضياتي سروي]] |date=29 October 1997 }}</ref> ====عرضي ڀٽون==== جڏهن بارخان ڀٽون گهڻيون ٿي وڃن ته اهي پاڻ ۾ ملي بارخانوئيڊ ريجون ٺاهين ٿيون، جيڪي اڳتي هلي سڌين يا ٿوريون وڪريل '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجن ٿيون. انهن کي عرضي ڀٽون ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي هوا جي رخ جي آرپار واقع هونديون آهن ۽ هوا سندن چوٽيءَ تي عمودي رخ سان لڳندي آهي.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ====سيف يا طولي ڀٽون==== '''سيف ڀٽون''' سڌيون يا هلڪيون وڪريل ڀٽون آهن، جن جا ٻه سلپ چهرا هوندا آهن ۽ اهي عام طور هڪ ٻئي جي متوازي پکڙيل هونديون آهن.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ٻنهي پاسي سلپ چهرا هجڻ سبب انهن جون چوٽيون تيز هونديون آهن. لفظ ''سيف'' عربيءَ جي لفظ '''تلوار''' مان ورتل آهي. اهي ڀٽون 160 ڪلوميٽر کان به وڌيڪ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون ۽ ان ڪري اپگرهي تصويرن ۾ آسانيءَ سان ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. سيف ڀٽون ٻن رخن کان هلندڙ هوائن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو ڊگهو محور ۽ ريجون واريءَ جي گڏيل حرڪت واري رخ سان هلن ٿيون، تنهنڪري انهن کي '''طولي ڀٽون''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=seif_terminology>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-9213-9_460-2 |chapter=Longitudinal Dunes (or Linear Dunes) |title=Encyclopedia of Planetary Landforms |pages=1–11 |year=2014 |last1=Radebaugh |first1=Jani |last2=Sharma |first2=Priyanka |last3=Korteniemi |first3=Jarmo |last4=Fitzsimmons |first4=Kathryn E. |isbn=978-1-4614-9213-9 }}</ref> ڪي خطي ڀٽون پاڻ ۾ ملي ''Y'' شڪل جون مرڪب ڀٽون ٺاهين ٿيون.<ref name="USG Types of Dunes"/> انهن جي ٺهڻ بابت ماهرن ۾ اختلاف آهي. [[رالف بيگنولڊ]] پنهنجي ڪتاب ''[[اڏامندڙ واري ۽ رڻپٽ جي ڀٽن جي طبعيات]]'' ۾ راءِ ڏني ته ڪي سيف ڀٽون ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن بارخان ڀٽ ٻن رخن وارين هوائن واري نظام ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ ان جو هڪ پاسو ڊگهو ٿيندو وڃي ٿو. ٻين نظرين موجب، سيف ڀٽون هڪ رخ واري هوا ۾ ٺهندڙ گردابي وهڪرن سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref name=Mangimeli/> تمام ترقي يافته سيف ڀٽن جي وچ واري محفوظ کڏن ۾ بارخان پڻ ٺهي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀٽن جي وچ ۾ هوا هڪ رخ ۾ محدود ٿي وڃي ٿي. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Rub' al Khali (Arabian Empty Quarter) sand dunes imaged by Terra (EOS AM-1).jpg|[[ربع الخالي]] جون واريءَ جون ڀٽون؛ انهن مان گهڻيون سيف ڀٽون آهن. بارخان مان سندن بڻجڻ جو پتو ڀٽن جي پڇاڙيءَ تي رهجي ويل ننڍن ڪُنڊن مان پوي ٿو. هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي طرف هوندو. File:ISS-31 Linear dunes in the Great Sand Sea in southwest Egypt.jpg|ڏکڻ اولهه مصر جي [[وڏي واريءَ جي سمنڊ]] ۾ وڏيون خطي سيف ڀٽون، جيئن [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان ڏٺيون ويون. هر ٻن ڀٽن جي وچ ۾ مفاصلو 1.5 کان 2.5 ڪلوميٽر آهي. File:Longitudinal_dune.jpg|سيف ڀٽن جي ٺهڻ جو سراسري رخ وارو طولي نمونو File:Tranverse dune.jpg|عرضي ڀٽون هوا جي رخ جي عمودي ٺهن ٿيون ۽ رڳو لي پاسي هڪ سلپ چهرو رکن ٿيون؛ اسٽاس پاسو نسبتاً گهٽ تيز هوندو آهي. File:Cross-bedding.gif|عرضي ڀٽون هوا جي عمودي رخ تي واقع ٿين ٿيون؛ هوا انهن کي اڳتي ڌڪي ٿي ۽ نتيجي ۾ [[ترڇي تهه بندي]] ٺهي ٿي. </gallery> سيف ڀٽون [[صحرا]] ۾ عام آهن. اهي {{convert|300|m|ft|abbr=on}} اوچيون ۽ {{convert|300|km|mi|abbr=on}} ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون. عربي اپٻيٽ جي ڏاکڻي ٽئين حصي ۾ [[ربع الخالي]] نالي وڏي [[ارگ]] ۾ سيف ڀٽون لڳ ڀڳ {{convert|200|km|mi|abbr=on}} تائين پکڙيل ۽ {{convert|300|m|ft|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچيون آهن. [[پها]] نالي خطي [[لوئيس]] ٽڪريون ظاهري طور انهن سان مشابهت رکن ٿيون. اهي ٽڪريون شايد آخري [[چوٿين دور جي برفاني زماني]] دوران [[هميشه ڄميل زمين]] جي حالتن ۾ ٺهيون، جڏهن ٽنڊرا نباتات تمام گهٽ هئي. ====تاري جهڙيون ڀٽون==== [[File:Elk and Star Dune (49097789642).jpg|thumb|[[وڏي واريءَ جي ڀٽن وارو قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقو]] ۾ تاري جهڙيون، لڳ ڀڳ هرمي شڪل واريون ڀٽون]] '''تاري جهڙيون ڀٽون''' هرمي صورت جون واريءَ جون ڀٽون آهن، جن جي اوچي مرڪز مان ٽي يا وڌيڪ ريجون ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر پاسي سلپ چهرا ٺهن ٿا. اهي عام طور ڪيترن رخن کان هلندڙ هوائن وارن علائقن ۾ ٺهن ٿيون.<ref name=dkp/> اهي پاسن ڏانهن وڌڻ بدران مٿي وڌنديون آهن. هوا مسلسل واريءَ کي ٻيهر ترتيب ڏئي انهن جي شڪل قائم رکندي آهي، جيتوڻيڪ صحيح جي پي ايس ماپن مان ڪيترن هنڌن تي انهن جي لڏپلاڻ پڻ معلوم ٿي آهي.<ref>Geof Duller, Charles Bristow, [https://www.nature.com/articles/s41598-024-53485-3 "Structure and chronology of a star dune at Erg Chebbi, Morocco, reveals why star dunes are rarely recognized in the rock record"], ''Scientific Reports'', 2024, p. 4.</ref> اهي [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ غالب ڀٽن جو قسم آهن. ٻين رڻپٽن ۾ اهي واريءَ جي سمنڊن جي ڪنارن، خاص طور زميني رڪاوٽن ويجهو ملن ٿيون. چين جي ڏکڻ اوڀر [[بادائين جاران رڻپٽ]] ۾ اهي 500 ميٽرن تائين اوچيون آهن ۽ شايد ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون آهن. ====گنبذي ڀٽون==== [[File:ISS016-E-5862 - View of Algeria.jpg|thumb|[[وڏي اڀرندي ارگ]]؛ وچ ۽ کاٻي پاسي تاري ڀٽون، ساڄي ڪناري تي وڏا گنبذ]] '''گنبذي ڀٽون''' گول يا بيضوي واريءَ جا جسم آهن، جيڪي چپٽي گنبذ جهڙي شڪل رکن ٿا ۽ انهن تي واضح سلپ چهرو نه هوندو آهي. گنبذي ڀٽن جا ٻه قسم آهن: * ننڍيون گنبذي ڀٽون، جيڪي رڳو ڪجهه ميٽر اوچيون ۽ هموار سطح واريون هونديون آهن. * '''وڏا گنبذ'''، جيڪي تاري ڀٽن جيترا وڏا ٿي سگهن ٿا. سعودي عرب جي نجد علائقي ۾ انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي 150 ميٽر ۽ [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ سندن قطر 1.5 ڪلوميٽر کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. وڏن گنبذن جي مٿاڇري ننڍين ثانوي ڀٽن جي ڳاٽي ڄار سان ڍڪيل هوندي آهي. ڪڏهن انهن مان سنهي واريءَ جون ريجون ٻاهر نڪرنديون آهن، جيڪي تاري ڀٽن سان مشابهت رکن ٿيون. مٿان ڏسڻ سان اهي ڇلرن واري خول رکندڙ جيت جهڙا نظر اچن ٿا. وڏا گنبذ گهٽ ملن ٿا<ref>مثال طور [[وڏي اڀرندي ارگ]] جي ڏکڻ تيونس ۽ ڀرپاسي واري الجزائر جي لڳ ڀڳ 2,600 چورس ڪلوميٽر علائقي ۾ 444 وڏا گنبذ ڳڻيا ويا.</ref> ۽ اڪثر واريءَ جي سمنڊ جي ان ڪناري تي ملن ٿا، جتان هوا اندر داخل ٿئي ٿي. اهي عام طور تاري ڀٽن جي وڏن ٽولن جي ڀرسان هوندا آهن. ٻنهي قسمن جي هوائي نظام ۾ فرق کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سائنسي تحقيق گهربل آهي.<ref>Andrew S. Goudie et al., “The distribution and nature of star dunes: A global analysis”, 2021, pp. 10–12.</ref> =====لُنيٽ ڀٽون===== خشڪ ڍنڍن ۽ رڻائتن يا نيم رڻائتن علائقن جي دريائي ماٿرين جي لي پاسي، غالب هوائن جي رخ موجب ٺهندڙ مستقل هلالي ڀٽن کي '''لُنيٽ'''، '''ذريعي جي ڪناري واريون ڀٽون'''، '''بورليٽ''' يا '''مٽيءَ جون ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي مٽي، گاد، واري يا جپسم مان ٺهي سگهن ٿيون، جيڪي ڍنڍ جي تري يا ڪناري تان ڪٽجي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي مٿي چڙهن ٿيون ۽ ٻاهرئين اُڀريل پاسي جمع ٿين ٿيون. آسٽريليا ۾ انهن جا مثال 6.5 ڪلوميٽر ڊگها، 1 ڪلوميٽر ويڪرا ۽ 50 ميٽر اوچا آهن. اهي ڏکڻ ۽ اولهه آفريڪا ۽ آمريڪا جي اولهندي حصن، خاص طور ٽيڪساس ۾ پڻ ملن ٿيون.<ref>Twidale, C.R. & Campbell, E.M. (2005): ''Australian landforms''. Rosenberg Publishing. pp. 241–243.</ref> ====پيرابولائي ڀٽون==== [[File:Parabolic dune.jpg|thumb|upright=1.5|سامونڊي پيرابولائي ڀٽن جو خاڪو]] ڊگهن ٻانهن ۽ اُڀريل اڳئين حصي واري ''U'' شڪل جي واريءَ جي ڀٽن کي '''پيرابولائي ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي اهڙين ڦوڪ ڀٽن مان ٺهن ٿيون، جتي نباتات سان ڍڪيل واريءَ جي ڪٽجڻ سبب ''U'' شڪل جي کڏ ٺهي ٿي. انهن جون ڊگهيون ٻانهون نباتات سان جڪڙيل رهنديون آهن؛ ڌرتيءَ تي سڃاتل سڀ کان ڊگهي ٻانهن 12 ڪلوميٽر ڊگهي آهي. انهن کي ڪڏهن ''U'' شڪل واريون، ڦوڪ ڀٽون يا وارپن جهڙيون ڀٽون پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهي ساحلي رڻپٽن ۾ عام آهن. هلالي ڀٽن جي ابتڙ، انهن جون چوٽيون هوا ڏانهن رخ رکن ٿيون، جڏهن ته ڀٽ جي واريءَ جو وڏو حصو اڳتي وڌندو رهي ٿو. مٿان ڏسڻ سان اهي سٺي نموني ڇانيل، تمام سنهي کان وچولي جسامت واري واريءَ جا ''U'' يا ''V'' شڪل جا دڙا نظر اچن ٿا، جن جون ڊگهيون ٻانهون مرڪزي حصي کان پٺتي هوا ڏانهن پکڙيل هونديون آهن. سلپ چهرا اڪثر اڳئين نڪ جي ٻاهرئين پاسي ۽ ٻانهن جي ٻاهرئين لاڙن تي ٺهن ٿا. اهي ڀٽون عام طور نيم خشڪ علائقن ۾ ملن ٿيون، جتي مينهن جو پاڻي ڀٽ جي هيٺين حصن ۽ هيٺين [[مٽي]] ۾ محفوظ رهي ٿو. اڳ انهن جي استحڪام جو ڪارڻ نباتاتي ڍڪ سمجهيو ويندو هو، پر جديد تحقيق پاڻيءَ کي مکيه ڪارڻ قرار ڏئي ٿي. گاهه، ٻوٽا ۽ وڻ انهن جي پٺتي رهجي ويل ٻانهن کي جڪڙي رکندا آهن. اندروني رڻپٽن ۾ پيرابولائي ڀٽون عام طور انهن واريءَ جي چادرن ۾ ڦوڪ کڏن مان ٺهن ٿيون، جيڪي جزوي طور نباتات سان جڪڙيل هونديون آهن. ساحلي علائقن ۽ وڏين ڍنڍن جي ڪنارن تي اهي سمنڊ ڪناري جي واريءَ مان ٺهي، اندر نباتات وارن علائقن ڏانهن وڌي سگهن ٿيون. گهڻيون پيرابولائي ڀٽون چند ڏهاڪن ميٽرن کان وڌيڪ اوچيون نه ٿينديون آهن، سواءِ اڳئين نڪ جي، جتي نباتات واريءَ جي اڳڀرائي کي روڪي يا سست ڪري ٿي. سادي پيرابولائي ڀٽ ۾ رڳو ٻانهن جو هڪ جوڙو هوندو آهي. مرڪب پيرابولائي ڀٽون ڪيترن ٻانهن وارن گڏيل روپن مان ٺهن ٿيون. پيچيدا پيرابولائي ڀٽون اڪثر بارخانوئيڊ يا خطي ننڍين ڀٽن کي پاڻ تي کڻن ٿيون. پيرابولائي ۽ هلالي ڀٽون انهن علائقن ۾ ٺهن ٿيون، جتي تمام تيز هوائون گهڻو ڪري هڪ ئي رخ ۾ هلن ٿيون. ڀلي هاڻوڪي وقت ۾ انهن علائقن ۾ هوائن جي رفتار ۽ رخ بدلجندڙ هجي، پر انهن ڀٽن جي ٺهڻ ۽ لڏپلاڻ وقت غالب هوائون گهڻو ڪري هڪجهڙي رخ واريون هونديون آهن. انهن ڀٽن جي سٺي نموني ڇانيل، سنهي کان وچولي واريءَ جي ذرڙن جي جسامت لڳ ڀڳ 0.06 کان 0.5 ملي ميٽر هوندي آهي. ڍلي واري ۽ تيز لاڙا رڳو ٻاهرين پاسن تي هوندا آهن؛ اندروني لاڙا ۽ ٻن ڀٽن جي وچ جا رستا نباتات سان جڪڙيل ۽ نسبتاً مضبوط هوندا آهن. تنهنڪري ٻانهن جي وچ واري رستي مان گذرڻ نسبتاً آسان، پر ٻانهن يا اڳئين نڪ جي مٿان چڙهي پار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هڪ وسيع پيرابولائي ڀٽ، جنهن تي واضح سلپ چهرو نه هجي ۽ جنهن جي واري گهڻو ڪري موٽي داڻيدار هجي، ان کي '''زيبار''' چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |pages=395–396 |edition=2. impr. }}</ref> لفظ ''زيبار'' عربي اصطلاح مان ورتل آهي، جيڪو ”سخت سطح وارين لهردار عرضي ريجن“ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |page=395 |edition=2. impr. }}</ref> زيبار ننڍيون ۽ گهٽ اوچائي واريون ڀٽون آهن، جيڪي آمريڪا جي وائيومنگ کان سعودي عرب ۽ آسٽريليا تائين ڪيترن علائقن ۾ ملن ٿيون.<ref>{{Cite FTP |title=USGS Landform Glossary |url=ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/NSSC/Soil_Survey_Handbook/629_glossary.pdf |server=United States Geological Survey |url-status=dead |access-date=3 October 2013 }}</ref> ٻن زيبارن جي وچ ۾ مفاصلو 50 کان 400 ميٽر هوندو آهي ۽ انهن جي اوچائي 10 ميٽر کان وڌيڪ نه هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Warren |first1=A. |title=Dunes in the Tenere Desert |journal=The Geographical Journal |date=December 1971 |volume=137 |issue=4 |pages=458–461 |doi=10.2307/1797141 |jstor=1797141 }}</ref> اهي غالب هوا جي لڳ ڀڳ نوي درجا عمودي ٺهن ٿيون؛ هوا سنهي واري اڏائي ڇڏي ٿي ۽ موٽي واري ريج جي چوٽيءَ تي رهجي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Nielson |first1=Jamie |last2=Kocurek |first2=Gary |title=Climbing Zibars of the Algodones |journal=Sedimentary Geology |date=June 1986 |volume=48 |issue=1–2 |pages=1–15 |doi=10.1016/0037-0738(86)90078-3 }}</ref> ====موٽندڙ ڀٽون==== [[File:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|موٽندڙ ڀٽ؛ مکيه اسٽاس پاسي جي مٿان ننڍو ثانوي سلپ چهرو ڏسڻ ۾ اچي ٿو]] جتي هوائون وقت بوقت پنهنجو رخ ابتو ڪن ٿيون، اتي مٿي بيان ڪيل ڪنهن به شڪل جون '''موٽندڙ ڀٽون''' ٺهي سگهن ٿيون. انهن ۾ عام طور هڪ وڏو ۽ هڪ ننڍو سلپ چهرو ابتڙ رخن ۾ هوندا آهن. ننڍو سلپ چهرو عارضي هوندو آهي؛ اهو ابتڙي هوا کان پوءِ ٺهندو آهي ۽ غالب هوا جي ٻيهر هلڻ سان گهڻو ڪري ختم ٿي ويندو آهي.<ref name=Mangimeli/> {{anchor|دڙو}} ====دڙا==== [[File:350m Düne Deadvlei Sossusvlei.JPG|thumb|نميبيا جي [[سوسوسولي]] ۾ ”ڊيون نائين“ 300 ميٽر کان وڌيڪ اوچي آهي.]] '''دڙا''' تمام وڏي پيماني واريون ڀٽون آهن. اهي ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچيون، ڪلوميٽرن تائين ويڪريون ۽ سوين ڪلوميٽرن تائين ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli>{{cite web |publisher=U.S.A. National Park Service |last=Mangimeli |first=John |title=Geology of Sand Dunes |date=10 September 2007 |url=https://home.nps.gov/whsa/learn/nature/loader.cfm?csModule=security/getfile&PageID=2033934 |access-date=15 January 2021 }}</ref> جڏهن دڙا هڪ خاص جسامت تائين پهچي وڃي ٿي ته ان جي مٿان ننڍيون ثانوي ڀٽون ٺهڻ لڳن ٿيون.<ref name=Lancaster>{{cite journal |title=The development of large aeolian bedforms |first=N. |last=Lancaster |date=1 March 1988 |journal=Sedimentary Geology |volume=55 |issue=1–2 |pages=69–89 |doi=10.1016/0037-0738(88)90090-5 }}</ref> انهن کي ننڍين ڀٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قديم ۽ آهستي لڏندڙ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ خيال آهي ته اهي موجود ڀٽن جي عمودي واڌ سان ٺهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> دڙا واريءَ جي سمنڊن ۾ عام آهن ۽ [[ترڇي تهه بندي]] جي صورت ۾ ارضياتي رڪارڊ ۾ چڱيءَ طرح محفوظ ملن ٿيون.<ref name=Lancaster/> ===ڀٽن جي پيچيدگي=== ڀٽن جون سڀ شڪليون ٽن صورتن ۾ ملي سگهن ٿيون: سادي، مرڪب ۽ پيچيدي.<ref name="USG Types of Dunes"/> سادي ڀٽ بنيادي شڪل آهي، جنهن ۾ ان قسم جي سڃاڻپ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهربل سلپ چهرا هوندا آهن. مرڪب ڀٽ وڏي ڀٽ هوندي آهي، جنهن جي مٿان ساڳئي قسم ۽ رخ جون ننڍيون ڀٽون ٺهن ٿيون. پيچيده ڀٽ ٻن يا وڌيڪ مختلف قسمن جو گڏيل روپ هوندي آهي. هلالي ڀٽ جي چوٽيءَ تي تاري ڀٽ جو ٺهڻ سڀ کان عام پيچيده روپ آهي. ساديون ڀٽون اهڙي هوائي نظام جي نشاندهي ڪن ٿيون، جنهن جي شدت يا رخ ڀٽ جي ٺهڻ کان پوءِ گهڻو نه بدليو هجي، جڏهن ته مرڪب ۽ پيچيده ڀٽون هوا جي شدت ۽ رخ ۾ تبديلين جو پتو ڏين ٿيون. ===ڀٽن جي لڏپلاڻ=== ڀٽن جي واريءَ جو مجموعو هوا ڏانهن يا هوا کان پري ٻنهي رخن ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو؛ اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هوا ڀٽ جي چوٽيءَ کان هيٺ لڳي ٿي يا مٿان. جيڪڏهن هوا مٿان لڳي ته واريءَ جا ذرڙا لي پاسي منتقل ٿين ٿا ۽ لي پاسي واري وهڪري جو مقدار اسٽاس پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي. جيڪڏهن هوا هيٺان لڳي ته ذرڙا هوا ڏانهن مٿي چڙهن ٿا. جيڪڏهن هوا پاڻ سان واريءَ جا ذرڙا کڻي ڀٽ سان ٽڪرائجي ٿي ته ڀٽ جا ذرڙا وڌيڪ سالٽيشن ڪندا آهن، بنسبت اهڙي هوا جي، جيڪا واري کان خالي هجي.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Hong |last2=Dun |first2=Hongchao |last3=Tong |first3=Ding |last4=Huang |first4=Ning |date=15 April 2017 |title=Sand transportation and reverse patterns over leeward face of sand dune |journal=Geomorphology |volume=283 |pages=41–47 |doi=10.1016/j.geomorph.2016.12.030 }}</ref> ===ساحلي ڀٽون=== [[File:LIVER AAS UDLOEB I JULI 2012 (ubt)-002.JPG|thumb|ڊينمارڪ ۾ ليور آ درياهه جي ڇوڙ ڀرسان گاهه سان ڍڪيل ساحلي ڀٽون]] [[File:Newborough Dune Rejuvenation.webm|thumb|ويلز ۾ نيوبره ڀٽن جي بحاليءَ جو ڪم، 2015ع]] '''ساحلي ڀٽون''' ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن سامونڊي ڪناري تي آلي واري جمع ٿئي، پوءِ سڪي وڃي ۽ هوا ان کي ڪناري جي مٿان اڏائي کڻي وڃي.<ref name="sloss-etal-2012">{{Cite journal |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |last1=Sloss |first1=C. R. |last2=Shepherd |first2=M. |last3=Hesp |first3=P |year=2012 |title=Coastal Dunes: Geomorphology |journal=Nature Education Knowledge |volume=3 |number=10 |page=2 |access-date=15 January 2021 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818082248/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Bird |first1=ECF |title=Coasts: an introduction to systematic geomorphology |date=1976 |publisher=Australian National University Press |location=Canberra, Australia |asin=B004750SVK }}</ref> آخري ساحلي ڀٽن وارو اصل متن اڌورو ختم ٿيو هو، تنهنڪري رڳو مڪمل موجود جملن جو ترجمو شامل ڪيو ويو آهي. ==آبي ڀٽون== [[File:Cross-section of Migrating Subaqueous Dunes.jpg|thumb|هڪ رخي وهڪري ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي ڀٽن جي پٺيان رهجي ويل ترڇي تهه بنديءَ جو مثالي عمودي خاڪو]] {{Main|لهر جا نشان}} '''آبي ڀٽون''' (پاڻي هيٺ ٺهندڙ ڀٽون) پاڻيءَ جي وهڪري جي اثر هيٺ واري يا بجريءَ جي تهه تي ٺهن ٿيون. اهي قدرتي [[وهڪرو|وهڪرن]]، جهڙوڪ درياهن ۽ ڇوڙن (ايسچورين) ۾ تمام عام آهن، ۽ انسان جي ٺاهيل [[واهه|واهن]] ۽ پائيپ لائينن ۾ پڻ ٺهن ٿيون.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.powtec.2008.04.065 |title=Morphology and displacement of dunes in a closed-conduit flow |journal=Powder Technology |volume=190 |issue=1–2 |pages=247–251 |year=2009 |last1=Franklin |first1=E.M. |last2=Charru |first2=F. |arxiv=1608.07729 |s2cid=93576651 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0022112011000139 |title=Subaqueous barchan dunes in turbulent shear flow. Part 1. Dune motion |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=675 |pages=199–222 |year=2011 |last1=Franklin |first1=E. M. |last2=Charru |first2=F. |bibcode=2011JFM...675..199F |s2cid=51792324 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.expthermflusci.2015.10.017 |title=The formation and migration of sand ripples in closed conduits: Experiments with turbulent water flows |journal=Experimental Thermal and Fluid Science |volume=71 |pages=95–102 |year=2016 |last1=Cardona Florez |first1=Jorge Eduar |last2=Franklin |first2=Erick de Moraes |arxiv=1608.04792 |bibcode=2016ETFS...71...95C |s2cid=119268350 }}</ref> آبي ڀٽون وهڪري جي رخ ۾ آهستي آهستي اڳتي وڌنديون آهن. وهڪري ڏانهن رخ ڪندڙ (اپ اسٽريم) لاڙو ڪٽجڻ سبب ختم ٿيندو رهي ٿو، جڏهن ته اها واري هيٺئين يا '''لي پاسي''' واري لاڙي تي جمع ٿيندي رهي ٿي، جنهن سان ڀٽ جي بناوت برقرار رهي ٿي.<ref>Prothero, D. R. and Schwab, F., 1996, ''Sedimentary Geology'', pp. 45–49, {{ISBN|0-7167-2726-9}}</ref> آبي بارخان ڀٽن جي صورت ۾ واريءَ جو ڪجهه حصو انهن جي ڪنڊن، جن کي '''سينگ''' چيو وڃي ٿو، تان ضايع ٿيندو رهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=18 December 2017 |title=Birth of a subaqueous barchan dune |journal=Physical Review E |volume=96 |issue=6 |article-number=062906 |doi=10.1103/PhysRevE.96.062906 |pmid=29347350 |arxiv=1712.07162 |bibcode=2017PhRvE..96f2906A |s2cid=25558699 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=19 October 2018 |title=Role of Transverse Displacements in the Formation of Subaqueous Barchan Dunes |journal=Physical Review Letters |volume=121 |issue=16 |article-number=164503 |doi=10.1103/PhysRevLett.121.164503 |pmid=30387641 |arxiv=1810.11074 |bibcode=2018PhRvL.121p4503A |s2cid=53231618 }}</ref> اهي ڀٽون گهڻو ڪري لڳاتار قطارن ('''ٽرين''') جي صورت ۾ ٺهن ٿيون، جن ۾ لهر جي ڊيگهه ۽ اوچائي حيرت انگيز حد تائين هڪجهڙي هوندي آهي. ڀٽ جي شڪل ان جي ٺهڻ واري ماحول بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |title=Ripples |access-date=11 January 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501201547/https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |archive-date=1 May 2018 }}</ref> مثال طور، درياهن ۾ ٺهندڙ لهر جا نشان اڻبرابر (غير متناسق) هوندا آهن، جن جو وڌيڪ تيز سلپ چهرو وهڪري جي هيٺئين رخ ڏانهن هوندو آهي. ارضياتي رڪارڊ ۾ تهه بند پٿرن اندر محفوظ ٿيل لهر جا نشان وهڪري جي رخ کي سڃاڻڻ ۽ ان سان گڏ تلڇٽ جي اصل ماخذ جو تعين ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. وهڪري جي پيٽ ۾ موجود ڀٽون پاڻيءَ جي وهڪري جي مزاحمت کي نمايان طور وڌائي ڇڏين ٿيون. انهن جي موجودگي ۽ واڌ ويجهه درياهن ۾ ٻوڏن جي شدت ۽ وهڪري جي رويي تي اهم اثر وجهي ٿي. ==پٿر بڻيل ڀٽون== [[File:Cross-bedding Of Sandstone Near Mt Carmel Road Zion Canyon Utah.jpg|thumb|يوٽا جي زايون نيشنل پارڪ ۾ واريائي پٿر اندر محفوظ هوائي ڀٽن جي ترڇي تهه بندي]] '''پٿر بڻيل ڀٽون''' (Lithified dunes) اهي [[واريائي پٿر]] آهن، جيڪي سامونڊي يا هوائي واريءَ جي ڀٽن جي دٻجڻ ۽ سخت ٿي وڃڻ ('''[[پٿرائپ]]''') جي نتيجي ۾ ٺهن ٿيون. جڏهن ڀٽون پٿر ۾ تبديل ٿي وڃن ٿيون، تڏهن انهن مان گذرندڙ پاڻي مختلف معدنيات کي کڻي اچي پٿر ۾ جمع ڪندو آهي، جنهن سبب پٿر جو رنگ ۽ بناوت تبديل ٿي سگهي ٿي. اهڙين ڀٽن ۾ '''[[ترڇي تھ بندي]]''' (ڪراس-بيڊنگ) نمايان هوندي آهي، جتي هڪ ٻئي تي چڙهيل ڀٽن جون تهون ترڇي نموني ترتيب وٺنديون آهن. انهيءَ ڪري واريائي پٿر ۾ جال جهڙا يا ترڇا نقش پيدا ٿيندا آهن، جيئن آمريڪا جي [[زايون نيشنل پارڪ]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. آمريڪا جي ڏکڻ اولهه وارن علائقن ۾ اهڙين سخت ۽ گڏيل واريءَ جي ڀٽن لاءِ عام ٻوليءَ ۾ '''سلڪ راڪ''' (Slickrock) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو نالو پراڻي اولهه جي آبادڪارن ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي فولادي ڦيٿن وارن گاڏن کي هن هموار ۽ سخت پٿر تي مناسب پڪ نه ملندي هئي.<ref>{{Cite book |title=Toward a sociology of the trace |date=2010 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0-8166-5597-7 |editor-last=Gray |editor-first=Herman |location=Minneapolis, Minn |pages=197–198 |editor-last2=Gómez-Barris |editor-first2=Macarena }}</ref> ==ريگستانيت== {{Main|ريگستانيت}} جڏهن واريءَ جون ڀٽون انساني آبادين ڏانهن وڌن ٿيون، تڏهن اهي ماڻهن لاءِ ڪيترائي مسئلا پيدا ڪن ٿيون. ڀٽون مختلف طريقن سان لڏپلاڻ ڪن ٿيون، جن سڀني ۾ هوا بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. انهن مان هڪ طريقو '''[[لوڏائپ (ارضيات)|لوڏائپ]]''' (سالٽيشن) آهي، جنهن ۾ واريءَ جا ذرڙا ٽپو ڏيندڙ گولي وانگر زمين تي ٽپندا اڳتي وڌن ٿا. جڏهن اهي ذرڙا زمين تي لهن ٿا ته ٻين ذرڙن کي به ڌڪ ڏئي حرڪت ۾ آڻين ٿا، جنهن عمل کي '''[[رڙهڻ (واريءَ جون ڀٽون)|رڙهڻ]]''' چيو وڃي ٿو. وڌيڪ تيز هوا ۾ ذرڙا هوا ۾ پاڻ ۾ ٽڪرائجن ٿا ۽ '''چادر نما وهڪرا''' (شيٽ فلوز) ٺهن ٿا. وڏي [[مٽيءَ جي طوفان]] دوران اهڙن وهڪرن سبب ڀٽون ڏهن ميٽرن تائين به اڳتي وڌي سگهن ٿيون. ان کان سواءِ، برفاني ڇپ وانگر واريءَ جون '''ڇپون''' به ڀٽن جي '''سلپ چهري''' تان هيٺ ڪري، ڀٽن کي اڳتي ڌڪيندا رهن ٿا. آفريڪا، وچ اوڀر ۽ چين ۾ اڳتي وڌندڙ واري عمارتن، زرعي زمينن ۽ فصلن لاءِ وڏو خطرو بڻجي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن ڀٽن جي لڏپلاڻ روڪڻ لاءِ انهن تي تيل هاريو ويندو آهي، پر اهو طريقو قيمتي وسيلن جو زيان ڪرڻ سان گڏ ڀٽن جي جيوتياتي ماحول لاءِ پڻ نقصانڪار آهي. '''[[واريءَ جي باڙ]]''' پڻ ڀٽن جي حرڪت کي سست ڪري سگهي ٿي، پر ان جي مؤثريت ۽ بهتر بناوت بابت ارضيات جا ماهر اڃا تحقيق ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Grafals-Soto |first=Rosana |title=Effects of sand fences on coastal dune vegetation distribution |journal=Geomorphology |year=2012 |language=en |volume=145-146 |pages=45–55 |doi=10.1016/j.geomorph.2011.12.004 |bibcode=2012Geomo.145...45G }}</ref> واريءَ جي ڀٽن کي شهرن، ڳوٺن ۽ زرعي علائقن تي پکڙجڻ کان روڪڻ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي اهم ترجيحن مان هڪ آهي. ڀٽن تي ٻوٽا پوکڻ پڻ انهن کي مضبوط ۽ مستحڪم بڻائڻ جو هڪ مؤثر طريقو آهي. ==تحفظ== [[File:KelsoSand.JPG|thumb|آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ [[موجاو ريگستان]] جي [[ڪيلسو ڀٽون|ڪيلسو ڀٽن]] جي چوٽيءَ تان اڏامندڙ واري]] واريءَ جي ڀٽن جا ماحولياتي نظام ڪيترن ئي انتهائي موافق بڻيل ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ رهائش فراهم ڪن ٿا، جن ۾ ڪيترائي [[نادر جنس|نادر]] ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ جنس|خطرن هيٺ آيل]] قسم پڻ شامل آهن. انساني آباديءَ جي تيزيءَ سان واڌ، زمين جي تعميراتي استعمال، تفريحي سرگرمين ۽ آباد علائقن ڏانهن واريءَ جي وڌڻ کي روڪڻ لاءِ ڪيل مداخلتن سبب ڀٽن جا قدرتي ماحول خطري کي منهن ڏئي رهيا آهن. ڪيترن ئي ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]]، [[آسٽريليا]]، [[ڪينيڊا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[برطانيه]]، [[نيدرلينڊ]] ۽ [[سري لنڪا]]، واريءَ جي ڀٽن جي تحفظ لاءِ جامع منصوبا تيار ڪيا آهن. انهن منصوبن ۾ خاص طور '''[[واريءَ جي ڀٽن جي استحڪام]]''' (Sand dune stabilization) جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن، جيئن ڀٽن جي حرڪت کي محدود ڪري انهن جي قدرتي ماحول کي محفوظ رکيو وڃي. برطانيه ۾ ڀٽن جي گهٽجندڙ ايراضيءَ جو جائزو وٺڻ ۽ مستقبل ۾ انهن جي تباهي کي روڪڻ لاءِ '''[[حياتياتي تنوع عملي منصوبو]]''' (Biodiversity Action Plan) پڻ تيار ڪيو ويو آهي. ==مثال== ===آفريڪا=== * [[اليگزينڊريا ساحلي ڀٽ ميدان]]، [[اوڀر ڪيپ]]، ڏکڻ آفريڪا<ref name="unesco-alexandriadunes">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |title=Alexandria Coastal Dunefields |publisher=UNESCO World Heritage |access-date=11 January 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091118220211/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |archive-date=18 November 2009 }}</ref> * [[ڪلهاڙي ريگستان]] ۾ وِٽسانڊ قدرتي محفوظ علائقو، ڏکڻ آفريڪا * [[ڊي هوپ قدرتي محفوظ علائقو]] جون اڇيون ڀٽون، ڏکڻ آفريڪا * ڪينيا جي [[سوگوتا ماٿري]] جون ڀٽون * ايٿوپيا جي [[ڊاناڪل هيٺاهين]] جون ڀٽون * نميبيا جي [[سوسسولي]] جون ڀٽون * نائيجيريا ۾ [[چاڊ بيسن نيشنل پارڪ]] * انگولا جي [[آئيونا نيشنل پارڪ]] جون ساحلي ڀٽون * بوٽسوانا جي [[خوا ڀٽون]] * مالي جي [[گائو]] شهر ڀرسان ''لا ڊيون روز'' * [[ارگ اوڪار]]، موريتانيا ۽ مالي * [[ارگ شيش]]، الجزائر ۽ مالي * [[ارگ شيبي]] ۽ [[ارگ شيگاگا]]، مراڪش * [[گرانڊ ارگ اورينٽال]]، الجزائر ۽ تونس * [[گرانڊ ارگ اوڪسيدانٽال]]، الجزائر * [[آئيڊيهان اوباري]] ۽ [[آئيڊيهان مرزوق]]، ليبيا * [[گريٽ سينڊ سي]]، ليبيا ۽ مصر * سوڊان جي [[بيودا ريگستان]] جون ڀٽون * سينيگال جي [[لومپول ريگستان]] جون ڀٽون * موزمبيق جي [[بازاروٽو ٻيٽ]] جون ساحلي ڀٽون * چاڊ جي [[جوراب ريگستان]] جون ڀٽون * نائجر جي [[ٽينيري]] واري علائقي جون ڀٽون * تنزانيا جون ''شفٽنگ سينڊز'' (هلندڙ ڀٽون) ===ايشيا=== * سري لنڪا جي [[ڪلپيٽيا ٻيٽ نما]] جون ڀٽون * [[ٿر ريگستان]] جون ڀٽون (هندستان ۽ پاڪستان) * [[ٽوٽوري واريءَ جون ڀٽون]]، جاپان * [[چارا واريون ڀٽون]]، روس * [[ريگ جن]]، ايران * [[ريگ لوٽ]]، ايران * فلپائن جون [[ايلوڪوس نورتي واريون ڀٽون]] * [[موريب ڀٽ]]، گڏيل عرب امارات * [[گومڪ پاسير پرانگ ڪوسومو]]، انڊونيشيا * [[لاوتان پاسير]]، انڊونيشيا * [[مئي ني]]، ويٽنام * [[شرقيا واريون ڀٽون]]، عمان * [[ٽيري]]، ڏکڻ هندستان * [[تڪلامڪان ريگستان]] جون ڀٽون، چين * [[ٽوڪولان]]، روس ===يورپ=== * [[ديوني جون ڀٽون]]، بلغاريا * [[پيلا جي ڀٽ]]، فرانس * [[پيسيناس جون ڀٽون]]، سارڊينيا * [[سينڊز آف فوروي]]، اسڪاٽلينڊ * [[آڪسوچ ڀٽون]]، ويلز * [[ونٽرٽن ڀٽون]]، انگلينڊ * [[سوووينسڪي نيشنل پارڪ]]، پولينڊ * [[ليمناس واريون ڀٽون]]، يونان * [[اڪروتيري واريون ڀٽون]]، قبرص * [[رابيئرگ مائل]]، ڊينمارڪ * [[ٿي نيشنل پارڪ]]، ڊينمارڪ * [[ڪوروبيڊو جون ڀٽون]]، اسپين * [[ڪريسمينا ڀٽ]]، پرتگال * [[سائو جيسنٽو قدرتي محفوظ ڀٽون]]، پرتگال * [[ڊي هوخي فيلووي نيشنل پارڪ]]، نيدرلينڊ * [[ڪوٽوائيڪر زاند]]، نيدرلينڊ * [[ٽيڪسل نيشنل پارڪ جون ڀٽون]]، نيدرلينڊ * [[ڪيورونين اسپٽ]] جون ڀٽون، لٿوينيا ۽ روس * [[اوليشڪي واريون ڀٽون]]، يوڪرين * [[اُلاهاو]]، سويڊن ===اتر آمريڪا=== ====ڪينيڊا==== * وڪٽوريا ٻيٽ جون واريون ڀٽون، نوناوٽ * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[ڪارڪراس ريگستان]] ====آمريڪا==== * [[نوگاهابارا واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[گريٽ ڪوبڪ واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[ڪيڊز واريون ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[ڪيلسو ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[يوريڪا ويلي واريون ڀٽون]] * [[الگوڊونس واريون ڀٽون]] * [[گواڊالوپي-نيپومو ڀٽون]] * [[گريٽ سينڊ ڊيونز نيشنل پارڪ]]، ڪولوراڊو * [[برونيو ڀٽون اسٽيٽ پارڪ]]، آئيڊاهو * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[سلپنگ بيئر ڊيونز نيشنل ليڪ شور]]، مشيگن * [[وارن ڊيونز اسٽيٽ پارڪ]] * [[گرينڊ سيبل ڀٽون]] * [[سلور ليڪ اسٽيٽ پارڪ]] * [[وائيٽ سينڊز نيشنل پارڪ]]، نيو ميڪسيڪو * [[جاڪيز رج اسٽيٽ پارڪ]]، نارٿ ڪيرولائنا * [[اوريگن ڊيونز نيشنل ريڪريئيشن ايريا]] * [[موناهانس سينڊ هلز اسٽيٽ پارڪ]]، ٽيڪساس * [[لٽل سهارا ريڪريئيشن ايريا]]، يوٽا ====ميڪسيڪو==== * [[سامالياڪا واريون ڀٽون]] ===ڏکڻ آمريڪا=== * [[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]]، ارجنٽائن * [[ويلا گيسيل]]، ارجنٽائن * [[لينسوئس مارانينسيس نيشنل پارڪ]]، برازيل * [[ايلها ڪمپريدا ماحولياتي تحفظ وارو علائقو]] * [[جواڪينا ساحل جون ڀٽون]] * [[جيريڪواڪوارا نيشنل پارڪ]] * [[جينپابو]] * [[سيرو ميدانوسو]]، چلي * [[ڪولون ساحل]] * [[ڊيوناس ڊي ڪنڪون]] * [[سيرو ڊراگون]] * [[سيرو بلانڪو]]، پيرو * [[واڪاچينا]] * [[ميڊانوس ڊي ڪورو نيشنل پارڪ]]، وينزويلا ===اوشينيا=== * [[سمپسن ريگستان]] جون ڀٽون، آسٽريليا * [[ڪورونگ نيشنل پارڪ]] * [[لنڪن نيشنل پارڪ]] * [[ڪوفن بي نيشنل پارڪ]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[اسٽاڪٽن ساحل]] * [[لينسلن واريون ڀٽون]] * [[ٽي پاڪي واريون ڀٽون]]، نيوزيلينڊ ==دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون== {| class="wikitable sortable" ! ڀٽ ! بنياد کان اوچائي ! سمنڊ جي سطح کان اوچائي ! هنڌ ! نوٽ |- |[[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]] |تقريباً 1٬230 م |تقريباً 2٬845 م |ارجنٽائن |دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[سيرو بلانڪو]] |تقريباً 1٬176 م |تقريباً 2٬080 م |پيرو |پيرو جي سڀ کان اوچي، دنيا ۾ ٻي نمبر |- |[[بادائين جاران واريون ڀٽون]] |تقريباً 500 م |تقريباً 2٬020 م |چين |ايشيا جون سڀ کان اوچيون بيهڪ واريون ڀٽون |- |[[ريگ يالان]] |تقريباً 470 م |تقريباً 950 م |ايران |لوٽ ريگستان |- |ڊرا ڀٽ |420 م |تقريباً 870 م |الجزائر |آفريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |بگ ڊيڊي / ڊيون 7 |383 م |تقريباً 570 م |نميبيا |نميبيا موجب دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[مائونٽ ٽيمپسٽ]] |تقريباً 280 م |تقريباً 280 م |آسٽريليا |آسٽريليا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |اسٽار ڀٽ |230 م کان وڌيڪ |تقريباً 2٬730 م |آمريڪا |اتر آمريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[پيلا جي ڀٽ]] |تقريباً 105 م |تقريباً 130 م |فرانس |يورپ جي سڀ کان اوچي ڀٽ |} ==واريءَ جي ڀٽن جا نظام== * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[اشدود واري ڀٽ]] * [[بامبرگ ڀٽون]] * [[سرسيو نيشنل پارڪ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[ڪرم لن بروز]] * [[ڊاولش وارن]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[ڪينفگ بروز]] * [[مارگام بروز]] * [[مرلوف واريون ڀٽون]] ``` ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=20em|rules=yes}} * [[اينٽي ڀٽ]] * [[شيطان جي چمني]] * [[برفيلي ڀٽ]] * [[زميني بناوتن جي فهرست]] * [[ماسيرا]] * [[ميڊانوس]] * [[واريءَ جي ٽڪري]] * [[واريءَ جي لهر]] * [[ڳائيندڙ واري]] * [[سامونڊي ڪناري جو ميدان]] {{Div col end}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite book |author1=Ralph Lorenz |author2=James Zimbelman |title=Dune Worlds: How Wind-blown Sand Shapes Planetary Landscapes |publisher=Springer |year=2014 |isbn=978-3-540-89724-8}} * {{cite book |editor=Anthony J. Parsons, A. D. Abrahams |title=Geomorphology of Desert Environments |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5718-2}} * {{cite book |last1=Pye |first1=Kenneth |last2=Tsoar |first2=Haim |title=Aeolian Sand and Sand Dunes |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-85909-3}} * {{Cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17168 |title=Nouakchott, Mauritania |date=29 April 1999 |publisher=[[NASA Earth Observatory]] |access-date=28 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060930235428/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17168 |archive-date=30 September 2006}} * {{cite journal |doi=10.1002/ldr.864 |title=Sand dune fixation: A solar-powered Sahara seawater pipeline macroproject |journal=Land Degradation & Development |volume=19 |issue=6 |pages=676–691 |year=2008 |last1=Badescu |first1=V. |last2=Cathcart |first2=R. B. |last3=Bolonkin |first3=A. A. |arxiv=0707.3234 |bibcode=2008LDeDe..19..676B |s2cid=128961228}} * {{Cite web |url=http://www.agc.army.mil/research/products/desert_guide/lsmsheet/lspara.htm |title=Summary: Dunes, Parabolic |publisher=Desert Processes Working Group; Knowledge Sciences, Inc. |access-date=6 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021072044/http://www.agc.army.mil/research/products/desert_guide/lsmsheet/lspara.htm |archive-date=21 October 2010}} * {{Cite web |url=http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/les-dossiers-du-csfd-english/doc_details/142-mainguet-monique-a-dumay-frederic-2011-fighting-wind-erosion- |title=Fighting wind erosion. One aspect of the combat against desertification |publisher=Les dossiers thématiques du CSFD |access-date=4 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725212257/http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/les-dossiers-du-csfd-english/doc_details/142-mainguet-monique-a-dumay-frederic-2011-fighting-wind-erosion- |archive-date=25 July 2011}} ==حوالا== {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons and category|Dune|Dunes}} * [https://beginnorthadventures.com/loibor-seder-sand-dune-kenya/ لوئبور سيڊر: ڪينيا جي سڀ کان وڏي ڀٽ] * [https://web.archive.org/web/20060819172200/http://www.geography-site.co.uk/pages/physical/coastal/dunes.html سامونڊي ڪناري جون واريءَ جون ڀٽون] * [https://web.archive.org/web/20060308183125/http://www.tec.army.mil/research/products/desert_guide/lpisheet/lpdunes1.htm ڀٽن جي نمونن جي سڃاڻپ (آمريڪي فوج)] * {{URL|https://data.mendeley.com/datasets/675gwk5jp7/1|هوائي واريءَ بابت تحقيق جي ڪتابيات}} {{River morphology}} {{coastal geography}} {{Patterns in nature}} {{sediment transport}} {{Authority control}} [[Category:ڀٽون]] [[Category:هوائي زميني بناوتون]] [[Category:سامونڊي ۽ ساحلي زميني بناوتون]] [[Category:سامونڊي جاگرافي]] [[Category:تلڇٽيات]] 8009kpke61cq7cnsm6s9n025qu25s68 394376 394375 2026-07-14T21:39:03Z Intisar Ali 8681 /* */ 394376 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙو [[زميني بناوت|زميني ٺهڻ]] آهي، جيڪو هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندو آهي. اهو عام طور تي [[دڙو]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهي [[پهاڙي ريج|ريج]] جي صورت اختيار ڪندو آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽ سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽ وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽ مختلف شڪلين ۽ جسامن جا ٿيندا آهن، پر گهڻا دڙا ان پاسي کان ڊگها ۽ آهستي لاڙا وارا هوندا آهن، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن ('''اسٽاس پاسي''')، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني ڌوپ ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[بلوا پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=288–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[مصب]] ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' (subaqueous dunes) چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽ جي لڏپلاڻ''' چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford">{{cite book |last1=first edited by Fowler |first1=H.W. |last2=Fowler |first2=F.G. |editor1-last=Sykes |editor1-first=J.B. |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |date=1984 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-861132-5 |edition=7th}}</ref> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] ==بناوٽ== [[File:Saltation on sand dune.png|thumb|upright=1.25|جڏهن واريءَ جا ذرڙا واريءَ سان ٽڪرائجن ٿا ته اهي گهڻو ڪري اتي ئي چنبڙي وڃن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ سخت سطح سان ٽڪرائجڻ تي وري ٽپو کائي اڳتي وڌن ٿا ('''سالٽيشن'''). هي مثبت موٽ وارو عمل (فيڊبيڪ لوپ) واريءَ کي گڏ ڪري '''ڀٽن''' جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.]] '''ڀٽن'''، واريءَ جي ننڍين لهرن ۽ '''دڙن''' جي وچ ۾ ڪا مڪمل طور تي متفقه حدبندي موجود نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ هڪ ئي قسم جي مواد جا ذخيرا آهن.<ref name="Leeder2012">{{cite book |author=M.R. Leeder |title=Sedimentology: Process and Product |url=https://books.google.com/books?id=CUTvCAAAQBAJ&pg=PA97 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-5986-6 |pages=97– }}</ref> عام طور تي 7 سينٽي ميٽر کان وڌيڪ اوچائي وارن واريءَ جي بناوٽ کي '''ڀٽ''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته 3 سينٽي ميٽر کان گهٽ اوچائي وارا ٺهڻ '''واريءَ جون لهرون''' سڏبو آهي.<ref name="PettijohnPotter2012">{{cite book |author1=F. J. Pettijohn |author2=P. E. Potter |author3=R. Siever |title=Sand and Sandstone |url=https://books.google.com/books?id=FFEyBwAAQBAJ&pg=PA346 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4615-9974-6 |pages=346– }}</ref> '''دڙو''' هڪ تمام وڏو هوائي ٺهيل زميني خاڪو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ڊگهو ۽ ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي مٿان ننڍيون ڀٽون به موجود ٿي سگهن ٿيون.{{sfn|Jackson|1997|loc="Draa"}} {{anchor|Slip face}} ڀٽون عام طور واريءَ جي جسامت وارن ذرڙن مان ٺهن ٿيون ۽ انهن ۾ [[ڪوارٽز]]، [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]]، برف، [[جپسم]] يا ٻيا مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ڀٽ جو اهو پاسو، جنهن ڏانهن هوائون يا پاڻي وهندو اچي ٿو، '''اسٽاس پاسو''' (''stoss side'') سڏجي ٿو، جڏهن ته ابتو پاسو '''لي پاسو''' (''lee side'') سڏجي ٿو. واريءَ جا ذرڙا اسٽاس پاسي تي آهستي سرڪندا يا ٽپ کائيندا ('''سالٽيشن''') مٿي چڙهن ٿا، پوءِ لي پاسي کان هيٺ لڙهي پون ٿا. ڀٽ جي انهيءَ تيز لاڙ واري حصي کي، جتان واري هيٺ سرڪي ٿي، '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي. [[بيگنولڊ فارمولو]] (''Bagnold formula'') ان رفتار جو اندازو ڏئي ٿو، جنهن سان واريءَ جا ذرڙا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا. ==هوائي ڀٽون== ===هوائي ڀٽن جون شڪليون=== ڀٽن جا پنج بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: هلالي، خطي، تاري جهڙيون، گنبذي ۽ پيرابولائي. ڀٽن وارا علائقا ٽن صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا: سادا (بنيادي قسم جون ڌار ڌار ڀٽون)، مرڪب (وڏيون ڀٽون، جن جي مٿان ساڳئي قسم جون ننڍيون ڀٽون ٺهن) ۽ پيچيدا (مختلف قسمن جي ڀٽن جا گڏيل روپ).<ref name="USG Types of Dunes"/> ====بارخان يا هلالي ڀٽ==== {{مک|بارخان}} [[File:Barchan in Noachis.jpg|thumb|right|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ڌار ڌار بارخان ڀٽون؛ غالب هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي پاسي هوندو.]] '''بارخان ڀٽون''' هلال جهڙا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي عام طور پنهنجي ڊيگهه کان وڌيڪ ويڪرا هوندا آهن. انهن جو لي پاسو، جتي واري هيٺ سرڪي ٿي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي تي هوندو آهي. اهي ڀٽون اهڙين هوائن هيٺ ٺهن ٿيون، جيڪي لڳاتار هڪ ئي رخ کان هلن ٿيون.<ref name=dkp>{{cite book |title=The Ultimate Visual Family Dictionary |chapter=Geology, Geography, and Meteorology |pages=282–283 |publisher=[[ڊي ڪي پبلشنگ]] |year=2012 |location=New Delhi |language=en |isbn=978-0-1434-1954-9 }}</ref> جڏهن واريءَ جي فراهمي گهٽ هجي ته اهي ڌار ڌار هلالن جي صورت اختيار ڪن ٿيون. وڌيڪ واري موجود هجي ته اهي پاڻ ۾ ملي '''بارخانوئيڊ ريجن''' ۽ پوءِ '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> هلالي ڀٽن جا ڪي قسم ٻين سڀني ڀٽن جي ڀيٽ ۾ رڻپٽ جي مٿاڇري تي وڌيڪ تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪن ٿا. چين جي [[ننگشيا]] صوبي ۾ 1954ع کان 1959ع تائين ڀٽن جي هڪ ٽولي هر سال 100 ميٽر کان وڌيڪ سفر ڪيو، جڏهن ته اهڙي رفتار مصر جي [[اولهه رڻپٽ]] ۾ پڻ ماپي وئي آهي. ڌرتيءَ جون سڀ کان وڏيون هلالي ڀٽون، جن جي ٻن چوٽين جي وچ ۾ سراسري مفاصلو ٽن ڪلوميٽرن کان وڌيڪ آهي، چين جي [[تڪلامڪان رڻپٽ]] ۾ آهن.<ref name="USG Types of Dunes">{{cite web |title=Types of Dunes |url=https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |access-date=8 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314161113/http://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |archive-date=14 March 2012 |publisher=[[آمريڪي ارضياتي سروي]] |date=29 October 1997 }}</ref> ====عرضي ڀٽون==== جڏهن بارخان ڀٽون گهڻيون ٿي وڃن ته اهي پاڻ ۾ ملي بارخانوئيڊ ريجون ٺاهين ٿيون، جيڪي اڳتي هلي سڌين يا ٿوريون وڪريل '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجن ٿيون. انهن کي عرضي ڀٽون ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي هوا جي رخ جي آرپار واقع هونديون آهن ۽ هوا سندن چوٽيءَ تي عمودي رخ سان لڳندي آهي.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ====سيف يا طولي ڀٽون==== '''سيف ڀٽون''' سڌيون يا هلڪيون وڪريل ڀٽون آهن، جن جا ٻه سلپ چهرا هوندا آهن ۽ اهي عام طور هڪ ٻئي جي متوازي پکڙيل هونديون آهن.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ٻنهي پاسي سلپ چهرا هجڻ سبب انهن جون چوٽيون تيز هونديون آهن. لفظ ''سيف'' عربيءَ جي لفظ '''تلوار''' مان ورتل آهي. اهي ڀٽون 160 ڪلوميٽر کان به وڌيڪ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون ۽ ان ڪري اپگرهي تصويرن ۾ آسانيءَ سان ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. سيف ڀٽون ٻن رخن کان هلندڙ هوائن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو ڊگهو محور ۽ ريجون واريءَ جي گڏيل حرڪت واري رخ سان هلن ٿيون، تنهنڪري انهن کي '''طولي ڀٽون''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=seif_terminology>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-9213-9_460-2 |chapter=Longitudinal Dunes (or Linear Dunes) |title=Encyclopedia of Planetary Landforms |pages=1–11 |year=2014 |last1=Radebaugh |first1=Jani |last2=Sharma |first2=Priyanka |last3=Korteniemi |first3=Jarmo |last4=Fitzsimmons |first4=Kathryn E. |isbn=978-1-4614-9213-9 }}</ref> ڪي خطي ڀٽون پاڻ ۾ ملي ''Y'' شڪل جون مرڪب ڀٽون ٺاهين ٿيون.<ref name="USG Types of Dunes"/> انهن جي ٺهڻ بابت ماهرن ۾ اختلاف آهي. [[رالف بيگنولڊ]] پنهنجي ڪتاب ''[[اڏامندڙ واري ۽ رڻپٽ جي ڀٽن جي طبعيات]]'' ۾ راءِ ڏني ته ڪي سيف ڀٽون ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن بارخان ڀٽ ٻن رخن وارين هوائن واري نظام ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ ان جو هڪ پاسو ڊگهو ٿيندو وڃي ٿو. ٻين نظرين موجب، سيف ڀٽون هڪ رخ واري هوا ۾ ٺهندڙ گردابي وهڪرن سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref name=Mangimeli/> تمام ترقي يافته سيف ڀٽن جي وچ واري محفوظ کڏن ۾ بارخان پڻ ٺهي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀٽن جي وچ ۾ هوا هڪ رخ ۾ محدود ٿي وڃي ٿي. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Rub' al Khali (Arabian Empty Quarter) sand dunes imaged by Terra (EOS AM-1).jpg|[[ربع الخالي]] جون واريءَ جون ڀٽون؛ انهن مان گهڻيون سيف ڀٽون آهن. بارخان مان سندن بڻجڻ جو پتو ڀٽن جي پڇاڙيءَ تي رهجي ويل ننڍن ڪُنڊن مان پوي ٿو. هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي طرف هوندو. File:ISS-31 Linear dunes in the Great Sand Sea in southwest Egypt.jpg|ڏکڻ اولهه مصر جي [[وڏي واريءَ جي سمنڊ]] ۾ وڏيون خطي سيف ڀٽون، جيئن [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان ڏٺيون ويون. هر ٻن ڀٽن جي وچ ۾ مفاصلو 1.5 کان 2.5 ڪلوميٽر آهي. File:Longitudinal_dune.jpg|سيف ڀٽن جي ٺهڻ جو سراسري رخ وارو طولي نمونو File:Tranverse dune.jpg|عرضي ڀٽون هوا جي رخ جي عمودي ٺهن ٿيون ۽ رڳو لي پاسي هڪ سلپ چهرو رکن ٿيون؛ اسٽاس پاسو نسبتاً گهٽ تيز هوندو آهي. File:Cross-bedding.gif|عرضي ڀٽون هوا جي عمودي رخ تي واقع ٿين ٿيون؛ هوا انهن کي اڳتي ڌڪي ٿي ۽ نتيجي ۾ [[ترڇي تهه بندي]] ٺهي ٿي. </gallery> سيف ڀٽون [[صحرا]] ۾ عام آهن. اهي {{convert|300|m|ft|abbr=on}} اوچيون ۽ {{convert|300|km|mi|abbr=on}} ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون. عربي اپٻيٽ جي ڏاکڻي ٽئين حصي ۾ [[ربع الخالي]] نالي وڏي [[ارگ]] ۾ سيف ڀٽون لڳ ڀڳ {{convert|200|km|mi|abbr=on}} تائين پکڙيل ۽ {{convert|300|m|ft|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچيون آهن. [[پها]] نالي خطي [[لوئيس]] ٽڪريون ظاهري طور انهن سان مشابهت رکن ٿيون. اهي ٽڪريون شايد آخري [[چوٿين دور جي برفاني زماني]] دوران [[هميشه ڄميل زمين]] جي حالتن ۾ ٺهيون، جڏهن ٽنڊرا نباتات تمام گهٽ هئي. ====تاري جهڙيون ڀٽون==== [[File:Elk and Star Dune (49097789642).jpg|thumb|[[وڏي واريءَ جي ڀٽن وارو قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقو]] ۾ تاري جهڙيون، لڳ ڀڳ هرمي شڪل واريون ڀٽون]] '''تاري جهڙيون ڀٽون''' هرمي صورت جون واريءَ جون ڀٽون آهن، جن جي اوچي مرڪز مان ٽي يا وڌيڪ ريجون ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر پاسي سلپ چهرا ٺهن ٿا. اهي عام طور ڪيترن رخن کان هلندڙ هوائن وارن علائقن ۾ ٺهن ٿيون.<ref name=dkp/> اهي پاسن ڏانهن وڌڻ بدران مٿي وڌنديون آهن. هوا مسلسل واريءَ کي ٻيهر ترتيب ڏئي انهن جي شڪل قائم رکندي آهي، جيتوڻيڪ صحيح جي پي ايس ماپن مان ڪيترن هنڌن تي انهن جي لڏپلاڻ پڻ معلوم ٿي آهي.<ref>Geof Duller, Charles Bristow, [https://www.nature.com/articles/s41598-024-53485-3 "Structure and chronology of a star dune at Erg Chebbi, Morocco, reveals why star dunes are rarely recognized in the rock record"], ''Scientific Reports'', 2024, p. 4.</ref> اهي [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ غالب ڀٽن جو قسم آهن. ٻين رڻپٽن ۾ اهي واريءَ جي سمنڊن جي ڪنارن، خاص طور زميني رڪاوٽن ويجهو ملن ٿيون. چين جي ڏکڻ اوڀر [[بادائين جاران رڻپٽ]] ۾ اهي 500 ميٽرن تائين اوچيون آهن ۽ شايد ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون آهن. ====گنبذي ڀٽون==== [[File:ISS016-E-5862 - View of Algeria.jpg|thumb|[[وڏي اڀرندي ارگ]]؛ وچ ۽ کاٻي پاسي تاري ڀٽون، ساڄي ڪناري تي وڏا گنبذ]] '''گنبذي ڀٽون''' گول يا بيضوي واريءَ جا جسم آهن، جيڪي چپٽي گنبذ جهڙي شڪل رکن ٿا ۽ انهن تي واضح سلپ چهرو نه هوندو آهي. گنبذي ڀٽن جا ٻه قسم آهن: * ننڍيون گنبذي ڀٽون، جيڪي رڳو ڪجهه ميٽر اوچيون ۽ هموار سطح واريون هونديون آهن. * '''وڏا گنبذ'''، جيڪي تاري ڀٽن جيترا وڏا ٿي سگهن ٿا. سعودي عرب جي نجد علائقي ۾ انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي 150 ميٽر ۽ [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ سندن قطر 1.5 ڪلوميٽر کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. وڏن گنبذن جي مٿاڇري ننڍين ثانوي ڀٽن جي ڳاٽي ڄار سان ڍڪيل هوندي آهي. ڪڏهن انهن مان سنهي واريءَ جون ريجون ٻاهر نڪرنديون آهن، جيڪي تاري ڀٽن سان مشابهت رکن ٿيون. مٿان ڏسڻ سان اهي ڇلرن واري خول رکندڙ جيت جهڙا نظر اچن ٿا. وڏا گنبذ گهٽ ملن ٿا<ref>مثال طور [[وڏي اڀرندي ارگ]] جي ڏکڻ تيونس ۽ ڀرپاسي واري الجزائر جي لڳ ڀڳ 2,600 چورس ڪلوميٽر علائقي ۾ 444 وڏا گنبذ ڳڻيا ويا.</ref> ۽ اڪثر واريءَ جي سمنڊ جي ان ڪناري تي ملن ٿا، جتان هوا اندر داخل ٿئي ٿي. اهي عام طور تاري ڀٽن جي وڏن ٽولن جي ڀرسان هوندا آهن. ٻنهي قسمن جي هوائي نظام ۾ فرق کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سائنسي تحقيق گهربل آهي.<ref>Andrew S. Goudie et al., “The distribution and nature of star dunes: A global analysis”, 2021, pp. 10–12.</ref> =====لُنيٽ ڀٽون===== خشڪ ڍنڍن ۽ رڻائتن يا نيم رڻائتن علائقن جي دريائي ماٿرين جي لي پاسي، غالب هوائن جي رخ موجب ٺهندڙ مستقل هلالي ڀٽن کي '''لُنيٽ'''، '''ذريعي جي ڪناري واريون ڀٽون'''، '''بورليٽ''' يا '''مٽيءَ جون ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي مٽي، گاد، واري يا جپسم مان ٺهي سگهن ٿيون، جيڪي ڍنڍ جي تري يا ڪناري تان ڪٽجي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي مٿي چڙهن ٿيون ۽ ٻاهرئين اُڀريل پاسي جمع ٿين ٿيون. آسٽريليا ۾ انهن جا مثال 6.5 ڪلوميٽر ڊگها، 1 ڪلوميٽر ويڪرا ۽ 50 ميٽر اوچا آهن. اهي ڏکڻ ۽ اولهه آفريڪا ۽ آمريڪا جي اولهندي حصن، خاص طور ٽيڪساس ۾ پڻ ملن ٿيون.<ref>Twidale, C.R. & Campbell, E.M. (2005): ''Australian landforms''. Rosenberg Publishing. pp. 241–243.</ref> ====پيرابولائي ڀٽون==== [[File:Parabolic dune.jpg|thumb|upright=1.5|سامونڊي پيرابولائي ڀٽن جو خاڪو]] ڊگهن ٻانهن ۽ اُڀريل اڳئين حصي واري ''U'' شڪل جي واريءَ جي ڀٽن کي '''پيرابولائي ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي اهڙين ڦوڪ ڀٽن مان ٺهن ٿيون، جتي نباتات سان ڍڪيل واريءَ جي ڪٽجڻ سبب ''U'' شڪل جي کڏ ٺهي ٿي. انهن جون ڊگهيون ٻانهون نباتات سان جڪڙيل رهنديون آهن؛ ڌرتيءَ تي سڃاتل سڀ کان ڊگهي ٻانهن 12 ڪلوميٽر ڊگهي آهي. انهن کي ڪڏهن ''U'' شڪل واريون، ڦوڪ ڀٽون يا وارپن جهڙيون ڀٽون پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهي ساحلي رڻپٽن ۾ عام آهن. هلالي ڀٽن جي ابتڙ، انهن جون چوٽيون هوا ڏانهن رخ رکن ٿيون، جڏهن ته ڀٽ جي واريءَ جو وڏو حصو اڳتي وڌندو رهي ٿو. مٿان ڏسڻ سان اهي سٺي نموني ڇانيل، تمام سنهي کان وچولي جسامت واري واريءَ جا ''U'' يا ''V'' شڪل جا دڙا نظر اچن ٿا، جن جون ڊگهيون ٻانهون مرڪزي حصي کان پٺتي هوا ڏانهن پکڙيل هونديون آهن. سلپ چهرا اڪثر اڳئين نڪ جي ٻاهرئين پاسي ۽ ٻانهن جي ٻاهرئين لاڙن تي ٺهن ٿا. اهي ڀٽون عام طور نيم خشڪ علائقن ۾ ملن ٿيون، جتي مينهن جو پاڻي ڀٽ جي هيٺين حصن ۽ هيٺين [[مٽي]] ۾ محفوظ رهي ٿو. اڳ انهن جي استحڪام جو ڪارڻ نباتاتي ڍڪ سمجهيو ويندو هو، پر جديد تحقيق پاڻيءَ کي مکيه ڪارڻ قرار ڏئي ٿي. گاهه، ٻوٽا ۽ وڻ انهن جي پٺتي رهجي ويل ٻانهن کي جڪڙي رکندا آهن. اندروني رڻپٽن ۾ پيرابولائي ڀٽون عام طور انهن واريءَ جي چادرن ۾ ڦوڪ کڏن مان ٺهن ٿيون، جيڪي جزوي طور نباتات سان جڪڙيل هونديون آهن. ساحلي علائقن ۽ وڏين ڍنڍن جي ڪنارن تي اهي سمنڊ ڪناري جي واريءَ مان ٺهي، اندر نباتات وارن علائقن ڏانهن وڌي سگهن ٿيون. گهڻيون پيرابولائي ڀٽون چند ڏهاڪن ميٽرن کان وڌيڪ اوچيون نه ٿينديون آهن، سواءِ اڳئين نڪ جي، جتي نباتات واريءَ جي اڳڀرائي کي روڪي يا سست ڪري ٿي. سادي پيرابولائي ڀٽ ۾ رڳو ٻانهن جو هڪ جوڙو هوندو آهي. مرڪب پيرابولائي ڀٽون ڪيترن ٻانهن وارن گڏيل روپن مان ٺهن ٿيون. پيچيدا پيرابولائي ڀٽون اڪثر بارخانوئيڊ يا خطي ننڍين ڀٽن کي پاڻ تي کڻن ٿيون. پيرابولائي ۽ هلالي ڀٽون انهن علائقن ۾ ٺهن ٿيون، جتي تمام تيز هوائون گهڻو ڪري هڪ ئي رخ ۾ هلن ٿيون. ڀلي هاڻوڪي وقت ۾ انهن علائقن ۾ هوائن جي رفتار ۽ رخ بدلجندڙ هجي، پر انهن ڀٽن جي ٺهڻ ۽ لڏپلاڻ وقت غالب هوائون گهڻو ڪري هڪجهڙي رخ واريون هونديون آهن. انهن ڀٽن جي سٺي نموني ڇانيل، سنهي کان وچولي واريءَ جي ذرڙن جي جسامت لڳ ڀڳ 0.06 کان 0.5 ملي ميٽر هوندي آهي. ڍلي واري ۽ تيز لاڙا رڳو ٻاهرين پاسن تي هوندا آهن؛ اندروني لاڙا ۽ ٻن ڀٽن جي وچ جا رستا نباتات سان جڪڙيل ۽ نسبتاً مضبوط هوندا آهن. تنهنڪري ٻانهن جي وچ واري رستي مان گذرڻ نسبتاً آسان، پر ٻانهن يا اڳئين نڪ جي مٿان چڙهي پار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هڪ وسيع پيرابولائي ڀٽ، جنهن تي واضح سلپ چهرو نه هجي ۽ جنهن جي واري گهڻو ڪري موٽي داڻيدار هجي، ان کي '''زيبار''' چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |pages=395–396 |edition=2. impr. }}</ref> لفظ ''زيبار'' عربي اصطلاح مان ورتل آهي، جيڪو ”سخت سطح وارين لهردار عرضي ريجن“ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |page=395 |edition=2. impr. }}</ref> زيبار ننڍيون ۽ گهٽ اوچائي واريون ڀٽون آهن، جيڪي آمريڪا جي وائيومنگ کان سعودي عرب ۽ آسٽريليا تائين ڪيترن علائقن ۾ ملن ٿيون.<ref>{{Cite FTP |title=USGS Landform Glossary |url=ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/NSSC/Soil_Survey_Handbook/629_glossary.pdf |server=United States Geological Survey |url-status=dead |access-date=3 October 2013 }}</ref> ٻن زيبارن جي وچ ۾ مفاصلو 50 کان 400 ميٽر هوندو آهي ۽ انهن جي اوچائي 10 ميٽر کان وڌيڪ نه هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Warren |first1=A. |title=Dunes in the Tenere Desert |journal=The Geographical Journal |date=December 1971 |volume=137 |issue=4 |pages=458–461 |doi=10.2307/1797141 |jstor=1797141 }}</ref> اهي غالب هوا جي لڳ ڀڳ نوي درجا عمودي ٺهن ٿيون؛ هوا سنهي واري اڏائي ڇڏي ٿي ۽ موٽي واري ريج جي چوٽيءَ تي رهجي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Nielson |first1=Jamie |last2=Kocurek |first2=Gary |title=Climbing Zibars of the Algodones |journal=Sedimentary Geology |date=June 1986 |volume=48 |issue=1–2 |pages=1–15 |doi=10.1016/0037-0738(86)90078-3 }}</ref> ====موٽندڙ ڀٽون==== [[File:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|موٽندڙ ڀٽ؛ مکيه اسٽاس پاسي جي مٿان ننڍو ثانوي سلپ چهرو ڏسڻ ۾ اچي ٿو]] جتي هوائون وقت بوقت پنهنجو رخ ابتو ڪن ٿيون، اتي مٿي بيان ڪيل ڪنهن به شڪل جون '''موٽندڙ ڀٽون''' ٺهي سگهن ٿيون. انهن ۾ عام طور هڪ وڏو ۽ هڪ ننڍو سلپ چهرو ابتڙ رخن ۾ هوندا آهن. ننڍو سلپ چهرو عارضي هوندو آهي؛ اهو ابتڙي هوا کان پوءِ ٺهندو آهي ۽ غالب هوا جي ٻيهر هلڻ سان گهڻو ڪري ختم ٿي ويندو آهي.<ref name=Mangimeli/> {{anchor|دڙو}} ====دڙا==== [[File:350m Düne Deadvlei Sossusvlei.JPG|thumb|نميبيا جي [[سوسوسولي]] ۾ ”ڊيون نائين“ 300 ميٽر کان وڌيڪ اوچي آهي.]] '''دڙا''' تمام وڏي پيماني واريون ڀٽون آهن. اهي ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچيون، ڪلوميٽرن تائين ويڪريون ۽ سوين ڪلوميٽرن تائين ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli>{{cite web |publisher=U.S.A. National Park Service |last=Mangimeli |first=John |title=Geology of Sand Dunes |date=10 September 2007 |url=https://home.nps.gov/whsa/learn/nature/loader.cfm?csModule=security/getfile&PageID=2033934 |access-date=15 January 2021 }}</ref> جڏهن دڙا هڪ خاص جسامت تائين پهچي وڃي ٿي ته ان جي مٿان ننڍيون ثانوي ڀٽون ٺهڻ لڳن ٿيون.<ref name=Lancaster>{{cite journal |title=The development of large aeolian bedforms |first=N. |last=Lancaster |date=1 March 1988 |journal=Sedimentary Geology |volume=55 |issue=1–2 |pages=69–89 |doi=10.1016/0037-0738(88)90090-5 }}</ref> انهن کي ننڍين ڀٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قديم ۽ آهستي لڏندڙ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ خيال آهي ته اهي موجود ڀٽن جي عمودي واڌ سان ٺهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> دڙا واريءَ جي سمنڊن ۾ عام آهن ۽ [[ترڇي تهه بندي]] جي صورت ۾ ارضياتي رڪارڊ ۾ چڱيءَ طرح محفوظ ملن ٿيون.<ref name=Lancaster/> ===ڀٽن جي پيچيدگي=== ڀٽن جون سڀ شڪليون ٽن صورتن ۾ ملي سگهن ٿيون: سادي، مرڪب ۽ پيچيدي.<ref name="USG Types of Dunes"/> سادي ڀٽ بنيادي شڪل آهي، جنهن ۾ ان قسم جي سڃاڻپ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهربل سلپ چهرا هوندا آهن. مرڪب ڀٽ وڏي ڀٽ هوندي آهي، جنهن جي مٿان ساڳئي قسم ۽ رخ جون ننڍيون ڀٽون ٺهن ٿيون. پيچيده ڀٽ ٻن يا وڌيڪ مختلف قسمن جو گڏيل روپ هوندي آهي. هلالي ڀٽ جي چوٽيءَ تي تاري ڀٽ جو ٺهڻ سڀ کان عام پيچيده روپ آهي. ساديون ڀٽون اهڙي هوائي نظام جي نشاندهي ڪن ٿيون، جنهن جي شدت يا رخ ڀٽ جي ٺهڻ کان پوءِ گهڻو نه بدليو هجي، جڏهن ته مرڪب ۽ پيچيده ڀٽون هوا جي شدت ۽ رخ ۾ تبديلين جو پتو ڏين ٿيون. ===ڀٽن جي لڏپلاڻ=== ڀٽن جي واريءَ جو مجموعو هوا ڏانهن يا هوا کان پري ٻنهي رخن ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو؛ اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هوا ڀٽ جي چوٽيءَ کان هيٺ لڳي ٿي يا مٿان. جيڪڏهن هوا مٿان لڳي ته واريءَ جا ذرڙا لي پاسي منتقل ٿين ٿا ۽ لي پاسي واري وهڪري جو مقدار اسٽاس پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي. جيڪڏهن هوا هيٺان لڳي ته ذرڙا هوا ڏانهن مٿي چڙهن ٿا. جيڪڏهن هوا پاڻ سان واريءَ جا ذرڙا کڻي ڀٽ سان ٽڪرائجي ٿي ته ڀٽ جا ذرڙا وڌيڪ سالٽيشن ڪندا آهن، بنسبت اهڙي هوا جي، جيڪا واري کان خالي هجي.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Hong |last2=Dun |first2=Hongchao |last3=Tong |first3=Ding |last4=Huang |first4=Ning |date=15 April 2017 |title=Sand transportation and reverse patterns over leeward face of sand dune |journal=Geomorphology |volume=283 |pages=41–47 |doi=10.1016/j.geomorph.2016.12.030 }}</ref> ===ساحلي ڀٽون=== [[File:LIVER AAS UDLOEB I JULI 2012 (ubt)-002.JPG|thumb|ڊينمارڪ ۾ ليور آ درياهه جي ڇوڙ ڀرسان گاهه سان ڍڪيل ساحلي ڀٽون]] [[File:Newborough Dune Rejuvenation.webm|thumb|ويلز ۾ نيوبره ڀٽن جي بحاليءَ جو ڪم، 2015ع]] '''ساحلي ڀٽون''' ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن سامونڊي ڪناري تي آلي واري جمع ٿئي، پوءِ سڪي وڃي ۽ هوا ان کي ڪناري جي مٿان اڏائي کڻي وڃي.<ref name="sloss-etal-2012">{{Cite journal |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |last1=Sloss |first1=C. R. |last2=Shepherd |first2=M. |last3=Hesp |first3=P |year=2012 |title=Coastal Dunes: Geomorphology |journal=Nature Education Knowledge |volume=3 |number=10 |page=2 |access-date=15 January 2021 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818082248/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Bird |first1=ECF |title=Coasts: an introduction to systematic geomorphology |date=1976 |publisher=Australian National University Press |location=Canberra, Australia |asin=B004750SVK }}</ref> آخري ساحلي ڀٽن وارو اصل متن اڌورو ختم ٿيو هو، تنهنڪري رڳو مڪمل موجود جملن جو ترجمو شامل ڪيو ويو آهي. ==آبي ڀٽون== [[File:Cross-section of Migrating Subaqueous Dunes.jpg|thumb|هڪ رخي وهڪري ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي ڀٽن جي پٺيان رهجي ويل ترڇي تهه بنديءَ جو مثالي عمودي خاڪو]] {{Main|لهر جا نشان}} '''آبي ڀٽون''' (پاڻي هيٺ ٺهندڙ ڀٽون) پاڻيءَ جي وهڪري جي اثر هيٺ واري يا بجريءَ جي تهه تي ٺهن ٿيون. اهي قدرتي [[وهڪرو|وهڪرن]]، جهڙوڪ درياهن ۽ ڇوڙن (ايسچورين) ۾ تمام عام آهن، ۽ انسان جي ٺاهيل [[واهه|واهن]] ۽ پائيپ لائينن ۾ پڻ ٺهن ٿيون.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.powtec.2008.04.065 |title=Morphology and displacement of dunes in a closed-conduit flow |journal=Powder Technology |volume=190 |issue=1–2 |pages=247–251 |year=2009 |last1=Franklin |first1=E.M. |last2=Charru |first2=F. |arxiv=1608.07729 |s2cid=93576651 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0022112011000139 |title=Subaqueous barchan dunes in turbulent shear flow. Part 1. Dune motion |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=675 |pages=199–222 |year=2011 |last1=Franklin |first1=E. M. |last2=Charru |first2=F. |bibcode=2011JFM...675..199F |s2cid=51792324 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.expthermflusci.2015.10.017 |title=The formation and migration of sand ripples in closed conduits: Experiments with turbulent water flows |journal=Experimental Thermal and Fluid Science |volume=71 |pages=95–102 |year=2016 |last1=Cardona Florez |first1=Jorge Eduar |last2=Franklin |first2=Erick de Moraes |arxiv=1608.04792 |bibcode=2016ETFS...71...95C |s2cid=119268350 }}</ref> آبي ڀٽون وهڪري جي رخ ۾ آهستي آهستي اڳتي وڌنديون آهن. وهڪري ڏانهن رخ ڪندڙ (اپ اسٽريم) لاڙو ڪٽجڻ سبب ختم ٿيندو رهي ٿو، جڏهن ته اها واري هيٺئين يا '''لي پاسي''' واري لاڙي تي جمع ٿيندي رهي ٿي، جنهن سان ڀٽ جي بناوت برقرار رهي ٿي.<ref>Prothero, D. R. and Schwab, F., 1996, ''Sedimentary Geology'', pp. 45–49, {{ISBN|0-7167-2726-9}}</ref> آبي بارخان ڀٽن جي صورت ۾ واريءَ جو ڪجهه حصو انهن جي ڪنڊن، جن کي '''سينگ''' چيو وڃي ٿو، تان ضايع ٿيندو رهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=18 December 2017 |title=Birth of a subaqueous barchan dune |journal=Physical Review E |volume=96 |issue=6 |article-number=062906 |doi=10.1103/PhysRevE.96.062906 |pmid=29347350 |arxiv=1712.07162 |bibcode=2017PhRvE..96f2906A |s2cid=25558699 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=19 October 2018 |title=Role of Transverse Displacements in the Formation of Subaqueous Barchan Dunes |journal=Physical Review Letters |volume=121 |issue=16 |article-number=164503 |doi=10.1103/PhysRevLett.121.164503 |pmid=30387641 |arxiv=1810.11074 |bibcode=2018PhRvL.121p4503A |s2cid=53231618 }}</ref> اهي ڀٽون گهڻو ڪري لڳاتار قطارن ('''ٽرين''') جي صورت ۾ ٺهن ٿيون، جن ۾ لهر جي ڊيگهه ۽ اوچائي حيرت انگيز حد تائين هڪجهڙي هوندي آهي. ڀٽ جي شڪل ان جي ٺهڻ واري ماحول بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |title=Ripples |access-date=11 January 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501201547/https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |archive-date=1 May 2018 }}</ref> مثال طور، درياهن ۾ ٺهندڙ لهر جا نشان اڻبرابر (غير متناسق) هوندا آهن، جن جو وڌيڪ تيز سلپ چهرو وهڪري جي هيٺئين رخ ڏانهن هوندو آهي. ارضياتي رڪارڊ ۾ تهه بند پٿرن اندر محفوظ ٿيل لهر جا نشان وهڪري جي رخ کي سڃاڻڻ ۽ ان سان گڏ تلڇٽ جي اصل ماخذ جو تعين ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. وهڪري جي پيٽ ۾ موجود ڀٽون پاڻيءَ جي وهڪري جي مزاحمت کي نمايان طور وڌائي ڇڏين ٿيون. انهن جي موجودگي ۽ واڌ ويجهه درياهن ۾ ٻوڏن جي شدت ۽ وهڪري جي رويي تي اهم اثر وجهي ٿي. ==پٿر بڻيل ڀٽون== [[File:Cross-bedding Of Sandstone Near Mt Carmel Road Zion Canyon Utah.jpg|thumb|يوٽا جي زايون نيشنل پارڪ ۾ واريائي پٿر اندر محفوظ هوائي ڀٽن جي ترڇي تهه بندي]] '''پٿر بڻيل ڀٽون''' (Lithified dunes) اهي [[واريائي پٿر]] آهن، جيڪي سامونڊي يا هوائي واريءَ جي ڀٽن جي دٻجڻ ۽ سخت ٿي وڃڻ ('''[[پٿرائپ]]''') جي نتيجي ۾ ٺهن ٿيون. جڏهن ڀٽون پٿر ۾ تبديل ٿي وڃن ٿيون، تڏهن انهن مان گذرندڙ پاڻي مختلف معدنيات کي کڻي اچي پٿر ۾ جمع ڪندو آهي، جنهن سبب پٿر جو رنگ ۽ بناوت تبديل ٿي سگهي ٿي. اهڙين ڀٽن ۾ '''[[ترڇي تھ بندي]]''' (ڪراس-بيڊنگ) نمايان هوندي آهي، جتي هڪ ٻئي تي چڙهيل ڀٽن جون تهون ترڇي نموني ترتيب وٺنديون آهن. انهيءَ ڪري واريائي پٿر ۾ جال جهڙا يا ترڇا نقش پيدا ٿيندا آهن، جيئن آمريڪا جي [[زايون نيشنل پارڪ]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. آمريڪا جي ڏکڻ اولهه وارن علائقن ۾ اهڙين سخت ۽ گڏيل واريءَ جي ڀٽن لاءِ عام ٻوليءَ ۾ '''سلڪ راڪ''' (Slickrock) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو نالو پراڻي اولهه جي آبادڪارن ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي فولادي ڦيٿن وارن گاڏن کي هن هموار ۽ سخت پٿر تي مناسب پڪ نه ملندي هئي.<ref>{{Cite book |title=Toward a sociology of the trace |date=2010 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0-8166-5597-7 |editor-last=Gray |editor-first=Herman |location=Minneapolis, Minn |pages=197–198 |editor-last2=Gómez-Barris |editor-first2=Macarena }}</ref> ==ريگستانيت== {{Main|ريگستانيت}} جڏهن واريءَ جون ڀٽون انساني آبادين ڏانهن وڌن ٿيون، تڏهن اهي ماڻهن لاءِ ڪيترائي مسئلا پيدا ڪن ٿيون. ڀٽون مختلف طريقن سان لڏپلاڻ ڪن ٿيون، جن سڀني ۾ هوا بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. انهن مان هڪ طريقو '''[[لوڏائپ (ارضيات)|لوڏائپ]]''' (سالٽيشن) آهي، جنهن ۾ واريءَ جا ذرڙا ٽپو ڏيندڙ گولي وانگر زمين تي ٽپندا اڳتي وڌن ٿا. جڏهن اهي ذرڙا زمين تي لهن ٿا ته ٻين ذرڙن کي به ڌڪ ڏئي حرڪت ۾ آڻين ٿا، جنهن عمل کي '''[[رڙهڻ (واريءَ جون ڀٽون)|رڙهڻ]]''' چيو وڃي ٿو. وڌيڪ تيز هوا ۾ ذرڙا هوا ۾ پاڻ ۾ ٽڪرائجن ٿا ۽ '''چادر نما وهڪرا''' (شيٽ فلوز) ٺهن ٿا. وڏي [[مٽيءَ جي طوفان]] دوران اهڙن وهڪرن سبب ڀٽون ڏهن ميٽرن تائين به اڳتي وڌي سگهن ٿيون. ان کان سواءِ، برفاني ڇپ وانگر واريءَ جون '''ڇپون''' به ڀٽن جي '''سلپ چهري''' تان هيٺ ڪري، ڀٽن کي اڳتي ڌڪيندا رهن ٿا. آفريڪا، وچ اوڀر ۽ چين ۾ اڳتي وڌندڙ واري عمارتن، زرعي زمينن ۽ فصلن لاءِ وڏو خطرو بڻجي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن ڀٽن جي لڏپلاڻ روڪڻ لاءِ انهن تي تيل هاريو ويندو آهي، پر اهو طريقو قيمتي وسيلن جو زيان ڪرڻ سان گڏ ڀٽن جي جيوتياتي ماحول لاءِ پڻ نقصانڪار آهي. '''[[واريءَ جي باڙ]]''' پڻ ڀٽن جي حرڪت کي سست ڪري سگهي ٿي، پر ان جي مؤثريت ۽ بهتر بناوت بابت ارضيات جا ماهر اڃا تحقيق ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Grafals-Soto |first=Rosana |title=Effects of sand fences on coastal dune vegetation distribution |journal=Geomorphology |year=2012 |language=en |volume=145-146 |pages=45–55 |doi=10.1016/j.geomorph.2011.12.004 |bibcode=2012Geomo.145...45G }}</ref> واريءَ جي ڀٽن کي شهرن، ڳوٺن ۽ زرعي علائقن تي پکڙجڻ کان روڪڻ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي اهم ترجيحن مان هڪ آهي. ڀٽن تي ٻوٽا پوکڻ پڻ انهن کي مضبوط ۽ مستحڪم بڻائڻ جو هڪ مؤثر طريقو آهي. ==تحفظ== [[File:KelsoSand.JPG|thumb|آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ [[موجاو ريگستان]] جي [[ڪيلسو ڀٽون|ڪيلسو ڀٽن]] جي چوٽيءَ تان اڏامندڙ واري]] واريءَ جي ڀٽن جا ماحولياتي نظام ڪيترن ئي انتهائي موافق بڻيل ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ رهائش فراهم ڪن ٿا، جن ۾ ڪيترائي [[نادر جنس|نادر]] ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ جنس|خطرن هيٺ آيل]] قسم پڻ شامل آهن. انساني آباديءَ جي تيزيءَ سان واڌ، زمين جي تعميراتي استعمال، تفريحي سرگرمين ۽ آباد علائقن ڏانهن واريءَ جي وڌڻ کي روڪڻ لاءِ ڪيل مداخلتن سبب ڀٽن جا قدرتي ماحول خطري کي منهن ڏئي رهيا آهن. ڪيترن ئي ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]]، [[آسٽريليا]]، [[ڪينيڊا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[برطانيه]]، [[نيدرلينڊ]] ۽ [[سري لنڪا]]، واريءَ جي ڀٽن جي تحفظ لاءِ جامع منصوبا تيار ڪيا آهن. انهن منصوبن ۾ خاص طور '''[[واريءَ جي ڀٽن جي استحڪام]]''' (Sand dune stabilization) جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن، جيئن ڀٽن جي حرڪت کي محدود ڪري انهن جي قدرتي ماحول کي محفوظ رکيو وڃي. برطانيه ۾ ڀٽن جي گهٽجندڙ ايراضيءَ جو جائزو وٺڻ ۽ مستقبل ۾ انهن جي تباهي کي روڪڻ لاءِ '''[[حياتياتي تنوع عملي منصوبو]]''' (Biodiversity Action Plan) پڻ تيار ڪيو ويو آهي. ==مثال== ===آفريڪا=== * [[اليگزينڊريا ساحلي ڀٽ ميدان]]، [[اوڀر ڪيپ]]، ڏکڻ آفريڪا<ref name="unesco-alexandriadunes">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |title=Alexandria Coastal Dunefields |publisher=UNESCO World Heritage |access-date=11 January 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091118220211/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |archive-date=18 November 2009 }}</ref> * [[ڪلهاڙي ريگستان]] ۾ وِٽسانڊ قدرتي محفوظ علائقو، ڏکڻ آفريڪا * [[ڊي هوپ قدرتي محفوظ علائقو]] جون اڇيون ڀٽون، ڏکڻ آفريڪا * ڪينيا جي [[سوگوتا ماٿري]] جون ڀٽون * ايٿوپيا جي [[ڊاناڪل هيٺاهين]] جون ڀٽون * نميبيا جي [[سوسسولي]] جون ڀٽون * نائيجيريا ۾ [[چاڊ بيسن نيشنل پارڪ]] * انگولا جي [[آئيونا نيشنل پارڪ]] جون ساحلي ڀٽون * بوٽسوانا جي [[خوا ڀٽون]] * مالي جي [[گائو]] شهر ڀرسان ''لا ڊيون روز'' * [[ارگ اوڪار]]، موريتانيا ۽ مالي * [[ارگ شيش]]، الجزائر ۽ مالي * [[ارگ شيبي]] ۽ [[ارگ شيگاگا]]، مراڪش * [[گرانڊ ارگ اورينٽال]]، الجزائر ۽ تونس * [[گرانڊ ارگ اوڪسيدانٽال]]، الجزائر * [[آئيڊيهان اوباري]] ۽ [[آئيڊيهان مرزوق]]، ليبيا * [[گريٽ سينڊ سي]]، ليبيا ۽ مصر * سوڊان جي [[بيودا ريگستان]] جون ڀٽون * سينيگال جي [[لومپول ريگستان]] جون ڀٽون * موزمبيق جي [[بازاروٽو ٻيٽ]] جون ساحلي ڀٽون * چاڊ جي [[جوراب ريگستان]] جون ڀٽون * نائجر جي [[ٽينيري]] واري علائقي جون ڀٽون * تنزانيا جون ''شفٽنگ سينڊز'' (هلندڙ ڀٽون) ===ايشيا=== * سري لنڪا جي [[ڪلپيٽيا ٻيٽ نما]] جون ڀٽون * [[ٿر ريگستان]] جون ڀٽون (هندستان ۽ پاڪستان) * [[ٽوٽوري واريءَ جون ڀٽون]]، جاپان * [[چارا واريون ڀٽون]]، روس * [[ريگ جن]]، ايران * [[ريگ لوٽ]]، ايران * فلپائن جون [[ايلوڪوس نورتي واريون ڀٽون]] * [[موريب ڀٽ]]، گڏيل عرب امارات * [[گومڪ پاسير پرانگ ڪوسومو]]، انڊونيشيا * [[لاوتان پاسير]]، انڊونيشيا * [[مئي ني]]، ويٽنام * [[شرقيا واريون ڀٽون]]، عمان * [[ٽيري]]، ڏکڻ هندستان * [[تڪلامڪان ريگستان]] جون ڀٽون، چين * [[ٽوڪولان]]، روس ===يورپ=== * [[ديوني جون ڀٽون]]، بلغاريا * [[پيلا جي ڀٽ]]، فرانس * [[پيسيناس جون ڀٽون]]، سارڊينيا * [[سينڊز آف فوروي]]، اسڪاٽلينڊ * [[آڪسوچ ڀٽون]]، ويلز * [[ونٽرٽن ڀٽون]]، انگلينڊ * [[سوووينسڪي نيشنل پارڪ]]، پولينڊ * [[ليمناس واريون ڀٽون]]، يونان * [[اڪروتيري واريون ڀٽون]]، قبرص * [[رابيئرگ مائل]]، ڊينمارڪ * [[ٿي نيشنل پارڪ]]، ڊينمارڪ * [[ڪوروبيڊو جون ڀٽون]]، اسپين * [[ڪريسمينا ڀٽ]]، پرتگال * [[سائو جيسنٽو قدرتي محفوظ ڀٽون]]، پرتگال * [[ڊي هوخي فيلووي نيشنل پارڪ]]، نيدرلينڊ * [[ڪوٽوائيڪر زاند]]، نيدرلينڊ * [[ٽيڪسل نيشنل پارڪ جون ڀٽون]]، نيدرلينڊ * [[ڪيورونين اسپٽ]] جون ڀٽون، لٿوينيا ۽ روس * [[اوليشڪي واريون ڀٽون]]، يوڪرين * [[اُلاهاو]]، سويڊن ===اتر آمريڪا=== ====ڪينيڊا==== * وڪٽوريا ٻيٽ جون واريون ڀٽون، نوناوٽ * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[ڪارڪراس ريگستان]] ====آمريڪا==== * [[نوگاهابارا واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[گريٽ ڪوبڪ واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[ڪيڊز واريون ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[ڪيلسو ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[يوريڪا ويلي واريون ڀٽون]] * [[الگوڊونس واريون ڀٽون]] * [[گواڊالوپي-نيپومو ڀٽون]] * [[گريٽ سينڊ ڊيونز نيشنل پارڪ]]، ڪولوراڊو * [[برونيو ڀٽون اسٽيٽ پارڪ]]، آئيڊاهو * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[سلپنگ بيئر ڊيونز نيشنل ليڪ شور]]، مشيگن * [[وارن ڊيونز اسٽيٽ پارڪ]] * [[گرينڊ سيبل ڀٽون]] * [[سلور ليڪ اسٽيٽ پارڪ]] * [[وائيٽ سينڊز نيشنل پارڪ]]، نيو ميڪسيڪو * [[جاڪيز رج اسٽيٽ پارڪ]]، نارٿ ڪيرولائنا * [[اوريگن ڊيونز نيشنل ريڪريئيشن ايريا]] * [[موناهانس سينڊ هلز اسٽيٽ پارڪ]]، ٽيڪساس * [[لٽل سهارا ريڪريئيشن ايريا]]، يوٽا ====ميڪسيڪو==== * [[سامالياڪا واريون ڀٽون]] ===ڏکڻ آمريڪا=== * [[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]]، ارجنٽائن * [[ويلا گيسيل]]، ارجنٽائن * [[لينسوئس مارانينسيس نيشنل پارڪ]]، برازيل * [[ايلها ڪمپريدا ماحولياتي تحفظ وارو علائقو]] * [[جواڪينا ساحل جون ڀٽون]] * [[جيريڪواڪوارا نيشنل پارڪ]] * [[جينپابو]] * [[سيرو ميدانوسو]]، چلي * [[ڪولون ساحل]] * [[ڊيوناس ڊي ڪنڪون]] * [[سيرو ڊراگون]] * [[سيرو بلانڪو]]، پيرو * [[واڪاچينا]] * [[ميڊانوس ڊي ڪورو نيشنل پارڪ]]، وينزويلا ===اوشينيا=== * [[سمپسن ريگستان]] جون ڀٽون، آسٽريليا * [[ڪورونگ نيشنل پارڪ]] * [[لنڪن نيشنل پارڪ]] * [[ڪوفن بي نيشنل پارڪ]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[اسٽاڪٽن ساحل]] * [[لينسلن واريون ڀٽون]] * [[ٽي پاڪي واريون ڀٽون]]، نيوزيلينڊ ==دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون== {| class="wikitable sortable" ! ڀٽ ! بنياد کان اوچائي ! سمنڊ جي سطح کان اوچائي ! هنڌ ! نوٽ |- |[[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]] |تقريباً 1٬230 م |تقريباً 2٬845 م |ارجنٽائن |دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[سيرو بلانڪو]] |تقريباً 1٬176 م |تقريباً 2٬080 م |پيرو |پيرو جي سڀ کان اوچي، دنيا ۾ ٻي نمبر |- |[[بادائين جاران واريون ڀٽون]] |تقريباً 500 م |تقريباً 2٬020 م |چين |ايشيا جون سڀ کان اوچيون بيهڪ واريون ڀٽون |- |[[ريگ يالان]] |تقريباً 470 م |تقريباً 950 م |ايران |لوٽ ريگستان |- |ڊرا ڀٽ |420 م |تقريباً 870 م |الجزائر |آفريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |بگ ڊيڊي / ڊيون 7 |383 م |تقريباً 570 م |نميبيا |نميبيا موجب دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[مائونٽ ٽيمپسٽ]] |تقريباً 280 م |تقريباً 280 م |آسٽريليا |آسٽريليا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |اسٽار ڀٽ |230 م کان وڌيڪ |تقريباً 2٬730 م |آمريڪا |اتر آمريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[پيلا جي ڀٽ]] |تقريباً 105 م |تقريباً 130 م |فرانس |يورپ جي سڀ کان اوچي ڀٽ |} ==واريءَ جي ڀٽن جا نظام== * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[اشدود واري ڀٽ]] * [[بامبرگ ڀٽون]] * [[سرسيو نيشنل پارڪ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[ڪرم لن بروز]] * [[ڊاولش وارن]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[ڪينفگ بروز]] * [[مارگام بروز]] * [[مرلوف واريون ڀٽون]] ``` ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=20em|rules=yes}} * [[اينٽي ڀٽ]] * [[شيطان جي چمني]] * [[برفيلي ڀٽ]] * [[زميني بناوتن جي فهرست]] * [[ماسيرا]] * [[ميڊانوس]] * [[واريءَ جي ٽڪري]] * [[واريءَ جي لهر]] * [[ڳائيندڙ واري]] * [[سامونڊي ڪناري جو ميدان]] {{Div col end}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite book |author1=Ralph Lorenz |author2=James Zimbelman |title=Dune Worlds: How Wind-blown Sand Shapes Planetary Landscapes |publisher=Springer |year=2014 |isbn=978-3-540-89724-8}} * {{cite book |editor=Anthony J. Parsons, A. D. Abrahams |title=Geomorphology of Desert Environments |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5718-2}} * {{cite book |last1=Pye |first1=Kenneth |last2=Tsoar |first2=Haim |title=Aeolian Sand and Sand Dunes |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-85909-3}} * {{Cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17168 |title=Nouakchott, Mauritania |date=29 April 1999 |publisher=[[NASA Earth Observatory]] |access-date=28 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060930235428/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17168 |archive-date=30 September 2006}} * {{cite journal |doi=10.1002/ldr.864 |title=Sand dune fixation: A solar-powered Sahara seawater pipeline macroproject |journal=Land Degradation & Development |volume=19 |issue=6 |pages=676–691 |year=2008 |last1=Badescu |first1=V. |last2=Cathcart |first2=R. B. |last3=Bolonkin |first3=A. A. |arxiv=0707.3234 |bibcode=2008LDeDe..19..676B |s2cid=128961228}} * {{Cite web |url=http://www.agc.army.mil/research/products/desert_guide/lsmsheet/lspara.htm |title=Summary: Dunes, Parabolic |publisher=Desert Processes Working Group; Knowledge Sciences, Inc. |access-date=6 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021072044/http://www.agc.army.mil/research/products/desert_guide/lsmsheet/lspara.htm |archive-date=21 October 2010}} * {{Cite web |url=http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/les-dossiers-du-csfd-english/doc_details/142-mainguet-monique-a-dumay-frederic-2011-fighting-wind-erosion- |title=Fighting wind erosion. One aspect of the combat against desertification |publisher=Les dossiers thématiques du CSFD |access-date=4 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725212257/http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/les-dossiers-du-csfd-english/doc_details/142-mainguet-monique-a-dumay-frederic-2011-fighting-wind-erosion- |archive-date=25 July 2011}} ==حوالا== {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons and category|Dune|Dunes}} * [https://beginnorthadventures.com/loibor-seder-sand-dune-kenya/ لوئبور سيڊر: ڪينيا جي سڀ کان وڏي ڀٽ] * [https://web.archive.org/web/20060819172200/http://www.geography-site.co.uk/pages/physical/coastal/dunes.html سامونڊي ڪناري جون واريءَ جون ڀٽون] * [https://web.archive.org/web/20060308183125/http://www.tec.army.mil/research/products/desert_guide/lpisheet/lpdunes1.htm ڀٽن جي نمونن جي سڃاڻپ (آمريڪي فوج)] * {{URL|https://data.mendeley.com/datasets/675gwk5jp7/1|هوائي واريءَ بابت تحقيق جي ڪتابيات}} {{River morphology}} {{coastal geography}} {{Patterns in nature}} {{sediment transport}} {{Authority control}} [[Category:ڀٽون]] [[Category:هوائي زميني بناوتون]] [[Category:سامونڊي ۽ ساحلي زميني بناوتون]] [[Category:سامونڊي جاگرافي]] [[Category:تلڇٽيات]] tl2sfhle5gpjjcavol0yl3m2zg612rd 394377 394376 2026-07-14T21:39:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 394377 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙو [[زميني بناوت|زميني ٺهڻ]] آهي، جيڪو هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندو آهي. اهو عام طور تي [[دڙو]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهي [[پهاڙي ريج|ريج]] جي صورت اختيار ڪندو آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽ سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽ وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽ مختلف شڪلين ۽ جسامن جا ٿيندا آهن، پر گهڻا دڙا ان پاسي کان ڊگها ۽ آهستي لاڙا وارا هوندا آهن، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن ('''اسٽاس پاسي''')، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني ڌوپ ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[بلوا پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=288–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[مصب]] ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' (subaqueous dunes) چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽ جي لڏپلاڻ''' چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford">{{cite book |last1=first edited by Fowler |first1=H.W. |last2=Fowler |first2=F.G. |editor1-last=Sykes |editor1-first=J.B. |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |date=1984 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-861132-5 |edition=7th}}</ref> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] == ڀٽ اصطلاح == '''ڀِٽ''' يا '''واريءَ جو دڙو''' سنڌيءَ ۾ ’ڀِٽ‘، واريءَ جي دڙي کي چوندا آهن، ’ڀٽ‘ جو اصطلاح شاھ لطيف “ڀٽائي”سان منسوب آهي. شاھ لطيف کي مجازي ۽ حقيقي عشقَ آرام نہ ڏنو. سير سفر دوران نون هالن کان ٻن ڪوهن جي پنڌ تي، ڪراڙ ڍنڍ وٽ ڪرڙن ۽ ڪنڊن ۾ ويڙهيل، واريءَ جي دڙي کي پنھنجو آدرشي آستان ٺاهيائين. نھايت ڪشالي ۽ محنت سان، ان کي پنھنجي ”ڀٽ“ جي صورت ڏنائين. فقيرن سان گڏ، انهيءَ واريءَ جي دڙي تي چيڪي مٽي وڌائين، ۽ پوءِ پنھنجي لاءِ هڪ جهوپڙي اڏيائين. سندس حوالي سان ان ڀٽ کي هاڻي ’ڀٽ شاھ‘ جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ ننڍڙو شھر بنجي چڪو آهي.<ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> ==بناوٽ== [[File:Saltation on sand dune.png|thumb|upright=1.25|جڏهن واريءَ جا ذرڙا واريءَ سان ٽڪرائجن ٿا ته اهي گهڻو ڪري اتي ئي چنبڙي وڃن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ سخت سطح سان ٽڪرائجڻ تي وري ٽپو کائي اڳتي وڌن ٿا ('''سالٽيشن'''). هي مثبت موٽ وارو عمل (فيڊبيڪ لوپ) واريءَ کي گڏ ڪري '''ڀٽن''' جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.]] '''ڀٽن'''، واريءَ جي ننڍين لهرن ۽ '''دڙن''' جي وچ ۾ ڪا مڪمل طور تي متفقه حدبندي موجود نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ هڪ ئي قسم جي مواد جا ذخيرا آهن.<ref name="Leeder2012">{{cite book |author=M.R. Leeder |title=Sedimentology: Process and Product |url=https://books.google.com/books?id=CUTvCAAAQBAJ&pg=PA97 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-5986-6 |pages=97– }}</ref> عام طور تي 7 سينٽي ميٽر کان وڌيڪ اوچائي وارن واريءَ جي بناوٽ کي '''ڀٽ''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته 3 سينٽي ميٽر کان گهٽ اوچائي وارا ٺهڻ '''واريءَ جون لهرون''' سڏبو آهي.<ref name="PettijohnPotter2012">{{cite book |author1=F. J. Pettijohn |author2=P. E. Potter |author3=R. Siever |title=Sand and Sandstone |url=https://books.google.com/books?id=FFEyBwAAQBAJ&pg=PA346 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4615-9974-6 |pages=346– }}</ref> '''دڙو''' هڪ تمام وڏو هوائي ٺهيل زميني خاڪو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ڊگهو ۽ ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي مٿان ننڍيون ڀٽون به موجود ٿي سگهن ٿيون.{{sfn|Jackson|1997|loc="Draa"}} {{anchor|Slip face}} ڀٽون عام طور واريءَ جي جسامت وارن ذرڙن مان ٺهن ٿيون ۽ انهن ۾ [[ڪوارٽز]]، [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]]، برف، [[جپسم]] يا ٻيا مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ڀٽ جو اهو پاسو، جنهن ڏانهن هوائون يا پاڻي وهندو اچي ٿو، '''اسٽاس پاسو''' (''stoss side'') سڏجي ٿو، جڏهن ته ابتو پاسو '''لي پاسو''' (''lee side'') سڏجي ٿو. واريءَ جا ذرڙا اسٽاس پاسي تي آهستي سرڪندا يا ٽپ کائيندا ('''سالٽيشن''') مٿي چڙهن ٿا، پوءِ لي پاسي کان هيٺ لڙهي پون ٿا. ڀٽ جي انهيءَ تيز لاڙ واري حصي کي، جتان واري هيٺ سرڪي ٿي، '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي. [[بيگنولڊ فارمولو]] (''Bagnold formula'') ان رفتار جو اندازو ڏئي ٿو، جنهن سان واريءَ جا ذرڙا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا. ==هوائي ڀٽون== ===هوائي ڀٽن جون شڪليون=== ڀٽن جا پنج بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: هلالي، خطي، تاري جهڙيون، گنبذي ۽ پيرابولائي. ڀٽن وارا علائقا ٽن صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا: سادا (بنيادي قسم جون ڌار ڌار ڀٽون)، مرڪب (وڏيون ڀٽون، جن جي مٿان ساڳئي قسم جون ننڍيون ڀٽون ٺهن) ۽ پيچيدا (مختلف قسمن جي ڀٽن جا گڏيل روپ).<ref name="USG Types of Dunes"/> ====بارخان يا هلالي ڀٽ==== {{مک|بارخان}} [[File:Barchan in Noachis.jpg|thumb|right|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ڌار ڌار بارخان ڀٽون؛ غالب هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي پاسي هوندو.]] '''بارخان ڀٽون''' هلال جهڙا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي عام طور پنهنجي ڊيگهه کان وڌيڪ ويڪرا هوندا آهن. انهن جو لي پاسو، جتي واري هيٺ سرڪي ٿي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي تي هوندو آهي. اهي ڀٽون اهڙين هوائن هيٺ ٺهن ٿيون، جيڪي لڳاتار هڪ ئي رخ کان هلن ٿيون.<ref name=dkp>{{cite book |title=The Ultimate Visual Family Dictionary |chapter=Geology, Geography, and Meteorology |pages=282–283 |publisher=[[ڊي ڪي پبلشنگ]] |year=2012 |location=New Delhi |language=en |isbn=978-0-1434-1954-9 }}</ref> جڏهن واريءَ جي فراهمي گهٽ هجي ته اهي ڌار ڌار هلالن جي صورت اختيار ڪن ٿيون. وڌيڪ واري موجود هجي ته اهي پاڻ ۾ ملي '''بارخانوئيڊ ريجن''' ۽ پوءِ '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> هلالي ڀٽن جا ڪي قسم ٻين سڀني ڀٽن جي ڀيٽ ۾ رڻپٽ جي مٿاڇري تي وڌيڪ تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪن ٿا. چين جي [[ننگشيا]] صوبي ۾ 1954ع کان 1959ع تائين ڀٽن جي هڪ ٽولي هر سال 100 ميٽر کان وڌيڪ سفر ڪيو، جڏهن ته اهڙي رفتار مصر جي [[اولهه رڻپٽ]] ۾ پڻ ماپي وئي آهي. ڌرتيءَ جون سڀ کان وڏيون هلالي ڀٽون، جن جي ٻن چوٽين جي وچ ۾ سراسري مفاصلو ٽن ڪلوميٽرن کان وڌيڪ آهي، چين جي [[تڪلامڪان رڻپٽ]] ۾ آهن.<ref name="USG Types of Dunes">{{cite web |title=Types of Dunes |url=https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |access-date=8 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314161113/http://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |archive-date=14 March 2012 |publisher=[[آمريڪي ارضياتي سروي]] |date=29 October 1997 }}</ref> ====عرضي ڀٽون==== جڏهن بارخان ڀٽون گهڻيون ٿي وڃن ته اهي پاڻ ۾ ملي بارخانوئيڊ ريجون ٺاهين ٿيون، جيڪي اڳتي هلي سڌين يا ٿوريون وڪريل '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجن ٿيون. انهن کي عرضي ڀٽون ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي هوا جي رخ جي آرپار واقع هونديون آهن ۽ هوا سندن چوٽيءَ تي عمودي رخ سان لڳندي آهي.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ====سيف يا طولي ڀٽون==== '''سيف ڀٽون''' سڌيون يا هلڪيون وڪريل ڀٽون آهن، جن جا ٻه سلپ چهرا هوندا آهن ۽ اهي عام طور هڪ ٻئي جي متوازي پکڙيل هونديون آهن.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ٻنهي پاسي سلپ چهرا هجڻ سبب انهن جون چوٽيون تيز هونديون آهن. لفظ ''سيف'' عربيءَ جي لفظ '''تلوار''' مان ورتل آهي. اهي ڀٽون 160 ڪلوميٽر کان به وڌيڪ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون ۽ ان ڪري اپگرهي تصويرن ۾ آسانيءَ سان ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. سيف ڀٽون ٻن رخن کان هلندڙ هوائن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو ڊگهو محور ۽ ريجون واريءَ جي گڏيل حرڪت واري رخ سان هلن ٿيون، تنهنڪري انهن کي '''طولي ڀٽون''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=seif_terminology>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-9213-9_460-2 |chapter=Longitudinal Dunes (or Linear Dunes) |title=Encyclopedia of Planetary Landforms |pages=1–11 |year=2014 |last1=Radebaugh |first1=Jani |last2=Sharma |first2=Priyanka |last3=Korteniemi |first3=Jarmo |last4=Fitzsimmons |first4=Kathryn E. |isbn=978-1-4614-9213-9 }}</ref> ڪي خطي ڀٽون پاڻ ۾ ملي ''Y'' شڪل جون مرڪب ڀٽون ٺاهين ٿيون.<ref name="USG Types of Dunes"/> انهن جي ٺهڻ بابت ماهرن ۾ اختلاف آهي. [[رالف بيگنولڊ]] پنهنجي ڪتاب ''[[اڏامندڙ واري ۽ رڻپٽ جي ڀٽن جي طبعيات]]'' ۾ راءِ ڏني ته ڪي سيف ڀٽون ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن بارخان ڀٽ ٻن رخن وارين هوائن واري نظام ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ ان جو هڪ پاسو ڊگهو ٿيندو وڃي ٿو. ٻين نظرين موجب، سيف ڀٽون هڪ رخ واري هوا ۾ ٺهندڙ گردابي وهڪرن سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref name=Mangimeli/> تمام ترقي يافته سيف ڀٽن جي وچ واري محفوظ کڏن ۾ بارخان پڻ ٺهي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀٽن جي وچ ۾ هوا هڪ رخ ۾ محدود ٿي وڃي ٿي. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Rub' al Khali (Arabian Empty Quarter) sand dunes imaged by Terra (EOS AM-1).jpg|[[ربع الخالي]] جون واريءَ جون ڀٽون؛ انهن مان گهڻيون سيف ڀٽون آهن. بارخان مان سندن بڻجڻ جو پتو ڀٽن جي پڇاڙيءَ تي رهجي ويل ننڍن ڪُنڊن مان پوي ٿو. هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي طرف هوندو. File:ISS-31 Linear dunes in the Great Sand Sea in southwest Egypt.jpg|ڏکڻ اولهه مصر جي [[وڏي واريءَ جي سمنڊ]] ۾ وڏيون خطي سيف ڀٽون، جيئن [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان ڏٺيون ويون. هر ٻن ڀٽن جي وچ ۾ مفاصلو 1.5 کان 2.5 ڪلوميٽر آهي. File:Longitudinal_dune.jpg|سيف ڀٽن جي ٺهڻ جو سراسري رخ وارو طولي نمونو File:Tranverse dune.jpg|عرضي ڀٽون هوا جي رخ جي عمودي ٺهن ٿيون ۽ رڳو لي پاسي هڪ سلپ چهرو رکن ٿيون؛ اسٽاس پاسو نسبتاً گهٽ تيز هوندو آهي. File:Cross-bedding.gif|عرضي ڀٽون هوا جي عمودي رخ تي واقع ٿين ٿيون؛ هوا انهن کي اڳتي ڌڪي ٿي ۽ نتيجي ۾ [[ترڇي تهه بندي]] ٺهي ٿي. </gallery> سيف ڀٽون [[صحرا]] ۾ عام آهن. اهي {{convert|300|m|ft|abbr=on}} اوچيون ۽ {{convert|300|km|mi|abbr=on}} ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون. عربي اپٻيٽ جي ڏاکڻي ٽئين حصي ۾ [[ربع الخالي]] نالي وڏي [[ارگ]] ۾ سيف ڀٽون لڳ ڀڳ {{convert|200|km|mi|abbr=on}} تائين پکڙيل ۽ {{convert|300|m|ft|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچيون آهن. [[پها]] نالي خطي [[لوئيس]] ٽڪريون ظاهري طور انهن سان مشابهت رکن ٿيون. اهي ٽڪريون شايد آخري [[چوٿين دور جي برفاني زماني]] دوران [[هميشه ڄميل زمين]] جي حالتن ۾ ٺهيون، جڏهن ٽنڊرا نباتات تمام گهٽ هئي. ====تاري جهڙيون ڀٽون==== [[File:Elk and Star Dune (49097789642).jpg|thumb|[[وڏي واريءَ جي ڀٽن وارو قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقو]] ۾ تاري جهڙيون، لڳ ڀڳ هرمي شڪل واريون ڀٽون]] '''تاري جهڙيون ڀٽون''' هرمي صورت جون واريءَ جون ڀٽون آهن، جن جي اوچي مرڪز مان ٽي يا وڌيڪ ريجون ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر پاسي سلپ چهرا ٺهن ٿا. اهي عام طور ڪيترن رخن کان هلندڙ هوائن وارن علائقن ۾ ٺهن ٿيون.<ref name=dkp/> اهي پاسن ڏانهن وڌڻ بدران مٿي وڌنديون آهن. هوا مسلسل واريءَ کي ٻيهر ترتيب ڏئي انهن جي شڪل قائم رکندي آهي، جيتوڻيڪ صحيح جي پي ايس ماپن مان ڪيترن هنڌن تي انهن جي لڏپلاڻ پڻ معلوم ٿي آهي.<ref>Geof Duller, Charles Bristow, [https://www.nature.com/articles/s41598-024-53485-3 "Structure and chronology of a star dune at Erg Chebbi, Morocco, reveals why star dunes are rarely recognized in the rock record"], ''Scientific Reports'', 2024, p. 4.</ref> اهي [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ غالب ڀٽن جو قسم آهن. ٻين رڻپٽن ۾ اهي واريءَ جي سمنڊن جي ڪنارن، خاص طور زميني رڪاوٽن ويجهو ملن ٿيون. چين جي ڏکڻ اوڀر [[بادائين جاران رڻپٽ]] ۾ اهي 500 ميٽرن تائين اوچيون آهن ۽ شايد ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون آهن. ====گنبذي ڀٽون==== [[File:ISS016-E-5862 - View of Algeria.jpg|thumb|[[وڏي اڀرندي ارگ]]؛ وچ ۽ کاٻي پاسي تاري ڀٽون، ساڄي ڪناري تي وڏا گنبذ]] '''گنبذي ڀٽون''' گول يا بيضوي واريءَ جا جسم آهن، جيڪي چپٽي گنبذ جهڙي شڪل رکن ٿا ۽ انهن تي واضح سلپ چهرو نه هوندو آهي. گنبذي ڀٽن جا ٻه قسم آهن: * ننڍيون گنبذي ڀٽون، جيڪي رڳو ڪجهه ميٽر اوچيون ۽ هموار سطح واريون هونديون آهن. * '''وڏا گنبذ'''، جيڪي تاري ڀٽن جيترا وڏا ٿي سگهن ٿا. سعودي عرب جي نجد علائقي ۾ انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي 150 ميٽر ۽ [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ سندن قطر 1.5 ڪلوميٽر کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. وڏن گنبذن جي مٿاڇري ننڍين ثانوي ڀٽن جي ڳاٽي ڄار سان ڍڪيل هوندي آهي. ڪڏهن انهن مان سنهي واريءَ جون ريجون ٻاهر نڪرنديون آهن، جيڪي تاري ڀٽن سان مشابهت رکن ٿيون. مٿان ڏسڻ سان اهي ڇلرن واري خول رکندڙ جيت جهڙا نظر اچن ٿا. وڏا گنبذ گهٽ ملن ٿا<ref>مثال طور [[وڏي اڀرندي ارگ]] جي ڏکڻ تيونس ۽ ڀرپاسي واري الجزائر جي لڳ ڀڳ 2,600 چورس ڪلوميٽر علائقي ۾ 444 وڏا گنبذ ڳڻيا ويا.</ref> ۽ اڪثر واريءَ جي سمنڊ جي ان ڪناري تي ملن ٿا، جتان هوا اندر داخل ٿئي ٿي. اهي عام طور تاري ڀٽن جي وڏن ٽولن جي ڀرسان هوندا آهن. ٻنهي قسمن جي هوائي نظام ۾ فرق کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سائنسي تحقيق گهربل آهي.<ref>Andrew S. Goudie et al., “The distribution and nature of star dunes: A global analysis”, 2021, pp. 10–12.</ref> =====لُنيٽ ڀٽون===== خشڪ ڍنڍن ۽ رڻائتن يا نيم رڻائتن علائقن جي دريائي ماٿرين جي لي پاسي، غالب هوائن جي رخ موجب ٺهندڙ مستقل هلالي ڀٽن کي '''لُنيٽ'''، '''ذريعي جي ڪناري واريون ڀٽون'''، '''بورليٽ''' يا '''مٽيءَ جون ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي مٽي، گاد، واري يا جپسم مان ٺهي سگهن ٿيون، جيڪي ڍنڍ جي تري يا ڪناري تان ڪٽجي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي مٿي چڙهن ٿيون ۽ ٻاهرئين اُڀريل پاسي جمع ٿين ٿيون. آسٽريليا ۾ انهن جا مثال 6.5 ڪلوميٽر ڊگها، 1 ڪلوميٽر ويڪرا ۽ 50 ميٽر اوچا آهن. اهي ڏکڻ ۽ اولهه آفريڪا ۽ آمريڪا جي اولهندي حصن، خاص طور ٽيڪساس ۾ پڻ ملن ٿيون.<ref>Twidale, C.R. & Campbell, E.M. (2005): ''Australian landforms''. Rosenberg Publishing. pp. 241–243.</ref> ====پيرابولائي ڀٽون==== [[File:Parabolic dune.jpg|thumb|upright=1.5|سامونڊي پيرابولائي ڀٽن جو خاڪو]] ڊگهن ٻانهن ۽ اُڀريل اڳئين حصي واري ''U'' شڪل جي واريءَ جي ڀٽن کي '''پيرابولائي ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي اهڙين ڦوڪ ڀٽن مان ٺهن ٿيون، جتي نباتات سان ڍڪيل واريءَ جي ڪٽجڻ سبب ''U'' شڪل جي کڏ ٺهي ٿي. انهن جون ڊگهيون ٻانهون نباتات سان جڪڙيل رهنديون آهن؛ ڌرتيءَ تي سڃاتل سڀ کان ڊگهي ٻانهن 12 ڪلوميٽر ڊگهي آهي. انهن کي ڪڏهن ''U'' شڪل واريون، ڦوڪ ڀٽون يا وارپن جهڙيون ڀٽون پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهي ساحلي رڻپٽن ۾ عام آهن. هلالي ڀٽن جي ابتڙ، انهن جون چوٽيون هوا ڏانهن رخ رکن ٿيون، جڏهن ته ڀٽ جي واريءَ جو وڏو حصو اڳتي وڌندو رهي ٿو. مٿان ڏسڻ سان اهي سٺي نموني ڇانيل، تمام سنهي کان وچولي جسامت واري واريءَ جا ''U'' يا ''V'' شڪل جا دڙا نظر اچن ٿا، جن جون ڊگهيون ٻانهون مرڪزي حصي کان پٺتي هوا ڏانهن پکڙيل هونديون آهن. سلپ چهرا اڪثر اڳئين نڪ جي ٻاهرئين پاسي ۽ ٻانهن جي ٻاهرئين لاڙن تي ٺهن ٿا. اهي ڀٽون عام طور نيم خشڪ علائقن ۾ ملن ٿيون، جتي مينهن جو پاڻي ڀٽ جي هيٺين حصن ۽ هيٺين [[مٽي]] ۾ محفوظ رهي ٿو. اڳ انهن جي استحڪام جو ڪارڻ نباتاتي ڍڪ سمجهيو ويندو هو، پر جديد تحقيق پاڻيءَ کي مکيه ڪارڻ قرار ڏئي ٿي. گاهه، ٻوٽا ۽ وڻ انهن جي پٺتي رهجي ويل ٻانهن کي جڪڙي رکندا آهن. اندروني رڻپٽن ۾ پيرابولائي ڀٽون عام طور انهن واريءَ جي چادرن ۾ ڦوڪ کڏن مان ٺهن ٿيون، جيڪي جزوي طور نباتات سان جڪڙيل هونديون آهن. ساحلي علائقن ۽ وڏين ڍنڍن جي ڪنارن تي اهي سمنڊ ڪناري جي واريءَ مان ٺهي، اندر نباتات وارن علائقن ڏانهن وڌي سگهن ٿيون. گهڻيون پيرابولائي ڀٽون چند ڏهاڪن ميٽرن کان وڌيڪ اوچيون نه ٿينديون آهن، سواءِ اڳئين نڪ جي، جتي نباتات واريءَ جي اڳڀرائي کي روڪي يا سست ڪري ٿي. سادي پيرابولائي ڀٽ ۾ رڳو ٻانهن جو هڪ جوڙو هوندو آهي. مرڪب پيرابولائي ڀٽون ڪيترن ٻانهن وارن گڏيل روپن مان ٺهن ٿيون. پيچيدا پيرابولائي ڀٽون اڪثر بارخانوئيڊ يا خطي ننڍين ڀٽن کي پاڻ تي کڻن ٿيون. پيرابولائي ۽ هلالي ڀٽون انهن علائقن ۾ ٺهن ٿيون، جتي تمام تيز هوائون گهڻو ڪري هڪ ئي رخ ۾ هلن ٿيون. ڀلي هاڻوڪي وقت ۾ انهن علائقن ۾ هوائن جي رفتار ۽ رخ بدلجندڙ هجي، پر انهن ڀٽن جي ٺهڻ ۽ لڏپلاڻ وقت غالب هوائون گهڻو ڪري هڪجهڙي رخ واريون هونديون آهن. انهن ڀٽن جي سٺي نموني ڇانيل، سنهي کان وچولي واريءَ جي ذرڙن جي جسامت لڳ ڀڳ 0.06 کان 0.5 ملي ميٽر هوندي آهي. ڍلي واري ۽ تيز لاڙا رڳو ٻاهرين پاسن تي هوندا آهن؛ اندروني لاڙا ۽ ٻن ڀٽن جي وچ جا رستا نباتات سان جڪڙيل ۽ نسبتاً مضبوط هوندا آهن. تنهنڪري ٻانهن جي وچ واري رستي مان گذرڻ نسبتاً آسان، پر ٻانهن يا اڳئين نڪ جي مٿان چڙهي پار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هڪ وسيع پيرابولائي ڀٽ، جنهن تي واضح سلپ چهرو نه هجي ۽ جنهن جي واري گهڻو ڪري موٽي داڻيدار هجي، ان کي '''زيبار''' چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |pages=395–396 |edition=2. impr. }}</ref> لفظ ''زيبار'' عربي اصطلاح مان ورتل آهي، جيڪو ”سخت سطح وارين لهردار عرضي ريجن“ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |page=395 |edition=2. impr. }}</ref> زيبار ننڍيون ۽ گهٽ اوچائي واريون ڀٽون آهن، جيڪي آمريڪا جي وائيومنگ کان سعودي عرب ۽ آسٽريليا تائين ڪيترن علائقن ۾ ملن ٿيون.<ref>{{Cite FTP |title=USGS Landform Glossary |url=ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/NSSC/Soil_Survey_Handbook/629_glossary.pdf |server=United States Geological Survey |url-status=dead |access-date=3 October 2013 }}</ref> ٻن زيبارن جي وچ ۾ مفاصلو 50 کان 400 ميٽر هوندو آهي ۽ انهن جي اوچائي 10 ميٽر کان وڌيڪ نه هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Warren |first1=A. |title=Dunes in the Tenere Desert |journal=The Geographical Journal |date=December 1971 |volume=137 |issue=4 |pages=458–461 |doi=10.2307/1797141 |jstor=1797141 }}</ref> اهي غالب هوا جي لڳ ڀڳ نوي درجا عمودي ٺهن ٿيون؛ هوا سنهي واري اڏائي ڇڏي ٿي ۽ موٽي واري ريج جي چوٽيءَ تي رهجي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Nielson |first1=Jamie |last2=Kocurek |first2=Gary |title=Climbing Zibars of the Algodones |journal=Sedimentary Geology |date=June 1986 |volume=48 |issue=1–2 |pages=1–15 |doi=10.1016/0037-0738(86)90078-3 }}</ref> ====موٽندڙ ڀٽون==== [[File:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|موٽندڙ ڀٽ؛ مکيه اسٽاس پاسي جي مٿان ننڍو ثانوي سلپ چهرو ڏسڻ ۾ اچي ٿو]] جتي هوائون وقت بوقت پنهنجو رخ ابتو ڪن ٿيون، اتي مٿي بيان ڪيل ڪنهن به شڪل جون '''موٽندڙ ڀٽون''' ٺهي سگهن ٿيون. انهن ۾ عام طور هڪ وڏو ۽ هڪ ننڍو سلپ چهرو ابتڙ رخن ۾ هوندا آهن. ننڍو سلپ چهرو عارضي هوندو آهي؛ اهو ابتڙي هوا کان پوءِ ٺهندو آهي ۽ غالب هوا جي ٻيهر هلڻ سان گهڻو ڪري ختم ٿي ويندو آهي.<ref name=Mangimeli/> {{anchor|دڙو}} ====دڙا==== [[File:350m Düne Deadvlei Sossusvlei.JPG|thumb|نميبيا جي [[سوسوسولي]] ۾ ”ڊيون نائين“ 300 ميٽر کان وڌيڪ اوچي آهي.]] '''دڙا''' تمام وڏي پيماني واريون ڀٽون آهن. اهي ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچيون، ڪلوميٽرن تائين ويڪريون ۽ سوين ڪلوميٽرن تائين ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli>{{cite web |publisher=U.S.A. National Park Service |last=Mangimeli |first=John |title=Geology of Sand Dunes |date=10 September 2007 |url=https://home.nps.gov/whsa/learn/nature/loader.cfm?csModule=security/getfile&PageID=2033934 |access-date=15 January 2021 }}</ref> جڏهن دڙا هڪ خاص جسامت تائين پهچي وڃي ٿي ته ان جي مٿان ننڍيون ثانوي ڀٽون ٺهڻ لڳن ٿيون.<ref name=Lancaster>{{cite journal |title=The development of large aeolian bedforms |first=N. |last=Lancaster |date=1 March 1988 |journal=Sedimentary Geology |volume=55 |issue=1–2 |pages=69–89 |doi=10.1016/0037-0738(88)90090-5 }}</ref> انهن کي ننڍين ڀٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قديم ۽ آهستي لڏندڙ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ خيال آهي ته اهي موجود ڀٽن جي عمودي واڌ سان ٺهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> دڙا واريءَ جي سمنڊن ۾ عام آهن ۽ [[ترڇي تهه بندي]] جي صورت ۾ ارضياتي رڪارڊ ۾ چڱيءَ طرح محفوظ ملن ٿيون.<ref name=Lancaster/> ===ڀٽن جي پيچيدگي=== ڀٽن جون سڀ شڪليون ٽن صورتن ۾ ملي سگهن ٿيون: سادي، مرڪب ۽ پيچيدي.<ref name="USG Types of Dunes"/> سادي ڀٽ بنيادي شڪل آهي، جنهن ۾ ان قسم جي سڃاڻپ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهربل سلپ چهرا هوندا آهن. مرڪب ڀٽ وڏي ڀٽ هوندي آهي، جنهن جي مٿان ساڳئي قسم ۽ رخ جون ننڍيون ڀٽون ٺهن ٿيون. پيچيده ڀٽ ٻن يا وڌيڪ مختلف قسمن جو گڏيل روپ هوندي آهي. هلالي ڀٽ جي چوٽيءَ تي تاري ڀٽ جو ٺهڻ سڀ کان عام پيچيده روپ آهي. ساديون ڀٽون اهڙي هوائي نظام جي نشاندهي ڪن ٿيون، جنهن جي شدت يا رخ ڀٽ جي ٺهڻ کان پوءِ گهڻو نه بدليو هجي، جڏهن ته مرڪب ۽ پيچيده ڀٽون هوا جي شدت ۽ رخ ۾ تبديلين جو پتو ڏين ٿيون. ===ڀٽن جي لڏپلاڻ=== ڀٽن جي واريءَ جو مجموعو هوا ڏانهن يا هوا کان پري ٻنهي رخن ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو؛ اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هوا ڀٽ جي چوٽيءَ کان هيٺ لڳي ٿي يا مٿان. جيڪڏهن هوا مٿان لڳي ته واريءَ جا ذرڙا لي پاسي منتقل ٿين ٿا ۽ لي پاسي واري وهڪري جو مقدار اسٽاس پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي. جيڪڏهن هوا هيٺان لڳي ته ذرڙا هوا ڏانهن مٿي چڙهن ٿا. جيڪڏهن هوا پاڻ سان واريءَ جا ذرڙا کڻي ڀٽ سان ٽڪرائجي ٿي ته ڀٽ جا ذرڙا وڌيڪ سالٽيشن ڪندا آهن، بنسبت اهڙي هوا جي، جيڪا واري کان خالي هجي.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Hong |last2=Dun |first2=Hongchao |last3=Tong |first3=Ding |last4=Huang |first4=Ning |date=15 April 2017 |title=Sand transportation and reverse patterns over leeward face of sand dune |journal=Geomorphology |volume=283 |pages=41–47 |doi=10.1016/j.geomorph.2016.12.030 }}</ref> ===ساحلي ڀٽون=== [[File:LIVER AAS UDLOEB I JULI 2012 (ubt)-002.JPG|thumb|ڊينمارڪ ۾ ليور آ درياهه جي ڇوڙ ڀرسان گاهه سان ڍڪيل ساحلي ڀٽون]] [[File:Newborough Dune Rejuvenation.webm|thumb|ويلز ۾ نيوبره ڀٽن جي بحاليءَ جو ڪم، 2015ع]] '''ساحلي ڀٽون''' ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن سامونڊي ڪناري تي آلي واري جمع ٿئي، پوءِ سڪي وڃي ۽ هوا ان کي ڪناري جي مٿان اڏائي کڻي وڃي.<ref name="sloss-etal-2012">{{Cite journal |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |last1=Sloss |first1=C. R. |last2=Shepherd |first2=M. |last3=Hesp |first3=P |year=2012 |title=Coastal Dunes: Geomorphology |journal=Nature Education Knowledge |volume=3 |number=10 |page=2 |access-date=15 January 2021 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818082248/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Bird |first1=ECF |title=Coasts: an introduction to systematic geomorphology |date=1976 |publisher=Australian National University Press |location=Canberra, Australia |asin=B004750SVK }}</ref> آخري ساحلي ڀٽن وارو اصل متن اڌورو ختم ٿيو هو، تنهنڪري رڳو مڪمل موجود جملن جو ترجمو شامل ڪيو ويو آهي. ==آبي ڀٽون== [[File:Cross-section of Migrating Subaqueous Dunes.jpg|thumb|هڪ رخي وهڪري ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي ڀٽن جي پٺيان رهجي ويل ترڇي تهه بنديءَ جو مثالي عمودي خاڪو]] {{Main|لهر جا نشان}} '''آبي ڀٽون''' (پاڻي هيٺ ٺهندڙ ڀٽون) پاڻيءَ جي وهڪري جي اثر هيٺ واري يا بجريءَ جي تهه تي ٺهن ٿيون. اهي قدرتي [[وهڪرو|وهڪرن]]، جهڙوڪ درياهن ۽ ڇوڙن (ايسچورين) ۾ تمام عام آهن، ۽ انسان جي ٺاهيل [[واهه|واهن]] ۽ پائيپ لائينن ۾ پڻ ٺهن ٿيون.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.powtec.2008.04.065 |title=Morphology and displacement of dunes in a closed-conduit flow |journal=Powder Technology |volume=190 |issue=1–2 |pages=247–251 |year=2009 |last1=Franklin |first1=E.M. |last2=Charru |first2=F. |arxiv=1608.07729 |s2cid=93576651 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0022112011000139 |title=Subaqueous barchan dunes in turbulent shear flow. Part 1. Dune motion |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=675 |pages=199–222 |year=2011 |last1=Franklin |first1=E. M. |last2=Charru |first2=F. |bibcode=2011JFM...675..199F |s2cid=51792324 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.expthermflusci.2015.10.017 |title=The formation and migration of sand ripples in closed conduits: Experiments with turbulent water flows |journal=Experimental Thermal and Fluid Science |volume=71 |pages=95–102 |year=2016 |last1=Cardona Florez |first1=Jorge Eduar |last2=Franklin |first2=Erick de Moraes |arxiv=1608.04792 |bibcode=2016ETFS...71...95C |s2cid=119268350 }}</ref> آبي ڀٽون وهڪري جي رخ ۾ آهستي آهستي اڳتي وڌنديون آهن. وهڪري ڏانهن رخ ڪندڙ (اپ اسٽريم) لاڙو ڪٽجڻ سبب ختم ٿيندو رهي ٿو، جڏهن ته اها واري هيٺئين يا '''لي پاسي''' واري لاڙي تي جمع ٿيندي رهي ٿي، جنهن سان ڀٽ جي بناوت برقرار رهي ٿي.<ref>Prothero, D. R. and Schwab, F., 1996, ''Sedimentary Geology'', pp. 45–49, {{ISBN|0-7167-2726-9}}</ref> آبي بارخان ڀٽن جي صورت ۾ واريءَ جو ڪجهه حصو انهن جي ڪنڊن، جن کي '''سينگ''' چيو وڃي ٿو، تان ضايع ٿيندو رهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=18 December 2017 |title=Birth of a subaqueous barchan dune |journal=Physical Review E |volume=96 |issue=6 |article-number=062906 |doi=10.1103/PhysRevE.96.062906 |pmid=29347350 |arxiv=1712.07162 |bibcode=2017PhRvE..96f2906A |s2cid=25558699 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=19 October 2018 |title=Role of Transverse Displacements in the Formation of Subaqueous Barchan Dunes |journal=Physical Review Letters |volume=121 |issue=16 |article-number=164503 |doi=10.1103/PhysRevLett.121.164503 |pmid=30387641 |arxiv=1810.11074 |bibcode=2018PhRvL.121p4503A |s2cid=53231618 }}</ref> اهي ڀٽون گهڻو ڪري لڳاتار قطارن ('''ٽرين''') جي صورت ۾ ٺهن ٿيون، جن ۾ لهر جي ڊيگهه ۽ اوچائي حيرت انگيز حد تائين هڪجهڙي هوندي آهي. ڀٽ جي شڪل ان جي ٺهڻ واري ماحول بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |title=Ripples |access-date=11 January 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501201547/https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |archive-date=1 May 2018 }}</ref> مثال طور، درياهن ۾ ٺهندڙ لهر جا نشان اڻبرابر (غير متناسق) هوندا آهن، جن جو وڌيڪ تيز سلپ چهرو وهڪري جي هيٺئين رخ ڏانهن هوندو آهي. ارضياتي رڪارڊ ۾ تهه بند پٿرن اندر محفوظ ٿيل لهر جا نشان وهڪري جي رخ کي سڃاڻڻ ۽ ان سان گڏ تلڇٽ جي اصل ماخذ جو تعين ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. وهڪري جي پيٽ ۾ موجود ڀٽون پاڻيءَ جي وهڪري جي مزاحمت کي نمايان طور وڌائي ڇڏين ٿيون. انهن جي موجودگي ۽ واڌ ويجهه درياهن ۾ ٻوڏن جي شدت ۽ وهڪري جي رويي تي اهم اثر وجهي ٿي. ==پٿر بڻيل ڀٽون== [[File:Cross-bedding Of Sandstone Near Mt Carmel Road Zion Canyon Utah.jpg|thumb|يوٽا جي زايون نيشنل پارڪ ۾ واريائي پٿر اندر محفوظ هوائي ڀٽن جي ترڇي تهه بندي]] '''پٿر بڻيل ڀٽون''' (Lithified dunes) اهي [[واريائي پٿر]] آهن، جيڪي سامونڊي يا هوائي واريءَ جي ڀٽن جي دٻجڻ ۽ سخت ٿي وڃڻ ('''[[پٿرائپ]]''') جي نتيجي ۾ ٺهن ٿيون. جڏهن ڀٽون پٿر ۾ تبديل ٿي وڃن ٿيون، تڏهن انهن مان گذرندڙ پاڻي مختلف معدنيات کي کڻي اچي پٿر ۾ جمع ڪندو آهي، جنهن سبب پٿر جو رنگ ۽ بناوت تبديل ٿي سگهي ٿي. اهڙين ڀٽن ۾ '''[[ترڇي تھ بندي]]''' (ڪراس-بيڊنگ) نمايان هوندي آهي، جتي هڪ ٻئي تي چڙهيل ڀٽن جون تهون ترڇي نموني ترتيب وٺنديون آهن. انهيءَ ڪري واريائي پٿر ۾ جال جهڙا يا ترڇا نقش پيدا ٿيندا آهن، جيئن آمريڪا جي [[زايون نيشنل پارڪ]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. آمريڪا جي ڏکڻ اولهه وارن علائقن ۾ اهڙين سخت ۽ گڏيل واريءَ جي ڀٽن لاءِ عام ٻوليءَ ۾ '''سلڪ راڪ''' (Slickrock) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو نالو پراڻي اولهه جي آبادڪارن ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي فولادي ڦيٿن وارن گاڏن کي هن هموار ۽ سخت پٿر تي مناسب پڪ نه ملندي هئي.<ref>{{Cite book |title=Toward a sociology of the trace |date=2010 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0-8166-5597-7 |editor-last=Gray |editor-first=Herman |location=Minneapolis, Minn |pages=197–198 |editor-last2=Gómez-Barris |editor-first2=Macarena }}</ref> ==ريگستانيت== {{Main|ريگستانيت}} جڏهن واريءَ جون ڀٽون انساني آبادين ڏانهن وڌن ٿيون، تڏهن اهي ماڻهن لاءِ ڪيترائي مسئلا پيدا ڪن ٿيون. ڀٽون مختلف طريقن سان لڏپلاڻ ڪن ٿيون، جن سڀني ۾ هوا بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. انهن مان هڪ طريقو '''[[لوڏائپ (ارضيات)|لوڏائپ]]''' (سالٽيشن) آهي، جنهن ۾ واريءَ جا ذرڙا ٽپو ڏيندڙ گولي وانگر زمين تي ٽپندا اڳتي وڌن ٿا. جڏهن اهي ذرڙا زمين تي لهن ٿا ته ٻين ذرڙن کي به ڌڪ ڏئي حرڪت ۾ آڻين ٿا، جنهن عمل کي '''[[رڙهڻ (واريءَ جون ڀٽون)|رڙهڻ]]''' چيو وڃي ٿو. وڌيڪ تيز هوا ۾ ذرڙا هوا ۾ پاڻ ۾ ٽڪرائجن ٿا ۽ '''چادر نما وهڪرا''' (شيٽ فلوز) ٺهن ٿا. وڏي [[مٽيءَ جي طوفان]] دوران اهڙن وهڪرن سبب ڀٽون ڏهن ميٽرن تائين به اڳتي وڌي سگهن ٿيون. ان کان سواءِ، برفاني ڇپ وانگر واريءَ جون '''ڇپون''' به ڀٽن جي '''سلپ چهري''' تان هيٺ ڪري، ڀٽن کي اڳتي ڌڪيندا رهن ٿا. آفريڪا، وچ اوڀر ۽ چين ۾ اڳتي وڌندڙ واري عمارتن، زرعي زمينن ۽ فصلن لاءِ وڏو خطرو بڻجي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن ڀٽن جي لڏپلاڻ روڪڻ لاءِ انهن تي تيل هاريو ويندو آهي، پر اهو طريقو قيمتي وسيلن جو زيان ڪرڻ سان گڏ ڀٽن جي جيوتياتي ماحول لاءِ پڻ نقصانڪار آهي. '''[[واريءَ جي باڙ]]''' پڻ ڀٽن جي حرڪت کي سست ڪري سگهي ٿي، پر ان جي مؤثريت ۽ بهتر بناوت بابت ارضيات جا ماهر اڃا تحقيق ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Grafals-Soto |first=Rosana |title=Effects of sand fences on coastal dune vegetation distribution |journal=Geomorphology |year=2012 |language=en |volume=145-146 |pages=45–55 |doi=10.1016/j.geomorph.2011.12.004 |bibcode=2012Geomo.145...45G }}</ref> واريءَ جي ڀٽن کي شهرن، ڳوٺن ۽ زرعي علائقن تي پکڙجڻ کان روڪڻ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي اهم ترجيحن مان هڪ آهي. ڀٽن تي ٻوٽا پوکڻ پڻ انهن کي مضبوط ۽ مستحڪم بڻائڻ جو هڪ مؤثر طريقو آهي. ==تحفظ== [[File:KelsoSand.JPG|thumb|آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ [[موجاو ريگستان]] جي [[ڪيلسو ڀٽون|ڪيلسو ڀٽن]] جي چوٽيءَ تان اڏامندڙ واري]] واريءَ جي ڀٽن جا ماحولياتي نظام ڪيترن ئي انتهائي موافق بڻيل ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ رهائش فراهم ڪن ٿا، جن ۾ ڪيترائي [[نادر جنس|نادر]] ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ جنس|خطرن هيٺ آيل]] قسم پڻ شامل آهن. انساني آباديءَ جي تيزيءَ سان واڌ، زمين جي تعميراتي استعمال، تفريحي سرگرمين ۽ آباد علائقن ڏانهن واريءَ جي وڌڻ کي روڪڻ لاءِ ڪيل مداخلتن سبب ڀٽن جا قدرتي ماحول خطري کي منهن ڏئي رهيا آهن. ڪيترن ئي ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]]، [[آسٽريليا]]، [[ڪينيڊا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[برطانيه]]، [[نيدرلينڊ]] ۽ [[سري لنڪا]]، واريءَ جي ڀٽن جي تحفظ لاءِ جامع منصوبا تيار ڪيا آهن. انهن منصوبن ۾ خاص طور '''[[واريءَ جي ڀٽن جي استحڪام]]''' (Sand dune stabilization) جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن، جيئن ڀٽن جي حرڪت کي محدود ڪري انهن جي قدرتي ماحول کي محفوظ رکيو وڃي. برطانيه ۾ ڀٽن جي گهٽجندڙ ايراضيءَ جو جائزو وٺڻ ۽ مستقبل ۾ انهن جي تباهي کي روڪڻ لاءِ '''[[حياتياتي تنوع عملي منصوبو]]''' (Biodiversity Action Plan) پڻ تيار ڪيو ويو آهي. ==مثال== ===آفريڪا=== * [[اليگزينڊريا ساحلي ڀٽ ميدان]]، [[اوڀر ڪيپ]]، ڏکڻ آفريڪا<ref name="unesco-alexandriadunes">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |title=Alexandria Coastal Dunefields |publisher=UNESCO World Heritage |access-date=11 January 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091118220211/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |archive-date=18 November 2009 }}</ref> * [[ڪلهاڙي ريگستان]] ۾ وِٽسانڊ قدرتي محفوظ علائقو، ڏکڻ آفريڪا * [[ڊي هوپ قدرتي محفوظ علائقو]] جون اڇيون ڀٽون، ڏکڻ آفريڪا * ڪينيا جي [[سوگوتا ماٿري]] جون ڀٽون * ايٿوپيا جي [[ڊاناڪل هيٺاهين]] جون ڀٽون * نميبيا جي [[سوسسولي]] جون ڀٽون * نائيجيريا ۾ [[چاڊ بيسن نيشنل پارڪ]] * انگولا جي [[آئيونا نيشنل پارڪ]] جون ساحلي ڀٽون * بوٽسوانا جي [[خوا ڀٽون]] * مالي جي [[گائو]] شهر ڀرسان ''لا ڊيون روز'' * [[ارگ اوڪار]]، موريتانيا ۽ مالي * [[ارگ شيش]]، الجزائر ۽ مالي * [[ارگ شيبي]] ۽ [[ارگ شيگاگا]]، مراڪش * [[گرانڊ ارگ اورينٽال]]، الجزائر ۽ تونس * [[گرانڊ ارگ اوڪسيدانٽال]]، الجزائر * [[آئيڊيهان اوباري]] ۽ [[آئيڊيهان مرزوق]]، ليبيا * [[گريٽ سينڊ سي]]، ليبيا ۽ مصر * سوڊان جي [[بيودا ريگستان]] جون ڀٽون * سينيگال جي [[لومپول ريگستان]] جون ڀٽون * موزمبيق جي [[بازاروٽو ٻيٽ]] جون ساحلي ڀٽون * چاڊ جي [[جوراب ريگستان]] جون ڀٽون * نائجر جي [[ٽينيري]] واري علائقي جون ڀٽون * تنزانيا جون ''شفٽنگ سينڊز'' (هلندڙ ڀٽون) ===ايشيا=== * سري لنڪا جي [[ڪلپيٽيا ٻيٽ نما]] جون ڀٽون * [[ٿر ريگستان]] جون ڀٽون (هندستان ۽ پاڪستان) * [[ٽوٽوري واريءَ جون ڀٽون]]، جاپان * [[چارا واريون ڀٽون]]، روس * [[ريگ جن]]، ايران * [[ريگ لوٽ]]، ايران * فلپائن جون [[ايلوڪوس نورتي واريون ڀٽون]] * [[موريب ڀٽ]]، گڏيل عرب امارات * [[گومڪ پاسير پرانگ ڪوسومو]]، انڊونيشيا * [[لاوتان پاسير]]، انڊونيشيا * [[مئي ني]]، ويٽنام * [[شرقيا واريون ڀٽون]]، عمان * [[ٽيري]]، ڏکڻ هندستان * [[تڪلامڪان ريگستان]] جون ڀٽون، چين * [[ٽوڪولان]]، روس ===يورپ=== * [[ديوني جون ڀٽون]]، بلغاريا * [[پيلا جي ڀٽ]]، فرانس * [[پيسيناس جون ڀٽون]]، سارڊينيا * [[سينڊز آف فوروي]]، اسڪاٽلينڊ * [[آڪسوچ ڀٽون]]، ويلز * [[ونٽرٽن ڀٽون]]، انگلينڊ * [[سوووينسڪي نيشنل پارڪ]]، پولينڊ * [[ليمناس واريون ڀٽون]]، يونان * [[اڪروتيري واريون ڀٽون]]، قبرص * [[رابيئرگ مائل]]، ڊينمارڪ * [[ٿي نيشنل پارڪ]]، ڊينمارڪ * [[ڪوروبيڊو جون ڀٽون]]، اسپين * [[ڪريسمينا ڀٽ]]، پرتگال * [[سائو جيسنٽو قدرتي محفوظ ڀٽون]]، پرتگال * [[ڊي هوخي فيلووي نيشنل پارڪ]]، نيدرلينڊ * [[ڪوٽوائيڪر زاند]]، نيدرلينڊ * [[ٽيڪسل نيشنل پارڪ جون ڀٽون]]، نيدرلينڊ * [[ڪيورونين اسپٽ]] جون ڀٽون، لٿوينيا ۽ روس * [[اوليشڪي واريون ڀٽون]]، يوڪرين * [[اُلاهاو]]، سويڊن ===اتر آمريڪا=== ====ڪينيڊا==== * وڪٽوريا ٻيٽ جون واريون ڀٽون، نوناوٽ * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[ڪارڪراس ريگستان]] ====آمريڪا==== * [[نوگاهابارا واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[گريٽ ڪوبڪ واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[ڪيڊز واريون ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[ڪيلسو ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[يوريڪا ويلي واريون ڀٽون]] * [[الگوڊونس واريون ڀٽون]] * [[گواڊالوپي-نيپومو ڀٽون]] * [[گريٽ سينڊ ڊيونز نيشنل پارڪ]]، ڪولوراڊو * [[برونيو ڀٽون اسٽيٽ پارڪ]]، آئيڊاهو * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[سلپنگ بيئر ڊيونز نيشنل ليڪ شور]]، مشيگن * [[وارن ڊيونز اسٽيٽ پارڪ]] * [[گرينڊ سيبل ڀٽون]] * [[سلور ليڪ اسٽيٽ پارڪ]] * [[وائيٽ سينڊز نيشنل پارڪ]]، نيو ميڪسيڪو * [[جاڪيز رج اسٽيٽ پارڪ]]، نارٿ ڪيرولائنا * [[اوريگن ڊيونز نيشنل ريڪريئيشن ايريا]] * [[موناهانس سينڊ هلز اسٽيٽ پارڪ]]، ٽيڪساس * [[لٽل سهارا ريڪريئيشن ايريا]]، يوٽا ====ميڪسيڪو==== * [[سامالياڪا واريون ڀٽون]] ===ڏکڻ آمريڪا=== * [[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]]، ارجنٽائن * [[ويلا گيسيل]]، ارجنٽائن * [[لينسوئس مارانينسيس نيشنل پارڪ]]، برازيل * [[ايلها ڪمپريدا ماحولياتي تحفظ وارو علائقو]] * [[جواڪينا ساحل جون ڀٽون]] * [[جيريڪواڪوارا نيشنل پارڪ]] * [[جينپابو]] * [[سيرو ميدانوسو]]، چلي * [[ڪولون ساحل]] * [[ڊيوناس ڊي ڪنڪون]] * [[سيرو ڊراگون]] * [[سيرو بلانڪو]]، پيرو * [[واڪاچينا]] * [[ميڊانوس ڊي ڪورو نيشنل پارڪ]]، وينزويلا ===اوشينيا=== * [[سمپسن ريگستان]] جون ڀٽون، آسٽريليا * [[ڪورونگ نيشنل پارڪ]] * [[لنڪن نيشنل پارڪ]] * [[ڪوفن بي نيشنل پارڪ]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[اسٽاڪٽن ساحل]] * [[لينسلن واريون ڀٽون]] * [[ٽي پاڪي واريون ڀٽون]]، نيوزيلينڊ ==دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون== {| class="wikitable sortable" ! ڀٽ ! بنياد کان اوچائي ! سمنڊ جي سطح کان اوچائي ! هنڌ ! نوٽ |- |[[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]] |تقريباً 1٬230 م |تقريباً 2٬845 م |ارجنٽائن |دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[سيرو بلانڪو]] |تقريباً 1٬176 م |تقريباً 2٬080 م |پيرو |پيرو جي سڀ کان اوچي، دنيا ۾ ٻي نمبر |- |[[بادائين جاران واريون ڀٽون]] |تقريباً 500 م |تقريباً 2٬020 م |چين |ايشيا جون سڀ کان اوچيون بيهڪ واريون ڀٽون |- |[[ريگ يالان]] |تقريباً 470 م |تقريباً 950 م |ايران |لوٽ ريگستان |- |ڊرا ڀٽ |420 م |تقريباً 870 م |الجزائر |آفريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |بگ ڊيڊي / ڊيون 7 |383 م |تقريباً 570 م |نميبيا |نميبيا موجب دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[مائونٽ ٽيمپسٽ]] |تقريباً 280 م |تقريباً 280 م |آسٽريليا |آسٽريليا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |اسٽار ڀٽ |230 م کان وڌيڪ |تقريباً 2٬730 م |آمريڪا |اتر آمريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[پيلا جي ڀٽ]] |تقريباً 105 م |تقريباً 130 م |فرانس |يورپ جي سڀ کان اوچي ڀٽ |} ==واريءَ جي ڀٽن جا نظام== * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[اشدود واري ڀٽ]] * [[بامبرگ ڀٽون]] * [[سرسيو نيشنل پارڪ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[ڪرم لن بروز]] * [[ڊاولش وارن]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[ڪينفگ بروز]] * [[مارگام بروز]] * [[مرلوف واريون ڀٽون]] ``` ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=20em|rules=yes}} * [[اينٽي ڀٽ]] * [[شيطان جي چمني]] * [[برفيلي ڀٽ]] * [[زميني بناوتن جي فهرست]] * [[ماسيرا]] * [[ميڊانوس]] * [[واريءَ جي ٽڪري]] * [[واريءَ جي لهر]] * [[ڳائيندڙ واري]] * [[سامونڊي ڪناري جو ميدان]] {{Div col end}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite book |author1=Ralph Lorenz |author2=James Zimbelman |title=Dune Worlds: How Wind-blown Sand Shapes Planetary Landscapes |publisher=Springer |year=2014 |isbn=978-3-540-89724-8}} * {{cite book |editor=Anthony J. Parsons, A. D. Abrahams |title=Geomorphology of Desert Environments |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5718-2}} * {{cite book |last1=Pye |first1=Kenneth |last2=Tsoar |first2=Haim |title=Aeolian Sand and Sand Dunes |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-85909-3}} * {{Cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17168 |title=Nouakchott, Mauritania |date=29 April 1999 |publisher=[[NASA Earth Observatory]] |access-date=28 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060930235428/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17168 |archive-date=30 September 2006}} * {{cite journal |doi=10.1002/ldr.864 |title=Sand dune fixation: A solar-powered Sahara seawater pipeline macroproject |journal=Land Degradation & Development |volume=19 |issue=6 |pages=676–691 |year=2008 |last1=Badescu |first1=V. |last2=Cathcart |first2=R. B. |last3=Bolonkin |first3=A. A. |arxiv=0707.3234 |bibcode=2008LDeDe..19..676B |s2cid=128961228}} * {{Cite web |url=http://www.agc.army.mil/research/products/desert_guide/lsmsheet/lspara.htm |title=Summary: Dunes, Parabolic |publisher=Desert Processes Working Group; Knowledge Sciences, Inc. |access-date=6 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021072044/http://www.agc.army.mil/research/products/desert_guide/lsmsheet/lspara.htm |archive-date=21 October 2010}} * {{Cite web |url=http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/les-dossiers-du-csfd-english/doc_details/142-mainguet-monique-a-dumay-frederic-2011-fighting-wind-erosion- |title=Fighting wind erosion. One aspect of the combat against desertification |publisher=Les dossiers thématiques du CSFD |access-date=4 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725212257/http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/les-dossiers-du-csfd-english/doc_details/142-mainguet-monique-a-dumay-frederic-2011-fighting-wind-erosion- |archive-date=25 July 2011}} ==حوالا== {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons and category|Dune|Dunes}} * [https://beginnorthadventures.com/loibor-seder-sand-dune-kenya/ لوئبور سيڊر: ڪينيا جي سڀ کان وڏي ڀٽ] * [https://web.archive.org/web/20060819172200/http://www.geography-site.co.uk/pages/physical/coastal/dunes.html سامونڊي ڪناري جون واريءَ جون ڀٽون] * [https://web.archive.org/web/20060308183125/http://www.tec.army.mil/research/products/desert_guide/lpisheet/lpdunes1.htm ڀٽن جي نمونن جي سڃاڻپ (آمريڪي فوج)] * {{URL|https://data.mendeley.com/datasets/675gwk5jp7/1|هوائي واريءَ بابت تحقيق جي ڪتابيات}} {{River morphology}} {{coastal geography}} {{Patterns in nature}} {{sediment transport}} {{Authority control}} [[Category:ڀٽون]] [[Category:هوائي زميني بناوتون]] [[Category:سامونڊي ۽ ساحلي زميني بناوتون]] [[Category:سامونڊي جاگرافي]] [[Category:تلڇٽيات]] p1dnp5ttpqs8u6fj39stq8c5bru82zg 394380 394377 2026-07-14T21:41:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 394380 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙي [[زميني بناوٽ]] آهي، جيڪا هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندي آهي. اها عام طور تي [[دڙو]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهي [[پهاڙي ريج|ريج]] جي صورت اختيار ڪندو آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽ سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽ وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽ مختلف شڪلين ۽ جسامن جا ٿيندا آهن، پر گهڻا دڙا ان پاسي کان ڊگها ۽ آهستي لاڙا وارا هوندا آهن، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن ('''اسٽاس پاسي''')، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني ڌوپ ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[بلوا پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=288–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[مصب]] ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' (subaqueous dunes) چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽ جي لڏپلاڻ''' چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford">{{cite book |last1=first edited by Fowler |first1=H.W. |last2=Fowler |first2=F.G. |editor1-last=Sykes |editor1-first=J.B. |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |date=1984 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-861132-5 |edition=7th}}</ref> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] == ڀٽ اصطلاح == '''ڀِٽ''' يا '''واريءَ جو دڙو''' سنڌيءَ ۾ ’ڀِٽ‘، واريءَ جي دڙي کي چوندا آهن، ’ڀٽ‘ جو اصطلاح شاھ لطيف “ڀٽائي”سان منسوب آهي. شاھ لطيف کي مجازي ۽ حقيقي عشقَ آرام نہ ڏنو. سير سفر دوران نون هالن کان ٻن ڪوهن جي پنڌ تي، ڪراڙ ڍنڍ وٽ ڪرڙن ۽ ڪنڊن ۾ ويڙهيل، واريءَ جي دڙي کي پنھنجو آدرشي آستان ٺاهيائين. نھايت ڪشالي ۽ محنت سان، ان کي پنھنجي ”ڀٽ“ جي صورت ڏنائين. فقيرن سان گڏ، انهيءَ واريءَ جي دڙي تي چيڪي مٽي وڌائين، ۽ پوءِ پنھنجي لاءِ هڪ جهوپڙي اڏيائين. سندس حوالي سان ان ڀٽ کي هاڻي ’ڀٽ شاھ‘ جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ ننڍڙو شھر بنجي چڪو آهي.<ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> ==بناوٽ== [[File:Saltation on sand dune.png|thumb|upright=1.25|جڏهن واريءَ جا ذرڙا واريءَ سان ٽڪرائجن ٿا ته اهي گهڻو ڪري اتي ئي چنبڙي وڃن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ سخت سطح سان ٽڪرائجڻ تي وري ٽپو کائي اڳتي وڌن ٿا ('''سالٽيشن'''). هي مثبت موٽ وارو عمل (فيڊبيڪ لوپ) واريءَ کي گڏ ڪري '''ڀٽن''' جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.]] '''ڀٽن'''، واريءَ جي ننڍين لهرن ۽ '''دڙن''' جي وچ ۾ ڪا مڪمل طور تي متفقه حدبندي موجود نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ هڪ ئي قسم جي مواد جا ذخيرا آهن.<ref name="Leeder2012">{{cite book |author=M.R. Leeder |title=Sedimentology: Process and Product |url=https://books.google.com/books?id=CUTvCAAAQBAJ&pg=PA97 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-5986-6 |pages=97– }}</ref> عام طور تي 7 سينٽي ميٽر کان وڌيڪ اوچائي وارن واريءَ جي بناوٽ کي '''ڀٽ''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته 3 سينٽي ميٽر کان گهٽ اوچائي وارا ٺهڻ '''واريءَ جون لهرون''' سڏبو آهي.<ref name="PettijohnPotter2012">{{cite book |author1=F. J. Pettijohn |author2=P. E. Potter |author3=R. Siever |title=Sand and Sandstone |url=https://books.google.com/books?id=FFEyBwAAQBAJ&pg=PA346 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4615-9974-6 |pages=346– }}</ref> '''دڙو''' هڪ تمام وڏو هوائي ٺهيل زميني خاڪو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ڊگهو ۽ ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي مٿان ننڍيون ڀٽون به موجود ٿي سگهن ٿيون.{{sfn|Jackson|1997|loc="Draa"}} {{anchor|Slip face}} ڀٽون عام طور واريءَ جي جسامت وارن ذرڙن مان ٺهن ٿيون ۽ انهن ۾ [[ڪوارٽز]]، [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]]، برف، [[جپسم]] يا ٻيا مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ڀٽ جو اهو پاسو، جنهن ڏانهن هوائون يا پاڻي وهندو اچي ٿو، '''اسٽاس پاسو''' (''stoss side'') سڏجي ٿو، جڏهن ته ابتو پاسو '''لي پاسو''' (''lee side'') سڏجي ٿو. واريءَ جا ذرڙا اسٽاس پاسي تي آهستي سرڪندا يا ٽپ کائيندا ('''سالٽيشن''') مٿي چڙهن ٿا، پوءِ لي پاسي کان هيٺ لڙهي پون ٿا. ڀٽ جي انهيءَ تيز لاڙ واري حصي کي، جتان واري هيٺ سرڪي ٿي، '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي. [[بيگنولڊ فارمولو]] (''Bagnold formula'') ان رفتار جو اندازو ڏئي ٿو، جنهن سان واريءَ جا ذرڙا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا. ==هوائي ڀٽون== ===هوائي ڀٽن جون شڪليون=== ڀٽن جا پنج بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: هلالي، خطي، تاري جهڙيون، گنبذي ۽ پيرابولائي. ڀٽن وارا علائقا ٽن صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا: سادا (بنيادي قسم جون ڌار ڌار ڀٽون)، مرڪب (وڏيون ڀٽون، جن جي مٿان ساڳئي قسم جون ننڍيون ڀٽون ٺهن) ۽ پيچيدا (مختلف قسمن جي ڀٽن جا گڏيل روپ).<ref name="USG Types of Dunes"/> ====بارخان يا هلالي ڀٽ==== {{مک|بارخان}} [[File:Barchan in Noachis.jpg|thumb|right|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ڌار ڌار بارخان ڀٽون؛ غالب هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي پاسي هوندو.]] '''بارخان ڀٽون''' هلال جهڙا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي عام طور پنهنجي ڊيگهه کان وڌيڪ ويڪرا هوندا آهن. انهن جو لي پاسو، جتي واري هيٺ سرڪي ٿي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي تي هوندو آهي. اهي ڀٽون اهڙين هوائن هيٺ ٺهن ٿيون، جيڪي لڳاتار هڪ ئي رخ کان هلن ٿيون.<ref name=dkp>{{cite book |title=The Ultimate Visual Family Dictionary |chapter=Geology, Geography, and Meteorology |pages=282–283 |publisher=[[ڊي ڪي پبلشنگ]] |year=2012 |location=New Delhi |language=en |isbn=978-0-1434-1954-9 }}</ref> جڏهن واريءَ جي فراهمي گهٽ هجي ته اهي ڌار ڌار هلالن جي صورت اختيار ڪن ٿيون. وڌيڪ واري موجود هجي ته اهي پاڻ ۾ ملي '''بارخانوئيڊ ريجن''' ۽ پوءِ '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> هلالي ڀٽن جا ڪي قسم ٻين سڀني ڀٽن جي ڀيٽ ۾ رڻپٽ جي مٿاڇري تي وڌيڪ تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪن ٿا. چين جي [[ننگشيا]] صوبي ۾ 1954ع کان 1959ع تائين ڀٽن جي هڪ ٽولي هر سال 100 ميٽر کان وڌيڪ سفر ڪيو، جڏهن ته اهڙي رفتار مصر جي [[اولهه رڻپٽ]] ۾ پڻ ماپي وئي آهي. ڌرتيءَ جون سڀ کان وڏيون هلالي ڀٽون، جن جي ٻن چوٽين جي وچ ۾ سراسري مفاصلو ٽن ڪلوميٽرن کان وڌيڪ آهي، چين جي [[تڪلامڪان رڻپٽ]] ۾ آهن.<ref name="USG Types of Dunes">{{cite web |title=Types of Dunes |url=https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |access-date=8 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314161113/http://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |archive-date=14 March 2012 |publisher=[[آمريڪي ارضياتي سروي]] |date=29 October 1997 }}</ref> ====عرضي ڀٽون==== جڏهن بارخان ڀٽون گهڻيون ٿي وڃن ته اهي پاڻ ۾ ملي بارخانوئيڊ ريجون ٺاهين ٿيون، جيڪي اڳتي هلي سڌين يا ٿوريون وڪريل '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجن ٿيون. انهن کي عرضي ڀٽون ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي هوا جي رخ جي آرپار واقع هونديون آهن ۽ هوا سندن چوٽيءَ تي عمودي رخ سان لڳندي آهي.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ====سيف يا طولي ڀٽون==== '''سيف ڀٽون''' سڌيون يا هلڪيون وڪريل ڀٽون آهن، جن جا ٻه سلپ چهرا هوندا آهن ۽ اهي عام طور هڪ ٻئي جي متوازي پکڙيل هونديون آهن.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ٻنهي پاسي سلپ چهرا هجڻ سبب انهن جون چوٽيون تيز هونديون آهن. لفظ ''سيف'' عربيءَ جي لفظ '''تلوار''' مان ورتل آهي. اهي ڀٽون 160 ڪلوميٽر کان به وڌيڪ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون ۽ ان ڪري اپگرهي تصويرن ۾ آسانيءَ سان ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. سيف ڀٽون ٻن رخن کان هلندڙ هوائن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو ڊگهو محور ۽ ريجون واريءَ جي گڏيل حرڪت واري رخ سان هلن ٿيون، تنهنڪري انهن کي '''طولي ڀٽون''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=seif_terminology>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-9213-9_460-2 |chapter=Longitudinal Dunes (or Linear Dunes) |title=Encyclopedia of Planetary Landforms |pages=1–11 |year=2014 |last1=Radebaugh |first1=Jani |last2=Sharma |first2=Priyanka |last3=Korteniemi |first3=Jarmo |last4=Fitzsimmons |first4=Kathryn E. |isbn=978-1-4614-9213-9 }}</ref> ڪي خطي ڀٽون پاڻ ۾ ملي ''Y'' شڪل جون مرڪب ڀٽون ٺاهين ٿيون.<ref name="USG Types of Dunes"/> انهن جي ٺهڻ بابت ماهرن ۾ اختلاف آهي. [[رالف بيگنولڊ]] پنهنجي ڪتاب ''[[اڏامندڙ واري ۽ رڻپٽ جي ڀٽن جي طبعيات]]'' ۾ راءِ ڏني ته ڪي سيف ڀٽون ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن بارخان ڀٽ ٻن رخن وارين هوائن واري نظام ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ ان جو هڪ پاسو ڊگهو ٿيندو وڃي ٿو. ٻين نظرين موجب، سيف ڀٽون هڪ رخ واري هوا ۾ ٺهندڙ گردابي وهڪرن سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref name=Mangimeli/> تمام ترقي يافته سيف ڀٽن جي وچ واري محفوظ کڏن ۾ بارخان پڻ ٺهي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀٽن جي وچ ۾ هوا هڪ رخ ۾ محدود ٿي وڃي ٿي. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Rub' al Khali (Arabian Empty Quarter) sand dunes imaged by Terra (EOS AM-1).jpg|[[ربع الخالي]] جون واريءَ جون ڀٽون؛ انهن مان گهڻيون سيف ڀٽون آهن. بارخان مان سندن بڻجڻ جو پتو ڀٽن جي پڇاڙيءَ تي رهجي ويل ننڍن ڪُنڊن مان پوي ٿو. هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي طرف هوندو. File:ISS-31 Linear dunes in the Great Sand Sea in southwest Egypt.jpg|ڏکڻ اولهه مصر جي [[وڏي واريءَ جي سمنڊ]] ۾ وڏيون خطي سيف ڀٽون، جيئن [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان ڏٺيون ويون. هر ٻن ڀٽن جي وچ ۾ مفاصلو 1.5 کان 2.5 ڪلوميٽر آهي. File:Longitudinal_dune.jpg|سيف ڀٽن جي ٺهڻ جو سراسري رخ وارو طولي نمونو File:Tranverse dune.jpg|عرضي ڀٽون هوا جي رخ جي عمودي ٺهن ٿيون ۽ رڳو لي پاسي هڪ سلپ چهرو رکن ٿيون؛ اسٽاس پاسو نسبتاً گهٽ تيز هوندو آهي. File:Cross-bedding.gif|عرضي ڀٽون هوا جي عمودي رخ تي واقع ٿين ٿيون؛ هوا انهن کي اڳتي ڌڪي ٿي ۽ نتيجي ۾ [[ترڇي تهه بندي]] ٺهي ٿي. </gallery> سيف ڀٽون [[صحرا]] ۾ عام آهن. اهي {{convert|300|m|ft|abbr=on}} اوچيون ۽ {{convert|300|km|mi|abbr=on}} ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون. عربي اپٻيٽ جي ڏاکڻي ٽئين حصي ۾ [[ربع الخالي]] نالي وڏي [[ارگ]] ۾ سيف ڀٽون لڳ ڀڳ {{convert|200|km|mi|abbr=on}} تائين پکڙيل ۽ {{convert|300|m|ft|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچيون آهن. [[پها]] نالي خطي [[لوئيس]] ٽڪريون ظاهري طور انهن سان مشابهت رکن ٿيون. اهي ٽڪريون شايد آخري [[چوٿين دور جي برفاني زماني]] دوران [[هميشه ڄميل زمين]] جي حالتن ۾ ٺهيون، جڏهن ٽنڊرا نباتات تمام گهٽ هئي. ====تاري جهڙيون ڀٽون==== [[File:Elk and Star Dune (49097789642).jpg|thumb|[[وڏي واريءَ جي ڀٽن وارو قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقو]] ۾ تاري جهڙيون، لڳ ڀڳ هرمي شڪل واريون ڀٽون]] '''تاري جهڙيون ڀٽون''' هرمي صورت جون واريءَ جون ڀٽون آهن، جن جي اوچي مرڪز مان ٽي يا وڌيڪ ريجون ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر پاسي سلپ چهرا ٺهن ٿا. اهي عام طور ڪيترن رخن کان هلندڙ هوائن وارن علائقن ۾ ٺهن ٿيون.<ref name=dkp/> اهي پاسن ڏانهن وڌڻ بدران مٿي وڌنديون آهن. هوا مسلسل واريءَ کي ٻيهر ترتيب ڏئي انهن جي شڪل قائم رکندي آهي، جيتوڻيڪ صحيح جي پي ايس ماپن مان ڪيترن هنڌن تي انهن جي لڏپلاڻ پڻ معلوم ٿي آهي.<ref>Geof Duller, Charles Bristow, [https://www.nature.com/articles/s41598-024-53485-3 "Structure and chronology of a star dune at Erg Chebbi, Morocco, reveals why star dunes are rarely recognized in the rock record"], ''Scientific Reports'', 2024, p. 4.</ref> اهي [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ غالب ڀٽن جو قسم آهن. ٻين رڻپٽن ۾ اهي واريءَ جي سمنڊن جي ڪنارن، خاص طور زميني رڪاوٽن ويجهو ملن ٿيون. چين جي ڏکڻ اوڀر [[بادائين جاران رڻپٽ]] ۾ اهي 500 ميٽرن تائين اوچيون آهن ۽ شايد ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون آهن. ====گنبذي ڀٽون==== [[File:ISS016-E-5862 - View of Algeria.jpg|thumb|[[وڏي اڀرندي ارگ]]؛ وچ ۽ کاٻي پاسي تاري ڀٽون، ساڄي ڪناري تي وڏا گنبذ]] '''گنبذي ڀٽون''' گول يا بيضوي واريءَ جا جسم آهن، جيڪي چپٽي گنبذ جهڙي شڪل رکن ٿا ۽ انهن تي واضح سلپ چهرو نه هوندو آهي. گنبذي ڀٽن جا ٻه قسم آهن: * ننڍيون گنبذي ڀٽون، جيڪي رڳو ڪجهه ميٽر اوچيون ۽ هموار سطح واريون هونديون آهن. * '''وڏا گنبذ'''، جيڪي تاري ڀٽن جيترا وڏا ٿي سگهن ٿا. سعودي عرب جي نجد علائقي ۾ انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي 150 ميٽر ۽ [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ سندن قطر 1.5 ڪلوميٽر کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. وڏن گنبذن جي مٿاڇري ننڍين ثانوي ڀٽن جي ڳاٽي ڄار سان ڍڪيل هوندي آهي. ڪڏهن انهن مان سنهي واريءَ جون ريجون ٻاهر نڪرنديون آهن، جيڪي تاري ڀٽن سان مشابهت رکن ٿيون. مٿان ڏسڻ سان اهي ڇلرن واري خول رکندڙ جيت جهڙا نظر اچن ٿا. وڏا گنبذ گهٽ ملن ٿا<ref>مثال طور [[وڏي اڀرندي ارگ]] جي ڏکڻ تيونس ۽ ڀرپاسي واري الجزائر جي لڳ ڀڳ 2,600 چورس ڪلوميٽر علائقي ۾ 444 وڏا گنبذ ڳڻيا ويا.</ref> ۽ اڪثر واريءَ جي سمنڊ جي ان ڪناري تي ملن ٿا، جتان هوا اندر داخل ٿئي ٿي. اهي عام طور تاري ڀٽن جي وڏن ٽولن جي ڀرسان هوندا آهن. ٻنهي قسمن جي هوائي نظام ۾ فرق کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سائنسي تحقيق گهربل آهي.<ref>Andrew S. Goudie et al., “The distribution and nature of star dunes: A global analysis”, 2021, pp. 10–12.</ref> =====لُنيٽ ڀٽون===== خشڪ ڍنڍن ۽ رڻائتن يا نيم رڻائتن علائقن جي دريائي ماٿرين جي لي پاسي، غالب هوائن جي رخ موجب ٺهندڙ مستقل هلالي ڀٽن کي '''لُنيٽ'''، '''ذريعي جي ڪناري واريون ڀٽون'''، '''بورليٽ''' يا '''مٽيءَ جون ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي مٽي، گاد، واري يا جپسم مان ٺهي سگهن ٿيون، جيڪي ڍنڍ جي تري يا ڪناري تان ڪٽجي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي مٿي چڙهن ٿيون ۽ ٻاهرئين اُڀريل پاسي جمع ٿين ٿيون. آسٽريليا ۾ انهن جا مثال 6.5 ڪلوميٽر ڊگها، 1 ڪلوميٽر ويڪرا ۽ 50 ميٽر اوچا آهن. اهي ڏکڻ ۽ اولهه آفريڪا ۽ آمريڪا جي اولهندي حصن، خاص طور ٽيڪساس ۾ پڻ ملن ٿيون.<ref>Twidale, C.R. & Campbell, E.M. (2005): ''Australian landforms''. Rosenberg Publishing. pp. 241–243.</ref> ====پيرابولائي ڀٽون==== [[File:Parabolic dune.jpg|thumb|upright=1.5|سامونڊي پيرابولائي ڀٽن جو خاڪو]] ڊگهن ٻانهن ۽ اُڀريل اڳئين حصي واري ''U'' شڪل جي واريءَ جي ڀٽن کي '''پيرابولائي ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي اهڙين ڦوڪ ڀٽن مان ٺهن ٿيون، جتي نباتات سان ڍڪيل واريءَ جي ڪٽجڻ سبب ''U'' شڪل جي کڏ ٺهي ٿي. انهن جون ڊگهيون ٻانهون نباتات سان جڪڙيل رهنديون آهن؛ ڌرتيءَ تي سڃاتل سڀ کان ڊگهي ٻانهن 12 ڪلوميٽر ڊگهي آهي. انهن کي ڪڏهن ''U'' شڪل واريون، ڦوڪ ڀٽون يا وارپن جهڙيون ڀٽون پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهي ساحلي رڻپٽن ۾ عام آهن. هلالي ڀٽن جي ابتڙ، انهن جون چوٽيون هوا ڏانهن رخ رکن ٿيون، جڏهن ته ڀٽ جي واريءَ جو وڏو حصو اڳتي وڌندو رهي ٿو. مٿان ڏسڻ سان اهي سٺي نموني ڇانيل، تمام سنهي کان وچولي جسامت واري واريءَ جا ''U'' يا ''V'' شڪل جا دڙا نظر اچن ٿا، جن جون ڊگهيون ٻانهون مرڪزي حصي کان پٺتي هوا ڏانهن پکڙيل هونديون آهن. سلپ چهرا اڪثر اڳئين نڪ جي ٻاهرئين پاسي ۽ ٻانهن جي ٻاهرئين لاڙن تي ٺهن ٿا. اهي ڀٽون عام طور نيم خشڪ علائقن ۾ ملن ٿيون، جتي مينهن جو پاڻي ڀٽ جي هيٺين حصن ۽ هيٺين [[مٽي]] ۾ محفوظ رهي ٿو. اڳ انهن جي استحڪام جو ڪارڻ نباتاتي ڍڪ سمجهيو ويندو هو، پر جديد تحقيق پاڻيءَ کي مکيه ڪارڻ قرار ڏئي ٿي. گاهه، ٻوٽا ۽ وڻ انهن جي پٺتي رهجي ويل ٻانهن کي جڪڙي رکندا آهن. اندروني رڻپٽن ۾ پيرابولائي ڀٽون عام طور انهن واريءَ جي چادرن ۾ ڦوڪ کڏن مان ٺهن ٿيون، جيڪي جزوي طور نباتات سان جڪڙيل هونديون آهن. ساحلي علائقن ۽ وڏين ڍنڍن جي ڪنارن تي اهي سمنڊ ڪناري جي واريءَ مان ٺهي، اندر نباتات وارن علائقن ڏانهن وڌي سگهن ٿيون. گهڻيون پيرابولائي ڀٽون چند ڏهاڪن ميٽرن کان وڌيڪ اوچيون نه ٿينديون آهن، سواءِ اڳئين نڪ جي، جتي نباتات واريءَ جي اڳڀرائي کي روڪي يا سست ڪري ٿي. سادي پيرابولائي ڀٽ ۾ رڳو ٻانهن جو هڪ جوڙو هوندو آهي. مرڪب پيرابولائي ڀٽون ڪيترن ٻانهن وارن گڏيل روپن مان ٺهن ٿيون. پيچيدا پيرابولائي ڀٽون اڪثر بارخانوئيڊ يا خطي ننڍين ڀٽن کي پاڻ تي کڻن ٿيون. پيرابولائي ۽ هلالي ڀٽون انهن علائقن ۾ ٺهن ٿيون، جتي تمام تيز هوائون گهڻو ڪري هڪ ئي رخ ۾ هلن ٿيون. ڀلي هاڻوڪي وقت ۾ انهن علائقن ۾ هوائن جي رفتار ۽ رخ بدلجندڙ هجي، پر انهن ڀٽن جي ٺهڻ ۽ لڏپلاڻ وقت غالب هوائون گهڻو ڪري هڪجهڙي رخ واريون هونديون آهن. انهن ڀٽن جي سٺي نموني ڇانيل، سنهي کان وچولي واريءَ جي ذرڙن جي جسامت لڳ ڀڳ 0.06 کان 0.5 ملي ميٽر هوندي آهي. ڍلي واري ۽ تيز لاڙا رڳو ٻاهرين پاسن تي هوندا آهن؛ اندروني لاڙا ۽ ٻن ڀٽن جي وچ جا رستا نباتات سان جڪڙيل ۽ نسبتاً مضبوط هوندا آهن. تنهنڪري ٻانهن جي وچ واري رستي مان گذرڻ نسبتاً آسان، پر ٻانهن يا اڳئين نڪ جي مٿان چڙهي پار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هڪ وسيع پيرابولائي ڀٽ، جنهن تي واضح سلپ چهرو نه هجي ۽ جنهن جي واري گهڻو ڪري موٽي داڻيدار هجي، ان کي '''زيبار''' چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |pages=395–396 |edition=2. impr. }}</ref> لفظ ''زيبار'' عربي اصطلاح مان ورتل آهي، جيڪو ”سخت سطح وارين لهردار عرضي ريجن“ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |page=395 |edition=2. impr. }}</ref> زيبار ننڍيون ۽ گهٽ اوچائي واريون ڀٽون آهن، جيڪي آمريڪا جي وائيومنگ کان سعودي عرب ۽ آسٽريليا تائين ڪيترن علائقن ۾ ملن ٿيون.<ref>{{Cite FTP |title=USGS Landform Glossary |url=ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/NSSC/Soil_Survey_Handbook/629_glossary.pdf |server=United States Geological Survey |url-status=dead |access-date=3 October 2013 }}</ref> ٻن زيبارن جي وچ ۾ مفاصلو 50 کان 400 ميٽر هوندو آهي ۽ انهن جي اوچائي 10 ميٽر کان وڌيڪ نه هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Warren |first1=A. |title=Dunes in the Tenere Desert |journal=The Geographical Journal |date=December 1971 |volume=137 |issue=4 |pages=458–461 |doi=10.2307/1797141 |jstor=1797141 }}</ref> اهي غالب هوا جي لڳ ڀڳ نوي درجا عمودي ٺهن ٿيون؛ هوا سنهي واري اڏائي ڇڏي ٿي ۽ موٽي واري ريج جي چوٽيءَ تي رهجي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Nielson |first1=Jamie |last2=Kocurek |first2=Gary |title=Climbing Zibars of the Algodones |journal=Sedimentary Geology |date=June 1986 |volume=48 |issue=1–2 |pages=1–15 |doi=10.1016/0037-0738(86)90078-3 }}</ref> ====موٽندڙ ڀٽون==== [[File:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|موٽندڙ ڀٽ؛ مکيه اسٽاس پاسي جي مٿان ننڍو ثانوي سلپ چهرو ڏسڻ ۾ اچي ٿو]] جتي هوائون وقت بوقت پنهنجو رخ ابتو ڪن ٿيون، اتي مٿي بيان ڪيل ڪنهن به شڪل جون '''موٽندڙ ڀٽون''' ٺهي سگهن ٿيون. انهن ۾ عام طور هڪ وڏو ۽ هڪ ننڍو سلپ چهرو ابتڙ رخن ۾ هوندا آهن. ننڍو سلپ چهرو عارضي هوندو آهي؛ اهو ابتڙي هوا کان پوءِ ٺهندو آهي ۽ غالب هوا جي ٻيهر هلڻ سان گهڻو ڪري ختم ٿي ويندو آهي.<ref name=Mangimeli/> {{anchor|دڙو}} ====دڙا==== [[File:350m Düne Deadvlei Sossusvlei.JPG|thumb|نميبيا جي [[سوسوسولي]] ۾ ”ڊيون نائين“ 300 ميٽر کان وڌيڪ اوچي آهي.]] '''دڙا''' تمام وڏي پيماني واريون ڀٽون آهن. اهي ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچيون، ڪلوميٽرن تائين ويڪريون ۽ سوين ڪلوميٽرن تائين ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli>{{cite web |publisher=U.S.A. National Park Service |last=Mangimeli |first=John |title=Geology of Sand Dunes |date=10 September 2007 |url=https://home.nps.gov/whsa/learn/nature/loader.cfm?csModule=security/getfile&PageID=2033934 |access-date=15 January 2021 }}</ref> جڏهن دڙا هڪ خاص جسامت تائين پهچي وڃي ٿي ته ان جي مٿان ننڍيون ثانوي ڀٽون ٺهڻ لڳن ٿيون.<ref name=Lancaster>{{cite journal |title=The development of large aeolian bedforms |first=N. |last=Lancaster |date=1 March 1988 |journal=Sedimentary Geology |volume=55 |issue=1–2 |pages=69–89 |doi=10.1016/0037-0738(88)90090-5 }}</ref> انهن کي ننڍين ڀٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قديم ۽ آهستي لڏندڙ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ خيال آهي ته اهي موجود ڀٽن جي عمودي واڌ سان ٺهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> دڙا واريءَ جي سمنڊن ۾ عام آهن ۽ [[ترڇي تهه بندي]] جي صورت ۾ ارضياتي رڪارڊ ۾ چڱيءَ طرح محفوظ ملن ٿيون.<ref name=Lancaster/> ===ڀٽن جي پيچيدگي=== ڀٽن جون سڀ شڪليون ٽن صورتن ۾ ملي سگهن ٿيون: سادي، مرڪب ۽ پيچيدي.<ref name="USG Types of Dunes"/> سادي ڀٽ بنيادي شڪل آهي، جنهن ۾ ان قسم جي سڃاڻپ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهربل سلپ چهرا هوندا آهن. مرڪب ڀٽ وڏي ڀٽ هوندي آهي، جنهن جي مٿان ساڳئي قسم ۽ رخ جون ننڍيون ڀٽون ٺهن ٿيون. پيچيده ڀٽ ٻن يا وڌيڪ مختلف قسمن جو گڏيل روپ هوندي آهي. هلالي ڀٽ جي چوٽيءَ تي تاري ڀٽ جو ٺهڻ سڀ کان عام پيچيده روپ آهي. ساديون ڀٽون اهڙي هوائي نظام جي نشاندهي ڪن ٿيون، جنهن جي شدت يا رخ ڀٽ جي ٺهڻ کان پوءِ گهڻو نه بدليو هجي، جڏهن ته مرڪب ۽ پيچيده ڀٽون هوا جي شدت ۽ رخ ۾ تبديلين جو پتو ڏين ٿيون. ===ڀٽن جي لڏپلاڻ=== ڀٽن جي واريءَ جو مجموعو هوا ڏانهن يا هوا کان پري ٻنهي رخن ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو؛ اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هوا ڀٽ جي چوٽيءَ کان هيٺ لڳي ٿي يا مٿان. جيڪڏهن هوا مٿان لڳي ته واريءَ جا ذرڙا لي پاسي منتقل ٿين ٿا ۽ لي پاسي واري وهڪري جو مقدار اسٽاس پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي. جيڪڏهن هوا هيٺان لڳي ته ذرڙا هوا ڏانهن مٿي چڙهن ٿا. جيڪڏهن هوا پاڻ سان واريءَ جا ذرڙا کڻي ڀٽ سان ٽڪرائجي ٿي ته ڀٽ جا ذرڙا وڌيڪ سالٽيشن ڪندا آهن، بنسبت اهڙي هوا جي، جيڪا واري کان خالي هجي.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Hong |last2=Dun |first2=Hongchao |last3=Tong |first3=Ding |last4=Huang |first4=Ning |date=15 April 2017 |title=Sand transportation and reverse patterns over leeward face of sand dune |journal=Geomorphology |volume=283 |pages=41–47 |doi=10.1016/j.geomorph.2016.12.030 }}</ref> ===ساحلي ڀٽون=== [[File:LIVER AAS UDLOEB I JULI 2012 (ubt)-002.JPG|thumb|ڊينمارڪ ۾ ليور آ درياهه جي ڇوڙ ڀرسان گاهه سان ڍڪيل ساحلي ڀٽون]] [[File:Newborough Dune Rejuvenation.webm|thumb|ويلز ۾ نيوبره ڀٽن جي بحاليءَ جو ڪم، 2015ع]] '''ساحلي ڀٽون''' ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن سامونڊي ڪناري تي آلي واري جمع ٿئي، پوءِ سڪي وڃي ۽ هوا ان کي ڪناري جي مٿان اڏائي کڻي وڃي.<ref name="sloss-etal-2012">{{Cite journal |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |last1=Sloss |first1=C. R. |last2=Shepherd |first2=M. |last3=Hesp |first3=P |year=2012 |title=Coastal Dunes: Geomorphology |journal=Nature Education Knowledge |volume=3 |number=10 |page=2 |access-date=15 January 2021 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818082248/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Bird |first1=ECF |title=Coasts: an introduction to systematic geomorphology |date=1976 |publisher=Australian National University Press |location=Canberra, Australia |asin=B004750SVK }}</ref> آخري ساحلي ڀٽن وارو اصل متن اڌورو ختم ٿيو هو، تنهنڪري رڳو مڪمل موجود جملن جو ترجمو شامل ڪيو ويو آهي. ==آبي ڀٽون== [[File:Cross-section of Migrating Subaqueous Dunes.jpg|thumb|هڪ رخي وهڪري ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي ڀٽن جي پٺيان رهجي ويل ترڇي تهه بنديءَ جو مثالي عمودي خاڪو]] {{Main|لهر جا نشان}} '''آبي ڀٽون''' (پاڻي هيٺ ٺهندڙ ڀٽون) پاڻيءَ جي وهڪري جي اثر هيٺ واري يا بجريءَ جي تهه تي ٺهن ٿيون. اهي قدرتي [[وهڪرو|وهڪرن]]، جهڙوڪ درياهن ۽ ڇوڙن (ايسچورين) ۾ تمام عام آهن، ۽ انسان جي ٺاهيل [[واهه|واهن]] ۽ پائيپ لائينن ۾ پڻ ٺهن ٿيون.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.powtec.2008.04.065 |title=Morphology and displacement of dunes in a closed-conduit flow |journal=Powder Technology |volume=190 |issue=1–2 |pages=247–251 |year=2009 |last1=Franklin |first1=E.M. |last2=Charru |first2=F. |arxiv=1608.07729 |s2cid=93576651 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0022112011000139 |title=Subaqueous barchan dunes in turbulent shear flow. Part 1. Dune motion |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=675 |pages=199–222 |year=2011 |last1=Franklin |first1=E. M. |last2=Charru |first2=F. |bibcode=2011JFM...675..199F |s2cid=51792324 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.expthermflusci.2015.10.017 |title=The formation and migration of sand ripples in closed conduits: Experiments with turbulent water flows |journal=Experimental Thermal and Fluid Science |volume=71 |pages=95–102 |year=2016 |last1=Cardona Florez |first1=Jorge Eduar |last2=Franklin |first2=Erick de Moraes |arxiv=1608.04792 |bibcode=2016ETFS...71...95C |s2cid=119268350 }}</ref> آبي ڀٽون وهڪري جي رخ ۾ آهستي آهستي اڳتي وڌنديون آهن. وهڪري ڏانهن رخ ڪندڙ (اپ اسٽريم) لاڙو ڪٽجڻ سبب ختم ٿيندو رهي ٿو، جڏهن ته اها واري هيٺئين يا '''لي پاسي''' واري لاڙي تي جمع ٿيندي رهي ٿي، جنهن سان ڀٽ جي بناوت برقرار رهي ٿي.<ref>Prothero, D. R. and Schwab, F., 1996, ''Sedimentary Geology'', pp. 45–49, {{ISBN|0-7167-2726-9}}</ref> آبي بارخان ڀٽن جي صورت ۾ واريءَ جو ڪجهه حصو انهن جي ڪنڊن، جن کي '''سينگ''' چيو وڃي ٿو، تان ضايع ٿيندو رهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=18 December 2017 |title=Birth of a subaqueous barchan dune |journal=Physical Review E |volume=96 |issue=6 |article-number=062906 |doi=10.1103/PhysRevE.96.062906 |pmid=29347350 |arxiv=1712.07162 |bibcode=2017PhRvE..96f2906A |s2cid=25558699 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=19 October 2018 |title=Role of Transverse Displacements in the Formation of Subaqueous Barchan Dunes |journal=Physical Review Letters |volume=121 |issue=16 |article-number=164503 |doi=10.1103/PhysRevLett.121.164503 |pmid=30387641 |arxiv=1810.11074 |bibcode=2018PhRvL.121p4503A |s2cid=53231618 }}</ref> اهي ڀٽون گهڻو ڪري لڳاتار قطارن ('''ٽرين''') جي صورت ۾ ٺهن ٿيون، جن ۾ لهر جي ڊيگهه ۽ اوچائي حيرت انگيز حد تائين هڪجهڙي هوندي آهي. ڀٽ جي شڪل ان جي ٺهڻ واري ماحول بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |title=Ripples |access-date=11 January 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501201547/https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |archive-date=1 May 2018 }}</ref> مثال طور، درياهن ۾ ٺهندڙ لهر جا نشان اڻبرابر (غير متناسق) هوندا آهن، جن جو وڌيڪ تيز سلپ چهرو وهڪري جي هيٺئين رخ ڏانهن هوندو آهي. ارضياتي رڪارڊ ۾ تهه بند پٿرن اندر محفوظ ٿيل لهر جا نشان وهڪري جي رخ کي سڃاڻڻ ۽ ان سان گڏ تلڇٽ جي اصل ماخذ جو تعين ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. وهڪري جي پيٽ ۾ موجود ڀٽون پاڻيءَ جي وهڪري جي مزاحمت کي نمايان طور وڌائي ڇڏين ٿيون. انهن جي موجودگي ۽ واڌ ويجهه درياهن ۾ ٻوڏن جي شدت ۽ وهڪري جي رويي تي اهم اثر وجهي ٿي. ==پٿر بڻيل ڀٽون== [[File:Cross-bedding Of Sandstone Near Mt Carmel Road Zion Canyon Utah.jpg|thumb|يوٽا جي زايون نيشنل پارڪ ۾ واريائي پٿر اندر محفوظ هوائي ڀٽن جي ترڇي تهه بندي]] '''پٿر بڻيل ڀٽون''' (Lithified dunes) اهي [[واريائي پٿر]] آهن، جيڪي سامونڊي يا هوائي واريءَ جي ڀٽن جي دٻجڻ ۽ سخت ٿي وڃڻ ('''[[پٿرائپ]]''') جي نتيجي ۾ ٺهن ٿيون. جڏهن ڀٽون پٿر ۾ تبديل ٿي وڃن ٿيون، تڏهن انهن مان گذرندڙ پاڻي مختلف معدنيات کي کڻي اچي پٿر ۾ جمع ڪندو آهي، جنهن سبب پٿر جو رنگ ۽ بناوت تبديل ٿي سگهي ٿي. اهڙين ڀٽن ۾ '''[[ترڇي تھ بندي]]''' (ڪراس-بيڊنگ) نمايان هوندي آهي، جتي هڪ ٻئي تي چڙهيل ڀٽن جون تهون ترڇي نموني ترتيب وٺنديون آهن. انهيءَ ڪري واريائي پٿر ۾ جال جهڙا يا ترڇا نقش پيدا ٿيندا آهن، جيئن آمريڪا جي [[زايون نيشنل پارڪ]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. آمريڪا جي ڏکڻ اولهه وارن علائقن ۾ اهڙين سخت ۽ گڏيل واريءَ جي ڀٽن لاءِ عام ٻوليءَ ۾ '''سلڪ راڪ''' (Slickrock) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو نالو پراڻي اولهه جي آبادڪارن ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي فولادي ڦيٿن وارن گاڏن کي هن هموار ۽ سخت پٿر تي مناسب پڪ نه ملندي هئي.<ref>{{Cite book |title=Toward a sociology of the trace |date=2010 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0-8166-5597-7 |editor-last=Gray |editor-first=Herman |location=Minneapolis, Minn |pages=197–198 |editor-last2=Gómez-Barris |editor-first2=Macarena }}</ref> ==ريگستانيت== {{Main|ريگستانيت}} جڏهن واريءَ جون ڀٽون انساني آبادين ڏانهن وڌن ٿيون، تڏهن اهي ماڻهن لاءِ ڪيترائي مسئلا پيدا ڪن ٿيون. ڀٽون مختلف طريقن سان لڏپلاڻ ڪن ٿيون، جن سڀني ۾ هوا بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. انهن مان هڪ طريقو '''[[لوڏائپ (ارضيات)|لوڏائپ]]''' (سالٽيشن) آهي، جنهن ۾ واريءَ جا ذرڙا ٽپو ڏيندڙ گولي وانگر زمين تي ٽپندا اڳتي وڌن ٿا. جڏهن اهي ذرڙا زمين تي لهن ٿا ته ٻين ذرڙن کي به ڌڪ ڏئي حرڪت ۾ آڻين ٿا، جنهن عمل کي '''[[رڙهڻ (واريءَ جون ڀٽون)|رڙهڻ]]''' چيو وڃي ٿو. وڌيڪ تيز هوا ۾ ذرڙا هوا ۾ پاڻ ۾ ٽڪرائجن ٿا ۽ '''چادر نما وهڪرا''' (شيٽ فلوز) ٺهن ٿا. وڏي [[مٽيءَ جي طوفان]] دوران اهڙن وهڪرن سبب ڀٽون ڏهن ميٽرن تائين به اڳتي وڌي سگهن ٿيون. ان کان سواءِ، برفاني ڇپ وانگر واريءَ جون '''ڇپون''' به ڀٽن جي '''سلپ چهري''' تان هيٺ ڪري، ڀٽن کي اڳتي ڌڪيندا رهن ٿا. آفريڪا، وچ اوڀر ۽ چين ۾ اڳتي وڌندڙ واري عمارتن، زرعي زمينن ۽ فصلن لاءِ وڏو خطرو بڻجي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن ڀٽن جي لڏپلاڻ روڪڻ لاءِ انهن تي تيل هاريو ويندو آهي، پر اهو طريقو قيمتي وسيلن جو زيان ڪرڻ سان گڏ ڀٽن جي جيوتياتي ماحول لاءِ پڻ نقصانڪار آهي. '''[[واريءَ جي باڙ]]''' پڻ ڀٽن جي حرڪت کي سست ڪري سگهي ٿي، پر ان جي مؤثريت ۽ بهتر بناوت بابت ارضيات جا ماهر اڃا تحقيق ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Grafals-Soto |first=Rosana |title=Effects of sand fences on coastal dune vegetation distribution |journal=Geomorphology |year=2012 |language=en |volume=145-146 |pages=45–55 |doi=10.1016/j.geomorph.2011.12.004 |bibcode=2012Geomo.145...45G }}</ref> واريءَ جي ڀٽن کي شهرن، ڳوٺن ۽ زرعي علائقن تي پکڙجڻ کان روڪڻ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي اهم ترجيحن مان هڪ آهي. ڀٽن تي ٻوٽا پوکڻ پڻ انهن کي مضبوط ۽ مستحڪم بڻائڻ جو هڪ مؤثر طريقو آهي. ==تحفظ== [[File:KelsoSand.JPG|thumb|آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ [[موجاو ريگستان]] جي [[ڪيلسو ڀٽون|ڪيلسو ڀٽن]] جي چوٽيءَ تان اڏامندڙ واري]] واريءَ جي ڀٽن جا ماحولياتي نظام ڪيترن ئي انتهائي موافق بڻيل ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ رهائش فراهم ڪن ٿا، جن ۾ ڪيترائي [[نادر جنس|نادر]] ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ جنس|خطرن هيٺ آيل]] قسم پڻ شامل آهن. انساني آباديءَ جي تيزيءَ سان واڌ، زمين جي تعميراتي استعمال، تفريحي سرگرمين ۽ آباد علائقن ڏانهن واريءَ جي وڌڻ کي روڪڻ لاءِ ڪيل مداخلتن سبب ڀٽن جا قدرتي ماحول خطري کي منهن ڏئي رهيا آهن. ڪيترن ئي ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]]، [[آسٽريليا]]، [[ڪينيڊا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[برطانيه]]، [[نيدرلينڊ]] ۽ [[سري لنڪا]]، واريءَ جي ڀٽن جي تحفظ لاءِ جامع منصوبا تيار ڪيا آهن. انهن منصوبن ۾ خاص طور '''[[واريءَ جي ڀٽن جي استحڪام]]''' (Sand dune stabilization) جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن، جيئن ڀٽن جي حرڪت کي محدود ڪري انهن جي قدرتي ماحول کي محفوظ رکيو وڃي. برطانيه ۾ ڀٽن جي گهٽجندڙ ايراضيءَ جو جائزو وٺڻ ۽ مستقبل ۾ انهن جي تباهي کي روڪڻ لاءِ '''[[حياتياتي تنوع عملي منصوبو]]''' (Biodiversity Action Plan) پڻ تيار ڪيو ويو آهي. ==مثال== ===آفريڪا=== * [[اليگزينڊريا ساحلي ڀٽ ميدان]]، [[اوڀر ڪيپ]]، ڏکڻ آفريڪا<ref name="unesco-alexandriadunes">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |title=Alexandria Coastal Dunefields |publisher=UNESCO World Heritage |access-date=11 January 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091118220211/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |archive-date=18 November 2009 }}</ref> * [[ڪلهاڙي ريگستان]] ۾ وِٽسانڊ قدرتي محفوظ علائقو، ڏکڻ آفريڪا * [[ڊي هوپ قدرتي محفوظ علائقو]] جون اڇيون ڀٽون، ڏکڻ آفريڪا * ڪينيا جي [[سوگوتا ماٿري]] جون ڀٽون * ايٿوپيا جي [[ڊاناڪل هيٺاهين]] جون ڀٽون * نميبيا جي [[سوسسولي]] جون ڀٽون * نائيجيريا ۾ [[چاڊ بيسن نيشنل پارڪ]] * انگولا جي [[آئيونا نيشنل پارڪ]] جون ساحلي ڀٽون * بوٽسوانا جي [[خوا ڀٽون]] * مالي جي [[گائو]] شهر ڀرسان ''لا ڊيون روز'' * [[ارگ اوڪار]]، موريتانيا ۽ مالي * [[ارگ شيش]]، الجزائر ۽ مالي * [[ارگ شيبي]] ۽ [[ارگ شيگاگا]]، مراڪش * [[گرانڊ ارگ اورينٽال]]، الجزائر ۽ تونس * [[گرانڊ ارگ اوڪسيدانٽال]]، الجزائر * [[آئيڊيهان اوباري]] ۽ [[آئيڊيهان مرزوق]]، ليبيا * [[گريٽ سينڊ سي]]، ليبيا ۽ مصر * سوڊان جي [[بيودا ريگستان]] جون ڀٽون * سينيگال جي [[لومپول ريگستان]] جون ڀٽون * موزمبيق جي [[بازاروٽو ٻيٽ]] جون ساحلي ڀٽون * چاڊ جي [[جوراب ريگستان]] جون ڀٽون * نائجر جي [[ٽينيري]] واري علائقي جون ڀٽون * تنزانيا جون ''شفٽنگ سينڊز'' (هلندڙ ڀٽون) ===ايشيا=== * سري لنڪا جي [[ڪلپيٽيا ٻيٽ نما]] جون ڀٽون * [[ٿر ريگستان]] جون ڀٽون (هندستان ۽ پاڪستان) * [[ٽوٽوري واريءَ جون ڀٽون]]، جاپان * [[چارا واريون ڀٽون]]، روس * [[ريگ جن]]، ايران * [[ريگ لوٽ]]، ايران * فلپائن جون [[ايلوڪوس نورتي واريون ڀٽون]] * [[موريب ڀٽ]]، گڏيل عرب امارات * [[گومڪ پاسير پرانگ ڪوسومو]]، انڊونيشيا * [[لاوتان پاسير]]، انڊونيشيا * [[مئي ني]]، ويٽنام * [[شرقيا واريون ڀٽون]]، عمان * [[ٽيري]]، ڏکڻ هندستان * [[تڪلامڪان ريگستان]] جون ڀٽون، چين * [[ٽوڪولان]]، روس ===يورپ=== * [[ديوني جون ڀٽون]]، بلغاريا * [[پيلا جي ڀٽ]]، فرانس * [[پيسيناس جون ڀٽون]]، سارڊينيا * [[سينڊز آف فوروي]]، اسڪاٽلينڊ * [[آڪسوچ ڀٽون]]، ويلز * [[ونٽرٽن ڀٽون]]، انگلينڊ * [[سوووينسڪي نيشنل پارڪ]]، پولينڊ * [[ليمناس واريون ڀٽون]]، يونان * [[اڪروتيري واريون ڀٽون]]، قبرص * [[رابيئرگ مائل]]، ڊينمارڪ * [[ٿي نيشنل پارڪ]]، ڊينمارڪ * [[ڪوروبيڊو جون ڀٽون]]، اسپين * [[ڪريسمينا ڀٽ]]، پرتگال * [[سائو جيسنٽو قدرتي محفوظ ڀٽون]]، پرتگال * [[ڊي هوخي فيلووي نيشنل پارڪ]]، نيدرلينڊ * [[ڪوٽوائيڪر زاند]]، نيدرلينڊ * [[ٽيڪسل نيشنل پارڪ جون ڀٽون]]، نيدرلينڊ * [[ڪيورونين اسپٽ]] جون ڀٽون، لٿوينيا ۽ روس * [[اوليشڪي واريون ڀٽون]]، يوڪرين * [[اُلاهاو]]، سويڊن ===اتر آمريڪا=== ====ڪينيڊا==== * وڪٽوريا ٻيٽ جون واريون ڀٽون، نوناوٽ * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[ڪارڪراس ريگستان]] ====آمريڪا==== * [[نوگاهابارا واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[گريٽ ڪوبڪ واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[ڪيڊز واريون ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[ڪيلسو ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[يوريڪا ويلي واريون ڀٽون]] * [[الگوڊونس واريون ڀٽون]] * [[گواڊالوپي-نيپومو ڀٽون]] * [[گريٽ سينڊ ڊيونز نيشنل پارڪ]]، ڪولوراڊو * [[برونيو ڀٽون اسٽيٽ پارڪ]]، آئيڊاهو * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[سلپنگ بيئر ڊيونز نيشنل ليڪ شور]]، مشيگن * [[وارن ڊيونز اسٽيٽ پارڪ]] * [[گرينڊ سيبل ڀٽون]] * [[سلور ليڪ اسٽيٽ پارڪ]] * [[وائيٽ سينڊز نيشنل پارڪ]]، نيو ميڪسيڪو * [[جاڪيز رج اسٽيٽ پارڪ]]، نارٿ ڪيرولائنا * [[اوريگن ڊيونز نيشنل ريڪريئيشن ايريا]] * [[موناهانس سينڊ هلز اسٽيٽ پارڪ]]، ٽيڪساس * [[لٽل سهارا ريڪريئيشن ايريا]]، يوٽا ====ميڪسيڪو==== * [[سامالياڪا واريون ڀٽون]] ===ڏکڻ آمريڪا=== * [[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]]، ارجنٽائن * [[ويلا گيسيل]]، ارجنٽائن * [[لينسوئس مارانينسيس نيشنل پارڪ]]، برازيل * [[ايلها ڪمپريدا ماحولياتي تحفظ وارو علائقو]] * [[جواڪينا ساحل جون ڀٽون]] * [[جيريڪواڪوارا نيشنل پارڪ]] * [[جينپابو]] * [[سيرو ميدانوسو]]، چلي * [[ڪولون ساحل]] * [[ڊيوناس ڊي ڪنڪون]] * [[سيرو ڊراگون]] * [[سيرو بلانڪو]]، پيرو * [[واڪاچينا]] * [[ميڊانوس ڊي ڪورو نيشنل پارڪ]]، وينزويلا ===اوشينيا=== * [[سمپسن ريگستان]] جون ڀٽون، آسٽريليا * [[ڪورونگ نيشنل پارڪ]] * [[لنڪن نيشنل پارڪ]] * [[ڪوفن بي نيشنل پارڪ]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[اسٽاڪٽن ساحل]] * [[لينسلن واريون ڀٽون]] * [[ٽي پاڪي واريون ڀٽون]]، نيوزيلينڊ ==دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون== {| class="wikitable sortable" ! ڀٽ ! بنياد کان اوچائي ! سمنڊ جي سطح کان اوچائي ! هنڌ ! نوٽ |- |[[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]] |تقريباً 1٬230 م |تقريباً 2٬845 م |ارجنٽائن |دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[سيرو بلانڪو]] |تقريباً 1٬176 م |تقريباً 2٬080 م |پيرو |پيرو جي سڀ کان اوچي، دنيا ۾ ٻي نمبر |- |[[بادائين جاران واريون ڀٽون]] |تقريباً 500 م |تقريباً 2٬020 م |چين |ايشيا جون سڀ کان اوچيون بيهڪ واريون ڀٽون |- |[[ريگ يالان]] |تقريباً 470 م |تقريباً 950 م |ايران |لوٽ ريگستان |- |ڊرا ڀٽ |420 م |تقريباً 870 م |الجزائر |آفريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |بگ ڊيڊي / ڊيون 7 |383 م |تقريباً 570 م |نميبيا |نميبيا موجب دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[مائونٽ ٽيمپسٽ]] |تقريباً 280 م |تقريباً 280 م |آسٽريليا |آسٽريليا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |اسٽار ڀٽ |230 م کان وڌيڪ |تقريباً 2٬730 م |آمريڪا |اتر آمريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[پيلا جي ڀٽ]] |تقريباً 105 م |تقريباً 130 م |فرانس |يورپ جي سڀ کان اوچي ڀٽ |} ==واريءَ جي ڀٽن جا نظام== * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[اشدود واري ڀٽ]] * [[بامبرگ ڀٽون]] * [[سرسيو نيشنل پارڪ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[ڪرم لن بروز]] * [[ڊاولش وارن]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[ڪينفگ بروز]] * [[مارگام بروز]] * [[مرلوف واريون ڀٽون]] ``` ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=20em|rules=yes}} * [[اينٽي ڀٽ]] * [[شيطان جي چمني]] * [[برفيلي ڀٽ]] * [[زميني بناوتن جي فهرست]] * [[ماسيرا]] * [[ميڊانوس]] * [[واريءَ جي ٽڪري]] * [[واريءَ جي لهر]] * [[ڳائيندڙ واري]] * [[سامونڊي ڪناري جو ميدان]] {{Div col end}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite book |author1=Ralph Lorenz |author2=James Zimbelman |title=Dune Worlds: How Wind-blown Sand Shapes Planetary Landscapes |publisher=Springer |year=2014 |isbn=978-3-540-89724-8}} * {{cite book |editor=Anthony J. Parsons, A. D. Abrahams |title=Geomorphology of Desert Environments |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5718-2}} * {{cite book |last1=Pye |first1=Kenneth |last2=Tsoar |first2=Haim |title=Aeolian Sand and Sand Dunes |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-85909-3}} * {{Cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17168 |title=Nouakchott, Mauritania |date=29 April 1999 |publisher=[[NASA Earth Observatory]] |access-date=28 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060930235428/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17168 |archive-date=30 September 2006}} * {{cite journal |doi=10.1002/ldr.864 |title=Sand dune fixation: A solar-powered Sahara seawater pipeline macroproject |journal=Land Degradation & Development |volume=19 |issue=6 |pages=676–691 |year=2008 |last1=Badescu |first1=V. |last2=Cathcart |first2=R. B. |last3=Bolonkin |first3=A. A. |arxiv=0707.3234 |bibcode=2008LDeDe..19..676B |s2cid=128961228}} * {{Cite web |url=http://www.agc.army.mil/research/products/desert_guide/lsmsheet/lspara.htm |title=Summary: Dunes, Parabolic |publisher=Desert Processes Working Group; Knowledge Sciences, Inc. |access-date=6 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021072044/http://www.agc.army.mil/research/products/desert_guide/lsmsheet/lspara.htm |archive-date=21 October 2010}} * {{Cite web |url=http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/les-dossiers-du-csfd-english/doc_details/142-mainguet-monique-a-dumay-frederic-2011-fighting-wind-erosion- |title=Fighting wind erosion. One aspect of the combat against desertification |publisher=Les dossiers thématiques du CSFD |access-date=4 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725212257/http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/les-dossiers-du-csfd-english/doc_details/142-mainguet-monique-a-dumay-frederic-2011-fighting-wind-erosion- |archive-date=25 July 2011}} ==حوالا== {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons and category|Dune|Dunes}} * [https://beginnorthadventures.com/loibor-seder-sand-dune-kenya/ لوئبور سيڊر: ڪينيا جي سڀ کان وڏي ڀٽ] * [https://web.archive.org/web/20060819172200/http://www.geography-site.co.uk/pages/physical/coastal/dunes.html سامونڊي ڪناري جون واريءَ جون ڀٽون] * [https://web.archive.org/web/20060308183125/http://www.tec.army.mil/research/products/desert_guide/lpisheet/lpdunes1.htm ڀٽن جي نمونن جي سڃاڻپ (آمريڪي فوج)] * {{URL|https://data.mendeley.com/datasets/675gwk5jp7/1|هوائي واريءَ بابت تحقيق جي ڪتابيات}} {{River morphology}} {{coastal geography}} {{Patterns in nature}} {{sediment transport}} {{Authority control}} [[Category:ڀٽون]] [[Category:هوائي زميني بناوتون]] [[Category:سامونڊي ۽ ساحلي زميني بناوتون]] [[Category:سامونڊي جاگرافي]] [[Category:تلڇٽيات]] mru1yfu77i7znria3xd70xtgczkzgcy 394387 394380 2026-07-14T21:58:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 394387 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙي [[زميني بناوٽ]] آهي، جيڪا هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندي آهي. اها عام طور تي [[دڙو|دڙي]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهين قطاري چوٽين جي صورت اختيار ڪندي آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽن جو سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽن وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽون مختلف شڪلين ۽ جسامتن جون ٿينديون آهن، ڀٽن جو '''اسٽاس پاسو''' ڊگهو ۽ ٿوري لاٿ وارو هوندو آهي، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني پاڻي وارا ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[واري وارو پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=288–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[خاري]] (estuary) ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽن. جي لڏپلاڻ''' چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford">{{cite book |last1=first edited by Fowler |first1=H.W. |last2=Fowler |first2=F.G. |editor1-last=Sykes |editor1-first=J.B. |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |date=1984 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-861132-5 |edition=7th}}</ref> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] == ڀٽ اصطلاح == '''ڀِٽ''' يا '''واريءَ جو دڙو''' سنڌيءَ ۾ ’ڀِٽ‘، واريءَ جي دڙي کي چوندا آهن، ’ڀٽ‘ جو اصطلاح شاھ لطيف “ڀٽائي”سان منسوب آهي. شاھ لطيف کي مجازي ۽ حقيقي عشقَ آرام نہ ڏنو. سير سفر دوران نون هالن کان ٻن ڪوهن جي پنڌ تي، ڪراڙ ڍنڍ وٽ ڪرڙن ۽ ڪنڊن ۾ ويڙهيل، واريءَ جي دڙي کي پنھنجو آدرشي آستان ٺاهيائين. نھايت ڪشالي ۽ محنت سان، ان کي پنھنجي ”ڀٽ“ جي صورت ڏنائين. فقيرن سان گڏ، انهيءَ واريءَ جي دڙي تي چيڪي مٽي وڌائين، ۽ پوءِ پنھنجي لاءِ هڪ جهوپڙي اڏيائين. سندس حوالي سان ان ڀٽ کي هاڻي ’ڀٽ شاھ‘ جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ ننڍڙو شھر بنجي چڪو آهي.<ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> ==بناوٽ== [[File:Saltation on sand dune.png|thumb|upright=1.25|جڏهن واريءَ جا ذرڙا واريءَ سان ٽڪرائجن ٿا ته اهي گهڻو ڪري اتي ئي چنبڙي وڃن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ سخت سطح سان ٽڪرائجڻ تي وري ٽپو کائي اڳتي وڌن ٿا ('''سالٽيشن'''). هي مثبت موٽ وارو عمل (فيڊبيڪ لوپ) واريءَ کي گڏ ڪري '''ڀٽن''' جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.]] '''ڀٽن'''، واريءَ جي ننڍين لهرن ۽ '''دڙن''' جي وچ ۾ ڪا مڪمل طور تي متفقه حدبندي موجود نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ هڪ ئي قسم جي مواد جا ذخيرا آهن.<ref name="Leeder2012">{{cite book |author=M.R. Leeder |title=Sedimentology: Process and Product |url=https://books.google.com/books?id=CUTvCAAAQBAJ&pg=PA97 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-5986-6 |pages=97– }}</ref> عام طور تي 7 سينٽي ميٽر کان وڌيڪ اوچائي وارن واريءَ جي بناوٽ کي '''ڀٽ''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته 3 سينٽي ميٽر کان گهٽ اوچائي وارا ٺهڻ '''واريءَ جون لهرون''' سڏبو آهي.<ref name="PettijohnPotter2012">{{cite book |author1=F. J. Pettijohn |author2=P. E. Potter |author3=R. Siever |title=Sand and Sandstone |url=https://books.google.com/books?id=FFEyBwAAQBAJ&pg=PA346 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4615-9974-6 |pages=346– }}</ref> '''دڙو''' هڪ تمام وڏو هوائي ٺهيل زميني خاڪو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ڊگهو ۽ ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي مٿان ننڍيون ڀٽون به موجود ٿي سگهن ٿيون.{{sfn|Jackson|1997|loc="Draa"}} {{anchor|Slip face}} ڀٽون عام طور واريءَ جي جسامت وارن ذرڙن مان ٺهن ٿيون ۽ انهن ۾ [[ڪوارٽز]]، [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]]، برف، [[جپسم]] يا ٻيا مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ڀٽ جو اهو پاسو، جنهن ڏانهن هوائون يا پاڻي وهندو اچي ٿو، '''اسٽاس پاسو''' (''stoss side'') سڏجي ٿو، جڏهن ته ابتو پاسو '''لي پاسو''' (''lee side'') سڏجي ٿو. واريءَ جا ذرڙا اسٽاس پاسي تي آهستي سرڪندا يا ٽپ کائيندا ('''سالٽيشن''') مٿي چڙهن ٿا، پوءِ لي پاسي کان هيٺ لڙهي پون ٿا. ڀٽ جي انهيءَ تيز لاڙ واري حصي کي، جتان واري هيٺ سرڪي ٿي، '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي. [[بيگنولڊ فارمولو]] (''Bagnold formula'') ان رفتار جو اندازو ڏئي ٿو، جنهن سان واريءَ جا ذرڙا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا. ==هوائي ڀٽون== ===هوائي ڀٽن جون شڪليون=== ڀٽن جا پنج بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: هلالي، خطي، تاري جهڙيون، گنبذي ۽ پيرابولائي. ڀٽن وارا علائقا ٽن صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا: سادا (بنيادي قسم جون ڌار ڌار ڀٽون)، مرڪب (وڏيون ڀٽون، جن جي مٿان ساڳئي قسم جون ننڍيون ڀٽون ٺهن) ۽ پيچيدا (مختلف قسمن جي ڀٽن جا گڏيل روپ).<ref name="USG Types of Dunes"/> ====بارخان يا هلالي ڀٽ==== {{مک|بارخان}} [[File:Barchan in Noachis.jpg|thumb|right|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ڌار ڌار بارخان ڀٽون؛ غالب هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي پاسي هوندو.]] '''بارخان ڀٽون''' هلال جهڙا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي عام طور پنهنجي ڊيگهه کان وڌيڪ ويڪرا هوندا آهن. انهن جو لي پاسو، جتي واري هيٺ سرڪي ٿي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي تي هوندو آهي. اهي ڀٽون اهڙين هوائن هيٺ ٺهن ٿيون، جيڪي لڳاتار هڪ ئي رخ کان هلن ٿيون.<ref name=dkp>{{cite book |title=The Ultimate Visual Family Dictionary |chapter=Geology, Geography, and Meteorology |pages=282–283 |publisher=[[ڊي ڪي پبلشنگ]] |year=2012 |location=New Delhi |language=en |isbn=978-0-1434-1954-9 }}</ref> جڏهن واريءَ جي فراهمي گهٽ هجي ته اهي ڌار ڌار هلالن جي صورت اختيار ڪن ٿيون. وڌيڪ واري موجود هجي ته اهي پاڻ ۾ ملي '''بارخانوئيڊ ريجن''' ۽ پوءِ '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> هلالي ڀٽن جا ڪي قسم ٻين سڀني ڀٽن جي ڀيٽ ۾ رڻپٽ جي مٿاڇري تي وڌيڪ تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪن ٿا. چين جي [[ننگشيا]] صوبي ۾ 1954ع کان 1959ع تائين ڀٽن جي هڪ ٽولي هر سال 100 ميٽر کان وڌيڪ سفر ڪيو، جڏهن ته اهڙي رفتار مصر جي [[اولهه رڻپٽ]] ۾ پڻ ماپي وئي آهي. ڌرتيءَ جون سڀ کان وڏيون هلالي ڀٽون، جن جي ٻن چوٽين جي وچ ۾ سراسري مفاصلو ٽن ڪلوميٽرن کان وڌيڪ آهي، چين جي [[تڪلامڪان رڻپٽ]] ۾ آهن.<ref name="USG Types of Dunes">{{cite web |title=Types of Dunes |url=https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |access-date=8 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314161113/http://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |archive-date=14 March 2012 |publisher=[[آمريڪي ارضياتي سروي]] |date=29 October 1997 }}</ref> ====عرضي ڀٽون==== جڏهن بارخان ڀٽون گهڻيون ٿي وڃن ته اهي پاڻ ۾ ملي بارخانوئيڊ ريجون ٺاهين ٿيون، جيڪي اڳتي هلي سڌين يا ٿوريون وڪريل '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجن ٿيون. انهن کي عرضي ڀٽون ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي هوا جي رخ جي آرپار واقع هونديون آهن ۽ هوا سندن چوٽيءَ تي عمودي رخ سان لڳندي آهي.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ====سيف يا طولي ڀٽون==== '''سيف ڀٽون''' سڌيون يا هلڪيون وڪريل ڀٽون آهن، جن جا ٻه سلپ چهرا هوندا آهن ۽ اهي عام طور هڪ ٻئي جي متوازي پکڙيل هونديون آهن.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ٻنهي پاسي سلپ چهرا هجڻ سبب انهن جون چوٽيون تيز هونديون آهن. لفظ ''سيف'' عربيءَ جي لفظ '''تلوار''' مان ورتل آهي. اهي ڀٽون 160 ڪلوميٽر کان به وڌيڪ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون ۽ ان ڪري اپگرهي تصويرن ۾ آسانيءَ سان ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. سيف ڀٽون ٻن رخن کان هلندڙ هوائن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو ڊگهو محور ۽ ريجون واريءَ جي گڏيل حرڪت واري رخ سان هلن ٿيون، تنهنڪري انهن کي '''طولي ڀٽون''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=seif_terminology>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-9213-9_460-2 |chapter=Longitudinal Dunes (or Linear Dunes) |title=Encyclopedia of Planetary Landforms |pages=1–11 |year=2014 |last1=Radebaugh |first1=Jani |last2=Sharma |first2=Priyanka |last3=Korteniemi |first3=Jarmo |last4=Fitzsimmons |first4=Kathryn E. |isbn=978-1-4614-9213-9 }}</ref> ڪي خطي ڀٽون پاڻ ۾ ملي ''Y'' شڪل جون مرڪب ڀٽون ٺاهين ٿيون.<ref name="USG Types of Dunes"/> انهن جي ٺهڻ بابت ماهرن ۾ اختلاف آهي. [[رالف بيگنولڊ]] پنهنجي ڪتاب ''[[اڏامندڙ واري ۽ رڻپٽ جي ڀٽن جي طبعيات]]'' ۾ راءِ ڏني ته ڪي سيف ڀٽون ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن بارخان ڀٽ ٻن رخن وارين هوائن واري نظام ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ ان جو هڪ پاسو ڊگهو ٿيندو وڃي ٿو. ٻين نظرين موجب، سيف ڀٽون هڪ رخ واري هوا ۾ ٺهندڙ گردابي وهڪرن سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref name=Mangimeli/> تمام ترقي يافته سيف ڀٽن جي وچ واري محفوظ کڏن ۾ بارخان پڻ ٺهي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀٽن جي وچ ۾ هوا هڪ رخ ۾ محدود ٿي وڃي ٿي. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Rub' al Khali (Arabian Empty Quarter) sand dunes imaged by Terra (EOS AM-1).jpg|[[ربع الخالي]] جون واريءَ جون ڀٽون؛ انهن مان گهڻيون سيف ڀٽون آهن. بارخان مان سندن بڻجڻ جو پتو ڀٽن جي پڇاڙيءَ تي رهجي ويل ننڍن ڪُنڊن مان پوي ٿو. هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي طرف هوندو. File:ISS-31 Linear dunes in the Great Sand Sea in southwest Egypt.jpg|ڏکڻ اولهه مصر جي [[وڏي واريءَ جي سمنڊ]] ۾ وڏيون خطي سيف ڀٽون، جيئن [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان ڏٺيون ويون. هر ٻن ڀٽن جي وچ ۾ مفاصلو 1.5 کان 2.5 ڪلوميٽر آهي. File:Longitudinal_dune.jpg|سيف ڀٽن جي ٺهڻ جو سراسري رخ وارو طولي نمونو File:Tranverse dune.jpg|عرضي ڀٽون هوا جي رخ جي عمودي ٺهن ٿيون ۽ رڳو لي پاسي هڪ سلپ چهرو رکن ٿيون؛ اسٽاس پاسو نسبتاً گهٽ تيز هوندو آهي. File:Cross-bedding.gif|عرضي ڀٽون هوا جي عمودي رخ تي واقع ٿين ٿيون؛ هوا انهن کي اڳتي ڌڪي ٿي ۽ نتيجي ۾ [[ترڇي تهه بندي]] ٺهي ٿي. </gallery> سيف ڀٽون [[صحرا]] ۾ عام آهن. اهي {{convert|300|m|ft|abbr=on}} اوچيون ۽ {{convert|300|km|mi|abbr=on}} ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون. عربي اپٻيٽ جي ڏاکڻي ٽئين حصي ۾ [[ربع الخالي]] نالي وڏي [[ارگ]] ۾ سيف ڀٽون لڳ ڀڳ {{convert|200|km|mi|abbr=on}} تائين پکڙيل ۽ {{convert|300|m|ft|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچيون آهن. [[پها]] نالي خطي [[لوئيس]] ٽڪريون ظاهري طور انهن سان مشابهت رکن ٿيون. اهي ٽڪريون شايد آخري [[چوٿين دور جي برفاني زماني]] دوران [[هميشه ڄميل زمين]] جي حالتن ۾ ٺهيون، جڏهن ٽنڊرا نباتات تمام گهٽ هئي. ====تاري جهڙيون ڀٽون==== [[File:Elk and Star Dune (49097789642).jpg|thumb|[[وڏي واريءَ جي ڀٽن وارو قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقو]] ۾ تاري جهڙيون، لڳ ڀڳ هرمي شڪل واريون ڀٽون]] '''تاري جهڙيون ڀٽون''' هرمي صورت جون واريءَ جون ڀٽون آهن، جن جي اوچي مرڪز مان ٽي يا وڌيڪ ريجون ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر پاسي سلپ چهرا ٺهن ٿا. اهي عام طور ڪيترن رخن کان هلندڙ هوائن وارن علائقن ۾ ٺهن ٿيون.<ref name=dkp/> اهي پاسن ڏانهن وڌڻ بدران مٿي وڌنديون آهن. هوا مسلسل واريءَ کي ٻيهر ترتيب ڏئي انهن جي شڪل قائم رکندي آهي، جيتوڻيڪ صحيح جي پي ايس ماپن مان ڪيترن هنڌن تي انهن جي لڏپلاڻ پڻ معلوم ٿي آهي.<ref>Geof Duller, Charles Bristow, [https://www.nature.com/articles/s41598-024-53485-3 "Structure and chronology of a star dune at Erg Chebbi, Morocco, reveals why star dunes are rarely recognized in the rock record"], ''Scientific Reports'', 2024, p. 4.</ref> اهي [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ غالب ڀٽن جو قسم آهن. ٻين رڻپٽن ۾ اهي واريءَ جي سمنڊن جي ڪنارن، خاص طور زميني رڪاوٽن ويجهو ملن ٿيون. چين جي ڏکڻ اوڀر [[بادائين جاران رڻپٽ]] ۾ اهي 500 ميٽرن تائين اوچيون آهن ۽ شايد ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون آهن. ====گنبذي ڀٽون==== [[File:ISS016-E-5862 - View of Algeria.jpg|thumb|[[وڏي اڀرندي ارگ]]؛ وچ ۽ کاٻي پاسي تاري ڀٽون، ساڄي ڪناري تي وڏا گنبذ]] '''گنبذي ڀٽون''' گول يا بيضوي واريءَ جا جسم آهن، جيڪي چپٽي گنبذ جهڙي شڪل رکن ٿا ۽ انهن تي واضح سلپ چهرو نه هوندو آهي. گنبذي ڀٽن جا ٻه قسم آهن: * ننڍيون گنبذي ڀٽون، جيڪي رڳو ڪجهه ميٽر اوچيون ۽ هموار سطح واريون هونديون آهن. * '''وڏا گنبذ'''، جيڪي تاري ڀٽن جيترا وڏا ٿي سگهن ٿا. سعودي عرب جي نجد علائقي ۾ انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي 150 ميٽر ۽ [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ سندن قطر 1.5 ڪلوميٽر کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. وڏن گنبذن جي مٿاڇري ننڍين ثانوي ڀٽن جي ڳاٽي ڄار سان ڍڪيل هوندي آهي. ڪڏهن انهن مان سنهي واريءَ جون ريجون ٻاهر نڪرنديون آهن، جيڪي تاري ڀٽن سان مشابهت رکن ٿيون. مٿان ڏسڻ سان اهي ڇلرن واري خول رکندڙ جيت جهڙا نظر اچن ٿا. وڏا گنبذ گهٽ ملن ٿا<ref>مثال طور [[وڏي اڀرندي ارگ]] جي ڏکڻ تيونس ۽ ڀرپاسي واري الجزائر جي لڳ ڀڳ 2,600 چورس ڪلوميٽر علائقي ۾ 444 وڏا گنبذ ڳڻيا ويا.</ref> ۽ اڪثر واريءَ جي سمنڊ جي ان ڪناري تي ملن ٿا، جتان هوا اندر داخل ٿئي ٿي. اهي عام طور تاري ڀٽن جي وڏن ٽولن جي ڀرسان هوندا آهن. ٻنهي قسمن جي هوائي نظام ۾ فرق کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سائنسي تحقيق گهربل آهي.<ref>Andrew S. Goudie et al., “The distribution and nature of star dunes: A global analysis”, 2021, pp. 10–12.</ref> =====لُنيٽ ڀٽون===== خشڪ ڍنڍن ۽ رڻائتن يا نيم رڻائتن علائقن جي دريائي ماٿرين جي لي پاسي، غالب هوائن جي رخ موجب ٺهندڙ مستقل هلالي ڀٽن کي '''لُنيٽ'''، '''ذريعي جي ڪناري واريون ڀٽون'''، '''بورليٽ''' يا '''مٽيءَ جون ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي مٽي، گاد، واري يا جپسم مان ٺهي سگهن ٿيون، جيڪي ڍنڍ جي تري يا ڪناري تان ڪٽجي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي مٿي چڙهن ٿيون ۽ ٻاهرئين اُڀريل پاسي جمع ٿين ٿيون. آسٽريليا ۾ انهن جا مثال 6.5 ڪلوميٽر ڊگها، 1 ڪلوميٽر ويڪرا ۽ 50 ميٽر اوچا آهن. اهي ڏکڻ ۽ اولهه آفريڪا ۽ آمريڪا جي اولهندي حصن، خاص طور ٽيڪساس ۾ پڻ ملن ٿيون.<ref>Twidale, C.R. & Campbell, E.M. (2005): ''Australian landforms''. Rosenberg Publishing. pp. 241–243.</ref> ====پيرابولائي ڀٽون==== [[File:Parabolic dune.jpg|thumb|upright=1.5|سامونڊي پيرابولائي ڀٽن جو خاڪو]] ڊگهن ٻانهن ۽ اُڀريل اڳئين حصي واري ''U'' شڪل جي واريءَ جي ڀٽن کي '''پيرابولائي ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي اهڙين ڦوڪ ڀٽن مان ٺهن ٿيون، جتي نباتات سان ڍڪيل واريءَ جي ڪٽجڻ سبب ''U'' شڪل جي کڏ ٺهي ٿي. انهن جون ڊگهيون ٻانهون نباتات سان جڪڙيل رهنديون آهن؛ ڌرتيءَ تي سڃاتل سڀ کان ڊگهي ٻانهن 12 ڪلوميٽر ڊگهي آهي. انهن کي ڪڏهن ''U'' شڪل واريون، ڦوڪ ڀٽون يا وارپن جهڙيون ڀٽون پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهي ساحلي رڻپٽن ۾ عام آهن. هلالي ڀٽن جي ابتڙ، انهن جون چوٽيون هوا ڏانهن رخ رکن ٿيون، جڏهن ته ڀٽ جي واريءَ جو وڏو حصو اڳتي وڌندو رهي ٿو. مٿان ڏسڻ سان اهي سٺي نموني ڇانيل، تمام سنهي کان وچولي جسامت واري واريءَ جا ''U'' يا ''V'' شڪل جا دڙا نظر اچن ٿا، جن جون ڊگهيون ٻانهون مرڪزي حصي کان پٺتي هوا ڏانهن پکڙيل هونديون آهن. سلپ چهرا اڪثر اڳئين نڪ جي ٻاهرئين پاسي ۽ ٻانهن جي ٻاهرئين لاڙن تي ٺهن ٿا. اهي ڀٽون عام طور نيم خشڪ علائقن ۾ ملن ٿيون، جتي مينهن جو پاڻي ڀٽ جي هيٺين حصن ۽ هيٺين [[مٽي]] ۾ محفوظ رهي ٿو. اڳ انهن جي استحڪام جو ڪارڻ نباتاتي ڍڪ سمجهيو ويندو هو، پر جديد تحقيق پاڻيءَ کي مکيه ڪارڻ قرار ڏئي ٿي. گاهه، ٻوٽا ۽ وڻ انهن جي پٺتي رهجي ويل ٻانهن کي جڪڙي رکندا آهن. اندروني رڻپٽن ۾ پيرابولائي ڀٽون عام طور انهن واريءَ جي چادرن ۾ ڦوڪ کڏن مان ٺهن ٿيون، جيڪي جزوي طور نباتات سان جڪڙيل هونديون آهن. ساحلي علائقن ۽ وڏين ڍنڍن جي ڪنارن تي اهي سمنڊ ڪناري جي واريءَ مان ٺهي، اندر نباتات وارن علائقن ڏانهن وڌي سگهن ٿيون. گهڻيون پيرابولائي ڀٽون چند ڏهاڪن ميٽرن کان وڌيڪ اوچيون نه ٿينديون آهن، سواءِ اڳئين نڪ جي، جتي نباتات واريءَ جي اڳڀرائي کي روڪي يا سست ڪري ٿي. سادي پيرابولائي ڀٽ ۾ رڳو ٻانهن جو هڪ جوڙو هوندو آهي. مرڪب پيرابولائي ڀٽون ڪيترن ٻانهن وارن گڏيل روپن مان ٺهن ٿيون. پيچيدا پيرابولائي ڀٽون اڪثر بارخانوئيڊ يا خطي ننڍين ڀٽن کي پاڻ تي کڻن ٿيون. پيرابولائي ۽ هلالي ڀٽون انهن علائقن ۾ ٺهن ٿيون، جتي تمام تيز هوائون گهڻو ڪري هڪ ئي رخ ۾ هلن ٿيون. ڀلي هاڻوڪي وقت ۾ انهن علائقن ۾ هوائن جي رفتار ۽ رخ بدلجندڙ هجي، پر انهن ڀٽن جي ٺهڻ ۽ لڏپلاڻ وقت غالب هوائون گهڻو ڪري هڪجهڙي رخ واريون هونديون آهن. انهن ڀٽن جي سٺي نموني ڇانيل، سنهي کان وچولي واريءَ جي ذرڙن جي جسامت لڳ ڀڳ 0.06 کان 0.5 ملي ميٽر هوندي آهي. ڍلي واري ۽ تيز لاڙا رڳو ٻاهرين پاسن تي هوندا آهن؛ اندروني لاڙا ۽ ٻن ڀٽن جي وچ جا رستا نباتات سان جڪڙيل ۽ نسبتاً مضبوط هوندا آهن. تنهنڪري ٻانهن جي وچ واري رستي مان گذرڻ نسبتاً آسان، پر ٻانهن يا اڳئين نڪ جي مٿان چڙهي پار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هڪ وسيع پيرابولائي ڀٽ، جنهن تي واضح سلپ چهرو نه هجي ۽ جنهن جي واري گهڻو ڪري موٽي داڻيدار هجي، ان کي '''زيبار''' چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |pages=395–396 |edition=2. impr. }}</ref> لفظ ''زيبار'' عربي اصطلاح مان ورتل آهي، جيڪو ”سخت سطح وارين لهردار عرضي ريجن“ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |page=395 |edition=2. impr. }}</ref> زيبار ننڍيون ۽ گهٽ اوچائي واريون ڀٽون آهن، جيڪي آمريڪا جي وائيومنگ کان سعودي عرب ۽ آسٽريليا تائين ڪيترن علائقن ۾ ملن ٿيون.<ref>{{Cite FTP |title=USGS Landform Glossary |url=ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/NSSC/Soil_Survey_Handbook/629_glossary.pdf |server=United States Geological Survey |url-status=dead |access-date=3 October 2013 }}</ref> ٻن زيبارن جي وچ ۾ مفاصلو 50 کان 400 ميٽر هوندو آهي ۽ انهن جي اوچائي 10 ميٽر کان وڌيڪ نه هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Warren |first1=A. |title=Dunes in the Tenere Desert |journal=The Geographical Journal |date=December 1971 |volume=137 |issue=4 |pages=458–461 |doi=10.2307/1797141 |jstor=1797141 }}</ref> اهي غالب هوا جي لڳ ڀڳ نوي درجا عمودي ٺهن ٿيون؛ هوا سنهي واري اڏائي ڇڏي ٿي ۽ موٽي واري ريج جي چوٽيءَ تي رهجي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Nielson |first1=Jamie |last2=Kocurek |first2=Gary |title=Climbing Zibars of the Algodones |journal=Sedimentary Geology |date=June 1986 |volume=48 |issue=1–2 |pages=1–15 |doi=10.1016/0037-0738(86)90078-3 }}</ref> ====موٽندڙ ڀٽون==== [[File:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|موٽندڙ ڀٽ؛ مکيه اسٽاس پاسي جي مٿان ننڍو ثانوي سلپ چهرو ڏسڻ ۾ اچي ٿو]] جتي هوائون وقت بوقت پنهنجو رخ ابتو ڪن ٿيون، اتي مٿي بيان ڪيل ڪنهن به شڪل جون '''موٽندڙ ڀٽون''' ٺهي سگهن ٿيون. انهن ۾ عام طور هڪ وڏو ۽ هڪ ننڍو سلپ چهرو ابتڙ رخن ۾ هوندا آهن. ننڍو سلپ چهرو عارضي هوندو آهي؛ اهو ابتڙي هوا کان پوءِ ٺهندو آهي ۽ غالب هوا جي ٻيهر هلڻ سان گهڻو ڪري ختم ٿي ويندو آهي.<ref name=Mangimeli/> {{anchor|دڙو}} ====دڙا==== [[File:350m Düne Deadvlei Sossusvlei.JPG|thumb|نميبيا جي [[سوسوسولي]] ۾ ”ڊيون نائين“ 300 ميٽر کان وڌيڪ اوچي آهي.]] '''دڙا''' تمام وڏي پيماني واريون ڀٽون آهن. اهي ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچيون، ڪلوميٽرن تائين ويڪريون ۽ سوين ڪلوميٽرن تائين ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli>{{cite web |publisher=U.S.A. National Park Service |last=Mangimeli |first=John |title=Geology of Sand Dunes |date=10 September 2007 |url=https://home.nps.gov/whsa/learn/nature/loader.cfm?csModule=security/getfile&PageID=2033934 |access-date=15 January 2021 }}</ref> جڏهن دڙا هڪ خاص جسامت تائين پهچي وڃي ٿي ته ان جي مٿان ننڍيون ثانوي ڀٽون ٺهڻ لڳن ٿيون.<ref name=Lancaster>{{cite journal |title=The development of large aeolian bedforms |first=N. |last=Lancaster |date=1 March 1988 |journal=Sedimentary Geology |volume=55 |issue=1–2 |pages=69–89 |doi=10.1016/0037-0738(88)90090-5 }}</ref> انهن کي ننڍين ڀٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قديم ۽ آهستي لڏندڙ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ خيال آهي ته اهي موجود ڀٽن جي عمودي واڌ سان ٺهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> دڙا واريءَ جي سمنڊن ۾ عام آهن ۽ [[ترڇي تهه بندي]] جي صورت ۾ ارضياتي رڪارڊ ۾ چڱيءَ طرح محفوظ ملن ٿيون.<ref name=Lancaster/> ===ڀٽن جي پيچيدگي=== ڀٽن جون سڀ شڪليون ٽن صورتن ۾ ملي سگهن ٿيون: سادي، مرڪب ۽ پيچيدي.<ref name="USG Types of Dunes"/> سادي ڀٽ بنيادي شڪل آهي، جنهن ۾ ان قسم جي سڃاڻپ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهربل سلپ چهرا هوندا آهن. مرڪب ڀٽ وڏي ڀٽ هوندي آهي، جنهن جي مٿان ساڳئي قسم ۽ رخ جون ننڍيون ڀٽون ٺهن ٿيون. پيچيده ڀٽ ٻن يا وڌيڪ مختلف قسمن جو گڏيل روپ هوندي آهي. هلالي ڀٽ جي چوٽيءَ تي تاري ڀٽ جو ٺهڻ سڀ کان عام پيچيده روپ آهي. ساديون ڀٽون اهڙي هوائي نظام جي نشاندهي ڪن ٿيون، جنهن جي شدت يا رخ ڀٽ جي ٺهڻ کان پوءِ گهڻو نه بدليو هجي، جڏهن ته مرڪب ۽ پيچيده ڀٽون هوا جي شدت ۽ رخ ۾ تبديلين جو پتو ڏين ٿيون. ===ڀٽن جي لڏپلاڻ=== ڀٽن جي واريءَ جو مجموعو هوا ڏانهن يا هوا کان پري ٻنهي رخن ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو؛ اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هوا ڀٽ جي چوٽيءَ کان هيٺ لڳي ٿي يا مٿان. جيڪڏهن هوا مٿان لڳي ته واريءَ جا ذرڙا لي پاسي منتقل ٿين ٿا ۽ لي پاسي واري وهڪري جو مقدار اسٽاس پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي. جيڪڏهن هوا هيٺان لڳي ته ذرڙا هوا ڏانهن مٿي چڙهن ٿا. جيڪڏهن هوا پاڻ سان واريءَ جا ذرڙا کڻي ڀٽ سان ٽڪرائجي ٿي ته ڀٽ جا ذرڙا وڌيڪ سالٽيشن ڪندا آهن، بنسبت اهڙي هوا جي، جيڪا واري کان خالي هجي.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Hong |last2=Dun |first2=Hongchao |last3=Tong |first3=Ding |last4=Huang |first4=Ning |date=15 April 2017 |title=Sand transportation and reverse patterns over leeward face of sand dune |journal=Geomorphology |volume=283 |pages=41–47 |doi=10.1016/j.geomorph.2016.12.030 }}</ref> ===ساحلي ڀٽون=== [[File:LIVER AAS UDLOEB I JULI 2012 (ubt)-002.JPG|thumb|ڊينمارڪ ۾ ليور آ درياهه جي ڇوڙ ڀرسان گاهه سان ڍڪيل ساحلي ڀٽون]] [[File:Newborough Dune Rejuvenation.webm|thumb|ويلز ۾ نيوبره ڀٽن جي بحاليءَ جو ڪم، 2015ع]] '''ساحلي ڀٽون''' ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن سامونڊي ڪناري تي آلي واري جمع ٿئي، پوءِ سڪي وڃي ۽ هوا ان کي ڪناري جي مٿان اڏائي کڻي وڃي.<ref name="sloss-etal-2012">{{Cite journal |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |last1=Sloss |first1=C. R. |last2=Shepherd |first2=M. |last3=Hesp |first3=P |year=2012 |title=Coastal Dunes: Geomorphology |journal=Nature Education Knowledge |volume=3 |number=10 |page=2 |access-date=15 January 2021 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818082248/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Bird |first1=ECF |title=Coasts: an introduction to systematic geomorphology |date=1976 |publisher=Australian National University Press |location=Canberra, Australia |asin=B004750SVK }}</ref> آخري ساحلي ڀٽن وارو اصل متن اڌورو ختم ٿيو هو، تنهنڪري رڳو مڪمل موجود جملن جو ترجمو شامل ڪيو ويو آهي. ==آبي ڀٽون== [[File:Cross-section of Migrating Subaqueous Dunes.jpg|thumb|هڪ رخي وهڪري ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي ڀٽن جي پٺيان رهجي ويل ترڇي تهه بنديءَ جو مثالي عمودي خاڪو]] {{Main|لهر جا نشان}} '''آبي ڀٽون''' (پاڻي هيٺ ٺهندڙ ڀٽون) پاڻيءَ جي وهڪري جي اثر هيٺ واري يا بجريءَ جي تهه تي ٺهن ٿيون. اهي قدرتي [[وهڪرو|وهڪرن]]، جهڙوڪ درياهن ۽ ڇوڙن (ايسچورين) ۾ تمام عام آهن، ۽ انسان جي ٺاهيل [[واهه|واهن]] ۽ پائيپ لائينن ۾ پڻ ٺهن ٿيون.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.powtec.2008.04.065 |title=Morphology and displacement of dunes in a closed-conduit flow |journal=Powder Technology |volume=190 |issue=1–2 |pages=247–251 |year=2009 |last1=Franklin |first1=E.M. |last2=Charru |first2=F. |arxiv=1608.07729 |s2cid=93576651 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0022112011000139 |title=Subaqueous barchan dunes in turbulent shear flow. Part 1. Dune motion |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=675 |pages=199–222 |year=2011 |last1=Franklin |first1=E. M. |last2=Charru |first2=F. |bibcode=2011JFM...675..199F |s2cid=51792324 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.expthermflusci.2015.10.017 |title=The formation and migration of sand ripples in closed conduits: Experiments with turbulent water flows |journal=Experimental Thermal and Fluid Science |volume=71 |pages=95–102 |year=2016 |last1=Cardona Florez |first1=Jorge Eduar |last2=Franklin |first2=Erick de Moraes |arxiv=1608.04792 |bibcode=2016ETFS...71...95C |s2cid=119268350 }}</ref> آبي ڀٽون وهڪري جي رخ ۾ آهستي آهستي اڳتي وڌنديون آهن. وهڪري ڏانهن رخ ڪندڙ (اپ اسٽريم) لاڙو ڪٽجڻ سبب ختم ٿيندو رهي ٿو، جڏهن ته اها واري هيٺئين يا '''لي پاسي''' واري لاڙي تي جمع ٿيندي رهي ٿي، جنهن سان ڀٽ جي بناوت برقرار رهي ٿي.<ref>Prothero, D. R. and Schwab, F., 1996, ''Sedimentary Geology'', pp. 45–49, {{ISBN|0-7167-2726-9}}</ref> آبي بارخان ڀٽن جي صورت ۾ واريءَ جو ڪجهه حصو انهن جي ڪنڊن، جن کي '''سينگ''' چيو وڃي ٿو، تان ضايع ٿيندو رهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=18 December 2017 |title=Birth of a subaqueous barchan dune |journal=Physical Review E |volume=96 |issue=6 |article-number=062906 |doi=10.1103/PhysRevE.96.062906 |pmid=29347350 |arxiv=1712.07162 |bibcode=2017PhRvE..96f2906A |s2cid=25558699 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=19 October 2018 |title=Role of Transverse Displacements in the Formation of Subaqueous Barchan Dunes |journal=Physical Review Letters |volume=121 |issue=16 |article-number=164503 |doi=10.1103/PhysRevLett.121.164503 |pmid=30387641 |arxiv=1810.11074 |bibcode=2018PhRvL.121p4503A |s2cid=53231618 }}</ref> اهي ڀٽون گهڻو ڪري لڳاتار قطارن ('''ٽرين''') جي صورت ۾ ٺهن ٿيون، جن ۾ لهر جي ڊيگهه ۽ اوچائي حيرت انگيز حد تائين هڪجهڙي هوندي آهي. ڀٽ جي شڪل ان جي ٺهڻ واري ماحول بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |title=Ripples |access-date=11 January 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501201547/https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |archive-date=1 May 2018 }}</ref> مثال طور، درياهن ۾ ٺهندڙ لهر جا نشان اڻبرابر (غير متناسق) هوندا آهن، جن جو وڌيڪ تيز سلپ چهرو وهڪري جي هيٺئين رخ ڏانهن هوندو آهي. ارضياتي رڪارڊ ۾ تهه بند پٿرن اندر محفوظ ٿيل لهر جا نشان وهڪري جي رخ کي سڃاڻڻ ۽ ان سان گڏ تلڇٽ جي اصل ماخذ جو تعين ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. وهڪري جي پيٽ ۾ موجود ڀٽون پاڻيءَ جي وهڪري جي مزاحمت کي نمايان طور وڌائي ڇڏين ٿيون. انهن جي موجودگي ۽ واڌ ويجهه درياهن ۾ ٻوڏن جي شدت ۽ وهڪري جي رويي تي اهم اثر وجهي ٿي. ==پٿر بڻيل ڀٽون== [[File:Cross-bedding Of Sandstone Near Mt Carmel Road Zion Canyon Utah.jpg|thumb|يوٽا جي زايون نيشنل پارڪ ۾ واريائي پٿر اندر محفوظ هوائي ڀٽن جي ترڇي تهه بندي]] '''پٿر بڻيل ڀٽون''' (Lithified dunes) اهي [[واريائي پٿر]] آهن، جيڪي سامونڊي يا هوائي واريءَ جي ڀٽن جي دٻجڻ ۽ سخت ٿي وڃڻ ('''[[پٿرائپ]]''') جي نتيجي ۾ ٺهن ٿيون. جڏهن ڀٽون پٿر ۾ تبديل ٿي وڃن ٿيون، تڏهن انهن مان گذرندڙ پاڻي مختلف معدنيات کي کڻي اچي پٿر ۾ جمع ڪندو آهي، جنهن سبب پٿر جو رنگ ۽ بناوت تبديل ٿي سگهي ٿي. اهڙين ڀٽن ۾ '''[[ترڇي تھ بندي]]''' (ڪراس-بيڊنگ) نمايان هوندي آهي، جتي هڪ ٻئي تي چڙهيل ڀٽن جون تهون ترڇي نموني ترتيب وٺنديون آهن. انهيءَ ڪري واريائي پٿر ۾ جال جهڙا يا ترڇا نقش پيدا ٿيندا آهن، جيئن آمريڪا جي [[زايون نيشنل پارڪ]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. آمريڪا جي ڏکڻ اولهه وارن علائقن ۾ اهڙين سخت ۽ گڏيل واريءَ جي ڀٽن لاءِ عام ٻوليءَ ۾ '''سلڪ راڪ''' (Slickrock) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو نالو پراڻي اولهه جي آبادڪارن ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي فولادي ڦيٿن وارن گاڏن کي هن هموار ۽ سخت پٿر تي مناسب پڪ نه ملندي هئي.<ref>{{Cite book |title=Toward a sociology of the trace |date=2010 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0-8166-5597-7 |editor-last=Gray |editor-first=Herman |location=Minneapolis, Minn |pages=197–198 |editor-last2=Gómez-Barris |editor-first2=Macarena }}</ref> ==ريگستانيت== {{Main|ريگستانيت}} جڏهن واريءَ جون ڀٽون انساني آبادين ڏانهن وڌن ٿيون، تڏهن اهي ماڻهن لاءِ ڪيترائي مسئلا پيدا ڪن ٿيون. ڀٽون مختلف طريقن سان لڏپلاڻ ڪن ٿيون، جن سڀني ۾ هوا بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. انهن مان هڪ طريقو '''[[لوڏائپ (ارضيات)|لوڏائپ]]''' (سالٽيشن) آهي، جنهن ۾ واريءَ جا ذرڙا ٽپو ڏيندڙ گولي وانگر زمين تي ٽپندا اڳتي وڌن ٿا. جڏهن اهي ذرڙا زمين تي لهن ٿا ته ٻين ذرڙن کي به ڌڪ ڏئي حرڪت ۾ آڻين ٿا، جنهن عمل کي '''[[رڙهڻ (واريءَ جون ڀٽون)|رڙهڻ]]''' چيو وڃي ٿو. وڌيڪ تيز هوا ۾ ذرڙا هوا ۾ پاڻ ۾ ٽڪرائجن ٿا ۽ '''چادر نما وهڪرا''' (شيٽ فلوز) ٺهن ٿا. وڏي [[مٽيءَ جي طوفان]] دوران اهڙن وهڪرن سبب ڀٽون ڏهن ميٽرن تائين به اڳتي وڌي سگهن ٿيون. ان کان سواءِ، برفاني ڇپ وانگر واريءَ جون '''ڇپون''' به ڀٽن جي '''سلپ چهري''' تان هيٺ ڪري، ڀٽن کي اڳتي ڌڪيندا رهن ٿا. آفريڪا، وچ اوڀر ۽ چين ۾ اڳتي وڌندڙ واري عمارتن، زرعي زمينن ۽ فصلن لاءِ وڏو خطرو بڻجي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن ڀٽن جي لڏپلاڻ روڪڻ لاءِ انهن تي تيل هاريو ويندو آهي، پر اهو طريقو قيمتي وسيلن جو زيان ڪرڻ سان گڏ ڀٽن جي جيوتياتي ماحول لاءِ پڻ نقصانڪار آهي. '''[[واريءَ جي باڙ]]''' پڻ ڀٽن جي حرڪت کي سست ڪري سگهي ٿي، پر ان جي مؤثريت ۽ بهتر بناوت بابت ارضيات جا ماهر اڃا تحقيق ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Grafals-Soto |first=Rosana |title=Effects of sand fences on coastal dune vegetation distribution |journal=Geomorphology |year=2012 |language=en |volume=145-146 |pages=45–55 |doi=10.1016/j.geomorph.2011.12.004 |bibcode=2012Geomo.145...45G }}</ref> واريءَ جي ڀٽن کي شهرن، ڳوٺن ۽ زرعي علائقن تي پکڙجڻ کان روڪڻ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي اهم ترجيحن مان هڪ آهي. ڀٽن تي ٻوٽا پوکڻ پڻ انهن کي مضبوط ۽ مستحڪم بڻائڻ جو هڪ مؤثر طريقو آهي. ==تحفظ== [[File:KelsoSand.JPG|thumb|آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ [[موجاو ريگستان]] جي [[ڪيلسو ڀٽون|ڪيلسو ڀٽن]] جي چوٽيءَ تان اڏامندڙ واري]] واريءَ جي ڀٽن جا ماحولياتي نظام ڪيترن ئي انتهائي موافق بڻيل ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ رهائش فراهم ڪن ٿا، جن ۾ ڪيترائي [[نادر جنس|نادر]] ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ جنس|خطرن هيٺ آيل]] قسم پڻ شامل آهن. انساني آباديءَ جي تيزيءَ سان واڌ، زمين جي تعميراتي استعمال، تفريحي سرگرمين ۽ آباد علائقن ڏانهن واريءَ جي وڌڻ کي روڪڻ لاءِ ڪيل مداخلتن سبب ڀٽن جا قدرتي ماحول خطري کي منهن ڏئي رهيا آهن. ڪيترن ئي ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]]، [[آسٽريليا]]، [[ڪينيڊا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[برطانيه]]، [[نيدرلينڊ]] ۽ [[سري لنڪا]]، واريءَ جي ڀٽن جي تحفظ لاءِ جامع منصوبا تيار ڪيا آهن. انهن منصوبن ۾ خاص طور '''[[واريءَ جي ڀٽن جي استحڪام]]''' (Sand dune stabilization) جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن، جيئن ڀٽن جي حرڪت کي محدود ڪري انهن جي قدرتي ماحول کي محفوظ رکيو وڃي. برطانيه ۾ ڀٽن جي گهٽجندڙ ايراضيءَ جو جائزو وٺڻ ۽ مستقبل ۾ انهن جي تباهي کي روڪڻ لاءِ '''[[حياتياتي تنوع عملي منصوبو]]''' (Biodiversity Action Plan) پڻ تيار ڪيو ويو آهي. ==مثال== ===آفريڪا=== * [[اليگزينڊريا ساحلي ڀٽ ميدان]]، [[اوڀر ڪيپ]]، ڏکڻ آفريڪا<ref name="unesco-alexandriadunes">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |title=Alexandria Coastal Dunefields |publisher=UNESCO World Heritage |access-date=11 January 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091118220211/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |archive-date=18 November 2009 }}</ref> * [[ڪلهاڙي ريگستان]] ۾ وِٽسانڊ قدرتي محفوظ علائقو، ڏکڻ آفريڪا * [[ڊي هوپ قدرتي محفوظ علائقو]] جون اڇيون ڀٽون، ڏکڻ آفريڪا * ڪينيا جي [[سوگوتا ماٿري]] جون ڀٽون * ايٿوپيا جي [[ڊاناڪل هيٺاهين]] جون ڀٽون * نميبيا جي [[سوسسولي]] جون ڀٽون * نائيجيريا ۾ [[چاڊ بيسن نيشنل پارڪ]] * انگولا جي [[آئيونا نيشنل پارڪ]] جون ساحلي ڀٽون * بوٽسوانا جي [[خوا ڀٽون]] * مالي جي [[گائو]] شهر ڀرسان ''لا ڊيون روز'' * [[ارگ اوڪار]]، موريتانيا ۽ مالي * [[ارگ شيش]]، الجزائر ۽ مالي * [[ارگ شيبي]] ۽ [[ارگ شيگاگا]]، مراڪش * [[گرانڊ ارگ اورينٽال]]، الجزائر ۽ تونس * [[گرانڊ ارگ اوڪسيدانٽال]]، الجزائر * [[آئيڊيهان اوباري]] ۽ [[آئيڊيهان مرزوق]]، ليبيا * [[گريٽ سينڊ سي]]، ليبيا ۽ مصر * سوڊان جي [[بيودا ريگستان]] جون ڀٽون * سينيگال جي [[لومپول ريگستان]] جون ڀٽون * موزمبيق جي [[بازاروٽو ٻيٽ]] جون ساحلي ڀٽون * چاڊ جي [[جوراب ريگستان]] جون ڀٽون * نائجر جي [[ٽينيري]] واري علائقي جون ڀٽون * تنزانيا جون ''شفٽنگ سينڊز'' (هلندڙ ڀٽون) ===ايشيا=== * سري لنڪا جي [[ڪلپيٽيا ٻيٽ نما]] جون ڀٽون * [[ٿر ريگستان]] جون ڀٽون (هندستان ۽ پاڪستان) * [[ٽوٽوري واريءَ جون ڀٽون]]، جاپان * [[چارا واريون ڀٽون]]، روس * [[ريگ جن]]، ايران * [[ريگ لوٽ]]، ايران * فلپائن جون [[ايلوڪوس نورتي واريون ڀٽون]] * [[موريب ڀٽ]]، گڏيل عرب امارات * [[گومڪ پاسير پرانگ ڪوسومو]]، انڊونيشيا * [[لاوتان پاسير]]، انڊونيشيا * [[مئي ني]]، ويٽنام * [[شرقيا واريون ڀٽون]]، عمان * [[ٽيري]]، ڏکڻ هندستان * [[تڪلامڪان ريگستان]] جون ڀٽون، چين * [[ٽوڪولان]]، روس ===يورپ=== * [[ديوني جون ڀٽون]]، بلغاريا * [[پيلا جي ڀٽ]]، فرانس * [[پيسيناس جون ڀٽون]]، سارڊينيا * [[سينڊز آف فوروي]]، اسڪاٽلينڊ * [[آڪسوچ ڀٽون]]، ويلز * [[ونٽرٽن ڀٽون]]، انگلينڊ * [[سوووينسڪي نيشنل پارڪ]]، پولينڊ * [[ليمناس واريون ڀٽون]]، يونان * [[اڪروتيري واريون ڀٽون]]، قبرص * [[رابيئرگ مائل]]، ڊينمارڪ * [[ٿي نيشنل پارڪ]]، ڊينمارڪ * [[ڪوروبيڊو جون ڀٽون]]، اسپين * [[ڪريسمينا ڀٽ]]، پرتگال * [[سائو جيسنٽو قدرتي محفوظ ڀٽون]]، پرتگال * [[ڊي هوخي فيلووي نيشنل پارڪ]]، نيدرلينڊ * [[ڪوٽوائيڪر زاند]]، نيدرلينڊ * [[ٽيڪسل نيشنل پارڪ جون ڀٽون]]، نيدرلينڊ * [[ڪيورونين اسپٽ]] جون ڀٽون، لٿوينيا ۽ روس * [[اوليشڪي واريون ڀٽون]]، يوڪرين * [[اُلاهاو]]، سويڊن ===اتر آمريڪا=== ====ڪينيڊا==== * وڪٽوريا ٻيٽ جون واريون ڀٽون، نوناوٽ * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[ڪارڪراس ريگستان]] ====آمريڪا==== * [[نوگاهابارا واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[گريٽ ڪوبڪ واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[ڪيڊز واريون ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[ڪيلسو ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[يوريڪا ويلي واريون ڀٽون]] * [[الگوڊونس واريون ڀٽون]] * [[گواڊالوپي-نيپومو ڀٽون]] * [[گريٽ سينڊ ڊيونز نيشنل پارڪ]]، ڪولوراڊو * [[برونيو ڀٽون اسٽيٽ پارڪ]]، آئيڊاهو * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[سلپنگ بيئر ڊيونز نيشنل ليڪ شور]]، مشيگن * [[وارن ڊيونز اسٽيٽ پارڪ]] * [[گرينڊ سيبل ڀٽون]] * [[سلور ليڪ اسٽيٽ پارڪ]] * [[وائيٽ سينڊز نيشنل پارڪ]]، نيو ميڪسيڪو * [[جاڪيز رج اسٽيٽ پارڪ]]، نارٿ ڪيرولائنا * [[اوريگن ڊيونز نيشنل ريڪريئيشن ايريا]] * [[موناهانس سينڊ هلز اسٽيٽ پارڪ]]، ٽيڪساس * [[لٽل سهارا ريڪريئيشن ايريا]]، يوٽا ====ميڪسيڪو==== * [[سامالياڪا واريون ڀٽون]] ===ڏکڻ آمريڪا=== * [[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]]، ارجنٽائن * [[ويلا گيسيل]]، ارجنٽائن * [[لينسوئس مارانينسيس نيشنل پارڪ]]، برازيل * [[ايلها ڪمپريدا ماحولياتي تحفظ وارو علائقو]] * [[جواڪينا ساحل جون ڀٽون]] * [[جيريڪواڪوارا نيشنل پارڪ]] * [[جينپابو]] * [[سيرو ميدانوسو]]، چلي * [[ڪولون ساحل]] * [[ڊيوناس ڊي ڪنڪون]] * [[سيرو ڊراگون]] * [[سيرو بلانڪو]]، پيرو * [[واڪاچينا]] * [[ميڊانوس ڊي ڪورو نيشنل پارڪ]]، وينزويلا ===اوشينيا=== * [[سمپسن ريگستان]] جون ڀٽون، آسٽريليا * [[ڪورونگ نيشنل پارڪ]] * [[لنڪن نيشنل پارڪ]] * [[ڪوفن بي نيشنل پارڪ]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[اسٽاڪٽن ساحل]] * [[لينسلن واريون ڀٽون]] * [[ٽي پاڪي واريون ڀٽون]]، نيوزيلينڊ ==دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون== {| class="wikitable sortable" ! ڀٽ ! بنياد کان اوچائي ! سمنڊ جي سطح کان اوچائي ! هنڌ ! نوٽ |- |[[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]] |تقريباً 1٬230 م |تقريباً 2٬845 م |ارجنٽائن |دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[سيرو بلانڪو]] |تقريباً 1٬176 م |تقريباً 2٬080 م |پيرو |پيرو جي سڀ کان اوچي، دنيا ۾ ٻي نمبر |- |[[بادائين جاران واريون ڀٽون]] |تقريباً 500 م |تقريباً 2٬020 م |چين |ايشيا جون سڀ کان اوچيون بيهڪ واريون ڀٽون |- |[[ريگ يالان]] |تقريباً 470 م |تقريباً 950 م |ايران |لوٽ ريگستان |- |ڊرا ڀٽ |420 م |تقريباً 870 م |الجزائر |آفريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |بگ ڊيڊي / ڊيون 7 |383 م |تقريباً 570 م |نميبيا |نميبيا موجب دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[مائونٽ ٽيمپسٽ]] |تقريباً 280 م |تقريباً 280 م |آسٽريليا |آسٽريليا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |اسٽار ڀٽ |230 م کان وڌيڪ |تقريباً 2٬730 م |آمريڪا |اتر آمريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[پيلا جي ڀٽ]] |تقريباً 105 م |تقريباً 130 م |فرانس |يورپ جي سڀ کان اوچي ڀٽ |} ==واريءَ جي ڀٽن جا نظام== * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[اشدود واري ڀٽ]] * [[بامبرگ ڀٽون]] * [[سرسيو نيشنل پارڪ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[ڪرم لن بروز]] * [[ڊاولش وارن]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[ڪينفگ بروز]] * [[مارگام بروز]] * [[مرلوف واريون ڀٽون]] ``` ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=20em|rules=yes}} * [[اينٽي ڀٽ]] * [[شيطان جي چمني]] * [[برفيلي ڀٽ]] * [[زميني بناوتن جي فهرست]] * [[ماسيرا]] * [[ميڊانوس]] * [[واريءَ جي ٽڪري]] * [[واريءَ جي لهر]] * [[ڳائيندڙ واري]] * [[سامونڊي ڪناري جو ميدان]] {{Div col end}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite book |author1=Ralph Lorenz |author2=James Zimbelman |title=Dune Worlds: How Wind-blown Sand Shapes Planetary Landscapes |publisher=Springer |year=2014 |isbn=978-3-540-89724-8}} * {{cite book |editor=Anthony J. Parsons, A. D. Abrahams |title=Geomorphology of Desert Environments |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5718-2}} * {{cite book |last1=Pye |first1=Kenneth |last2=Tsoar |first2=Haim |title=Aeolian Sand and Sand Dunes |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-85909-3}} * {{Cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17168 |title=Nouakchott, Mauritania |date=29 April 1999 |publisher=[[NASA Earth Observatory]] |access-date=28 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060930235428/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17168 |archive-date=30 September 2006}} * {{cite journal |doi=10.1002/ldr.864 |title=Sand dune fixation: A solar-powered Sahara seawater pipeline macroproject |journal=Land Degradation & Development |volume=19 |issue=6 |pages=676–691 |year=2008 |last1=Badescu |first1=V. |last2=Cathcart |first2=R. B. |last3=Bolonkin |first3=A. A. |arxiv=0707.3234 |bibcode=2008LDeDe..19..676B |s2cid=128961228}} * {{Cite web |url=http://www.agc.army.mil/research/products/desert_guide/lsmsheet/lspara.htm |title=Summary: Dunes, Parabolic |publisher=Desert Processes Working Group; Knowledge Sciences, Inc. |access-date=6 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021072044/http://www.agc.army.mil/research/products/desert_guide/lsmsheet/lspara.htm |archive-date=21 October 2010}} * {{Cite web |url=http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/les-dossiers-du-csfd-english/doc_details/142-mainguet-monique-a-dumay-frederic-2011-fighting-wind-erosion- |title=Fighting wind erosion. One aspect of the combat against desertification |publisher=Les dossiers thématiques du CSFD |access-date=4 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725212257/http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/les-dossiers-du-csfd-english/doc_details/142-mainguet-monique-a-dumay-frederic-2011-fighting-wind-erosion- |archive-date=25 July 2011}} ==حوالا== {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons and category|Dune|Dunes}} * [https://beginnorthadventures.com/loibor-seder-sand-dune-kenya/ لوئبور سيڊر: ڪينيا جي سڀ کان وڏي ڀٽ] * [https://web.archive.org/web/20060819172200/http://www.geography-site.co.uk/pages/physical/coastal/dunes.html سامونڊي ڪناري جون واريءَ جون ڀٽون] * [https://web.archive.org/web/20060308183125/http://www.tec.army.mil/research/products/desert_guide/lpisheet/lpdunes1.htm ڀٽن جي نمونن جي سڃاڻپ (آمريڪي فوج)] * {{URL|https://data.mendeley.com/datasets/675gwk5jp7/1|هوائي واريءَ بابت تحقيق جي ڪتابيات}} {{River morphology}} {{coastal geography}} {{Patterns in nature}} {{sediment transport}} {{Authority control}} [[Category:ڀٽون]] [[Category:هوائي زميني بناوتون]] [[Category:سامونڊي ۽ ساحلي زميني بناوتون]] [[Category:سامونڊي جاگرافي]] [[Category:تلڇٽيات]] dd341jwzex5s7plmdy0f2vip1aoo5c7 0 40273 394276 279314 2026-07-14T17:52:58Z Intisar Ali 8681 /* */ 394276 wikitext text/x-wiki '''پنهون''' (Punhoo) [[سسئي پنهون جو داستان|سسئي پنهون داستان]] جو مرڪزي ڪردار آھي. پنهون ڪيچ مڪران جي حاڪم آريءَ جو پٽ هو ۽ ذات جو هوت بلوچ هو. [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي|شاھ عبداللطيف]] ۽ ٻين ڪلاسيڪل سسئي پنهون داستان کي ڳائي سندن ڪردارن کي امر ڪري ڇڏيو. <ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> ==تفصيلي نوٽ== '''پنهون''' سنڌي ۽ بلوچي لوڪ ادب جي مشهور عشقيه داستان '''[[سسئي پنهون]]''' جو مرڪزي مرد ڪردار آهي. روايتن موجب هو [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] (مڪران)، [[بلوچستان]] جي بلوچ حڪمران ڄام عالي (يا ڄام آري) جو پٽ ۽ هڪ شهزادو هو. سندس ڪردار وفاداري، عشق، قرباني ۽ محبوب جي تلاش جي علامت طور مشهور آهي. لوڪ روايت موجب پنهون [[ڀنڀور]] جي ڌوٻيءَ جي پاليل ڌيءَ [[سسئي]] جي حسن ۽ سونهن جا چرچا ٻڌي کيس ڏسڻ لاءِ ڀنڀور پهتو. اتي ٻنهي کي پهرين ملاقات ۾ ئي هڪ ٻئي سان محبت ٿي وئي. سسئي جي پالڻهار ڌوٻي، پنهون جي محبت جي سچائي پرکڻ لاءِ کيس ڌوٻيءَ جو ڪم ڪرڻ جي آزمائش ڏني، جنهن کي پنهون قبول ڪيو. آخرڪار سندس سخاوت ۽ ثابت قدمي سبب سسئي جي شادي ساڻس ڪرائي وئي. پنهون جي پيءُ ۽ ڀائرن هن شاديءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو شهزادو هو ۽ سسئي کي هو ڌوٻيءَ جي ڌيءَ سمجهندا هئا. روايت موجب شاديءَ کان پوءِ سندس ڀائر ڀنڀور پهتا، پنهون کي شراب پياري بيهوش ڪيو ۽ کيس اٺ تي کڻي واپس [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] وٺي ويا. هوش ۾ اچڻ کان پوءِ پنهون سسئي جي جدائي برداشت نه ڪري سگهيو ۽ کيس ڳولڻ لاءِ وري ڀنڀور ڏانهن روانو ٿيو. ان دوران سسئي به ننگي پير ريگستان لتاڙي کيس ڳولڻ نڪتي هئي. مشهور روايت مطابق آخرڪار ٻنهي جو انجام هڪ ئي جبل واري ماٿريءَ ۾ ٿيو، جتي خدا جي حڪم سان زمين ڦاٽي وئي ۽ ٻئي ان ۾ سماجي ويا. سندن منسوب قبرون [[ضلعو لسٻيلو]]، [[بلوچستان]] ۾ موجود هجڻ جي دعويٰ ڪئي وڃي ٿي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] پنهنجي [[شاهه جو رسالو|رسالو]] ۾ سسئي ۽ پنهون جي داستان کي مجازي عشق کان حقيقي عشق تائين روحاني سفر جي علامت طور پيش ڪيو آهي، جتي پنهون محبوبِ حقيقي جي تمثيل بڻجي سامهون اچي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} eh531gnh5aif1j6zniqng8hrr3tneu3 0 40334 394279 242911 2026-07-14T18:04:33Z Intisar Ali 8681 /* */ 394279 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا'' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين [[مورا]]ئن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن.<ref name="Allan2013p228"/> ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 0tpxjekd7ldabxsn20c6vrcc4mh82qh 394280 394279 2026-07-14T18:05:10Z Intisar Ali 8681 /* */ 394280 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين [[مورا]]ئن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن.<ref name="Allan2013p228"/> ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} n2cxynpe2ufhfpyxc2o266jw29i8ryb 394282 394280 2026-07-14T18:06:09Z Intisar Ali 8681 /* */ 394282 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين مورائن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن. ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} sjslbdylgun30e4v8cilkxqvzw7alf1 394285 394282 2026-07-14T18:08:01Z Intisar Ali 8681 /* */ 394285 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين مورائن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن. ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == اشتقاق == لفظ '''ڇندس''' (سنسڪرت: {{lang-sa|छन्दः / छन्दस्}}، ''chandaḥ/chandas'') جي معنيٰ آهي: "وڻندڙ"، "دلڪش"، "خوشگوار"، "دلپسند" يا "موهيندڙ". هي لفظ سنسڪرت جي ڌاتو ''chad'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "راضي ڪرڻ"، "سٺو لڳڻ"، "خوشي پهچائڻ"، "تسڪين ڏيڻ" يا "ساراهيو وڃڻ".<ref name=monierwilliamschanda>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA332|year=1923|publisher=Oxford University Press|page=332}}</ref> هي اصطلاح [[ويد]]ن يا ٻين ادبي تصنيفن جي ڪنهن به موزون (وزن واري) حصي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=monierwilliamschanda/> == تاريخ == [[رگ ويد]] جي ڪيترن ئي سوڪتن ۾ مختلف وزنن جا نالا ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ڇندس''' (سنسڪرت عروض) جو علم ٻئي هزارين قبل مسيح دوران وجود ۾ اچي چڪو هو.<ref name="Allan2013p228">{{cite book|author=Peter Scharf|editor=Keith Allan|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=BQfDosHckzEC|year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-164344-6|pages=228–234}}</ref>{{refn|group=note|مثال طور [[رگ ويد]] جا سوڪت 1.164، 2.4، 4.58، 5.29، 8.38، 9.102، 9.103 ۽ 10.130 ڏسو.<ref>[https://archive.org/stream/OriginAndDevelopementOfSanskritMetrics/Origin%20and%20developement%20of%20Sanskrit%20Metrics#page/n19/mode/2up Origin and Development of Sanskrit Metrics], Arati Mitra (1989), The Asiatic Society, pages 4–6.</ref><ref>{{cite book|author=William K. Mahony|title=The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination|url=https://books.google.com/books?id=B1KR_kE5ZYoC|year=1998|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-3579-3|pages=110–111}}</ref>}} 900 ق.م. کان 700 ق.م. جي وچ واري دور ۾ مرتب ٿيل [[برهمڻ]] ادب ۾ ڇندس جو باقاعده ۽ مڪمل بيان ملي ٿو.{{Sfn|Guy L. Beck|1995|pp=40–41}} [[پاڻني]] پنهنجي سنسڪرت گرامر واري ڪتاب ۾ ''ڇندس'' کي ويدن جي منظوم ٻوليءَ لاءِ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[ڀاشا]]'' ({{lang-sa|भाषा}}) عام ماڻهن جي روزمرهه ڳالهائجندڙ ٻوليءَ لاءِ آندي وئي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=46, 268–269}} ويدي سنسڪرت ادب ۾ پندرهن بنيادي وزن استعمال ٿيل آهن، جن مان ست سڀ کان وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته اٺ، يارهن ۽ ٻارهن پدن وارا وزن سڀ کان گهڻو رائج هئا.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ويدي دور کان پوءِ جي ادب، جهڙوڪ مهاڪاوين ۽ هندو ڌرم جي ٻين ڪلاسيڪي تصنيفن ۾، ٻنهي قسمن جا وزن ملن ٿا: ڪي مقرر پدن (syllables) تي ٻڌل آهن ۽ ڪي مقرر [[مورا]]ئن (''matra'') جي تعداد تي.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ڪلاسيڪي دور جي سنسڪرت عروض بابت لڳ ڀڳ 150 ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ قديم ۽ وچئين دور جي هندو عالمن لڳ ڀڳ 850 وزنن جي وضاحت ۽ درجابندي ڪئي آهي.<ref name="PremingerWarnke2015p394">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|url=https://books.google.com/books?id=vLp9BgAAQBAJ|year=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7293-0|pages=394–395}}</ref> [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' (''Pingala Sutras'') سنسڪرت عروض بابت قديم ترين محفوظ ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخ تقريباً 600 کان 200 ق.م. جي وچ واري سمجهي وڃي ٿي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238–241}} ٻين [[سوتر]]ن وانگر هي ڪتاب به مختصر قاعدن (سوترن) جي صورت ۾ لکيل آهي، جن تي هندو ''ڀاشيه'' روايت هيٺ ڪيترائي تفصيلي شرح ناما لکيا ويا. مشهور شرحن ۾ ڇهين صديءَ جا ''Jayadevacchandas''، ''[[Janashrayi Chhandovichiti|جناشري ڇندووچتي]]'' ۽ ''Ratnamanjusha'' شامل آهن،<ref name="MirnigSzanto2013p332">{{cite book|author=Andrew Ollett|editor1=Nina Mirnig|editor2=Peter-Daniel Szanto|editor3=Michael Williams|title=Puspika: Tracing Ancient India Through Texts and Traditions|url=https://books.google.com/books?id=-qZZBAAAQBAJ&pg=PA331|year=2013|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-385-5|pages=331–334}}</ref> جڏهن ته ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] ''شاسترڪاويا''، ''ڪويرهسيه'' ۽ پنگل تي هڪ اهم شرح پڻ لکي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}} ٻين اهم شرحن ۾ يارهين صديءَ جي يادوپرڪاش، ٻارهين صديءَ جي ڀاسڪراچاريه، جياڪرتي جو ''Chandonushasana'' ۽ گنگاداس جو ''Chandomanjari'' شامل آهن.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}<ref name="MirnigSzanto2013p332"/> {{Quote box |quote= <poem> وزن کان سواءِ ڪو لفظ ناهي، ۽ لفظن کان سواءِ ڪو وزن ناهي. </poem> |source=— ''[[ناٽيه شاستر]]''<ref>{{cite journal |author=Har Dutt Sharma|title=Suvrttatilaka|journal=Poona Orientalist|url=https://books.google.com/books?id=goUkVCiQEbMC|year=1951|volume=XVII|page=84}}</ref> |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} پهرين ۽ ٻي هزارين عيسويءَ جي ڪيترن ئي هندو دائره المعارفن ۽ فنونِ لطيفه بابت ڪتابن ۾ پڻ ڇندس تي الڳ باب شامل آهن. مثال طور ''[[اگني پراڻ]]'' جا باب 328 کان 335،{{Sfn|Rocher|1986|p=135}}<ref>MN Dutt, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4023049 Agni Purana Vol 2], pages 1219–1233.</ref> ''[[ناٽيه شاستر]]'' جو باب 15، ''[[برهت سنهيتا]]'' جو باب 104 ۽ ''[[مانسولاسا]]'' جي ''پرمودجنڪ'' حصي ۾ ڇندس بابت مفصل بحث موجود آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=184–188}}<ref>{{cite book|author=T. Nanjundaiya Sreekantaiya|title=Indian Poetics|url=https://books.google.com/books?id=_UhEvnIZjT4C&pg=PA10|year=2001|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0807-0|pages=10–12}}</ref>{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=8–9, 31–34}} == حوالا == {{حوالا}} ek1ufogh06poeugwymj3d6hlw49aduj 394289 394285 2026-07-14T18:09:40Z Intisar Ali 8681 394289 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين مورائن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن. ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == اشتقاق == لفظ '''ڇندس''' (سنسڪرت: {{lang-sa|छन्दः / छन्दस्}}، ''chandaḥ/chandas'') جي معنيٰ آهي: "وڻندڙ"، "دلڪش"، "خوشگوار"، "دلپسند" يا "موهيندڙ". هي لفظ سنسڪرت جي ڌاتو ''chad'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "راضي ڪرڻ"، "سٺو لڳڻ"، "خوشي پهچائڻ"، "تسڪين ڏيڻ" يا "ساراهيو وڃڻ".<ref name=monierwilliamschanda>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA332|year=1923|publisher=Oxford University Press|page=332}}</ref> هي اصطلاح [[ويد]]ن يا ٻين ادبي تصنيفن جي ڪنهن به موزون (وزن واري) حصي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=monierwilliamschanda/> == تاريخ == [[رگ ويد]] جي ڪيترن ئي سوڪتن ۾ مختلف وزنن جا نالا ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ڇندس''' (سنسڪرت عروض) جو علم ٻئي هزارين قبل مسيح دوران وجود ۾ اچي چڪو هو.<ref name="Allan2013p228">{{cite book|author=Peter Scharf|editor=Keith Allan|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=BQfDosHckzEC|year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-164344-6|pages=228–234}}</ref>{{refn|group=note|مثال طور [[رگ ويد]] جا سوڪت 1.164، 2.4، 4.58، 5.29، 8.38، 9.102، 9.103 ۽ 10.130 ڏسو.<ref>[https://archive.org/stream/OriginAndDevelopementOfSanskritMetrics/Origin%20and%20developement%20of%20Sanskrit%20Metrics#page/n19/mode/2up Origin and Development of Sanskrit Metrics], Arati Mitra (1989), The Asiatic Society, pages 4–6.</ref><ref>{{cite book|author=William K. Mahony|title=The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination|url=https://books.google.com/books?id=B1KR_kE5ZYoC|year=1998|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-3579-3|pages=110–111}}</ref>}} 900 ق.م. کان 700 ق.م. جي وچ واري دور ۾ مرتب ٿيل [[برهمڻ]] ادب ۾ ڇندس جو باقاعده ۽ مڪمل بيان ملي ٿو.{{Sfn|Guy L. Beck|1995|pp=40–41}} [[پاڻني]] پنهنجي سنسڪرت گرامر واري ڪتاب ۾ ''ڇندس'' کي ويدن جي منظوم ٻوليءَ لاءِ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[ڀاشا]]'' ({{lang-sa|भाषा}}) عام ماڻهن جي روزمرهه ڳالهائجندڙ ٻوليءَ لاءِ آندي وئي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=46, 268–269}} ويدي سنسڪرت ادب ۾ پندرهن بنيادي وزن استعمال ٿيل آهن، جن مان ست سڀ کان وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته اٺ، يارهن ۽ ٻارهن پدن وارا وزن سڀ کان گهڻو رائج هئا.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ويدي دور کان پوءِ جي ادب، جهڙوڪ مهاڪاوين ۽ هندو ڌرم جي ٻين ڪلاسيڪي تصنيفن ۾، ٻنهي قسمن جا وزن ملن ٿا: ڪي مقرر پدن (syllables) تي ٻڌل آهن ۽ ڪي مقرر [[مورا]]ئن (''matra'') جي تعداد تي.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ڪلاسيڪي دور جي سنسڪرت عروض بابت لڳ ڀڳ 150 ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ قديم ۽ وچئين دور جي هندو عالمن لڳ ڀڳ 850 وزنن جي وضاحت ۽ درجابندي ڪئي آهي.<ref name="PremingerWarnke2015p394">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|url=https://books.google.com/books?id=vLp9BgAAQBAJ|year=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7293-0|pages=394–395}}</ref> [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' (''Pingala Sutras'') سنسڪرت عروض بابت قديم ترين محفوظ ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخ تقريباً 600 کان 200 ق.م. جي وچ واري سمجهي وڃي ٿي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238–241}} ٻين [[سوتر]]ن وانگر هي ڪتاب به مختصر قاعدن (سوترن) جي صورت ۾ لکيل آهي، جن تي هندو ''ڀاشيه'' روايت هيٺ ڪيترائي تفصيلي شرح ناما لکيا ويا. مشهور شرحن ۾ ڇهين صديءَ جا ''Jayadevacchandas''، ''[[Janashrayi Chhandovichiti|جناشري ڇندووچتي]]'' ۽ ''Ratnamanjusha'' شامل آهن،<ref name="MirnigSzanto2013p332">{{cite book|author=Andrew Ollett|editor1=Nina Mirnig|editor2=Peter-Daniel Szanto|editor3=Michael Williams|title=Puspika: Tracing Ancient India Through Texts and Traditions|url=https://books.google.com/books?id=-qZZBAAAQBAJ&pg=PA331|year=2013|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-385-5|pages=331–334}}</ref> جڏهن ته ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] ''شاسترڪاويا''، ''ڪويرهسيه'' ۽ پنگل تي هڪ اهم شرح پڻ لکي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}} ٻين اهم شرحن ۾ يارهين صديءَ جي يادوپرڪاش، ٻارهين صديءَ جي ڀاسڪراچاريه، جياڪرتي جو ''Chandonushasana'' ۽ گنگاداس جو ''Chandomanjari'' شامل آهن.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}<ref name="MirnigSzanto2013p332"/> {{Quote box |quote= <poem> وزن کان سواءِ ڪو لفظ ناهي، ۽ لفظن کان سواءِ ڪو وزن ناهي. </poem> |source=— ''[[ناٽيه شاستر]]''<ref>{{cite journal |author=Har Dutt Sharma|title=Suvrttatilaka|journal=Poona Orientalist|url=https://books.google.com/books?id=goUkVCiQEbMC|year=1951|volume=XVII|page=84}}</ref> |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} پهرين ۽ ٻي هزارين عيسويءَ جي ڪيترن ئي هندو دائره المعارفن ۽ فنونِ لطيفه بابت ڪتابن ۾ پڻ ڇندس تي الڳ باب شامل آهن. مثال طور ''[[اگني پراڻ]]'' جا باب 328 کان 335،{{Sfn|Rocher|1986|p=135}}<ref>MN Dutt, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4023049 Agni Purana Vol 2], pages 1219–1233.</ref> ''[[ناٽيه شاستر]]'' جو باب 15، ''[[برهت سنهيتا]]'' جو باب 104 ۽ ''[[مانسولاسا]]'' جي ''پرمودجنڪ'' حصي ۾ ڇندس بابت مفصل بحث موجود آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=184–188}}<ref>{{cite book|author=T. Nanjundaiya Sreekantaiya|title=Indian Poetics|url=https://books.google.com/books?id=_UhEvnIZjT4C&pg=PA10|year=2001|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0807-0|pages=10–12}}</ref>{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=8–9, 31–34}} == عنصر == === درجابندي === ڪلاسيڪي [[سنسڪرت]] شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ وزنن کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:{{Sfn|Deo|2007|p=5}} # '''پدن تي ٻڌل وزن''' (''akṣaravṛtta'' يا ''aksharavritta'') – هن قسم ۾ وزن جو دارومدار هر مصرع ۾ پدن (syllables) جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جڏهن ته هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب ۾ ڪجهه آزادي هوندي آهي. هي انداز قديم ويدي روايت مان نڪتل آهي ۽ [[مهاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] جهڙن مهاڪاوين ۾ ملي ٿو. # '''پدن ۽ وزن ٻنهي تي ٻڌل وزن''' (''varṇavṛtta'' يا ''varnavritta'') – هن قسم ۾ نه رڳو پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي، پر هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پڻ مقرر هوندي آهي. # '''مورن تي ٻڌل وزن''' (''mātrāvṛtta'' يا ''matravritta'') – هن قسم ۾ وزن جو بنياد [[مورا]]ئن (''matra'') جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جيڪي عام طور چار-چار جي مجموعن ۾ ورهايل هونديون آهن. === هلڪا ۽ ڳرا پد === گهڻي ڀاڱي سنسڪرت شاعري چئن مصرعن تي ٻڌل هوندي آهي. هر چوٿين حصي کي ''پاد'' (''pāda''، لفظي معنيٰ: "پير") چيو ويندو آهي. ساڳئي ڊيگهه وارا وزن ''لگهو'' (''laghu''، هلڪو) ۽ ''گرو'' (''guru''، ڳرو) پدن جي ترتيب سان هڪ ٻئي کان الڳ ٿيندا آهن. ''لگهو'' ۽ ''گرو'' جي سڃاڻپ جا اصول ساڳيا آهن، جيڪي غير منظوم سنسڪرت ۾ پڻ لاڳو ٿين ٿا ۽ ويدي [[شڪشا]] ۽ [[پراتيشاکيه]] متنن ۾ بيان ٿيل آهن.{{Sfn|Coulson|1976|p=21}}{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} {{Quote box |quote=<poem> وزن هڪ سچي ٻيڙي آهي، انهن لاءِ جيڪي شاعريءَ جي وسيع سمنڊ کي پار ڪرڻ چاهين ٿا. </poem> |source=— ''[[ڊنڊن]]''، 7هين صدي{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|p=13}} |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} * ڪو پد تڏهن ئي '''لگهو''' هوندو آهي، جڏهن ان ۾ ''هِرسوا'' (مختصر) سر هجي ۽ ان کان پوءِ ٻي سر اچڻ کان اڳ وڌ ۾ وڌ هڪ حرف صحيح اچي. * جنهن پد ۾ [[انسوار]] (ṃ) يا [[وسرگ]] (ḥ) هجي، اهو هميشه '''گرو''' هوندو آهي. * ٻيا سڀ پد '''گرو''' هوندا آهن، يا ته ڊگهي (''ديرگهه'') سر سبب، يا مختصر سر کان پوءِ حرفن جي گڏيل آواز سبب. * مختصر (''هِرسوا'') سر هي آهن: ''a''، ''i''، ''u''، ''ṛ'' ۽ ''ḷ''. * باقي سڀ سر ڊگها (''ديرگهه'') آهن: ''ā''، ''ī''، ''ū''، ''ṝ''، ''e''، ''ai''، ''o'' ۽ ''au''.{{Sfn|Coulson|1976|p=6}} * گنگاداس پنڊت موجب، هر ''پاد'' جو آخري پد ضرورت موجب ''گرو'' ليکجي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن اهو اصل ۾ ''گرو'' هجي ته ان کي ڪڏهن به ''لگهو'' نٿو ڳڻيو وڃي.{{refn|group=note|सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा ॥}}{{better source needed|date=March 2016}} [[مورا]] (''matra'') جي حساب سان، هر ''لگهو'' پد هڪ مورا ۽ هر ''گرو'' پد ٻه مورائون ڳڻيو ويندو آهي.{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} ==== استثنا ==== ڀارتي عروض جي ڪتابن ۾ صوتياتي اصولن جي بنياد تي ڪجهه استثنا پڻ بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻنهي عروض تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، ڪنهن مصرع جو آخري سر، ڀلي پنهنجي فطري لحاظ کان ڊگهو يا مختصر هجي، پر وزن جي ضرورت موجب ان کي مختصر يا ڊگهو سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="lrvaidyap843">Lakshman R Vaidya, [http://hdl.handle.net/2027/hvd.hwshdg Sanskrit Prosody - Appendix I], in ''Sanskrit-English Dictionary'', Sagoon Press, Harvard University Archives, pages 843–856.</ref> اهڙيءَ طرح ''प्र''، ''ह्र''، ''ब्र'' ۽ ''क्र'' جهڙن آوازن بابت پڻ خاص استثنا موجود آهن.<ref name=lrvaidyap843/> === بند === سنسڪرت عروض ۾ ''[[شلوڪ]]'' (''śloka'') مان مراد چئن ''پاد''ن تي ٻڌل بند آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> ڀارتي عروض ۾ بندن جا ٻه بنيادي قسم آهن: * '''ورت''' (''vritta'') – جن ۾ هر مصرع ۾ پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي. * '''جاتي''' (''jati'') – جيڪي مورائن (''matra'') جي تعداد تي ٻڌل هوندا آهن ۽ جن ۾ پدن جو تعداد مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="lrvaidyap843"/> ''ورت'' بند{{refn|group=note|''Vritta'' لفظ جو بنياد ''vrit'' آهي، جيڪو لاطيني ''vertere'' ۽ انگريزي ''verse'' سان پڻ اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.<ref name=macdonellp56>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 56.</ref>}} ٽن قسمن جا هوندا آهن: * '''سمورت''' (''Samavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' ساڳئي نموني جا هوندا آهن. * '''ارڌ سمورت''' (''Ardhasamavritta'') – جنهن ۾ هڪ ڇڏي هڪ مصرع ساڳئي نموني جي هوندي آهي. * '''وشم ورت''' (''Vishamavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> عام ''ورت'' اهو آهي، جنهن جي هر مصرع ۾ 26 يا ان کان گهٽ پد هجن، جڏهن ته ان کان وڌيڪ پدن وارا وزن غير معمولي شمار ٿيندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> جيڪڏهن وزن مورائن تي ٻڌل هجي ته مختصر پد هڪ مورا ۽ ڊگهو پد ٻه مورائون شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> === گڻ === '''گڻ''' (سنسڪرت: गण، "گروهه") سنسڪرت عروض ۾ ٽن لڳاتار پدن جي هلڪي ۽ ڳري ترتيب لاءِ استعمال ٿيندڙ فني اصطلاح آهي. هن طريقي کي سڀ کان پهرين [[پنگل]] پنهنجي ''[[ڇندس سوتر]]'' ۾ منظم نموني پيش ڪيو. پنگل ٻن بنيادي نشانين جو استعمال ڪيو:<ref>Pingala CS 1.9–10.</ref> * '''l''' – هلڪو پد (''laghu'') * '''g''' – ڳرو پد (''guru'') {{Metrical feet}} پنگل موجب هر وزن کي ٽن پدن جي مجموعن (گڻن) ۽ جيڪڏهن ضرورت هجي ته باقي بچيل انفرادي پدن جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. ٽن پدن جي اٺ ممڪن ترتيبن مان هر هڪ کي هڪ مخصوص حرف سان ظاهر ڪيو ويو، جنهن سان ڪنهن به وزن کي مختصر نموني بيان ڪرڻ آسان ٿي ويو.<ref name="Pingala CS">Pingala, ''chandaḥśāstra'', 1.1–10.</ref> {| class="wikitable" ! گڻ ! ترتيب ! علامت ! يوناني عروض ۾ هم معنيٰ |- | '''نا-گڻ''' | L-L-L | u u u | [[ٽرائبرڪ]] |- | '''ما-گڻ''' | H-H-H | — — — | [[مولوسس]] |- | '''جا-گڻ''' | L-H-L | u — u | [[ايمفبريڪ]] |- | '''را-گڻ''' | H-L-H | — u — | [[ڪريٽڪ]] |- | '''ڀا-گڻ''' | H-L-L | — u u | [[ڊيڪٽائل]] |- | '''سا-گڻ''' | L-L-H | u u — | [[ايناپيسٽ]] |- | '''يا-گڻ''' | L-H-H | u — — | [[بيڪيوس]] |- | '''تا-گڻ''' | H-H-L | — — u | [[اينٽي بيڪيوس]] |} پنگل جي ترتيب '''م-ي-ر-س-ت-ج-ڀ-ن''' ثنائي عددي نظام (Binary numeral system) سان پڻ مطابقت رکي ٿي، جيڪڏهن هر گڻ جا پد ساڄي کان کاٻي پڙهيا وڃن ۽ H=0 ۽ L=1 سمجهيا وڃن. ==== يادگيري وارو لفظ ==== لفظ '''ياماتاراجڀانسلگاه''' (''yamātārājabhānasalagāḥ'') پنگل جي گڻن کي ياد رکڻ لاءِ هڪ مشهور [[يادگيري وارو جملو]] (mnemonic) آهي، جيڪو قديم شارحن ترتيب ڏنو. هن ۾ ''a'' ۽ ''ā'' وارين حرڪتن وسيلي هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پاڻ لفظ مان ظاهر ٿئي ٿي.{{Sfn|Coulson|1976|p=253ff}} * '''يا-گڻ''': ya-mā-tā = L-H-H * '''ما-گڻ''': mā-tā-rā = H-H-H * '''تا-گڻ''': tā-rā-ja = H-H-L * '''را-گڻ''': rā-ja-bhā = H-L-H * '''جا-گڻ''': ja-bhā-na = L-H-L * '''ڀا-گڻ''': bhā-na-sa = H-L-L * '''نا-گڻ''': na-sa-la = L-L-L * '''سا-گڻ''': sa-la-gā = L-L-H هي يادگيري وارو لفظ آخر ۾ ''لا'' (هلڪو) ۽ ''گا'' (ڳرو) جي انفرادي نشانين کي پڻ ظاهر ڪري ٿو. ==== يوناني ۽ لاطيني عروض سان ڀيٽ ==== سنسڪرت عروض جا ڪيترائي اصول يوناني ۽ لاطيني عروض سان ملندڙ جلندڙ آهن. ٽنهي روايتن ۾ وزن جو بنياد پد جي ادائگيءَ ۾ لڳندڙ وقت تي هوندو آهي، نه ته لفظي زور (stress) تي.<ref>{{cite book|author=Barbara Stoler Miller|title=Phantasies of a Love Thief|year=2013|publisher=Columbia University Press|pages=2 footnote 2}}</ref><ref name="PremingerWarnke2015p498">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|year=2015|publisher=Princeton University Press|pages=498}}</ref> مثال طور [[رگ ويد]] جي اٺ پدن واري مصرع يوناني ''آئيمبڪ ڊائيميٽر'' سان لڳ ڀڳ برابر سمجهي وڃي ٿي.<ref name=macdonellp56/> هندو روايت جو مقدس [[گائتري]] وزن اهڙين ٽن مصرعن تي مشتمل آهي، ۽ رڳو اهو وزن ئي رگ ويد جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ استعمال ٿيل آهي.<ref name=macdonellp56/> تنهن هوندي به، سنسڪرت جو '''گڻ''' يوناني عروض جي ''پير'' (foot) جي برابر ناهي. سنسڪرت ۾ بنيادي وزني ايڪو ''پاد'' (مصرع) آهي، جڏهن ته يوناني عروض ۾ ''پير'' بنيادي ايڪو آهي.<ref name=macdonellp55>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 55.</ref> سنسڪرت عروض ۾ لاطيني ''سيٽرنين'' شاعريءَ جهڙي لچڪ موجود آهي، جيڪا يوناني عروض ۾ عام نه هئي.<ref name=macdonellp55/> ڪيترن ئي محققن موجب سنسڪرت ۽ يوناني عروض جا بنيادي اصول شايد [[پروٽو-هند-يورپي ٻولي]] واري دور تائين پهچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ئي اصول قديم فارسي، اطالوي، ڪيلٽڪ ۽ سلاوي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite book|author=Stephen Dobyns|title=Next Word, Better Word: The Craft of Writing Poetry|year=2011|publisher=Macmillan|pages=248–249}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} cyyft9w1pvcdrlrrq5laquawjv5r50h 394292 394289 2026-07-14T18:11:12Z Intisar Ali 8681 394292 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين مورائن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن. ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == اشتقاق == لفظ '''ڇندس''' (سنسڪرت: {{lang-sa|छन्दः / छन्दस्}}، ''chandaḥ/chandas'') جي معنيٰ آهي: "وڻندڙ"، "دلڪش"، "خوشگوار"، "دلپسند" يا "موهيندڙ". هي لفظ سنسڪرت جي ڌاتو ''chad'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "راضي ڪرڻ"، "سٺو لڳڻ"، "خوشي پهچائڻ"، "تسڪين ڏيڻ" يا "ساراهيو وڃڻ".<ref name=monierwilliamschanda>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA332|year=1923|publisher=Oxford University Press|page=332}}</ref> هي اصطلاح [[ويد]]ن يا ٻين ادبي تصنيفن جي ڪنهن به موزون (وزن واري) حصي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=monierwilliamschanda/> == تاريخ == [[رگ ويد]] جي ڪيترن ئي سوڪتن ۾ مختلف وزنن جا نالا ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ڇندس''' (سنسڪرت عروض) جو علم ٻئي هزارين قبل مسيح دوران وجود ۾ اچي چڪو هو.<ref name="Allan2013p228">{{cite book|author=Peter Scharf|editor=Keith Allan|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=BQfDosHckzEC|year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-164344-6|pages=228–234}}</ref>{{refn|group=note|مثال طور [[رگ ويد]] جا سوڪت 1.164، 2.4، 4.58، 5.29، 8.38، 9.102، 9.103 ۽ 10.130 ڏسو.<ref>[https://archive.org/stream/OriginAndDevelopementOfSanskritMetrics/Origin%20and%20developement%20of%20Sanskrit%20Metrics#page/n19/mode/2up Origin and Development of Sanskrit Metrics], Arati Mitra (1989), The Asiatic Society, pages 4–6.</ref><ref>{{cite book|author=William K. Mahony|title=The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination|url=https://books.google.com/books?id=B1KR_kE5ZYoC|year=1998|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-3579-3|pages=110–111}}</ref>}} 900 ق.م. کان 700 ق.م. جي وچ واري دور ۾ مرتب ٿيل [[برهمڻ]] ادب ۾ ڇندس جو باقاعده ۽ مڪمل بيان ملي ٿو.{{Sfn|Guy L. Beck|1995|pp=40–41}} [[پاڻني]] پنهنجي سنسڪرت گرامر واري ڪتاب ۾ ''ڇندس'' کي ويدن جي منظوم ٻوليءَ لاءِ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[ڀاشا]]'' ({{lang-sa|भाषा}}) عام ماڻهن جي روزمرهه ڳالهائجندڙ ٻوليءَ لاءِ آندي وئي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=46, 268–269}} ويدي سنسڪرت ادب ۾ پندرهن بنيادي وزن استعمال ٿيل آهن، جن مان ست سڀ کان وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته اٺ، يارهن ۽ ٻارهن پدن وارا وزن سڀ کان گهڻو رائج هئا.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ويدي دور کان پوءِ جي ادب، جهڙوڪ مهاڪاوين ۽ هندو ڌرم جي ٻين ڪلاسيڪي تصنيفن ۾، ٻنهي قسمن جا وزن ملن ٿا: ڪي مقرر پدن (syllables) تي ٻڌل آهن ۽ ڪي مقرر [[مورا]]ئن (''matra'') جي تعداد تي.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ڪلاسيڪي دور جي سنسڪرت عروض بابت لڳ ڀڳ 150 ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ قديم ۽ وچئين دور جي هندو عالمن لڳ ڀڳ 850 وزنن جي وضاحت ۽ درجابندي ڪئي آهي.<ref name="PremingerWarnke2015p394">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|url=https://books.google.com/books?id=vLp9BgAAQBAJ|year=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7293-0|pages=394–395}}</ref> [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' (''Pingala Sutras'') سنسڪرت عروض بابت قديم ترين محفوظ ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخ تقريباً 600 کان 200 ق.م. جي وچ واري سمجهي وڃي ٿي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238–241}} ٻين [[سوتر]]ن وانگر هي ڪتاب به مختصر قاعدن (سوترن) جي صورت ۾ لکيل آهي، جن تي هندو ''ڀاشيه'' روايت هيٺ ڪيترائي تفصيلي شرح ناما لکيا ويا. مشهور شرحن ۾ ڇهين صديءَ جا ''Jayadevacchandas''، ''[[Janashrayi Chhandovichiti|جناشري ڇندووچتي]]'' ۽ ''Ratnamanjusha'' شامل آهن،<ref name="MirnigSzanto2013p332">{{cite book|author=Andrew Ollett|editor1=Nina Mirnig|editor2=Peter-Daniel Szanto|editor3=Michael Williams|title=Puspika: Tracing Ancient India Through Texts and Traditions|url=https://books.google.com/books?id=-qZZBAAAQBAJ&pg=PA331|year=2013|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-385-5|pages=331–334}}</ref> جڏهن ته ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] ''شاسترڪاويا''، ''ڪويرهسيه'' ۽ پنگل تي هڪ اهم شرح پڻ لکي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}} ٻين اهم شرحن ۾ يارهين صديءَ جي يادوپرڪاش، ٻارهين صديءَ جي ڀاسڪراچاريه، جياڪرتي جو ''Chandonushasana'' ۽ گنگاداس جو ''Chandomanjari'' شامل آهن.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}<ref name="MirnigSzanto2013p332"/> {{Quote box |quote= <poem> وزن کان سواءِ ڪو لفظ ناهي، ۽ لفظن کان سواءِ ڪو وزن ناهي. </poem> |source=— ''[[ناٽيه شاستر]]''<ref>{{cite journal |author=Har Dutt Sharma|title=Suvrttatilaka|journal=Poona Orientalist|url=https://books.google.com/books?id=goUkVCiQEbMC|year=1951|volume=XVII|page=84}}</ref> |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} پهرين ۽ ٻي هزارين عيسويءَ جي ڪيترن ئي هندو دائره المعارفن ۽ فنونِ لطيفه بابت ڪتابن ۾ پڻ ڇندس تي الڳ باب شامل آهن. مثال طور ''[[اگني پراڻ]]'' جا باب 328 کان 335،{{Sfn|Rocher|1986|p=135}}<ref>MN Dutt, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4023049 Agni Purana Vol 2], pages 1219–1233.</ref> ''[[ناٽيه شاستر]]'' جو باب 15، ''[[برهت سنهيتا]]'' جو باب 104 ۽ ''[[مانسولاسا]]'' جي ''پرمودجنڪ'' حصي ۾ ڇندس بابت مفصل بحث موجود آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=184–188}}<ref>{{cite book|author=T. Nanjundaiya Sreekantaiya|title=Indian Poetics|url=https://books.google.com/books?id=_UhEvnIZjT4C&pg=PA10|year=2001|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0807-0|pages=10–12}}</ref>{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=8–9, 31–34}} == عنصر == === درجابندي === ڪلاسيڪي [[سنسڪرت]] شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ وزنن کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:{{Sfn|Deo|2007|p=5}} # '''پدن تي ٻڌل وزن''' (''akṣaravṛtta'' يا ''aksharavritta'') – هن قسم ۾ وزن جو دارومدار هر مصرع ۾ پدن (syllables) جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جڏهن ته هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب ۾ ڪجهه آزادي هوندي آهي. هي انداز قديم ويدي روايت مان نڪتل آهي ۽ [[مهاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] جهڙن مهاڪاوين ۾ ملي ٿو. # '''پدن ۽ وزن ٻنهي تي ٻڌل وزن''' (''varṇavṛtta'' يا ''varnavritta'') – هن قسم ۾ نه رڳو پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي، پر هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پڻ مقرر هوندي آهي. # '''مورن تي ٻڌل وزن''' (''mātrāvṛtta'' يا ''matravritta'') – هن قسم ۾ وزن جو بنياد [[مورا]]ئن (''matra'') جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جيڪي عام طور چار-چار جي مجموعن ۾ ورهايل هونديون آهن. === هلڪا ۽ ڳرا پد === گهڻي ڀاڱي سنسڪرت شاعري چئن مصرعن تي ٻڌل هوندي آهي. هر چوٿين حصي کي ''پاد'' (''pāda''، لفظي معنيٰ: "پير") چيو ويندو آهي. ساڳئي ڊيگهه وارا وزن ''لگهو'' (''laghu''، هلڪو) ۽ ''گرو'' (''guru''، ڳرو) پدن جي ترتيب سان هڪ ٻئي کان الڳ ٿيندا آهن. ''لگهو'' ۽ ''گرو'' جي سڃاڻپ جا اصول ساڳيا آهن، جيڪي غير منظوم سنسڪرت ۾ پڻ لاڳو ٿين ٿا ۽ ويدي [[شڪشا]] ۽ [[پراتيشاکيه]] متنن ۾ بيان ٿيل آهن.{{Sfn|Coulson|1976|p=21}}{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} {{Quote box |quote=<poem> وزن هڪ سچي ٻيڙي آهي، انهن لاءِ جيڪي شاعريءَ جي وسيع سمنڊ کي پار ڪرڻ چاهين ٿا. </poem> |source=— ''[[ڊنڊن]]''، 7هين صدي{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|p=13}} |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} * ڪو پد تڏهن ئي '''لگهو''' هوندو آهي، جڏهن ان ۾ ''هِرسوا'' (مختصر) سر هجي ۽ ان کان پوءِ ٻي سر اچڻ کان اڳ وڌ ۾ وڌ هڪ حرف صحيح اچي. * جنهن پد ۾ [[انسوار]] (ṃ) يا [[وسرگ]] (ḥ) هجي، اهو هميشه '''گرو''' هوندو آهي. * ٻيا سڀ پد '''گرو''' هوندا آهن، يا ته ڊگهي (''ديرگهه'') سر سبب، يا مختصر سر کان پوءِ حرفن جي گڏيل آواز سبب. * مختصر (''هِرسوا'') سر هي آهن: ''a''، ''i''، ''u''، ''ṛ'' ۽ ''ḷ''. * باقي سڀ سر ڊگها (''ديرگهه'') آهن: ''ā''، ''ī''، ''ū''، ''ṝ''، ''e''، ''ai''، ''o'' ۽ ''au''.{{Sfn|Coulson|1976|p=6}} * گنگاداس پنڊت موجب، هر ''پاد'' جو آخري پد ضرورت موجب ''گرو'' ليکجي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن اهو اصل ۾ ''گرو'' هجي ته ان کي ڪڏهن به ''لگهو'' نٿو ڳڻيو وڃي.{{refn|group=note|सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा ॥}}{{better source needed|date=March 2016}} [[مورا]] (''matra'') جي حساب سان، هر ''لگهو'' پد هڪ مورا ۽ هر ''گرو'' پد ٻه مورائون ڳڻيو ويندو آهي.{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} ==== استثنا ==== ڀارتي عروض جي ڪتابن ۾ صوتياتي اصولن جي بنياد تي ڪجهه استثنا پڻ بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻنهي عروض تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، ڪنهن مصرع جو آخري سر، ڀلي پنهنجي فطري لحاظ کان ڊگهو يا مختصر هجي، پر وزن جي ضرورت موجب ان کي مختصر يا ڊگهو سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="lrvaidyap843">Lakshman R Vaidya, [http://hdl.handle.net/2027/hvd.hwshdg Sanskrit Prosody - Appendix I], in ''Sanskrit-English Dictionary'', Sagoon Press, Harvard University Archives, pages 843–856.</ref> اهڙيءَ طرح ''प्र''، ''ह्र''، ''ब्र'' ۽ ''क्र'' جهڙن آوازن بابت پڻ خاص استثنا موجود آهن.<ref name=lrvaidyap843/> === بند === سنسڪرت عروض ۾ ''[[شلوڪ]]'' (''śloka'') مان مراد چئن ''پاد''ن تي ٻڌل بند آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> ڀارتي عروض ۾ بندن جا ٻه بنيادي قسم آهن: * '''ورت''' (''vritta'') – جن ۾ هر مصرع ۾ پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي. * '''جاتي''' (''jati'') – جيڪي مورائن (''matra'') جي تعداد تي ٻڌل هوندا آهن ۽ جن ۾ پدن جو تعداد مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="lrvaidyap843"/> ''ورت'' بند{{refn|group=note|''Vritta'' لفظ جو بنياد ''vrit'' آهي، جيڪو لاطيني ''vertere'' ۽ انگريزي ''verse'' سان پڻ اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.<ref name=macdonellp56>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 56.</ref>}} ٽن قسمن جا هوندا آهن: * '''سمورت''' (''Samavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' ساڳئي نموني جا هوندا آهن. * '''ارڌ سمورت''' (''Ardhasamavritta'') – جنهن ۾ هڪ ڇڏي هڪ مصرع ساڳئي نموني جي هوندي آهي. * '''وشم ورت''' (''Vishamavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> عام ''ورت'' اهو آهي، جنهن جي هر مصرع ۾ 26 يا ان کان گهٽ پد هجن، جڏهن ته ان کان وڌيڪ پدن وارا وزن غير معمولي شمار ٿيندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> جيڪڏهن وزن مورائن تي ٻڌل هجي ته مختصر پد هڪ مورا ۽ ڊگهو پد ٻه مورائون شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> === گڻ === '''گڻ''' (سنسڪرت: गण، "گروهه") سنسڪرت عروض ۾ ٽن لڳاتار پدن جي هلڪي ۽ ڳري ترتيب لاءِ استعمال ٿيندڙ فني اصطلاح آهي. هن طريقي کي سڀ کان پهرين [[پنگل]] پنهنجي ''[[ڇندس سوتر]]'' ۾ منظم نموني پيش ڪيو. پنگل ٻن بنيادي نشانين جو استعمال ڪيو:<ref>Pingala CS 1.9–10.</ref> * '''l''' – هلڪو پد (''laghu'') * '''g''' – ڳرو پد (''guru'') {{Metrical feet}} پنگل موجب هر وزن کي ٽن پدن جي مجموعن (گڻن) ۽ جيڪڏهن ضرورت هجي ته باقي بچيل انفرادي پدن جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. ٽن پدن جي اٺ ممڪن ترتيبن مان هر هڪ کي هڪ مخصوص حرف سان ظاهر ڪيو ويو، جنهن سان ڪنهن به وزن کي مختصر نموني بيان ڪرڻ آسان ٿي ويو.<ref name="Pingala CS">Pingala, ''chandaḥśāstra'', 1.1–10.</ref> {| class="wikitable" ! گڻ ! ترتيب ! علامت ! يوناني عروض ۾ هم معنيٰ |- | '''نا-گڻ''' | L-L-L | u u u | [[ٽرائبرڪ]] |- | '''ما-گڻ''' | H-H-H | — — — | [[مولوسس]] |- | '''جا-گڻ''' | L-H-L | u — u | [[ايمفبريڪ]] |- | '''را-گڻ''' | H-L-H | — u — | [[ڪريٽڪ]] |- | '''ڀا-گڻ''' | H-L-L | — u u | [[ڊيڪٽائل]] |- | '''سا-گڻ''' | L-L-H | u u — | [[ايناپيسٽ]] |- | '''يا-گڻ''' | L-H-H | u — — | [[بيڪيوس]] |- | '''تا-گڻ''' | H-H-L | — — u | [[اينٽي بيڪيوس]] |} پنگل جي ترتيب '''م-ي-ر-س-ت-ج-ڀ-ن''' ثنائي عددي نظام (Binary numeral system) سان پڻ مطابقت رکي ٿي، جيڪڏهن هر گڻ جا پد ساڄي کان کاٻي پڙهيا وڃن ۽ H=0 ۽ L=1 سمجهيا وڃن. ==== يادگيري وارو لفظ ==== لفظ '''ياماتاراجڀانسلگاه''' (''yamātārājabhānasalagāḥ'') پنگل جي گڻن کي ياد رکڻ لاءِ هڪ مشهور [[يادگيري وارو جملو]] (mnemonic) آهي، جيڪو قديم شارحن ترتيب ڏنو. هن ۾ ''a'' ۽ ''ā'' وارين حرڪتن وسيلي هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پاڻ لفظ مان ظاهر ٿئي ٿي.{{Sfn|Coulson|1976|p=253ff}} * '''يا-گڻ''': ya-mā-tā = L-H-H * '''ما-گڻ''': mā-tā-rā = H-H-H * '''تا-گڻ''': tā-rā-ja = H-H-L * '''را-گڻ''': rā-ja-bhā = H-L-H * '''جا-گڻ''': ja-bhā-na = L-H-L * '''ڀا-گڻ''': bhā-na-sa = H-L-L * '''نا-گڻ''': na-sa-la = L-L-L * '''سا-گڻ''': sa-la-gā = L-L-H هي يادگيري وارو لفظ آخر ۾ ''لا'' (هلڪو) ۽ ''گا'' (ڳرو) جي انفرادي نشانين کي پڻ ظاهر ڪري ٿو. ==== يوناني ۽ لاطيني عروض سان ڀيٽ ==== سنسڪرت عروض جا ڪيترائي اصول يوناني ۽ لاطيني عروض سان ملندڙ جلندڙ آهن. ٽنهي روايتن ۾ وزن جو بنياد پد جي ادائگيءَ ۾ لڳندڙ وقت تي هوندو آهي، نه ته لفظي زور (stress) تي.<ref>{{cite book|author=Barbara Stoler Miller|title=Phantasies of a Love Thief|year=2013|publisher=Columbia University Press|pages=2 footnote 2}}</ref><ref name="PremingerWarnke2015p498">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|year=2015|publisher=Princeton University Press|pages=498}}</ref> مثال طور [[رگ ويد]] جي اٺ پدن واري مصرع يوناني ''آئيمبڪ ڊائيميٽر'' سان لڳ ڀڳ برابر سمجهي وڃي ٿي.<ref name=macdonellp56/> هندو روايت جو مقدس [[گائتري]] وزن اهڙين ٽن مصرعن تي مشتمل آهي، ۽ رڳو اهو وزن ئي رگ ويد جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ استعمال ٿيل آهي.<ref name=macdonellp56/> تنهن هوندي به، سنسڪرت جو '''گڻ''' يوناني عروض جي ''پير'' (foot) جي برابر ناهي. سنسڪرت ۾ بنيادي وزني ايڪو ''پاد'' (مصرع) آهي، جڏهن ته يوناني عروض ۾ ''پير'' بنيادي ايڪو آهي.<ref name=macdonellp55>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 55.</ref> سنسڪرت عروض ۾ لاطيني ''سيٽرنين'' شاعريءَ جهڙي لچڪ موجود آهي، جيڪا يوناني عروض ۾ عام نه هئي.<ref name=macdonellp55/> ڪيترن ئي محققن موجب سنسڪرت ۽ يوناني عروض جا بنيادي اصول شايد [[پروٽو-هند-يورپي ٻولي]] واري دور تائين پهچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ئي اصول قديم فارسي، اطالوي، ڪيلٽڪ ۽ سلاوي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite book|author=Stephen Dobyns|title=Next Word, Better Word: The Craft of Writing Poetry|year=2011|publisher=Macmillan|pages=248–249}}</ref> == ست پکي: سنسڪرت عروض جا بنيادي وزن == ويدي سنسڪرت عروض ۾ سڌي (linear) ۽ غير سڌي (non-linear) ٻنهي قسمن جا وزني نظام موجود هئا.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} اينيٽ ولڪي ۽ اوليور موئبس موجب، ''ڇندس'' جو نظام ستن بنيادي وزنن جي چوڌاري منظم ڪيو ويو هو، جن کي "'''ست پکي'''" يا "'''برهسپتي جا ست وات'''" چيو ويندو هو.{{refn|group=note|اهي ئي ست وزن هندو سج ديوتا [[سوريا]] جي ستن گهوڙن جا نالا پڻ آهن، جيڪي علامتي طور اونداهيءَ جي خاتمي ۽ علم جي روشنيءَ جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="TayeBlo2012p26"/>}} هر وزن جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪت ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. هي نظام غير سڌي ڍانچي (aperiodicity) کي چئن مصرعن واري گهڻ-شڪلي سڌي ترتيب ۾ منظم ڪندو هو.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} قديم سنسڪرت جا ست اهم وزن هي آهن: '''گائتري''' (ٽي مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''انُشتڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''ترشٽڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد)، '''جگتي''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد)، ۽ گڏيل ''پاد'' وارا وزن '''اُشنه'''، '''برهتي''' ۽ '''پنڪتي'''. {{Blockquote| <poem> गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः ॥२४॥ {{Transliteration|sa|gāyatréṇa práti mimīte arkám}} {{Transliteration|sa|arkéṇa sā́ma traíṣṭubhena vākám}} {{Transliteration|sa|vākéna vākáṃ dvipádā cátuṣpadā}} {{Transliteration|sa|akṣáreṇa mimate saptá vā́ṇīḥ}} </poem> ''گائتري سان هو گيت کي ماپي ٿو؛ گيت سان سام گيت کي؛ ترشٽڀ سان پڙهيل بند کي؛ ٻن پادن ۽ چئن پادن واري حمد کي، ۽ اکرن جي وسيلي اهي ست آواز ماپي وڃن ٿا.''<ref name="TElizarenkova1995p113">{{cite book|author=Tatyana J. Elizarenkova|title=Language and Style of the Vedic Rsis|year=1995|publisher=State University of New York Press|pages=113–114}}</ref> |''رگ ويد'' 1.164.24 }} {| class="wikitable" |+ سنسڪرت عروض جا بنيادي قديم وزن{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=392}} ! وزن ! جوڙجڪ ! ترتيب ! قسمن جو تعداد ! استعمال |- | '''گائتري''' | 24 پد؛ 3 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 6×4 | 11 | ويدي ادب ۾ تمام عام؛ مثال: ''رگ ويد'' 7.1.1–30 |- | '''اُشنه''' | 28 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا ۽ هڪ 12 پدن جو | 7×4 | 8 | ويدن ۾، پر نسبتاً گهٽ |- | '''انُشتڀ''' | 32 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 8×4 | 12 | ويد کان پوءِ سنسڪرت ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ''[[ڀگود گيتا]]''، ''[[مهاڀارت]]''، ''[[رامائڻ]]'' ۽ ''[[پراڻ]]'' وغيره |- | '''برهتي''' | 36 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا، هڪ 12 پدن جو، پوءِ هڪ 8 پدن جو | 9×4 | 12 | ويدن ۾ ناياب |- | '''پنڪتي''' | 40 پد؛ 5 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 10×4 | 14 | گهٽ استعمال ٿيندڙ؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ |- | '''ترشٽڀ''' | 44 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد | 11×4 | 22 | ويد کان پوءِ ادب ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ڊرامن، مهاڀارت ۽ وڏن ڪاوين ۾ |- | '''جگتي''' | 48 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد | 12×4 | 30 | ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ عام؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ استعمال ٿيندڙ |} === ٻيا پدن تي ٻڌل وزن === انهن ستن بنيادي وزنن کان سواءِ، قديم ۽ وچئين دور جي سنسڪرت عالمن ڪيترائي ٻيا پدن تي ٻڌل وزن (''Akshara-chandas'') پڻ وضع ڪيا. انهن ۾ '''اتي جگتي''' (13×4)، '''شڪوري''' (14×4)، '''اتي شڪوري''' (15×4)، '''اشٽي''' (16×4)، '''اتي اشٽي''' (17×4)، '''ڌرتي''' (18×4)، '''اتي ڌرتي''' (19×4) ۽ '''ڪرتي''' (20×4) وغيره شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=422-426}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} === مورائن تي ٻڌل وزن === {{See also|Arya metre|Mātrika metre}} پدن تي ٻڌل وزنن کان علاوه، هندو عالمن مورائن (''mātrā'') تي ٻڌل وزن پڻ تيار ڪيا، جن کي '''گڻ-ڇندس''' (''Gana-chandas'') يا '''گڻ-ورت''' (''Gana-vritta'') چيو ويندو آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|p=427}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن وزنن ۾ هر وزني پير (metrical foot) ''لگهو'' (مختصر) مورائن يا انهن جي برابر وقتي ايڪن تي ٻڌل هوندو آهي. سنسڪرت عروض ۾ اهڙن وزنن جا سورهن بنيادي درجا بيان ڪيا ويا آهن، ۽ هر درجي جون وري سورهن ذيلي شاخون آهن. مشهور مثالن ۾ '''آريا'''، '''ادگيتي'''، '''اپگيتي'''، '''گيتي''' ۽ '''آرياگيتي''' شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}} هي انداز پدن تي ٻڌل وزنن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عام آهي، پر [[هندو فلسفو]]، ڊراما، غنائي شاعري ۽ [[پراڪرت]] شاعريءَ جي اهم متنن ۾ استعمال ٿيو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=106-108, 135}} مثال طور، [[سامکيا]] فلسفي جو مڪمل ''[[سامکياڪارڪا]]'' متن ''آريا'' وزن ۾ لکيل آهي، جڏهن ته [[آريڀٽ]] جي رياضيائي تصنيفن ۽ [[ڪاليداس]] جي ڪجهه رچنائن ۾ پڻ اهو وزن استعمال ٿيل آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=230-232 with footnotes 472-473}} === گڏيل وزن === ڀارتي عالمن سنسڪرت عروض ۾ اهڙا گڏيل وزن پڻ تيار ڪيا، جن ۾ پدن تي ٻڌل ۽ مورائن تي ٻڌل ٻنهي نظامن جون خوبيون گڏيل هونديون هيون.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن کي '''ماترا-ڇندس''' (''Matra-chandas'') چيو ويندو آهي. هن درجي جا مشهور وزن '''ويتاليه''' (''Vaitaliya'')، '''ماتراسامڪ''' (''Matrasamaka'') ۽ '''گيتي آريا''' (''Gityarya'') آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-432}} مثال طور، [[ڪراتارجنيه]] ۽ [[نيشدھ چريتم]] جهڙن سنسڪرت مهاڪاوين جا ڪجهه مڪمل سرگ صرف ''ويتاليه'' وزن ۾ ترتيب ڏنل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}} == حوالا == {{حوالا}} 2a0u112fx8lrwtdnz5jcll0i8jkgvxf 394294 394292 2026-07-14T18:11:43Z Intisar Ali 8681 394294 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين مورائن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن. ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == اشتقاق == لفظ '''ڇندس''' (سنسڪرت: {{lang-sa|छन्दः / छन्दस्}}، ''chandaḥ/chandas'') جي معنيٰ آهي: "وڻندڙ"، "دلڪش"، "خوشگوار"، "دلپسند" يا "موهيندڙ". هي لفظ سنسڪرت جي ڌاتو ''chad'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "راضي ڪرڻ"، "سٺو لڳڻ"، "خوشي پهچائڻ"، "تسڪين ڏيڻ" يا "ساراهيو وڃڻ".<ref name=monierwilliamschanda>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA332|year=1923|publisher=Oxford University Press|page=332}}</ref> هي اصطلاح [[ويد]]ن يا ٻين ادبي تصنيفن جي ڪنهن به موزون (وزن واري) حصي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=monierwilliamschanda/> == تاريخ == [[رگ ويد]] جي ڪيترن ئي سوڪتن ۾ مختلف وزنن جا نالا ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ڇندس''' (سنسڪرت عروض) جو علم ٻئي هزارين قبل مسيح دوران وجود ۾ اچي چڪو هو.<ref name="Allan2013p228">{{cite book|author=Peter Scharf|editor=Keith Allan|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=BQfDosHckzEC|year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-164344-6|pages=228–234}}</ref>{{refn|group=note|مثال طور [[رگ ويد]] جا سوڪت 1.164، 2.4، 4.58، 5.29، 8.38، 9.102، 9.103 ۽ 10.130 ڏسو.<ref>[https://archive.org/stream/OriginAndDevelopementOfSanskritMetrics/Origin%20and%20developement%20of%20Sanskrit%20Metrics#page/n19/mode/2up Origin and Development of Sanskrit Metrics], Arati Mitra (1989), The Asiatic Society, pages 4–6.</ref><ref>{{cite book|author=William K. Mahony|title=The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination|url=https://books.google.com/books?id=B1KR_kE5ZYoC|year=1998|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-3579-3|pages=110–111}}</ref>}} 900 ق.م. کان 700 ق.م. جي وچ واري دور ۾ مرتب ٿيل [[برهمڻ]] ادب ۾ ڇندس جو باقاعده ۽ مڪمل بيان ملي ٿو.{{Sfn|Guy L. Beck|1995|pp=40–41}} [[پاڻني]] پنهنجي سنسڪرت گرامر واري ڪتاب ۾ ''ڇندس'' کي ويدن جي منظوم ٻوليءَ لاءِ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[ڀاشا]]'' ({{lang-sa|भाषा}}) عام ماڻهن جي روزمرهه ڳالهائجندڙ ٻوليءَ لاءِ آندي وئي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=46, 268–269}} ويدي سنسڪرت ادب ۾ پندرهن بنيادي وزن استعمال ٿيل آهن، جن مان ست سڀ کان وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته اٺ، يارهن ۽ ٻارهن پدن وارا وزن سڀ کان گهڻو رائج هئا.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ويدي دور کان پوءِ جي ادب، جهڙوڪ مهاڪاوين ۽ هندو ڌرم جي ٻين ڪلاسيڪي تصنيفن ۾، ٻنهي قسمن جا وزن ملن ٿا: ڪي مقرر پدن (syllables) تي ٻڌل آهن ۽ ڪي مقرر [[مورا]]ئن (''matra'') جي تعداد تي.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ڪلاسيڪي دور جي سنسڪرت عروض بابت لڳ ڀڳ 150 ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ قديم ۽ وچئين دور جي هندو عالمن لڳ ڀڳ 850 وزنن جي وضاحت ۽ درجابندي ڪئي آهي.<ref name="PremingerWarnke2015p394">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|url=https://books.google.com/books?id=vLp9BgAAQBAJ|year=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7293-0|pages=394–395}}</ref> [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' (''Pingala Sutras'') سنسڪرت عروض بابت قديم ترين محفوظ ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخ تقريباً 600 کان 200 ق.م. جي وچ واري سمجهي وڃي ٿي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238–241}} ٻين [[سوتر]]ن وانگر هي ڪتاب به مختصر قاعدن (سوترن) جي صورت ۾ لکيل آهي، جن تي هندو ''ڀاشيه'' روايت هيٺ ڪيترائي تفصيلي شرح ناما لکيا ويا. مشهور شرحن ۾ ڇهين صديءَ جا ''Jayadevacchandas''، ''[[Janashrayi Chhandovichiti|جناشري ڇندووچتي]]'' ۽ ''Ratnamanjusha'' شامل آهن،<ref name="MirnigSzanto2013p332">{{cite book|author=Andrew Ollett|editor1=Nina Mirnig|editor2=Peter-Daniel Szanto|editor3=Michael Williams|title=Puspika: Tracing Ancient India Through Texts and Traditions|url=https://books.google.com/books?id=-qZZBAAAQBAJ&pg=PA331|year=2013|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-385-5|pages=331–334}}</ref> جڏهن ته ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] ''شاسترڪاويا''، ''ڪويرهسيه'' ۽ پنگل تي هڪ اهم شرح پڻ لکي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}} ٻين اهم شرحن ۾ يارهين صديءَ جي يادوپرڪاش، ٻارهين صديءَ جي ڀاسڪراچاريه، جياڪرتي جو ''Chandonushasana'' ۽ گنگاداس جو ''Chandomanjari'' شامل آهن.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}<ref name="MirnigSzanto2013p332"/> {{Quote box |quote= <poem> وزن کان سواءِ ڪو لفظ ناهي، ۽ لفظن کان سواءِ ڪو وزن ناهي. </poem> |source=— ''[[ناٽيه شاستر]]''<ref>{{cite journal |author=Har Dutt Sharma|title=Suvrttatilaka|journal=Poona Orientalist|url=https://books.google.com/books?id=goUkVCiQEbMC|year=1951|volume=XVII|page=84}}</ref> |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} پهرين ۽ ٻي هزارين عيسويءَ جي ڪيترن ئي هندو دائره المعارفن ۽ فنونِ لطيفه بابت ڪتابن ۾ پڻ ڇندس تي الڳ باب شامل آهن. مثال طور ''[[اگني پراڻ]]'' جا باب 328 کان 335،{{Sfn|Rocher|1986|p=135}}<ref>MN Dutt, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4023049 Agni Purana Vol 2], pages 1219–1233.</ref> ''[[ناٽيه شاستر]]'' جو باب 15، ''[[برهت سنهيتا]]'' جو باب 104 ۽ ''[[مانسولاسا]]'' جي ''پرمودجنڪ'' حصي ۾ ڇندس بابت مفصل بحث موجود آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=184–188}}<ref>{{cite book|author=T. Nanjundaiya Sreekantaiya|title=Indian Poetics|url=https://books.google.com/books?id=_UhEvnIZjT4C&pg=PA10|year=2001|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0807-0|pages=10–12}}</ref>{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=8–9, 31–34}} == عنصر == === درجابندي === ڪلاسيڪي [[سنسڪرت]] شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ وزنن کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:{{Sfn|Deo|2007|p=5}} # '''پدن تي ٻڌل وزن''' (''akṣaravṛtta'' يا ''aksharavritta'') – هن قسم ۾ وزن جو دارومدار هر مصرع ۾ پدن (syllables) جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جڏهن ته هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب ۾ ڪجهه آزادي هوندي آهي. هي انداز قديم ويدي روايت مان نڪتل آهي ۽ [[مهاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] جهڙن مهاڪاوين ۾ ملي ٿو. # '''پدن ۽ وزن ٻنهي تي ٻڌل وزن''' (''varṇavṛtta'' يا ''varnavritta'') – هن قسم ۾ نه رڳو پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي، پر هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پڻ مقرر هوندي آهي. # '''مورن تي ٻڌل وزن''' (''mātrāvṛtta'' يا ''matravritta'') – هن قسم ۾ وزن جو بنياد [[مورا]]ئن (''matra'') جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جيڪي عام طور چار-چار جي مجموعن ۾ ورهايل هونديون آهن. === هلڪا ۽ ڳرا پد === گهڻي ڀاڱي سنسڪرت شاعري چئن مصرعن تي ٻڌل هوندي آهي. هر چوٿين حصي کي ''پاد'' (''pāda''، لفظي معنيٰ: "پير") چيو ويندو آهي. ساڳئي ڊيگهه وارا وزن ''لگهو'' (''laghu''، هلڪو) ۽ ''گرو'' (''guru''، ڳرو) پدن جي ترتيب سان هڪ ٻئي کان الڳ ٿيندا آهن. ''لگهو'' ۽ ''گرو'' جي سڃاڻپ جا اصول ساڳيا آهن، جيڪي غير منظوم سنسڪرت ۾ پڻ لاڳو ٿين ٿا ۽ ويدي [[شڪشا]] ۽ [[پراتيشاکيه]] متنن ۾ بيان ٿيل آهن.{{Sfn|Coulson|1976|p=21}}{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} {{Quote box |quote=<poem> وزن هڪ سچي ٻيڙي آهي، انهن لاءِ جيڪي شاعريءَ جي وسيع سمنڊ کي پار ڪرڻ چاهين ٿا. </poem> |source=— ''[[ڊنڊن]]''، 7هين صدي{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|p=13}} |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} * ڪو پد تڏهن ئي '''لگهو''' هوندو آهي، جڏهن ان ۾ ''هِرسوا'' (مختصر) سر هجي ۽ ان کان پوءِ ٻي سر اچڻ کان اڳ وڌ ۾ وڌ هڪ حرف صحيح اچي. * جنهن پد ۾ [[انسوار]] (ṃ) يا [[وسرگ]] (ḥ) هجي، اهو هميشه '''گرو''' هوندو آهي. * ٻيا سڀ پد '''گرو''' هوندا آهن، يا ته ڊگهي (''ديرگهه'') سر سبب، يا مختصر سر کان پوءِ حرفن جي گڏيل آواز سبب. * مختصر (''هِرسوا'') سر هي آهن: ''a''، ''i''، ''u''، ''ṛ'' ۽ ''ḷ''. * باقي سڀ سر ڊگها (''ديرگهه'') آهن: ''ā''، ''ī''، ''ū''، ''ṝ''، ''e''، ''ai''، ''o'' ۽ ''au''.{{Sfn|Coulson|1976|p=6}} * گنگاداس پنڊت موجب، هر ''پاد'' جو آخري پد ضرورت موجب ''گرو'' ليکجي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن اهو اصل ۾ ''گرو'' هجي ته ان کي ڪڏهن به ''لگهو'' نٿو ڳڻيو وڃي.{{refn|group=note|सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा ॥}}{{better source needed|date=March 2016}} [[مورا]] (''matra'') جي حساب سان، هر ''لگهو'' پد هڪ مورا ۽ هر ''گرو'' پد ٻه مورائون ڳڻيو ويندو آهي.{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} ==== استثنا ==== ڀارتي عروض جي ڪتابن ۾ صوتياتي اصولن جي بنياد تي ڪجهه استثنا پڻ بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻنهي عروض تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، ڪنهن مصرع جو آخري سر، ڀلي پنهنجي فطري لحاظ کان ڊگهو يا مختصر هجي، پر وزن جي ضرورت موجب ان کي مختصر يا ڊگهو سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="lrvaidyap843">Lakshman R Vaidya, [http://hdl.handle.net/2027/hvd.hwshdg Sanskrit Prosody - Appendix I], in ''Sanskrit-English Dictionary'', Sagoon Press, Harvard University Archives, pages 843–856.</ref> اهڙيءَ طرح ''प्र''، ''ह्र''، ''ब्र'' ۽ ''क्र'' جهڙن آوازن بابت پڻ خاص استثنا موجود آهن.<ref name=lrvaidyap843/> === بند === سنسڪرت عروض ۾ ''[[شلوڪ]]'' (''śloka'') مان مراد چئن ''پاد''ن تي ٻڌل بند آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> ڀارتي عروض ۾ بندن جا ٻه بنيادي قسم آهن: * '''ورت''' (''vritta'') – جن ۾ هر مصرع ۾ پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي. * '''جاتي''' (''jati'') – جيڪي مورائن (''matra'') جي تعداد تي ٻڌل هوندا آهن ۽ جن ۾ پدن جو تعداد مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="lrvaidyap843"/> ''ورت'' بند{{refn|group=note|''Vritta'' لفظ جو بنياد ''vrit'' آهي، جيڪو لاطيني ''vertere'' ۽ انگريزي ''verse'' سان پڻ اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.<ref name=macdonellp56>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 56.</ref>}} ٽن قسمن جا هوندا آهن: * '''سمورت''' (''Samavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' ساڳئي نموني جا هوندا آهن. * '''ارڌ سمورت''' (''Ardhasamavritta'') – جنهن ۾ هڪ ڇڏي هڪ مصرع ساڳئي نموني جي هوندي آهي. * '''وشم ورت''' (''Vishamavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> عام ''ورت'' اهو آهي، جنهن جي هر مصرع ۾ 26 يا ان کان گهٽ پد هجن، جڏهن ته ان کان وڌيڪ پدن وارا وزن غير معمولي شمار ٿيندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> جيڪڏهن وزن مورائن تي ٻڌل هجي ته مختصر پد هڪ مورا ۽ ڊگهو پد ٻه مورائون شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> === گڻ === '''گڻ''' (سنسڪرت: गण، "گروهه") سنسڪرت عروض ۾ ٽن لڳاتار پدن جي هلڪي ۽ ڳري ترتيب لاءِ استعمال ٿيندڙ فني اصطلاح آهي. هن طريقي کي سڀ کان پهرين [[پنگل]] پنهنجي ''[[ڇندس سوتر]]'' ۾ منظم نموني پيش ڪيو. پنگل ٻن بنيادي نشانين جو استعمال ڪيو:<ref>Pingala CS 1.9–10.</ref> * '''l''' – هلڪو پد (''laghu'') * '''g''' – ڳرو پد (''guru'') {{Metrical feet}} پنگل موجب هر وزن کي ٽن پدن جي مجموعن (گڻن) ۽ جيڪڏهن ضرورت هجي ته باقي بچيل انفرادي پدن جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. ٽن پدن جي اٺ ممڪن ترتيبن مان هر هڪ کي هڪ مخصوص حرف سان ظاهر ڪيو ويو، جنهن سان ڪنهن به وزن کي مختصر نموني بيان ڪرڻ آسان ٿي ويو.<ref name="Pingala CS">Pingala, ''chandaḥśāstra'', 1.1–10.</ref> {| class="wikitable" ! گڻ ! ترتيب ! علامت ! يوناني عروض ۾ هم معنيٰ |- | '''نا-گڻ''' | L-L-L | u u u | [[ٽرائبرڪ]] |- | '''ما-گڻ''' | H-H-H | — — — | [[مولوسس]] |- | '''جا-گڻ''' | L-H-L | u — u | [[ايمفبريڪ]] |- | '''را-گڻ''' | H-L-H | — u — | [[ڪريٽڪ]] |- | '''ڀا-گڻ''' | H-L-L | — u u | [[ڊيڪٽائل]] |- | '''سا-گڻ''' | L-L-H | u u — | [[ايناپيسٽ]] |- | '''يا-گڻ''' | L-H-H | u — — | [[بيڪيوس]] |- | '''تا-گڻ''' | H-H-L | — — u | [[اينٽي بيڪيوس]] |} پنگل جي ترتيب '''م-ي-ر-س-ت-ج-ڀ-ن''' ثنائي عددي نظام (Binary numeral system) سان پڻ مطابقت رکي ٿي، جيڪڏهن هر گڻ جا پد ساڄي کان کاٻي پڙهيا وڃن ۽ H=0 ۽ L=1 سمجهيا وڃن. ==== يادگيري وارو لفظ ==== لفظ '''ياماتاراجڀانسلگاه''' (''yamātārājabhānasalagāḥ'') پنگل جي گڻن کي ياد رکڻ لاءِ هڪ مشهور [[يادگيري وارو جملو]] (mnemonic) آهي، جيڪو قديم شارحن ترتيب ڏنو. هن ۾ ''a'' ۽ ''ā'' وارين حرڪتن وسيلي هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پاڻ لفظ مان ظاهر ٿئي ٿي.{{Sfn|Coulson|1976|p=253ff}} * '''يا-گڻ''': ya-mā-tā = L-H-H * '''ما-گڻ''': mā-tā-rā = H-H-H * '''تا-گڻ''': tā-rā-ja = H-H-L * '''را-گڻ''': rā-ja-bhā = H-L-H * '''جا-گڻ''': ja-bhā-na = L-H-L * '''ڀا-گڻ''': bhā-na-sa = H-L-L * '''نا-گڻ''': na-sa-la = L-L-L * '''سا-گڻ''': sa-la-gā = L-L-H هي يادگيري وارو لفظ آخر ۾ ''لا'' (هلڪو) ۽ ''گا'' (ڳرو) جي انفرادي نشانين کي پڻ ظاهر ڪري ٿو. ==== يوناني ۽ لاطيني عروض سان ڀيٽ ==== سنسڪرت عروض جا ڪيترائي اصول يوناني ۽ لاطيني عروض سان ملندڙ جلندڙ آهن. ٽنهي روايتن ۾ وزن جو بنياد پد جي ادائگيءَ ۾ لڳندڙ وقت تي هوندو آهي، نه ته لفظي زور (stress) تي.<ref>{{cite book|author=Barbara Stoler Miller|title=Phantasies of a Love Thief|year=2013|publisher=Columbia University Press|pages=2 footnote 2}}</ref><ref name="PremingerWarnke2015p498">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|year=2015|publisher=Princeton University Press|pages=498}}</ref> مثال طور [[رگ ويد]] جي اٺ پدن واري مصرع يوناني ''آئيمبڪ ڊائيميٽر'' سان لڳ ڀڳ برابر سمجهي وڃي ٿي.<ref name=macdonellp56/> هندو روايت جو مقدس [[گائتري]] وزن اهڙين ٽن مصرعن تي مشتمل آهي، ۽ رڳو اهو وزن ئي رگ ويد جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ استعمال ٿيل آهي.<ref name=macdonellp56/> تنهن هوندي به، سنسڪرت جو '''گڻ''' يوناني عروض جي ''پير'' (foot) جي برابر ناهي. سنسڪرت ۾ بنيادي وزني ايڪو ''پاد'' (مصرع) آهي، جڏهن ته يوناني عروض ۾ ''پير'' بنيادي ايڪو آهي.<ref name=macdonellp55>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 55.</ref> سنسڪرت عروض ۾ لاطيني ''سيٽرنين'' شاعريءَ جهڙي لچڪ موجود آهي، جيڪا يوناني عروض ۾ عام نه هئي.<ref name=macdonellp55/> ڪيترن ئي محققن موجب سنسڪرت ۽ يوناني عروض جا بنيادي اصول شايد [[پروٽو-هند-يورپي ٻولي]] واري دور تائين پهچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ئي اصول قديم فارسي، اطالوي، ڪيلٽڪ ۽ سلاوي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite book|author=Stephen Dobyns|title=Next Word, Better Word: The Craft of Writing Poetry|year=2011|publisher=Macmillan|pages=248–249}}</ref> == ست پکي: سنسڪرت عروض جا بنيادي وزن == ويدي سنسڪرت عروض ۾ سڌي (linear) ۽ غير سڌي (non-linear) ٻنهي قسمن جا وزني نظام موجود هئا.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} اينيٽ ولڪي ۽ اوليور موئبس موجب، ''ڇندس'' جو نظام ستن بنيادي وزنن جي چوڌاري منظم ڪيو ويو هو، جن کي "'''ست پکي'''" يا "'''برهسپتي جا ست وات'''" چيو ويندو هو.{{refn|group=note|اهي ئي ست وزن هندو سج ديوتا [[سوريا]] جي ستن گهوڙن جا نالا پڻ آهن، جيڪي علامتي طور اونداهيءَ جي خاتمي ۽ علم جي روشنيءَ جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="TayeBlo2012p26"/>}} هر وزن جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪت ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. هي نظام غير سڌي ڍانچي (aperiodicity) کي چئن مصرعن واري گهڻ-شڪلي سڌي ترتيب ۾ منظم ڪندو هو.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} قديم سنسڪرت جا ست اهم وزن هي آهن: '''گائتري''' (ٽي مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''انُشتڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''ترشٽڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد)، '''جگتي''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد)، ۽ گڏيل ''پاد'' وارا وزن '''اُشنه'''، '''برهتي''' ۽ '''پنڪتي'''. {{Blockquote| <poem> गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः ॥२४॥ {{Transliteration|sa|gāyatréṇa práti mimīte arkám}} {{Transliteration|sa|arkéṇa sā́ma traíṣṭubhena vākám}} {{Transliteration|sa|vākéna vākáṃ dvipádā cátuṣpadā}} {{Transliteration|sa|akṣáreṇa mimate saptá vā́ṇīḥ}} </poem> ''گائتري سان هو گيت کي ماپي ٿو؛ گيت سان سام گيت کي؛ ترشٽڀ سان پڙهيل بند کي؛ ٻن پادن ۽ چئن پادن واري حمد کي، ۽ اکرن جي وسيلي اهي ست آواز ماپي وڃن ٿا.''<ref name="TElizarenkova1995p113">{{cite book|author=Tatyana J. Elizarenkova|title=Language and Style of the Vedic Rsis|year=1995|publisher=State University of New York Press|pages=113–114}}</ref> |''رگ ويد'' 1.164.24 }} {| class="wikitable" |+ سنسڪرت عروض جا بنيادي قديم وزن{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=392}} ! وزن ! جوڙجڪ ! ترتيب ! قسمن جو تعداد ! استعمال |- | '''گائتري''' | 24 پد؛ 3 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 6×4 | 11 | ويدي ادب ۾ تمام عام؛ مثال: ''رگ ويد'' 7.1.1–30 |- | '''اُشنه''' | 28 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا ۽ هڪ 12 پدن جو | 7×4 | 8 | ويدن ۾، پر نسبتاً گهٽ |- | '''انُشتڀ''' | 32 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 8×4 | 12 | ويد کان پوءِ سنسڪرت ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ''[[ڀگود گيتا]]''، ''[[مهاڀارت]]''، ''[[رامائڻ]]'' ۽ ''[[پراڻ]]'' وغيره |- | '''برهتي''' | 36 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا، هڪ 12 پدن جو، پوءِ هڪ 8 پدن جو | 9×4 | 12 | ويدن ۾ ناياب |- | '''پنڪتي''' | 40 پد؛ 5 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 10×4 | 14 | گهٽ استعمال ٿيندڙ؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ |- | '''ترشٽڀ''' | 44 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد | 11×4 | 22 | ويد کان پوءِ ادب ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ڊرامن، مهاڀارت ۽ وڏن ڪاوين ۾ |- | '''جگتي''' | 48 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد | 12×4 | 30 | ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ عام؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ استعمال ٿيندڙ |} === ٻيا پدن تي ٻڌل وزن === انهن ستن بنيادي وزنن کان سواءِ، قديم ۽ وچئين دور جي سنسڪرت عالمن ڪيترائي ٻيا پدن تي ٻڌل وزن (''Akshara-chandas'') پڻ وضع ڪيا. انهن ۾ '''اتي جگتي''' (13×4)، '''شڪوري''' (14×4)، '''اتي شڪوري''' (15×4)، '''اشٽي''' (16×4)، '''اتي اشٽي''' (17×4)، '''ڌرتي''' (18×4)، '''اتي ڌرتي''' (19×4) ۽ '''ڪرتي''' (20×4) وغيره شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=422-426}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} === مورائن تي ٻڌل وزن === پدن تي ٻڌل وزنن کان علاوه، هندو عالمن مورائن (''mātrā'') تي ٻڌل وزن پڻ تيار ڪيا، جن کي '''گڻ-ڇندس''' (''Gana-chandas'') يا '''گڻ-ورت''' (''Gana-vritta'') چيو ويندو آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|p=427}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن وزنن ۾ هر وزني پير (metrical foot) ''لگهو'' (مختصر) مورائن يا انهن جي برابر وقتي ايڪن تي ٻڌل هوندو آهي. سنسڪرت عروض ۾ اهڙن وزنن جا سورهن بنيادي درجا بيان ڪيا ويا آهن، ۽ هر درجي جون وري سورهن ذيلي شاخون آهن. مشهور مثالن ۾ '''آريا'''، '''ادگيتي'''، '''اپگيتي'''، '''گيتي''' ۽ '''آرياگيتي''' شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}} هي انداز پدن تي ٻڌل وزنن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عام آهي، پر [[هندو فلسفو]]، ڊراما، غنائي شاعري ۽ [[پراڪرت]] شاعريءَ جي اهم متنن ۾ استعمال ٿيو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=106-108, 135}} مثال طور، [[سامکيا]] فلسفي جو مڪمل ''[[سامکياڪارڪا]]'' متن ''آريا'' وزن ۾ لکيل آهي، جڏهن ته [[آريڀٽ]] جي رياضيائي تصنيفن ۽ [[ڪاليداس]] جي ڪجهه رچنائن ۾ پڻ اهو وزن استعمال ٿيل آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=230-232 with footnotes 472-473}} === گڏيل وزن === ڀارتي عالمن سنسڪرت عروض ۾ اهڙا گڏيل وزن پڻ تيار ڪيا، جن ۾ پدن تي ٻڌل ۽ مورائن تي ٻڌل ٻنهي نظامن جون خوبيون گڏيل هونديون هيون.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن کي '''ماترا-ڇندس''' (''Matra-chandas'') چيو ويندو آهي. هن درجي جا مشهور وزن '''ويتاليه''' (''Vaitaliya'')، '''ماتراسامڪ''' (''Matrasamaka'') ۽ '''گيتي آريا''' (''Gityarya'') آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-432}} مثال طور، [[ڪراتارجنيه]] ۽ [[نيشدھ چريتم]] جهڙن سنسڪرت مهاڪاوين جا ڪجهه مڪمل سرگ صرف ''ويتاليه'' وزن ۾ ترتيب ڏنل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}} == حوالا == {{حوالا}} aw9ulwlrvt0tp3yn57lgeo5aj79l66z 394298 394294 2026-07-14T18:14:44Z Intisar Ali 8681 394298 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين مورائن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن. ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == اشتقاق == لفظ '''ڇندس''' (سنسڪرت: {{lang-sa|छन्दः / छन्दस्}}، ''chandaḥ/chandas'') جي معنيٰ آهي: "وڻندڙ"، "دلڪش"، "خوشگوار"، "دلپسند" يا "موهيندڙ". هي لفظ سنسڪرت جي ڌاتو ''chad'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "راضي ڪرڻ"، "سٺو لڳڻ"، "خوشي پهچائڻ"، "تسڪين ڏيڻ" يا "ساراهيو وڃڻ".<ref name=monierwilliamschanda>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA332|year=1923|publisher=Oxford University Press|page=332}}</ref> هي اصطلاح [[ويد]]ن يا ٻين ادبي تصنيفن جي ڪنهن به موزون (وزن واري) حصي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=monierwilliamschanda/> == تاريخ == [[رگ ويد]] جي ڪيترن ئي سوڪتن ۾ مختلف وزنن جا نالا ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ڇندس''' (سنسڪرت عروض) جو علم ٻئي هزارين قبل مسيح دوران وجود ۾ اچي چڪو هو.<ref name="Allan2013p228">{{cite book|author=Peter Scharf|editor=Keith Allan|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=BQfDosHckzEC|year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-164344-6|pages=228–234}}</ref>{{refn|group=note|مثال طور [[رگ ويد]] جا سوڪت 1.164، 2.4، 4.58، 5.29، 8.38، 9.102، 9.103 ۽ 10.130 ڏسو.<ref>[https://archive.org/stream/OriginAndDevelopementOfSanskritMetrics/Origin%20and%20developement%20of%20Sanskrit%20Metrics#page/n19/mode/2up Origin and Development of Sanskrit Metrics], Arati Mitra (1989), The Asiatic Society, pages 4–6.</ref><ref>{{cite book|author=William K. Mahony|title=The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination|url=https://books.google.com/books?id=B1KR_kE5ZYoC|year=1998|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-3579-3|pages=110–111}}</ref>}} 900 ق.م. کان 700 ق.م. جي وچ واري دور ۾ مرتب ٿيل [[برهمڻ]] ادب ۾ ڇندس جو باقاعده ۽ مڪمل بيان ملي ٿو.{{Sfn|Guy L. Beck|1995|pp=40–41}} [[پاڻني]] پنهنجي سنسڪرت گرامر واري ڪتاب ۾ ''ڇندس'' کي ويدن جي منظوم ٻوليءَ لاءِ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[ڀاشا]]'' ({{lang-sa|भाषा}}) عام ماڻهن جي روزمرهه ڳالهائجندڙ ٻوليءَ لاءِ آندي وئي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=46, 268–269}} ويدي سنسڪرت ادب ۾ پندرهن بنيادي وزن استعمال ٿيل آهن، جن مان ست سڀ کان وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته اٺ، يارهن ۽ ٻارهن پدن وارا وزن سڀ کان گهڻو رائج هئا.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ويدي دور کان پوءِ جي ادب، جهڙوڪ مهاڪاوين ۽ هندو ڌرم جي ٻين ڪلاسيڪي تصنيفن ۾، ٻنهي قسمن جا وزن ملن ٿا: ڪي مقرر پدن (syllables) تي ٻڌل آهن ۽ ڪي مقرر [[مورا]]ئن (''matra'') جي تعداد تي.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ڪلاسيڪي دور جي سنسڪرت عروض بابت لڳ ڀڳ 150 ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ قديم ۽ وچئين دور جي هندو عالمن لڳ ڀڳ 850 وزنن جي وضاحت ۽ درجابندي ڪئي آهي.<ref name="PremingerWarnke2015p394">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|url=https://books.google.com/books?id=vLp9BgAAQBAJ|year=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7293-0|pages=394–395}}</ref> [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' (''Pingala Sutras'') سنسڪرت عروض بابت قديم ترين محفوظ ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخ تقريباً 600 کان 200 ق.م. جي وچ واري سمجهي وڃي ٿي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238–241}} ٻين [[سوتر]]ن وانگر هي ڪتاب به مختصر قاعدن (سوترن) جي صورت ۾ لکيل آهي، جن تي هندو ''ڀاشيه'' روايت هيٺ ڪيترائي تفصيلي شرح ناما لکيا ويا. مشهور شرحن ۾ ڇهين صديءَ جا ''Jayadevacchandas''، ''[[Janashrayi Chhandovichiti|جناشري ڇندووچتي]]'' ۽ ''Ratnamanjusha'' شامل آهن،<ref name="MirnigSzanto2013p332">{{cite book|author=Andrew Ollett|editor1=Nina Mirnig|editor2=Peter-Daniel Szanto|editor3=Michael Williams|title=Puspika: Tracing Ancient India Through Texts and Traditions|url=https://books.google.com/books?id=-qZZBAAAQBAJ&pg=PA331|year=2013|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-385-5|pages=331–334}}</ref> جڏهن ته ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] ''شاسترڪاويا''، ''ڪويرهسيه'' ۽ پنگل تي هڪ اهم شرح پڻ لکي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}} ٻين اهم شرحن ۾ يارهين صديءَ جي يادوپرڪاش، ٻارهين صديءَ جي ڀاسڪراچاريه، جياڪرتي جو ''Chandonushasana'' ۽ گنگاداس جو ''Chandomanjari'' شامل آهن.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}<ref name="MirnigSzanto2013p332"/> {{Quote box |quote= <poem> وزن کان سواءِ ڪو لفظ ناهي، ۽ لفظن کان سواءِ ڪو وزن ناهي. </poem> |source=— ''[[ناٽيه شاستر]]''<ref>{{cite journal |author=Har Dutt Sharma|title=Suvrttatilaka|journal=Poona Orientalist|url=https://books.google.com/books?id=goUkVCiQEbMC|year=1951|volume=XVII|page=84}}</ref> |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} پهرين ۽ ٻي هزارين عيسويءَ جي ڪيترن ئي هندو دائره المعارفن ۽ فنونِ لطيفه بابت ڪتابن ۾ پڻ ڇندس تي الڳ باب شامل آهن. مثال طور ''[[اگني پراڻ]]'' جا باب 328 کان 335،{{Sfn|Rocher|1986|p=135}}<ref>MN Dutt, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4023049 Agni Purana Vol 2], pages 1219–1233.</ref> ''[[ناٽيه شاستر]]'' جو باب 15، ''[[برهت سنهيتا]]'' جو باب 104 ۽ ''[[مانسولاسا]]'' جي ''پرمودجنڪ'' حصي ۾ ڇندس بابت مفصل بحث موجود آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=184–188}}<ref>{{cite book|author=T. Nanjundaiya Sreekantaiya|title=Indian Poetics|url=https://books.google.com/books?id=_UhEvnIZjT4C&pg=PA10|year=2001|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0807-0|pages=10–12}}</ref>{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=8–9, 31–34}} == عنصر == === درجابندي === ڪلاسيڪي [[سنسڪرت]] شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ وزنن کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:{{Sfn|Deo|2007|p=5}} # '''پدن تي ٻڌل وزن''' (''akṣaravṛtta'' يا ''aksharavritta'') – هن قسم ۾ وزن جو دارومدار هر مصرع ۾ پدن (syllables) جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جڏهن ته هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب ۾ ڪجهه آزادي هوندي آهي. هي انداز قديم ويدي روايت مان نڪتل آهي ۽ [[مهاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] جهڙن مهاڪاوين ۾ ملي ٿو. # '''پدن ۽ وزن ٻنهي تي ٻڌل وزن''' (''varṇavṛtta'' يا ''varnavritta'') – هن قسم ۾ نه رڳو پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي، پر هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پڻ مقرر هوندي آهي. # '''مورن تي ٻڌل وزن''' (''mātrāvṛtta'' يا ''matravritta'') – هن قسم ۾ وزن جو بنياد [[مورا]]ئن (''matra'') جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جيڪي عام طور چار-چار جي مجموعن ۾ ورهايل هونديون آهن. === هلڪا ۽ ڳرا پد === گهڻي ڀاڱي سنسڪرت شاعري چئن مصرعن تي ٻڌل هوندي آهي. هر چوٿين حصي کي ''پاد'' (''pāda''، لفظي معنيٰ: "پير") چيو ويندو آهي. ساڳئي ڊيگهه وارا وزن ''لگهو'' (''laghu''، هلڪو) ۽ ''گرو'' (''guru''، ڳرو) پدن جي ترتيب سان هڪ ٻئي کان الڳ ٿيندا آهن. ''لگهو'' ۽ ''گرو'' جي سڃاڻپ جا اصول ساڳيا آهن، جيڪي غير منظوم سنسڪرت ۾ پڻ لاڳو ٿين ٿا ۽ ويدي [[شڪشا]] ۽ [[پراتيشاکيه]] متنن ۾ بيان ٿيل آهن.{{Sfn|Coulson|1976|p=21}}{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} {{Quote box |quote=<poem> وزن هڪ سچي ٻيڙي آهي، انهن لاءِ جيڪي شاعريءَ جي وسيع سمنڊ کي پار ڪرڻ چاهين ٿا. </poem> |source=— ''[[ڊنڊن]]''، 7هين صدي{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|p=13}} |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} * ڪو پد تڏهن ئي '''لگهو''' هوندو آهي، جڏهن ان ۾ ''هِرسوا'' (مختصر) سر هجي ۽ ان کان پوءِ ٻي سر اچڻ کان اڳ وڌ ۾ وڌ هڪ حرف صحيح اچي. * جنهن پد ۾ [[انسوار]] (ṃ) يا [[وسرگ]] (ḥ) هجي، اهو هميشه '''گرو''' هوندو آهي. * ٻيا سڀ پد '''گرو''' هوندا آهن، يا ته ڊگهي (''ديرگهه'') سر سبب، يا مختصر سر کان پوءِ حرفن جي گڏيل آواز سبب. * مختصر (''هِرسوا'') سر هي آهن: ''a''، ''i''، ''u''، ''ṛ'' ۽ ''ḷ''. * باقي سڀ سر ڊگها (''ديرگهه'') آهن: ''ā''، ''ī''، ''ū''، ''ṝ''، ''e''، ''ai''، ''o'' ۽ ''au''.{{Sfn|Coulson|1976|p=6}} * گنگاداس پنڊت موجب، هر ''پاد'' جو آخري پد ضرورت موجب ''گرو'' ليکجي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن اهو اصل ۾ ''گرو'' هجي ته ان کي ڪڏهن به ''لگهو'' نٿو ڳڻيو وڃي.{{refn|group=note|सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा ॥}}{{better source needed|date=March 2016}} [[مورا]] (''matra'') جي حساب سان، هر ''لگهو'' پد هڪ مورا ۽ هر ''گرو'' پد ٻه مورائون ڳڻيو ويندو آهي.{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} ==== استثنا ==== ڀارتي عروض جي ڪتابن ۾ صوتياتي اصولن جي بنياد تي ڪجهه استثنا پڻ بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻنهي عروض تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، ڪنهن مصرع جو آخري سر، ڀلي پنهنجي فطري لحاظ کان ڊگهو يا مختصر هجي، پر وزن جي ضرورت موجب ان کي مختصر يا ڊگهو سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="lrvaidyap843">Lakshman R Vaidya, [http://hdl.handle.net/2027/hvd.hwshdg Sanskrit Prosody - Appendix I], in ''Sanskrit-English Dictionary'', Sagoon Press, Harvard University Archives, pages 843–856.</ref> اهڙيءَ طرح ''प्र''، ''ह्र''، ''ब्र'' ۽ ''क्र'' جهڙن آوازن بابت پڻ خاص استثنا موجود آهن.<ref name=lrvaidyap843/> === بند === سنسڪرت عروض ۾ ''[[شلوڪ]]'' (''śloka'') مان مراد چئن ''پاد''ن تي ٻڌل بند آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> ڀارتي عروض ۾ بندن جا ٻه بنيادي قسم آهن: * '''ورت''' (''vritta'') – جن ۾ هر مصرع ۾ پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي. * '''جاتي''' (''jati'') – جيڪي مورائن (''matra'') جي تعداد تي ٻڌل هوندا آهن ۽ جن ۾ پدن جو تعداد مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="lrvaidyap843"/> ''ورت'' بند{{refn|group=note|''Vritta'' لفظ جو بنياد ''vrit'' آهي، جيڪو لاطيني ''vertere'' ۽ انگريزي ''verse'' سان پڻ اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.<ref name=macdonellp56>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 56.</ref>}} ٽن قسمن جا هوندا آهن: * '''سمورت''' (''Samavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' ساڳئي نموني جا هوندا آهن. * '''ارڌ سمورت''' (''Ardhasamavritta'') – جنهن ۾ هڪ ڇڏي هڪ مصرع ساڳئي نموني جي هوندي آهي. * '''وشم ورت''' (''Vishamavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> عام ''ورت'' اهو آهي، جنهن جي هر مصرع ۾ 26 يا ان کان گهٽ پد هجن، جڏهن ته ان کان وڌيڪ پدن وارا وزن غير معمولي شمار ٿيندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> جيڪڏهن وزن مورائن تي ٻڌل هجي ته مختصر پد هڪ مورا ۽ ڊگهو پد ٻه مورائون شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> === گڻ === '''گڻ''' (سنسڪرت: गण، "گروهه") سنسڪرت عروض ۾ ٽن لڳاتار پدن جي هلڪي ۽ ڳري ترتيب لاءِ استعمال ٿيندڙ فني اصطلاح آهي. هن طريقي کي سڀ کان پهرين [[پنگل]] پنهنجي ''[[ڇندس سوتر]]'' ۾ منظم نموني پيش ڪيو. پنگل ٻن بنيادي نشانين جو استعمال ڪيو:<ref>Pingala CS 1.9–10.</ref> * '''l''' – هلڪو پد (''laghu'') * '''g''' – ڳرو پد (''guru'') {{Metrical feet}} پنگل موجب هر وزن کي ٽن پدن جي مجموعن (گڻن) ۽ جيڪڏهن ضرورت هجي ته باقي بچيل انفرادي پدن جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. ٽن پدن جي اٺ ممڪن ترتيبن مان هر هڪ کي هڪ مخصوص حرف سان ظاهر ڪيو ويو، جنهن سان ڪنهن به وزن کي مختصر نموني بيان ڪرڻ آسان ٿي ويو.<ref name="Pingala CS">Pingala, ''chandaḥśāstra'', 1.1–10.</ref> {| class="wikitable" ! گڻ ! ترتيب ! علامت ! يوناني عروض ۾ هم معنيٰ |- | '''نا-گڻ''' | L-L-L | u u u | [[ٽرائبرڪ]] |- | '''ما-گڻ''' | H-H-H | — — — | [[مولوسس]] |- | '''جا-گڻ''' | L-H-L | u — u | [[ايمفبريڪ]] |- | '''را-گڻ''' | H-L-H | — u — | [[ڪريٽڪ]] |- | '''ڀا-گڻ''' | H-L-L | — u u | [[ڊيڪٽائل]] |- | '''سا-گڻ''' | L-L-H | u u — | [[ايناپيسٽ]] |- | '''يا-گڻ''' | L-H-H | u — — | [[بيڪيوس]] |- | '''تا-گڻ''' | H-H-L | — — u | [[اينٽي بيڪيوس]] |} پنگل جي ترتيب '''م-ي-ر-س-ت-ج-ڀ-ن''' ثنائي عددي نظام (Binary numeral system) سان پڻ مطابقت رکي ٿي، جيڪڏهن هر گڻ جا پد ساڄي کان کاٻي پڙهيا وڃن ۽ H=0 ۽ L=1 سمجهيا وڃن. ==== يادگيري وارو لفظ ==== لفظ '''ياماتاراجڀانسلگاه''' (''yamātārājabhānasalagāḥ'') پنگل جي گڻن کي ياد رکڻ لاءِ هڪ مشهور [[يادگيري وارو جملو]] (mnemonic) آهي، جيڪو قديم شارحن ترتيب ڏنو. هن ۾ ''a'' ۽ ''ā'' وارين حرڪتن وسيلي هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پاڻ لفظ مان ظاهر ٿئي ٿي.{{Sfn|Coulson|1976|p=253ff}} * '''يا-گڻ''': ya-mā-tā = L-H-H * '''ما-گڻ''': mā-tā-rā = H-H-H * '''تا-گڻ''': tā-rā-ja = H-H-L * '''را-گڻ''': rā-ja-bhā = H-L-H * '''جا-گڻ''': ja-bhā-na = L-H-L * '''ڀا-گڻ''': bhā-na-sa = H-L-L * '''نا-گڻ''': na-sa-la = L-L-L * '''سا-گڻ''': sa-la-gā = L-L-H هي يادگيري وارو لفظ آخر ۾ ''لا'' (هلڪو) ۽ ''گا'' (ڳرو) جي انفرادي نشانين کي پڻ ظاهر ڪري ٿو. ==== يوناني ۽ لاطيني عروض سان ڀيٽ ==== سنسڪرت عروض جا ڪيترائي اصول يوناني ۽ لاطيني عروض سان ملندڙ جلندڙ آهن. ٽنهي روايتن ۾ وزن جو بنياد پد جي ادائگيءَ ۾ لڳندڙ وقت تي هوندو آهي، نه ته لفظي زور (stress) تي.<ref>{{cite book|author=Barbara Stoler Miller|title=Phantasies of a Love Thief|year=2013|publisher=Columbia University Press|pages=2 footnote 2}}</ref><ref name="PremingerWarnke2015p498">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|year=2015|publisher=Princeton University Press|pages=498}}</ref> مثال طور [[رگ ويد]] جي اٺ پدن واري مصرع يوناني ''آئيمبڪ ڊائيميٽر'' سان لڳ ڀڳ برابر سمجهي وڃي ٿي.<ref name=macdonellp56/> هندو روايت جو مقدس [[گائتري]] وزن اهڙين ٽن مصرعن تي مشتمل آهي، ۽ رڳو اهو وزن ئي رگ ويد جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ استعمال ٿيل آهي.<ref name=macdonellp56/> تنهن هوندي به، سنسڪرت جو '''گڻ''' يوناني عروض جي ''پير'' (foot) جي برابر ناهي. سنسڪرت ۾ بنيادي وزني ايڪو ''پاد'' (مصرع) آهي، جڏهن ته يوناني عروض ۾ ''پير'' بنيادي ايڪو آهي.<ref name=macdonellp55>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 55.</ref> سنسڪرت عروض ۾ لاطيني ''سيٽرنين'' شاعريءَ جهڙي لچڪ موجود آهي، جيڪا يوناني عروض ۾ عام نه هئي.<ref name=macdonellp55/> ڪيترن ئي محققن موجب سنسڪرت ۽ يوناني عروض جا بنيادي اصول شايد [[پروٽو-هند-يورپي ٻولي]] واري دور تائين پهچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ئي اصول قديم فارسي، اطالوي، ڪيلٽڪ ۽ سلاوي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite book|author=Stephen Dobyns|title=Next Word, Better Word: The Craft of Writing Poetry|year=2011|publisher=Macmillan|pages=248–249}}</ref> == ست پکي: سنسڪرت عروض جا بنيادي وزن == ويدي سنسڪرت عروض ۾ سڌي (linear) ۽ غير سڌي (non-linear) ٻنهي قسمن جا وزني نظام موجود هئا.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} اينيٽ ولڪي ۽ اوليور موئبس موجب، ''ڇندس'' جو نظام ستن بنيادي وزنن جي چوڌاري منظم ڪيو ويو هو، جن کي "'''ست پکي'''" يا "'''برهسپتي جا ست وات'''" چيو ويندو هو.{{refn|group=note|اهي ئي ست وزن هندو سج ديوتا [[سوريا]] جي ستن گهوڙن جا نالا پڻ آهن، جيڪي علامتي طور اونداهيءَ جي خاتمي ۽ علم جي روشنيءَ جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="TayeBlo2012p26"/>}} هر وزن جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪت ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. هي نظام غير سڌي ڍانچي (aperiodicity) کي چئن مصرعن واري گهڻ-شڪلي سڌي ترتيب ۾ منظم ڪندو هو.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} قديم سنسڪرت جا ست اهم وزن هي آهن: '''گائتري''' (ٽي مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''انُشتڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''ترشٽڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد)، '''جگتي''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد)، ۽ گڏيل ''پاد'' وارا وزن '''اُشنه'''، '''برهتي''' ۽ '''پنڪتي'''. {{Blockquote| <poem> गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः ॥२४॥ {{Transliteration|sa|gāyatréṇa práti mimīte arkám}} {{Transliteration|sa|arkéṇa sā́ma traíṣṭubhena vākám}} {{Transliteration|sa|vākéna vākáṃ dvipádā cátuṣpadā}} {{Transliteration|sa|akṣáreṇa mimate saptá vā́ṇīḥ}} </poem> ''گائتري سان هو گيت کي ماپي ٿو؛ گيت سان سام گيت کي؛ ترشٽڀ سان پڙهيل بند کي؛ ٻن پادن ۽ چئن پادن واري حمد کي، ۽ اکرن جي وسيلي اهي ست آواز ماپي وڃن ٿا.''<ref name="TElizarenkova1995p113">{{cite book|author=Tatyana J. Elizarenkova|title=Language and Style of the Vedic Rsis|year=1995|publisher=State University of New York Press|pages=113–114}}</ref> |''رگ ويد'' 1.164.24 }} {| class="wikitable" |+ سنسڪرت عروض جا بنيادي قديم وزن{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=392}} ! وزن ! جوڙجڪ ! ترتيب ! قسمن جو تعداد ! استعمال |- | '''گائتري''' | 24 پد؛ 3 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 6×4 | 11 | ويدي ادب ۾ تمام عام؛ مثال: ''رگ ويد'' 7.1.1–30 |- | '''اُشنه''' | 28 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا ۽ هڪ 12 پدن جو | 7×4 | 8 | ويدن ۾، پر نسبتاً گهٽ |- | '''انُشتڀ''' | 32 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 8×4 | 12 | ويد کان پوءِ سنسڪرت ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ''[[ڀگود گيتا]]''، ''[[مهاڀارت]]''، ''[[رامائڻ]]'' ۽ ''[[پراڻ]]'' وغيره |- | '''برهتي''' | 36 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا، هڪ 12 پدن جو، پوءِ هڪ 8 پدن جو | 9×4 | 12 | ويدن ۾ ناياب |- | '''پنڪتي''' | 40 پد؛ 5 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 10×4 | 14 | گهٽ استعمال ٿيندڙ؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ |- | '''ترشٽڀ''' | 44 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد | 11×4 | 22 | ويد کان پوءِ ادب ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ڊرامن، مهاڀارت ۽ وڏن ڪاوين ۾ |- | '''جگتي''' | 48 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد | 12×4 | 30 | ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ عام؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ استعمال ٿيندڙ |} === ٻيا پدن تي ٻڌل وزن === انهن ستن بنيادي وزنن کان سواءِ، قديم ۽ وچئين دور جي سنسڪرت عالمن ڪيترائي ٻيا پدن تي ٻڌل وزن (''Akshara-chandas'') پڻ وضع ڪيا. انهن ۾ '''اتي جگتي''' (13×4)، '''شڪوري''' (14×4)، '''اتي شڪوري''' (15×4)، '''اشٽي''' (16×4)، '''اتي اشٽي''' (17×4)، '''ڌرتي''' (18×4)، '''اتي ڌرتي''' (19×4) ۽ '''ڪرتي''' (20×4) وغيره شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=422-426}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} === مورائن تي ٻڌل وزن === پدن تي ٻڌل وزنن کان علاوه، هندو عالمن مورائن (''mātrā'') تي ٻڌل وزن پڻ تيار ڪيا، جن کي '''گڻ-ڇندس''' (''Gana-chandas'') يا '''گڻ-ورت''' (''Gana-vritta'') چيو ويندو آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|p=427}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن وزنن ۾ هر وزني پير (metrical foot) ''لگهو'' (مختصر) مورائن يا انهن جي برابر وقتي ايڪن تي ٻڌل هوندو آهي. سنسڪرت عروض ۾ اهڙن وزنن جا سورهن بنيادي درجا بيان ڪيا ويا آهن، ۽ هر درجي جون وري سورهن ذيلي شاخون آهن. مشهور مثالن ۾ '''آريا'''، '''ادگيتي'''، '''اپگيتي'''، '''گيتي''' ۽ '''آرياگيتي''' شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}} هي انداز پدن تي ٻڌل وزنن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عام آهي، پر [[هندو فلسفو]]، ڊراما، غنائي شاعري ۽ [[پراڪرت]] شاعريءَ جي اهم متنن ۾ استعمال ٿيو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=106-108, 135}} مثال طور، [[سامکيا]] فلسفي جو مڪمل ''[[سامکياڪارڪا]]'' متن ''آريا'' وزن ۾ لکيل آهي، جڏهن ته [[آريڀٽ]] جي رياضيائي تصنيفن ۽ [[ڪاليداس]] جي ڪجهه رچنائن ۾ پڻ اهو وزن استعمال ٿيل آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=230-232 with footnotes 472-473}} === گڏيل وزن === ڀارتي عالمن سنسڪرت عروض ۾ اهڙا گڏيل وزن پڻ تيار ڪيا، جن ۾ پدن تي ٻڌل ۽ مورائن تي ٻڌل ٻنهي نظامن جون خوبيون گڏيل هونديون هيون.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن کي '''ماترا-ڇندس''' (''Matra-chandas'') چيو ويندو آهي. هن درجي جا مشهور وزن '''ويتاليه''' (''Vaitaliya'')، '''ماتراسامڪ''' (''Matrasamaka'') ۽ '''گيتي آريا''' (''Gityarya'') آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-432}} مثال طور، [[ڪراتارجنيه]] ۽ [[نيشدھ چريتم]] جهڙن سنسڪرت مهاڪاوين جا ڪجهه مڪمل سرگ صرف ''ويتاليه'' وزن ۾ ترتيب ڏنل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}} == ادبي جوڙجڪ لاءِ وزنن جو استعمال == ويدي متنن ۽ پوءِ واري سنسڪرت ادب کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويو هو، جو وزن (ڇندس) جي تبديلي پاڻ ۾ هڪ علامتي ڪوڊ طور ڪم ڪندي هئي، جنهن سان قاري يا ٻڌندڙ کي معلوم ٿيندو هو ته ڪنهن حصي يا باب جي پڄاڻي اچي وئي آهي.<ref name="TElizarenkova1995p112"/> هر باب يا حصي ۾ عام طور ساڳيو وزن برقرار رکيو ويندو هو، جنهن ڪري خيالن جي ردهمي پيشڪش، يادگيري، ورجاءُ ۽ متن جي درستگيءَ جي جاچ آسان ٿي ويندي هئي.<ref name="TElizarenkova1995p112"/> ساڳئي ريت، سنسڪرت ڀڄنن ۽ حمدن جي شاعرن وزنن کي ادبي تعمير (literary architecture) جي هڪ اوزار طور استعمال ڪيو. هو اڪثر ڀڄن يا نظم جي پڇاڙيءَ ۾ بنيادي متن کان مختلف وزن وارو بند آڻي پڙهندڙ يا ٻڌندڙ کي اختتام جو اشارو ڏيندا هئا.<ref name="TElizarenkova1995p112"/> البت، ڪنهن به ڀڄن يا ادبي رچنا جي پڄاڻيءَ لاءِ '''گائتري''' وزن استعمال نه ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هندو روايت ۾ ان کي غيرمعمولي تقدس حاصل هو.<ref name="TElizarenkova1995p112"/> عام طور سڀئي وزن مقدس سمجهيا ويندا هئا، ۽ ويدي منترن ۽ سوڪتن ۾ انهن جي ڪمال ۽ حسن کي الوهي ماخذ سان منسوب ڪري، کين ديوتائن يا اساطيري هستين جي برابر قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="TElizarenkova1995p112"/> === متن جي خرابيءَ جي سڃاڻپ ۾ وزن جو استعمال === ويدن، منظوم [[اپنشد]]ن{{refn|group=note|[[ڪين اپنشد]]، [[ڪٺ اپنشد]]، [[ايشا اپنشد]]، [[شويتاشوتر اپنشد]] ۽ [[منڊڪ اپنشد]] منظوم قديم اپنشدن جا مثال آهن.}} ۽ [[اسمرتي]] متنن ۾ وزني پابنديءَ جي اعليٰ درجي سبب، اوڻيهين صديءَ کان ڪيترن هندستاني مطالعي جي ماهرن (Indologists) وزن کي اهڙي معيار طور استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي متن جي انهن حصن کي مشڪوڪ قرار ڏنو ويو، جتي مصرعن يا بندن جو وزن مقرر نموني سان نه مليو.<ref name=olivelle1998xvi/><ref name="Olivelle2008p294"/> ڪجهه ايڊيٽرن ''metri causa'' جي اصول تحت اهڙن مصرعن ۾ ساڳي آواز وارا لفظ تبديل ڪري وزن بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، انهيءَ خيال سان ته اهڙي ترميم اصل متن کي بحال ڪري ڇڏيندي.<ref name=olivelle1998xvi/> پر [[پيٽرڪ اوليويل]] سميت ڪيترن محققن هن طريقي تي تنقيد ڪندي چيو آهي ته اهڙيون جديد ترميمون متن جي اصل معنيٰ بدلائي سگهن ٿيون، وڌيڪ بگاڙ پيدا ڪري سگهن ٿيون، ۽ قديم دور جي تلفظ بدران جديد تلفظ کي متن تي لاڳو ڪن ٿيون، جڏهن⁠تہ قديم زماني ۾ ساڳيا پد يا مورائون مختلف نموني اچاريا ويندا هئا.<ref name=olivelle1998xvi/><ref name="Olivelle2008p294"/> ڪڏهن ڪڏهن متن جي وچ ۾ وزن ۾ نمايان تبديلي، جنهن کان پوءِ اڳيون وزن ٻيهر بحال ٿي وڃي، ان کي بعد ۾ شامل ڪيل اضافن (interpolations) يا مختلف دورن ۽ مختلف ليکڪن جي رچنائن جي گڏيل ترتيب جي نشاني پڻ سمجهيو ويندو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=3-4 with footnotes}}<ref>{{cite book|author=Patrick Olivelle|title=Collected Essays: Language, Texts and Society|year=2008|publisher=Firenze University Press|pages=264–265}}</ref><ref>Alf Hiltebeitel (2000), Review: John Brockington, ''The Sanskrit Epics'', ''Indo-Iranian Journal'', 43(2), pp. 161–169.</ref> بهرحال، ڪيترائي وزن آسانيءَ سان برقرار رکي سگهجن ٿا، تنهنڪري رڳو هڪجهڙو وزن ڪنهن قلمي نسخي جي اصليت جو قطعي ثبوت نٿو بڻجي. خاص طور قديم ۽ وچئين دور جي [[ٻڌ مت]] جي قلمي نسخن بابت هن اصول تي پڻ سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ وزن ۾ تبديلي ڪنهن ليکڪ جي اسلوب جي تبديلي يا سندس ادبي ارتقا جي عڪاسي به ٿي سگهي ٿي.<ref>John Brough (1954), "The Language of the Buddhist Sanskrit Texts", ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', 16(2), pp. 351–375.</ref> == حوالا == {{حوالا}} 9fjirgyphxo9igt45c4nzsyhself410 394302 394298 2026-07-14T18:22:12Z Intisar Ali 8681 394302 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين مورائن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن. ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == اشتقاق == لفظ '''ڇندس''' (سنسڪرت: {{lang-sa|छन्दः / छन्दस्}}، ''chandaḥ/chandas'') جي معنيٰ آهي: "وڻندڙ"، "دلڪش"، "خوشگوار"، "دلپسند" يا "موهيندڙ". هي لفظ سنسڪرت جي ڌاتو ''chad'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "راضي ڪرڻ"، "سٺو لڳڻ"، "خوشي پهچائڻ"، "تسڪين ڏيڻ" يا "ساراهيو وڃڻ".<ref name=monierwilliamschanda>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA332|year=1923|publisher=Oxford University Press|page=332}}</ref> هي اصطلاح [[ويد]]ن يا ٻين ادبي تصنيفن جي ڪنهن به موزون (وزن واري) حصي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=monierwilliamschanda/> == تاريخ == [[رگ ويد]] جي ڪيترن ئي سوڪتن ۾ مختلف وزنن جا نالا ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ڇندس''' (سنسڪرت عروض) جو علم ٻئي هزارين قبل مسيح دوران وجود ۾ اچي چڪو هو.<ref name="Allan2013p228">{{cite book|author=Peter Scharf|editor=Keith Allan|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=BQfDosHckzEC|year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-164344-6|pages=228–234}}</ref>{{refn|group=note|مثال طور [[رگ ويد]] جا سوڪت 1.164، 2.4، 4.58، 5.29، 8.38، 9.102، 9.103 ۽ 10.130 ڏسو.<ref>[https://archive.org/stream/OriginAndDevelopementOfSanskritMetrics/Origin%20and%20developement%20of%20Sanskrit%20Metrics#page/n19/mode/2up Origin and Development of Sanskrit Metrics], Arati Mitra (1989), The Asiatic Society, pages 4–6.</ref><ref>{{cite book|author=William K. Mahony|title=The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination|url=https://books.google.com/books?id=B1KR_kE5ZYoC|year=1998|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-3579-3|pages=110–111}}</ref>}} 900 ق.م. کان 700 ق.م. جي وچ واري دور ۾ مرتب ٿيل [[برهمڻ]] ادب ۾ ڇندس جو باقاعده ۽ مڪمل بيان ملي ٿو.{{Sfn|Guy L. Beck|1995|pp=40–41}} [[پاڻني]] پنهنجي سنسڪرت گرامر واري ڪتاب ۾ ''ڇندس'' کي ويدن جي منظوم ٻوليءَ لاءِ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[ڀاشا]]'' ({{lang-sa|भाषा}}) عام ماڻهن جي روزمرهه ڳالهائجندڙ ٻوليءَ لاءِ آندي وئي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=46, 268–269}} ويدي سنسڪرت ادب ۾ پندرهن بنيادي وزن استعمال ٿيل آهن، جن مان ست سڀ کان وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته اٺ، يارهن ۽ ٻارهن پدن وارا وزن سڀ کان گهڻو رائج هئا.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ويدي دور کان پوءِ جي ادب، جهڙوڪ مهاڪاوين ۽ هندو ڌرم جي ٻين ڪلاسيڪي تصنيفن ۾، ٻنهي قسمن جا وزن ملن ٿا: ڪي مقرر پدن (syllables) تي ٻڌل آهن ۽ ڪي مقرر [[مورا]]ئن (''matra'') جي تعداد تي.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ڪلاسيڪي دور جي سنسڪرت عروض بابت لڳ ڀڳ 150 ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ قديم ۽ وچئين دور جي هندو عالمن لڳ ڀڳ 850 وزنن جي وضاحت ۽ درجابندي ڪئي آهي.<ref name="PremingerWarnke2015p394">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|url=https://books.google.com/books?id=vLp9BgAAQBAJ|year=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7293-0|pages=394–395}}</ref> [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' (''Pingala Sutras'') سنسڪرت عروض بابت قديم ترين محفوظ ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخ تقريباً 600 کان 200 ق.م. جي وچ واري سمجهي وڃي ٿي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238–241}} ٻين [[سوتر]]ن وانگر هي ڪتاب به مختصر قاعدن (سوترن) جي صورت ۾ لکيل آهي، جن تي هندو ''ڀاشيه'' روايت هيٺ ڪيترائي تفصيلي شرح ناما لکيا ويا. مشهور شرحن ۾ ڇهين صديءَ جا ''Jayadevacchandas''، ''[[Janashrayi Chhandovichiti|جناشري ڇندووچتي]]'' ۽ ''Ratnamanjusha'' شامل آهن،<ref name="MirnigSzanto2013p332">{{cite book|author=Andrew Ollett|editor1=Nina Mirnig|editor2=Peter-Daniel Szanto|editor3=Michael Williams|title=Puspika: Tracing Ancient India Through Texts and Traditions|url=https://books.google.com/books?id=-qZZBAAAQBAJ&pg=PA331|year=2013|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-385-5|pages=331–334}}</ref> جڏهن ته ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] ''شاسترڪاويا''، ''ڪويرهسيه'' ۽ پنگل تي هڪ اهم شرح پڻ لکي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}} ٻين اهم شرحن ۾ يارهين صديءَ جي يادوپرڪاش، ٻارهين صديءَ جي ڀاسڪراچاريه، جياڪرتي جو ''Chandonushasana'' ۽ گنگاداس جو ''Chandomanjari'' شامل آهن.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}<ref name="MirnigSzanto2013p332"/> {{Quote box |quote= <poem> وزن کان سواءِ ڪو لفظ ناهي، ۽ لفظن کان سواءِ ڪو وزن ناهي. </poem> |source=— ''[[ناٽيه شاستر]]''<ref>{{cite journal |author=Har Dutt Sharma|title=Suvrttatilaka|journal=Poona Orientalist|url=https://books.google.com/books?id=goUkVCiQEbMC|year=1951|volume=XVII|page=84}}</ref> |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} پهرين ۽ ٻي هزارين عيسويءَ جي ڪيترن ئي هندو دائره المعارفن ۽ فنونِ لطيفه بابت ڪتابن ۾ پڻ ڇندس تي الڳ باب شامل آهن. مثال طور ''[[اگني پراڻ]]'' جا باب 328 کان 335،{{Sfn|Rocher|1986|p=135}}<ref>MN Dutt, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4023049 Agni Purana Vol 2], pages 1219–1233.</ref> ''[[ناٽيه شاستر]]'' جو باب 15، ''[[برهت سنهيتا]]'' جو باب 104 ۽ ''[[مانسولاسا]]'' جي ''پرمودجنڪ'' حصي ۾ ڇندس بابت مفصل بحث موجود آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=184–188}}<ref>{{cite book|author=T. Nanjundaiya Sreekantaiya|title=Indian Poetics|url=https://books.google.com/books?id=_UhEvnIZjT4C&pg=PA10|year=2001|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0807-0|pages=10–12}}</ref>{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=8–9, 31–34}} == عنصر == === درجابندي === ڪلاسيڪي [[سنسڪرت]] شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ وزنن کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:{{Sfn|Deo|2007|p=5}} # '''پدن تي ٻڌل وزن''' (''akṣaravṛtta'' يا ''aksharavritta'') – هن قسم ۾ وزن جو دارومدار هر مصرع ۾ پدن (syllables) جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جڏهن ته هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب ۾ ڪجهه آزادي هوندي آهي. هي انداز قديم ويدي روايت مان نڪتل آهي ۽ [[مهاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] جهڙن مهاڪاوين ۾ ملي ٿو. # '''پدن ۽ وزن ٻنهي تي ٻڌل وزن''' (''varṇavṛtta'' يا ''varnavritta'') – هن قسم ۾ نه رڳو پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي، پر هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پڻ مقرر هوندي آهي. # '''مورن تي ٻڌل وزن''' (''mātrāvṛtta'' يا ''matravritta'') – هن قسم ۾ وزن جو بنياد [[مورا]]ئن (''matra'') جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جيڪي عام طور چار-چار جي مجموعن ۾ ورهايل هونديون آهن. === هلڪا ۽ ڳرا پد === گهڻي ڀاڱي سنسڪرت شاعري چئن مصرعن تي ٻڌل هوندي آهي. هر چوٿين حصي کي ''پاد'' (''pāda''، لفظي معنيٰ: "پير") چيو ويندو آهي. ساڳئي ڊيگهه وارا وزن ''لگهو'' (''laghu''، هلڪو) ۽ ''گرو'' (''guru''، ڳرو) پدن جي ترتيب سان هڪ ٻئي کان الڳ ٿيندا آهن. ''لگهو'' ۽ ''گرو'' جي سڃاڻپ جا اصول ساڳيا آهن، جيڪي غير منظوم سنسڪرت ۾ پڻ لاڳو ٿين ٿا ۽ ويدي [[شڪشا]] ۽ [[پراتيشاکيه]] متنن ۾ بيان ٿيل آهن.{{Sfn|Coulson|1976|p=21}}{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} {{Quote box |quote=<poem> وزن هڪ سچي ٻيڙي آهي، انهن لاءِ جيڪي شاعريءَ جي وسيع سمنڊ کي پار ڪرڻ چاهين ٿا. </poem> |source=— ''[[ڊنڊن]]''، 7هين صدي{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|p=13}} |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} * ڪو پد تڏهن ئي '''لگهو''' هوندو آهي، جڏهن ان ۾ ''هِرسوا'' (مختصر) سر هجي ۽ ان کان پوءِ ٻي سر اچڻ کان اڳ وڌ ۾ وڌ هڪ حرف صحيح اچي. * جنهن پد ۾ [[انسوار]] (ṃ) يا [[وسرگ]] (ḥ) هجي، اهو هميشه '''گرو''' هوندو آهي. * ٻيا سڀ پد '''گرو''' هوندا آهن، يا ته ڊگهي (''ديرگهه'') سر سبب، يا مختصر سر کان پوءِ حرفن جي گڏيل آواز سبب. * مختصر (''هِرسوا'') سر هي آهن: ''a''، ''i''، ''u''، ''ṛ'' ۽ ''ḷ''. * باقي سڀ سر ڊگها (''ديرگهه'') آهن: ''ā''، ''ī''، ''ū''، ''ṝ''، ''e''، ''ai''، ''o'' ۽ ''au''.{{Sfn|Coulson|1976|p=6}} * گنگاداس پنڊت موجب، هر ''پاد'' جو آخري پد ضرورت موجب ''گرو'' ليکجي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن اهو اصل ۾ ''گرو'' هجي ته ان کي ڪڏهن به ''لگهو'' نٿو ڳڻيو وڃي.{{refn|group=note|सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा ॥}}{{better source needed|date=March 2016}} [[مورا]] (''matra'') جي حساب سان، هر ''لگهو'' پد هڪ مورا ۽ هر ''گرو'' پد ٻه مورائون ڳڻيو ويندو آهي.{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} ==== استثنا ==== ڀارتي عروض جي ڪتابن ۾ صوتياتي اصولن جي بنياد تي ڪجهه استثنا پڻ بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻنهي عروض تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، ڪنهن مصرع جو آخري سر، ڀلي پنهنجي فطري لحاظ کان ڊگهو يا مختصر هجي، پر وزن جي ضرورت موجب ان کي مختصر يا ڊگهو سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="lrvaidyap843">Lakshman R Vaidya, [http://hdl.handle.net/2027/hvd.hwshdg Sanskrit Prosody - Appendix I], in ''Sanskrit-English Dictionary'', Sagoon Press, Harvard University Archives, pages 843–856.</ref> اهڙيءَ طرح ''प्र''، ''ह्र''، ''ब्र'' ۽ ''क्र'' جهڙن آوازن بابت پڻ خاص استثنا موجود آهن.<ref name=lrvaidyap843/> === بند === سنسڪرت عروض ۾ ''[[شلوڪ]]'' (''śloka'') مان مراد چئن ''پاد''ن تي ٻڌل بند آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> ڀارتي عروض ۾ بندن جا ٻه بنيادي قسم آهن: * '''ورت''' (''vritta'') – جن ۾ هر مصرع ۾ پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي. * '''جاتي''' (''jati'') – جيڪي مورائن (''matra'') جي تعداد تي ٻڌل هوندا آهن ۽ جن ۾ پدن جو تعداد مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="lrvaidyap843"/> ''ورت'' بند{{refn|group=note|''Vritta'' لفظ جو بنياد ''vrit'' آهي، جيڪو لاطيني ''vertere'' ۽ انگريزي ''verse'' سان پڻ اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.<ref name=macdonellp56>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 56.</ref>}} ٽن قسمن جا هوندا آهن: * '''سمورت''' (''Samavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' ساڳئي نموني جا هوندا آهن. * '''ارڌ سمورت''' (''Ardhasamavritta'') – جنهن ۾ هڪ ڇڏي هڪ مصرع ساڳئي نموني جي هوندي آهي. * '''وشم ورت''' (''Vishamavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> عام ''ورت'' اهو آهي، جنهن جي هر مصرع ۾ 26 يا ان کان گهٽ پد هجن، جڏهن ته ان کان وڌيڪ پدن وارا وزن غير معمولي شمار ٿيندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> جيڪڏهن وزن مورائن تي ٻڌل هجي ته مختصر پد هڪ مورا ۽ ڊگهو پد ٻه مورائون شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> === گڻ === '''گڻ''' (سنسڪرت: गण، "گروهه") سنسڪرت عروض ۾ ٽن لڳاتار پدن جي هلڪي ۽ ڳري ترتيب لاءِ استعمال ٿيندڙ فني اصطلاح آهي. هن طريقي کي سڀ کان پهرين [[پنگل]] پنهنجي ''[[ڇندس سوتر]]'' ۾ منظم نموني پيش ڪيو. پنگل ٻن بنيادي نشانين جو استعمال ڪيو:<ref>Pingala CS 1.9–10.</ref> * '''l''' – هلڪو پد (''laghu'') * '''g''' – ڳرو پد (''guru'') {{Metrical feet}} پنگل موجب هر وزن کي ٽن پدن جي مجموعن (گڻن) ۽ جيڪڏهن ضرورت هجي ته باقي بچيل انفرادي پدن جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. ٽن پدن جي اٺ ممڪن ترتيبن مان هر هڪ کي هڪ مخصوص حرف سان ظاهر ڪيو ويو، جنهن سان ڪنهن به وزن کي مختصر نموني بيان ڪرڻ آسان ٿي ويو.<ref name="Pingala CS">Pingala, ''chandaḥśāstra'', 1.1–10.</ref> {| class="wikitable" ! گڻ ! ترتيب ! علامت ! يوناني عروض ۾ هم معنيٰ |- | '''نا-گڻ''' | L-L-L | u u u | [[ٽرائبرڪ]] |- | '''ما-گڻ''' | H-H-H | — — — | [[مولوسس]] |- | '''جا-گڻ''' | L-H-L | u — u | [[ايمفبريڪ]] |- | '''را-گڻ''' | H-L-H | — u — | [[ڪريٽڪ]] |- | '''ڀا-گڻ''' | H-L-L | — u u | [[ڊيڪٽائل]] |- | '''سا-گڻ''' | L-L-H | u u — | [[ايناپيسٽ]] |- | '''يا-گڻ''' | L-H-H | u — — | [[بيڪيوس]] |- | '''تا-گڻ''' | H-H-L | — — u | [[اينٽي بيڪيوس]] |} پنگل جي ترتيب '''م-ي-ر-س-ت-ج-ڀ-ن''' ثنائي عددي نظام (Binary numeral system) سان پڻ مطابقت رکي ٿي، جيڪڏهن هر گڻ جا پد ساڄي کان کاٻي پڙهيا وڃن ۽ H=0 ۽ L=1 سمجهيا وڃن. ==== يادگيري وارو لفظ ==== لفظ '''ياماتاراجڀانسلگاه''' (''yamātārājabhānasalagāḥ'') پنگل جي گڻن کي ياد رکڻ لاءِ هڪ مشهور [[يادگيري وارو جملو]] (mnemonic) آهي، جيڪو قديم شارحن ترتيب ڏنو. هن ۾ ''a'' ۽ ''ā'' وارين حرڪتن وسيلي هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پاڻ لفظ مان ظاهر ٿئي ٿي.{{Sfn|Coulson|1976|p=253ff}} * '''يا-گڻ''': ya-mā-tā = L-H-H * '''ما-گڻ''': mā-tā-rā = H-H-H * '''تا-گڻ''': tā-rā-ja = H-H-L * '''را-گڻ''': rā-ja-bhā = H-L-H * '''جا-گڻ''': ja-bhā-na = L-H-L * '''ڀا-گڻ''': bhā-na-sa = H-L-L * '''نا-گڻ''': na-sa-la = L-L-L * '''سا-گڻ''': sa-la-gā = L-L-H هي يادگيري وارو لفظ آخر ۾ ''لا'' (هلڪو) ۽ ''گا'' (ڳرو) جي انفرادي نشانين کي پڻ ظاهر ڪري ٿو. ==== يوناني ۽ لاطيني عروض سان ڀيٽ ==== سنسڪرت عروض جا ڪيترائي اصول يوناني ۽ لاطيني عروض سان ملندڙ جلندڙ آهن. ٽنهي روايتن ۾ وزن جو بنياد پد جي ادائگيءَ ۾ لڳندڙ وقت تي هوندو آهي، نه ته لفظي زور (stress) تي.<ref>{{cite book|author=Barbara Stoler Miller|title=Phantasies of a Love Thief|year=2013|publisher=Columbia University Press|pages=2 footnote 2}}</ref><ref name="PremingerWarnke2015p498">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|year=2015|publisher=Princeton University Press|pages=498}}</ref> مثال طور [[رگ ويد]] جي اٺ پدن واري مصرع يوناني ''آئيمبڪ ڊائيميٽر'' سان لڳ ڀڳ برابر سمجهي وڃي ٿي.<ref name=macdonellp56/> هندو روايت جو مقدس [[گائتري]] وزن اهڙين ٽن مصرعن تي مشتمل آهي، ۽ رڳو اهو وزن ئي رگ ويد جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ استعمال ٿيل آهي.<ref name=macdonellp56/> تنهن هوندي به، سنسڪرت جو '''گڻ''' يوناني عروض جي ''پير'' (foot) جي برابر ناهي. سنسڪرت ۾ بنيادي وزني ايڪو ''پاد'' (مصرع) آهي، جڏهن ته يوناني عروض ۾ ''پير'' بنيادي ايڪو آهي.<ref name=macdonellp55>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 55.</ref> سنسڪرت عروض ۾ لاطيني ''سيٽرنين'' شاعريءَ جهڙي لچڪ موجود آهي، جيڪا يوناني عروض ۾ عام نه هئي.<ref name=macdonellp55/> ڪيترن ئي محققن موجب سنسڪرت ۽ يوناني عروض جا بنيادي اصول شايد [[پروٽو-هند-يورپي ٻولي]] واري دور تائين پهچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ئي اصول قديم فارسي، اطالوي، ڪيلٽڪ ۽ سلاوي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite book|author=Stephen Dobyns|title=Next Word, Better Word: The Craft of Writing Poetry|year=2011|publisher=Macmillan|pages=248–249}}</ref> == ست پکي: سنسڪرت عروض جا بنيادي وزن == ويدي سنسڪرت عروض ۾ سڌي (linear) ۽ غير سڌي (non-linear) ٻنهي قسمن جا وزني نظام موجود هئا.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} اينيٽ ولڪي ۽ اوليور موئبس موجب، ''ڇندس'' جو نظام ستن بنيادي وزنن جي چوڌاري منظم ڪيو ويو هو، جن کي "'''ست پکي'''" يا "'''برهسپتي جا ست وات'''" چيو ويندو هو.{{refn|group=note|اهي ئي ست وزن هندو سج ديوتا [[سوريا]] جي ستن گهوڙن جا نالا پڻ آهن، جيڪي علامتي طور اونداهيءَ جي خاتمي ۽ علم جي روشنيءَ جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="TayeBlo2012p26"/>}} هر وزن جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪت ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. هي نظام غير سڌي ڍانچي (aperiodicity) کي چئن مصرعن واري گهڻ-شڪلي سڌي ترتيب ۾ منظم ڪندو هو.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} قديم سنسڪرت جا ست اهم وزن هي آهن: '''گائتري''' (ٽي مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''انُشتڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''ترشٽڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد)، '''جگتي''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد)، ۽ گڏيل ''پاد'' وارا وزن '''اُشنه'''، '''برهتي''' ۽ '''پنڪتي'''. {{Blockquote| <poem> गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः ॥२४॥ {{Transliteration|sa|gāyatréṇa práti mimīte arkám}} {{Transliteration|sa|arkéṇa sā́ma traíṣṭubhena vākám}} {{Transliteration|sa|vākéna vākáṃ dvipádā cátuṣpadā}} {{Transliteration|sa|akṣáreṇa mimate saptá vā́ṇīḥ}} </poem> ''گائتري سان هو گيت کي ماپي ٿو؛ گيت سان سام گيت کي؛ ترشٽڀ سان پڙهيل بند کي؛ ٻن پادن ۽ چئن پادن واري حمد کي، ۽ اکرن جي وسيلي اهي ست آواز ماپي وڃن ٿا.''<ref name="TElizarenkova1995p113">{{cite book|author=Tatyana J. Elizarenkova|title=Language and Style of the Vedic Rsis|year=1995|publisher=State University of New York Press|pages=113–114}}</ref> |''رگ ويد'' 1.164.24 }} {| class="wikitable" |+ سنسڪرت عروض جا بنيادي قديم وزن{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=392}} ! وزن ! جوڙجڪ ! ترتيب ! قسمن جو تعداد ! استعمال |- | '''گائتري''' | 24 پد؛ 3 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 6×4 | 11 | ويدي ادب ۾ تمام عام؛ مثال: ''رگ ويد'' 7.1.1–30 |- | '''اُشنه''' | 28 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا ۽ هڪ 12 پدن جو | 7×4 | 8 | ويدن ۾، پر نسبتاً گهٽ |- | '''انُشتڀ''' | 32 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 8×4 | 12 | ويد کان پوءِ سنسڪرت ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ''[[ڀگود گيتا]]''، ''[[مهاڀارت]]''، ''[[رامائڻ]]'' ۽ ''[[پراڻ]]'' وغيره |- | '''برهتي''' | 36 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا، هڪ 12 پدن جو، پوءِ هڪ 8 پدن جو | 9×4 | 12 | ويدن ۾ ناياب |- | '''پنڪتي''' | 40 پد؛ 5 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 10×4 | 14 | گهٽ استعمال ٿيندڙ؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ |- | '''ترشٽڀ''' | 44 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد | 11×4 | 22 | ويد کان پوءِ ادب ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ڊرامن، مهاڀارت ۽ وڏن ڪاوين ۾ |- | '''جگتي''' | 48 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد | 12×4 | 30 | ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ عام؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ استعمال ٿيندڙ |} === ٻيا پدن تي ٻڌل وزن === انهن ستن بنيادي وزنن کان سواءِ، قديم ۽ وچئين دور جي سنسڪرت عالمن ڪيترائي ٻيا پدن تي ٻڌل وزن (''Akshara-chandas'') پڻ وضع ڪيا. انهن ۾ '''اتي جگتي''' (13×4)، '''شڪوري''' (14×4)، '''اتي شڪوري''' (15×4)، '''اشٽي''' (16×4)، '''اتي اشٽي''' (17×4)، '''ڌرتي''' (18×4)، '''اتي ڌرتي''' (19×4) ۽ '''ڪرتي''' (20×4) وغيره شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=422-426}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} === مورائن تي ٻڌل وزن === پدن تي ٻڌل وزنن کان علاوه، هندو عالمن مورائن (''mātrā'') تي ٻڌل وزن پڻ تيار ڪيا، جن کي '''گڻ-ڇندس''' (''Gana-chandas'') يا '''گڻ-ورت''' (''Gana-vritta'') چيو ويندو آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|p=427}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن وزنن ۾ هر وزني پير (metrical foot) ''لگهو'' (مختصر) مورائن يا انهن جي برابر وقتي ايڪن تي ٻڌل هوندو آهي. سنسڪرت عروض ۾ اهڙن وزنن جا سورهن بنيادي درجا بيان ڪيا ويا آهن، ۽ هر درجي جون وري سورهن ذيلي شاخون آهن. مشهور مثالن ۾ '''آريا'''، '''ادگيتي'''، '''اپگيتي'''، '''گيتي''' ۽ '''آرياگيتي''' شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}} هي انداز پدن تي ٻڌل وزنن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عام آهي، پر [[هندو فلسفو]]، ڊراما، غنائي شاعري ۽ [[پراڪرت]] شاعريءَ جي اهم متنن ۾ استعمال ٿيو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=106-108, 135}} مثال طور، [[سامکيا]] فلسفي جو مڪمل ''[[سامکياڪارڪا]]'' متن ''آريا'' وزن ۾ لکيل آهي، جڏهن ته [[آريڀٽ]] جي رياضيائي تصنيفن ۽ [[ڪاليداس]] جي ڪجهه رچنائن ۾ پڻ اهو وزن استعمال ٿيل آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=230-232 with footnotes 472-473}} === گڏيل وزن === ڀارتي عالمن سنسڪرت عروض ۾ اهڙا گڏيل وزن پڻ تيار ڪيا، جن ۾ پدن تي ٻڌل ۽ مورائن تي ٻڌل ٻنهي نظامن جون خوبيون گڏيل هونديون هيون.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن کي '''ماترا-ڇندس''' (''Matra-chandas'') چيو ويندو آهي. هن درجي جا مشهور وزن '''ويتاليه''' (''Vaitaliya'')، '''ماتراسامڪ''' (''Matrasamaka'') ۽ '''گيتي آريا''' (''Gityarya'') آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-432}} مثال طور، [[ڪراتارجنيه]] ۽ [[نيشدھ چريتم]] جهڙن سنسڪرت مهاڪاوين جا ڪجهه مڪمل سرگ صرف ''ويتاليه'' وزن ۾ ترتيب ڏنل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}} == ادبي جوڙجڪ لاءِ وزنن جو استعمال == ويدي متنن ۽ پوءِ واري سنسڪرت ادب کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويو هو، جو وزن (ڇندس) جي تبديلي پاڻ ۾ هڪ علامتي ڪوڊ طور ڪم ڪندي هئي، جنهن سان قاري يا ٻڌندڙ کي معلوم ٿيندو هو ته ڪنهن حصي يا باب جي پڄاڻي اچي وئي آهي.<ref name="TElizarenkova1995p112"/> هر باب يا حصي ۾ عام طور ساڳيو وزن برقرار رکيو ويندو هو، جنهن ڪري خيالن جي ردهمي پيشڪش، يادگيري، ورجاءُ ۽ متن جي درستگيءَ جي جاچ آسان ٿي ويندي هئي.<ref name="TElizarenkova1995p112"/> ساڳئي ريت، سنسڪرت ڀڄنن ۽ حمدن جي شاعرن وزنن کي ادبي تعمير (literary architecture) جي هڪ اوزار طور استعمال ڪيو. هو اڪثر ڀڄن يا نظم جي پڇاڙيءَ ۾ بنيادي متن کان مختلف وزن وارو بند آڻي پڙهندڙ يا ٻڌندڙ کي اختتام جو اشارو ڏيندا هئا.<ref name="TElizarenkova1995p112"/> البت، ڪنهن به ڀڄن يا ادبي رچنا جي پڄاڻيءَ لاءِ '''گائتري''' وزن استعمال نه ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هندو روايت ۾ ان کي غيرمعمولي تقدس حاصل هو.<ref name="TElizarenkova1995p112"/> عام طور سڀئي وزن مقدس سمجهيا ويندا هئا، ۽ ويدي منترن ۽ سوڪتن ۾ انهن جي ڪمال ۽ حسن کي الوهي ماخذ سان منسوب ڪري، کين ديوتائن يا اساطيري هستين جي برابر قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="TElizarenkova1995p112"/> === متن جي خرابيءَ جي سڃاڻپ ۾ وزن جو استعمال === ويدن، منظوم [[اپنشد]]ن{{refn|group=note|[[ڪين اپنشد]]، [[ڪٺ اپنشد]]، [[ايشا اپنشد]]، [[شويتاشوتر اپنشد]] ۽ [[منڊڪ اپنشد]] منظوم قديم اپنشدن جا مثال آهن.}} ۽ [[اسمرتي]] متنن ۾ وزني پابنديءَ جي اعليٰ درجي سبب، اوڻيهين صديءَ کان ڪيترن هندستاني مطالعي جي ماهرن (انڊولاجسٽس) وزن کي اهڙي معيار طور استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي متن جي انهن حصن کي مشڪوڪ قرار ڏنو ويو، جتي مصرعن يا بندن جو وزن مقرر نموني سان نه مليو.<ref name=olivelle1998xvi/><ref name="Olivelle2008p294"/> ڪجهه ايڊيٽرن ''ميتري ڪاسا'' جي اصول تحت اهڙن مصرعن ۾ ساڳي آواز وارا لفظ تبديل ڪري وزن بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، انهيءَ خيال سان ته اهڙي ترميم اصل متن کي بحال ڪري ڇڏيندي.<ref name=olivelle1998xvi/> پر [[پيٽرڪ اوليويل]] سميت ڪيترن محققن هن طريقي تي تنقيد ڪندي چيو آهي ته اهڙيون جديد ترميمون متن جي اصل معنيٰ بدلائي سگهن ٿيون، وڌيڪ بگاڙ پيدا ڪري سگهن ٿيون، ۽ قديم دور جي تلفظ بدران جديد تلفظ کي متن تي لاڳو ڪن ٿيون، جڏهن⁠تہ قديم زماني ۾ ساڳيا پد يا مورائون مختلف نموني اچاريا ويندا هئا.<ref name=olivelle1998xvi/><ref name="Olivelle2008p294"/> ڪڏهن ڪڏهن متن جي وچ ۾ وزن ۾ نمايان تبديلي، جنهن کان پوءِ اڳيون وزن ٻيهر بحال ٿي وڃي، ان کي بعد ۾ شامل ڪيل اضافن (انٽرپوليشنس) يا مختلف دورن ۽ مختلف ليکڪن جي رچنائن جي گڏيل ترتيب جي نشاني پڻ سمجهيو ويندو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=3-4 with footnotes}}<ref>{{cite book|author=Patrick Olivelle|title=Collected Essays: Language, Texts and Society|year=2008|publisher=Firenze University Press|pages=264–265}}</ref><ref>Alf Hiltebeitel (2000), Review: John Brockington, ''The Sanskrit Epics'', ''Indo-Iranian Journal'', 43(2), pp. 161–169.</ref> بهرحال، ڪيترائي وزن آسانيءَ سان برقرار رکي سگهجن ٿا، تنهنڪري رڳو هڪجهڙو وزن ڪنهن قلمي نسخي جي اصليت جو قطعي ثبوت نٿو بڻجي. خاص طور قديم ۽ وچئين دور جي [[ٻڌ مت]] جي قلمي نسخن بابت هن اصول تي پڻ سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ وزن ۾ تبديلي ڪنهن ليکڪ جي اسلوب جي تبديلي يا سندس ادبي ارتقا جي عڪاسي به ٿي سگهي ٿي.<ref>John Brough (1954), "The Language of the Buddhist Sanskrit Texts", ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', 16(2), pp. 351–375.</ref> == حوالا == {{حوالا}} 2y3hog0vyol7x8ealequkqu496ose5v 394303 394302 2026-07-14T18:22:46Z Intisar Ali 8681 394303 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين مورائن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن. ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == اشتقاق == لفظ '''ڇندس''' (سنسڪرت: {{lang-sa|छन्दः / छन्दस्}}، ''chandaḥ/chandas'') جي معنيٰ آهي: "وڻندڙ"، "دلڪش"، "خوشگوار"، "دلپسند" يا "موهيندڙ". هي لفظ سنسڪرت جي ڌاتو ''chad'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "راضي ڪرڻ"، "سٺو لڳڻ"، "خوشي پهچائڻ"، "تسڪين ڏيڻ" يا "ساراهيو وڃڻ".<ref name=monierwilliamschanda>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA332|year=1923|publisher=Oxford University Press|page=332}}</ref> هي اصطلاح [[ويد]]ن يا ٻين ادبي تصنيفن جي ڪنهن به موزون (وزن واري) حصي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=monierwilliamschanda/> == تاريخ == [[رگ ويد]] جي ڪيترن ئي سوڪتن ۾ مختلف وزنن جا نالا ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ڇندس''' (سنسڪرت عروض) جو علم ٻئي هزارين قبل مسيح دوران وجود ۾ اچي چڪو هو.<ref name="Allan2013p228">{{cite book|author=Peter Scharf|editor=Keith Allan|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=BQfDosHckzEC|year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-164344-6|pages=228–234}}</ref>{{refn|group=note|مثال طور [[رگ ويد]] جا سوڪت 1.164، 2.4، 4.58، 5.29، 8.38، 9.102، 9.103 ۽ 10.130 ڏسو.<ref>[https://archive.org/stream/OriginAndDevelopementOfSanskritMetrics/Origin%20and%20developement%20of%20Sanskrit%20Metrics#page/n19/mode/2up Origin and Development of Sanskrit Metrics], Arati Mitra (1989), The Asiatic Society, pages 4–6.</ref><ref>{{cite book|author=William K. Mahony|title=The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination|url=https://books.google.com/books?id=B1KR_kE5ZYoC|year=1998|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-3579-3|pages=110–111}}</ref>}} 900 ق.م. کان 700 ق.م. جي وچ واري دور ۾ مرتب ٿيل [[برهمڻ]] ادب ۾ ڇندس جو باقاعده ۽ مڪمل بيان ملي ٿو.{{Sfn|Guy L. Beck|1995|pp=40–41}} [[پاڻني]] پنهنجي سنسڪرت گرامر واري ڪتاب ۾ ''ڇندس'' کي ويدن جي منظوم ٻوليءَ لاءِ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[ڀاشا]]'' ({{lang-sa|भाषा}}) عام ماڻهن جي روزمرهه ڳالهائجندڙ ٻوليءَ لاءِ آندي وئي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=46, 268–269}} ويدي سنسڪرت ادب ۾ پندرهن بنيادي وزن استعمال ٿيل آهن، جن مان ست سڀ کان وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته اٺ، يارهن ۽ ٻارهن پدن وارا وزن سڀ کان گهڻو رائج هئا.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ويدي دور کان پوءِ جي ادب، جهڙوڪ مهاڪاوين ۽ هندو ڌرم جي ٻين ڪلاسيڪي تصنيفن ۾، ٻنهي قسمن جا وزن ملن ٿا: ڪي مقرر پدن (syllables) تي ٻڌل آهن ۽ ڪي مقرر [[مورا]]ئن (''matra'') جي تعداد تي.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ڪلاسيڪي دور جي سنسڪرت عروض بابت لڳ ڀڳ 150 ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ قديم ۽ وچئين دور جي هندو عالمن لڳ ڀڳ 850 وزنن جي وضاحت ۽ درجابندي ڪئي آهي.<ref name="PremingerWarnke2015p394">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|url=https://books.google.com/books?id=vLp9BgAAQBAJ|year=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7293-0|pages=394–395}}</ref> [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' (''Pingala Sutras'') سنسڪرت عروض بابت قديم ترين محفوظ ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخ تقريباً 600 کان 200 ق.م. جي وچ واري سمجهي وڃي ٿي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238–241}} ٻين [[سوتر]]ن وانگر هي ڪتاب به مختصر قاعدن (سوترن) جي صورت ۾ لکيل آهي، جن تي هندو ''ڀاشيه'' روايت هيٺ ڪيترائي تفصيلي شرح ناما لکيا ويا. مشهور شرحن ۾ ڇهين صديءَ جا ''Jayadevacchandas''، ''[[Janashrayi Chhandovichiti|جناشري ڇندووچتي]]'' ۽ ''Ratnamanjusha'' شامل آهن،<ref name="MirnigSzanto2013p332">{{cite book|author=Andrew Ollett|editor1=Nina Mirnig|editor2=Peter-Daniel Szanto|editor3=Michael Williams|title=Puspika: Tracing Ancient India Through Texts and Traditions|url=https://books.google.com/books?id=-qZZBAAAQBAJ&pg=PA331|year=2013|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-385-5|pages=331–334}}</ref> جڏهن ته ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] ''شاسترڪاويا''، ''ڪويرهسيه'' ۽ پنگل تي هڪ اهم شرح پڻ لکي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}} ٻين اهم شرحن ۾ يارهين صديءَ جي يادوپرڪاش، ٻارهين صديءَ جي ڀاسڪراچاريه، جياڪرتي جو ''Chandonushasana'' ۽ گنگاداس جو ''Chandomanjari'' شامل آهن.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}<ref name="MirnigSzanto2013p332"/> {{Quote box |quote= <poem> وزن کان سواءِ ڪو لفظ ناهي، ۽ لفظن کان سواءِ ڪو وزن ناهي. </poem> |source=— ''[[ناٽيه شاستر]]''<ref>{{cite journal |author=Har Dutt Sharma|title=Suvrttatilaka|journal=Poona Orientalist|url=https://books.google.com/books?id=goUkVCiQEbMC|year=1951|volume=XVII|page=84}}</ref> |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} پهرين ۽ ٻي هزارين عيسويءَ جي ڪيترن ئي هندو دائره المعارفن ۽ فنونِ لطيفه بابت ڪتابن ۾ پڻ ڇندس تي الڳ باب شامل آهن. مثال طور ''[[اگني پراڻ]]'' جا باب 328 کان 335،{{Sfn|Rocher|1986|p=135}}<ref>MN Dutt, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4023049 Agni Purana Vol 2], pages 1219–1233.</ref> ''[[ناٽيه شاستر]]'' جو باب 15، ''[[برهت سنهيتا]]'' جو باب 104 ۽ ''[[مانسولاسا]]'' جي ''پرمودجنڪ'' حصي ۾ ڇندس بابت مفصل بحث موجود آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=184–188}}<ref>{{cite book|author=T. Nanjundaiya Sreekantaiya|title=Indian Poetics|url=https://books.google.com/books?id=_UhEvnIZjT4C&pg=PA10|year=2001|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0807-0|pages=10–12}}</ref>{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=8–9, 31–34}} == عنصر == === درجابندي === ڪلاسيڪي [[سنسڪرت]] شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ وزنن کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:{{Sfn|Deo|2007|p=5}} # '''پدن تي ٻڌل وزن''' (''akṣaravṛtta'' يا ''aksharavritta'') – هن قسم ۾ وزن جو دارومدار هر مصرع ۾ پدن (syllables) جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جڏهن ته هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب ۾ ڪجهه آزادي هوندي آهي. هي انداز قديم ويدي روايت مان نڪتل آهي ۽ [[مهاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] جهڙن مهاڪاوين ۾ ملي ٿو. # '''پدن ۽ وزن ٻنهي تي ٻڌل وزن''' (''varṇavṛtta'' يا ''varnavritta'') – هن قسم ۾ نه رڳو پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي، پر هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پڻ مقرر هوندي آهي. # '''مورن تي ٻڌل وزن''' (''mātrāvṛtta'' يا ''matravritta'') – هن قسم ۾ وزن جو بنياد [[مورا]]ئن (''matra'') جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جيڪي عام طور چار-چار جي مجموعن ۾ ورهايل هونديون آهن. === هلڪا ۽ ڳرا پد === گهڻي ڀاڱي سنسڪرت شاعري چئن مصرعن تي ٻڌل هوندي آهي. هر چوٿين حصي کي ''پاد'' (''pāda''، لفظي معنيٰ: "پير") چيو ويندو آهي. ساڳئي ڊيگهه وارا وزن ''لگهو'' (''laghu''، هلڪو) ۽ ''گرو'' (''guru''، ڳرو) پدن جي ترتيب سان هڪ ٻئي کان الڳ ٿيندا آهن. ''لگهو'' ۽ ''گرو'' جي سڃاڻپ جا اصول ساڳيا آهن، جيڪي غير منظوم سنسڪرت ۾ پڻ لاڳو ٿين ٿا ۽ ويدي [[شڪشا]] ۽ [[پراتيشاکيه]] متنن ۾ بيان ٿيل آهن.{{Sfn|Coulson|1976|p=21}}{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} {{Quote box |quote=<poem> وزن هڪ سچي ٻيڙي آهي، انهن لاءِ جيڪي شاعريءَ جي وسيع سمنڊ کي پار ڪرڻ چاهين ٿا. </poem> |source=— ''[[ڊنڊن]]''، 7هين صدي{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|p=13}} |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} * ڪو پد تڏهن ئي '''لگهو''' هوندو آهي، جڏهن ان ۾ ''هِرسوا'' (مختصر) سر هجي ۽ ان کان پوءِ ٻي سر اچڻ کان اڳ وڌ ۾ وڌ هڪ حرف صحيح اچي. * جنهن پد ۾ [[انسوار]] (ṃ) يا [[وسرگ]] (ḥ) هجي، اهو هميشه '''گرو''' هوندو آهي. * ٻيا سڀ پد '''گرو''' هوندا آهن، يا ته ڊگهي (''ديرگهه'') سر سبب، يا مختصر سر کان پوءِ حرفن جي گڏيل آواز سبب. * مختصر (''هِرسوا'') سر هي آهن: ''a''، ''i''، ''u''، ''ṛ'' ۽ ''ḷ''. * باقي سڀ سر ڊگها (''ديرگهه'') آهن: ''ā''، ''ī''، ''ū''، ''ṝ''، ''e''، ''ai''، ''o'' ۽ ''au''.{{Sfn|Coulson|1976|p=6}} * گنگاداس پنڊت موجب، هر ''پاد'' جو آخري پد ضرورت موجب ''گرو'' ليکجي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن اهو اصل ۾ ''گرو'' هجي ته ان کي ڪڏهن به ''لگهو'' نٿو ڳڻيو وڃي.{{refn|group=note|सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा ॥}}{{better source needed|date=March 2016}} [[مورا]] (''matra'') جي حساب سان، هر ''لگهو'' پد هڪ مورا ۽ هر ''گرو'' پد ٻه مورائون ڳڻيو ويندو آهي.{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} ==== استثنا ==== ڀارتي عروض جي ڪتابن ۾ صوتياتي اصولن جي بنياد تي ڪجهه استثنا پڻ بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻنهي عروض تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، ڪنهن مصرع جو آخري سر، ڀلي پنهنجي فطري لحاظ کان ڊگهو يا مختصر هجي، پر وزن جي ضرورت موجب ان کي مختصر يا ڊگهو سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="lrvaidyap843">Lakshman R Vaidya, [http://hdl.handle.net/2027/hvd.hwshdg Sanskrit Prosody - Appendix I], in ''Sanskrit-English Dictionary'', Sagoon Press, Harvard University Archives, pages 843–856.</ref> اهڙيءَ طرح ''प्र''، ''ह्र''، ''ब्र'' ۽ ''क्र'' جهڙن آوازن بابت پڻ خاص استثنا موجود آهن.<ref name=lrvaidyap843/> === بند === سنسڪرت عروض ۾ ''[[شلوڪ]]'' (''śloka'') مان مراد چئن ''پاد''ن تي ٻڌل بند آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> ڀارتي عروض ۾ بندن جا ٻه بنيادي قسم آهن: * '''ورت''' (''vritta'') – جن ۾ هر مصرع ۾ پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي. * '''جاتي''' (''jati'') – جيڪي مورائن (''matra'') جي تعداد تي ٻڌل هوندا آهن ۽ جن ۾ پدن جو تعداد مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="lrvaidyap843"/> ''ورت'' بند{{refn|group=note|''Vritta'' لفظ جو بنياد ''vrit'' آهي، جيڪو لاطيني ''vertere'' ۽ انگريزي ''verse'' سان پڻ اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.<ref name=macdonellp56>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 56.</ref>}} ٽن قسمن جا هوندا آهن: * '''سمورت''' (''Samavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' ساڳئي نموني جا هوندا آهن. * '''ارڌ سمورت''' (''Ardhasamavritta'') – جنهن ۾ هڪ ڇڏي هڪ مصرع ساڳئي نموني جي هوندي آهي. * '''وشم ورت''' (''Vishamavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> عام ''ورت'' اهو آهي، جنهن جي هر مصرع ۾ 26 يا ان کان گهٽ پد هجن، جڏهن ته ان کان وڌيڪ پدن وارا وزن غير معمولي شمار ٿيندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> جيڪڏهن وزن مورائن تي ٻڌل هجي ته مختصر پد هڪ مورا ۽ ڊگهو پد ٻه مورائون شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> === گڻ === '''گڻ''' (سنسڪرت: गण، "گروهه") سنسڪرت عروض ۾ ٽن لڳاتار پدن جي هلڪي ۽ ڳري ترتيب لاءِ استعمال ٿيندڙ فني اصطلاح آهي. هن طريقي کي سڀ کان پهرين [[پنگل]] پنهنجي ''[[ڇندس سوتر]]'' ۾ منظم نموني پيش ڪيو. پنگل ٻن بنيادي نشانين جو استعمال ڪيو:<ref>Pingala CS 1.9–10.</ref> * '''l''' – هلڪو پد (''laghu'') * '''g''' – ڳرو پد (''guru'') {{Metrical feet}} پنگل موجب هر وزن کي ٽن پدن جي مجموعن (گڻن) ۽ جيڪڏهن ضرورت هجي ته باقي بچيل انفرادي پدن جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. ٽن پدن جي اٺ ممڪن ترتيبن مان هر هڪ کي هڪ مخصوص حرف سان ظاهر ڪيو ويو، جنهن سان ڪنهن به وزن کي مختصر نموني بيان ڪرڻ آسان ٿي ويو.<ref name="Pingala CS">Pingala, ''chandaḥśāstra'', 1.1–10.</ref> {| class="wikitable" ! گڻ ! ترتيب ! علامت ! يوناني عروض ۾ هم معنيٰ |- | '''نا-گڻ''' | L-L-L | u u u | [[ٽرائبرڪ]] |- | '''ما-گڻ''' | H-H-H | — — — | [[مولوسس]] |- | '''جا-گڻ''' | L-H-L | u — u | [[ايمفبريڪ]] |- | '''را-گڻ''' | H-L-H | — u — | [[ڪريٽڪ]] |- | '''ڀا-گڻ''' | H-L-L | — u u | [[ڊيڪٽائل]] |- | '''سا-گڻ''' | L-L-H | u u — | [[ايناپيسٽ]] |- | '''يا-گڻ''' | L-H-H | u — — | [[بيڪيوس]] |- | '''تا-گڻ''' | H-H-L | — — u | [[اينٽي بيڪيوس]] |} پنگل جي ترتيب '''م-ي-ر-س-ت-ج-ڀ-ن''' ثنائي عددي نظام (Binary numeral system) سان پڻ مطابقت رکي ٿي، جيڪڏهن هر گڻ جا پد ساڄي کان کاٻي پڙهيا وڃن ۽ H=0 ۽ L=1 سمجهيا وڃن. ==== يادگيري وارو لفظ ==== لفظ '''ياماتاراجڀانسلگاه''' (''yamātārājabhānasalagāḥ'') پنگل جي گڻن کي ياد رکڻ لاءِ هڪ مشهور [[يادگيري وارو جملو]] (mnemonic) آهي، جيڪو قديم شارحن ترتيب ڏنو. هن ۾ ''a'' ۽ ''ā'' وارين حرڪتن وسيلي هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پاڻ لفظ مان ظاهر ٿئي ٿي.{{Sfn|Coulson|1976|p=253ff}} * '''يا-گڻ''': ya-mā-tā = L-H-H * '''ما-گڻ''': mā-tā-rā = H-H-H * '''تا-گڻ''': tā-rā-ja = H-H-L * '''را-گڻ''': rā-ja-bhā = H-L-H * '''جا-گڻ''': ja-bhā-na = L-H-L * '''ڀا-گڻ''': bhā-na-sa = H-L-L * '''نا-گڻ''': na-sa-la = L-L-L * '''سا-گڻ''': sa-la-gā = L-L-H هي يادگيري وارو لفظ آخر ۾ ''لا'' (هلڪو) ۽ ''گا'' (ڳرو) جي انفرادي نشانين کي پڻ ظاهر ڪري ٿو. ==== يوناني ۽ لاطيني عروض سان ڀيٽ ==== سنسڪرت عروض جا ڪيترائي اصول يوناني ۽ لاطيني عروض سان ملندڙ جلندڙ آهن. ٽنهي روايتن ۾ وزن جو بنياد پد جي ادائگيءَ ۾ لڳندڙ وقت تي هوندو آهي، نه ته لفظي زور (stress) تي.<ref>{{cite book|author=Barbara Stoler Miller|title=Phantasies of a Love Thief|year=2013|publisher=Columbia University Press|pages=2 footnote 2}}</ref><ref name="PremingerWarnke2015p498">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|year=2015|publisher=Princeton University Press|pages=498}}</ref> مثال طور [[رگ ويد]] جي اٺ پدن واري مصرع يوناني ''آئيمبڪ ڊائيميٽر'' سان لڳ ڀڳ برابر سمجهي وڃي ٿي.<ref name=macdonellp56/> هندو روايت جو مقدس [[گائتري]] وزن اهڙين ٽن مصرعن تي مشتمل آهي، ۽ رڳو اهو وزن ئي رگ ويد جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ استعمال ٿيل آهي.<ref name=macdonellp56/> تنهن هوندي به، سنسڪرت جو '''گڻ''' يوناني عروض جي ''پير'' (foot) جي برابر ناهي. سنسڪرت ۾ بنيادي وزني ايڪو ''پاد'' (مصرع) آهي، جڏهن ته يوناني عروض ۾ ''پير'' بنيادي ايڪو آهي.<ref name=macdonellp55>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 55.</ref> سنسڪرت عروض ۾ لاطيني ''سيٽرنين'' شاعريءَ جهڙي لچڪ موجود آهي، جيڪا يوناني عروض ۾ عام نه هئي.<ref name=macdonellp55/> ڪيترن ئي محققن موجب سنسڪرت ۽ يوناني عروض جا بنيادي اصول شايد [[پروٽو-هند-يورپي ٻولي]] واري دور تائين پهچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ئي اصول قديم فارسي، اطالوي، ڪيلٽڪ ۽ سلاوي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite book|author=Stephen Dobyns|title=Next Word, Better Word: The Craft of Writing Poetry|year=2011|publisher=Macmillan|pages=248–249}}</ref> == ست پکي: سنسڪرت عروض جا بنيادي وزن == ويدي سنسڪرت عروض ۾ سڌي (linear) ۽ غير سڌي (non-linear) ٻنهي قسمن جا وزني نظام موجود هئا.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} اينيٽ ولڪي ۽ اوليور موئبس موجب، ''ڇندس'' جو نظام ستن بنيادي وزنن جي چوڌاري منظم ڪيو ويو هو، جن کي "'''ست پکي'''" يا "'''برهسپتي جا ست وات'''" چيو ويندو هو.{{refn|group=note|اهي ئي ست وزن هندو سج ديوتا [[سوريا]] جي ستن گهوڙن جا نالا پڻ آهن، جيڪي علامتي طور اونداهيءَ جي خاتمي ۽ علم جي روشنيءَ جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="TayeBlo2012p26"/>}} هر وزن جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪت ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. هي نظام غير سڌي ڍانچي (aperiodicity) کي چئن مصرعن واري گهڻ-شڪلي سڌي ترتيب ۾ منظم ڪندو هو.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} قديم سنسڪرت جا ست اهم وزن هي آهن: '''گائتري''' (ٽي مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''انُشتڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''ترشٽڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد)، '''جگتي''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد)، ۽ گڏيل ''پاد'' وارا وزن '''اُشنه'''، '''برهتي''' ۽ '''پنڪتي'''. {{Blockquote| <poem> गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः ॥२४॥ {{Transliteration|sa|gāyatréṇa práti mimīte arkám}} {{Transliteration|sa|arkéṇa sā́ma traíṣṭubhena vākám}} {{Transliteration|sa|vākéna vākáṃ dvipádā cátuṣpadā}} {{Transliteration|sa|akṣáreṇa mimate saptá vā́ṇīḥ}} </poem> ''گائتري سان هو گيت کي ماپي ٿو؛ گيت سان سام گيت کي؛ ترشٽڀ سان پڙهيل بند کي؛ ٻن پادن ۽ چئن پادن واري حمد کي، ۽ اکرن جي وسيلي اهي ست آواز ماپي وڃن ٿا.''<ref name="TElizarenkova1995p113">{{cite book|author=Tatyana J. Elizarenkova|title=Language and Style of the Vedic Rsis|year=1995|publisher=State University of New York Press|pages=113–114}}</ref> |''رگ ويد'' 1.164.24 }} {| class="wikitable" |+ سنسڪرت عروض جا بنيادي قديم وزن{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=392}} ! وزن ! جوڙجڪ ! ترتيب ! قسمن جو تعداد ! استعمال |- | '''گائتري''' | 24 پد؛ 3 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 6×4 | 11 | ويدي ادب ۾ تمام عام؛ مثال: ''رگ ويد'' 7.1.1–30 |- | '''اُشنه''' | 28 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا ۽ هڪ 12 پدن جو | 7×4 | 8 | ويدن ۾، پر نسبتاً گهٽ |- | '''انُشتڀ''' | 32 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 8×4 | 12 | ويد کان پوءِ سنسڪرت ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ''[[ڀگود گيتا]]''، ''[[مهاڀارت]]''، ''[[رامائڻ]]'' ۽ ''[[پراڻ]]'' وغيره |- | '''برهتي''' | 36 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا، هڪ 12 پدن جو، پوءِ هڪ 8 پدن جو | 9×4 | 12 | ويدن ۾ ناياب |- | '''پنڪتي''' | 40 پد؛ 5 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 10×4 | 14 | گهٽ استعمال ٿيندڙ؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ |- | '''ترشٽڀ''' | 44 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد | 11×4 | 22 | ويد کان پوءِ ادب ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ڊرامن، مهاڀارت ۽ وڏن ڪاوين ۾ |- | '''جگتي''' | 48 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد | 12×4 | 30 | ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ عام؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ استعمال ٿيندڙ |} === ٻيا پدن تي ٻڌل وزن === انهن ستن بنيادي وزنن کان سواءِ، قديم ۽ وچئين دور جي سنسڪرت عالمن ڪيترائي ٻيا پدن تي ٻڌل وزن (''Akshara-chandas'') پڻ وضع ڪيا. انهن ۾ '''اتي جگتي''' (13×4)، '''شڪوري''' (14×4)، '''اتي شڪوري''' (15×4)، '''اشٽي''' (16×4)، '''اتي اشٽي''' (17×4)، '''ڌرتي''' (18×4)، '''اتي ڌرتي''' (19×4) ۽ '''ڪرتي''' (20×4) وغيره شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=422-426}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} === مورائن تي ٻڌل وزن === پدن تي ٻڌل وزنن کان علاوه، هندو عالمن مورائن (''mātrā'') تي ٻڌل وزن پڻ تيار ڪيا، جن کي '''گڻ-ڇندس''' (''Gana-chandas'') يا '''گڻ-ورت''' (''Gana-vritta'') چيو ويندو آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|p=427}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن وزنن ۾ هر وزني پير (metrical foot) ''لگهو'' (مختصر) مورائن يا انهن جي برابر وقتي ايڪن تي ٻڌل هوندو آهي. سنسڪرت عروض ۾ اهڙن وزنن جا سورهن بنيادي درجا بيان ڪيا ويا آهن، ۽ هر درجي جون وري سورهن ذيلي شاخون آهن. مشهور مثالن ۾ '''آريا'''، '''ادگيتي'''، '''اپگيتي'''، '''گيتي''' ۽ '''آرياگيتي''' شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}} هي انداز پدن تي ٻڌل وزنن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عام آهي، پر [[هندو فلسفو]]، ڊراما، غنائي شاعري ۽ [[پراڪرت]] شاعريءَ جي اهم متنن ۾ استعمال ٿيو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=106-108, 135}} مثال طور، [[سامکيا]] فلسفي جو مڪمل ''[[سامکياڪارڪا]]'' متن ''آريا'' وزن ۾ لکيل آهي، جڏهن ته [[آريڀٽ]] جي رياضيائي تصنيفن ۽ [[ڪاليداس]] جي ڪجهه رچنائن ۾ پڻ اهو وزن استعمال ٿيل آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=230-232 with footnotes 472-473}} === گڏيل وزن === ڀارتي عالمن سنسڪرت عروض ۾ اهڙا گڏيل وزن پڻ تيار ڪيا، جن ۾ پدن تي ٻڌل ۽ مورائن تي ٻڌل ٻنهي نظامن جون خوبيون گڏيل هونديون هيون.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن کي '''ماترا-ڇندس''' (''Matra-chandas'') چيو ويندو آهي. هن درجي جا مشهور وزن '''ويتاليه''' (''Vaitaliya'')، '''ماتراسامڪ''' (''Matrasamaka'') ۽ '''گيتي آريا''' (''Gityarya'') آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-432}} مثال طور، [[ڪراتارجنيه]] ۽ [[نيشدھ چريتم]] جهڙن سنسڪرت مهاڪاوين جا ڪجهه مڪمل سرگ صرف ''ويتاليه'' وزن ۾ ترتيب ڏنل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}} == ادبي جوڙجڪ لاءِ وزنن جو استعمال == ويدي متنن ۽ پوءِ واري سنسڪرت ادب کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويو هو، جو وزن (ڇندس) جي تبديلي پاڻ ۾ هڪ علامتي ڪوڊ طور ڪم ڪندي هئي، جنهن سان قاري يا ٻڌندڙ کي معلوم ٿيندو هو ته ڪنهن حصي يا باب جي پڄاڻي اچي وئي آهي.<ref name="TElizarenkova1995p112"/> هر باب يا حصي ۾ عام طور ساڳيو وزن برقرار رکيو ويندو هو، جنهن ڪري خيالن جي ردهمي پيشڪش، يادگيري، ورجاءُ ۽ متن جي درستگيءَ جي جاچ آسان ٿي ويندي هئي.<ref name="TElizarenkova1995p112"/> ساڳئي ريت، سنسڪرت ڀڄنن ۽ حمدن جي شاعرن وزنن کي ادبي تعمير (literary architecture) جي هڪ اوزار طور استعمال ڪيو. هو اڪثر ڀڄن يا نظم جي پڇاڙيءَ ۾ بنيادي متن کان مختلف وزن وارو بند آڻي پڙهندڙ يا ٻڌندڙ کي اختتام جو اشارو ڏيندا هئا.<ref name="TElizarenkova1995p112"/> البت، ڪنهن به ڀڄن يا ادبي رچنا جي پڄاڻيءَ لاءِ '''گائتري''' وزن استعمال نه ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هندو روايت ۾ ان کي غيرمعمولي تقدس حاصل هو.<ref name="TElizarenkova1995p112"/> عام طور سڀئي وزن مقدس سمجهيا ويندا هئا، ۽ ويدي منترن ۽ سوڪتن ۾ انهن جي ڪمال ۽ حسن کي الوهي ماخذ سان منسوب ڪري، کين ديوتائن يا اساطيري هستين جي برابر قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="TElizarenkova1995p112"/> === متن جي خرابيءَ جي سڃاڻپ ۾ وزن جو استعمال === ويدن، منظوم [[اپنشد]]ن{{refn|group=note|[[ڪين اپنشد]]، [[ڪٺ اپنشد]]، [[ايشا اپنشد]]، [[شويتاشوتر اپنشد]] ۽ [[منڊڪ اپنشد]] منظوم قديم اپنشدن جا مثال آهن.}} ۽ [[اسمرتي]] متنن ۾ وزني پابنديءَ جي اعليٰ درجي سبب، اوڻيهين صديءَ کان ڪيترن هندستاني مطالعي جي ماهرن (انڊولاجسٽس) وزن کي اهڙي معيار طور استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي متن جي انهن حصن کي مشڪوڪ قرار ڏنو ويو، جتي مصرعن يا بندن جو وزن مقرر نموني سان نه مليو.<ref name=olivelle1998xvi/><ref name="Olivelle2008p294"/> ڪجهه ايڊيٽرن ''ميتري ڪاسا'' جي اصول تحت اهڙن مصرعن ۾ ساڳي آواز وارا لفظ تبديل ڪري وزن بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، انهيءَ خيال سان ته اهڙي ترميم اصل متن کي بحال ڪري ڇڏيندي.<ref name=olivelle1998xvi/> پر [[پيٽرڪ اوليويل]] سميت ڪيترن محققن هن طريقي تي تنقيد ڪندي چيو آهي ته اهڙيون جديد ترميمون متن جي اصل معنيٰ بدلائي سگهن ٿيون، وڌيڪ بگاڙ پيدا ڪري سگهن ٿيون، ۽ قديم دور جي تلفظ بدران جديد تلفظ کي متن تي لاڳو ڪن ٿيون، جڏهن⁠تہ قديم زماني ۾ ساڳيا پد يا مورائون مختلف نموني اچاريا ويندا هئا.<ref name=olivelle1998xvi/><ref name="Olivelle2008p294"/> ڪڏهن ڪڏهن متن جي وچ ۾ وزن ۾ نمايان تبديلي، جنهن کان پوءِ اڳيون وزن ٻيهر بحال ٿي وڃي، ان کي بعد ۾ شامل ڪيل اضافن (انٽرپوليشنس) يا مختلف دورن ۽ مختلف ليکڪن جي رچنائن جي گڏيل ترتيب جي نشاني پڻ سمجهيو ويندو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=3-4 with footnotes}}<ref>{{cite book|author=Patrick Olivelle|title=Collected Essays: Language, Texts and Society|year=2008|publisher=Firenze University Press|pages=264–265}}</ref><ref>Alf Hiltebeitel (2000), Review: John Brockington, ''The Sanskrit Epics'', ''Indo-Iranian Journal'', 43(2), pp. 161–169.</ref> بهرحال، ڪيترائي وزن آسانيءَ سان برقرار رکي سگهجن ٿا، تنهنڪري رڳو هڪجهڙو وزن ڪنهن قلمي نسخي جي اصليت جو قطعي ثبوت نٿو بڻجي. خاص طور قديم ۽ وچئين دور جي [[ٻڌ مت]] جي قلمي نسخن بابت هن اصول تي پڻ سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ وزن ۾ تبديلي ڪنهن ليکڪ جي اسلوب جي تبديلي يا سندس ادبي ارتقا جي عڪاسي به ٿي سگهي ٿي.<ref>John Brough (1954), "The Language of the Buddhist Sanskrit Texts", ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', 16(2), pp. 351–375.</ref> == حوالا == {{حوالا}} <references group="note"/> 2oyzacgb9p931k6qci6a3ysoeyaaup4 394304 394303 2026-07-14T18:24:00Z Intisar Ali 8681 394304 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين مورائن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن. ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == اشتقاق == لفظ '''ڇندس''' (سنسڪرت: {{lang-sa|छन्दः / छन्दस्}}، ''chandaḥ/chandas'') جي معنيٰ آهي: "وڻندڙ"، "دلڪش"، "خوشگوار"، "دلپسند" يا "موهيندڙ". هي لفظ سنسڪرت جي ڌاتو ''chad'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "راضي ڪرڻ"، "سٺو لڳڻ"، "خوشي پهچائڻ"، "تسڪين ڏيڻ" يا "ساراهيو وڃڻ".<ref name=monierwilliamschanda>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA332|year=1923|publisher=Oxford University Press|page=332}}</ref> هي اصطلاح [[ويد]]ن يا ٻين ادبي تصنيفن جي ڪنهن به موزون (وزن واري) حصي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=monierwilliamschanda/> == تاريخ == [[رگ ويد]] جي ڪيترن ئي سوڪتن ۾ مختلف وزنن جا نالا ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ڇندس''' (سنسڪرت عروض) جو علم ٻئي هزارين قبل مسيح دوران وجود ۾ اچي چڪو هو.<ref name="Allan2013p228">{{cite book|author=Peter Scharf|editor=Keith Allan|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=BQfDosHckzEC|year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-164344-6|pages=228–234}}</ref>{{refn|group=note|مثال طور [[رگ ويد]] جا سوڪت 1.164، 2.4، 4.58، 5.29، 8.38، 9.102، 9.103 ۽ 10.130 ڏسو.<ref>[https://archive.org/stream/OriginAndDevelopementOfSanskritMetrics/Origin%20and%20developement%20of%20Sanskrit%20Metrics#page/n19/mode/2up Origin and Development of Sanskrit Metrics], Arati Mitra (1989), The Asiatic Society, pages 4–6.</ref><ref>{{cite book|author=William K. Mahony|title=The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination|url=https://books.google.com/books?id=B1KR_kE5ZYoC|year=1998|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-3579-3|pages=110–111}}</ref>}} 900 ق.م. کان 700 ق.م. جي وچ واري دور ۾ مرتب ٿيل [[برهمڻ]] ادب ۾ ڇندس جو باقاعده ۽ مڪمل بيان ملي ٿو.{{Sfn|Guy L. Beck|1995|pp=40–41}} [[پاڻني]] پنهنجي سنسڪرت گرامر واري ڪتاب ۾ ''ڇندس'' کي ويدن جي منظوم ٻوليءَ لاءِ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[ڀاشا]]'' ({{lang-sa|भाषा}}) عام ماڻهن جي روزمرهه ڳالهائجندڙ ٻوليءَ لاءِ آندي وئي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=46, 268–269}} ويدي سنسڪرت ادب ۾ پندرهن بنيادي وزن استعمال ٿيل آهن، جن مان ست سڀ کان وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته اٺ، يارهن ۽ ٻارهن پدن وارا وزن سڀ کان گهڻو رائج هئا.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ويدي دور کان پوءِ جي ادب، جهڙوڪ مهاڪاوين ۽ هندو ڌرم جي ٻين ڪلاسيڪي تصنيفن ۾، ٻنهي قسمن جا وزن ملن ٿا: ڪي مقرر پدن (syllables) تي ٻڌل آهن ۽ ڪي مقرر [[مورا]]ئن (''matra'') جي تعداد تي.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ڪلاسيڪي دور جي سنسڪرت عروض بابت لڳ ڀڳ 150 ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ قديم ۽ وچئين دور جي هندو عالمن لڳ ڀڳ 850 وزنن جي وضاحت ۽ درجابندي ڪئي آهي.<ref name="PremingerWarnke2015p394">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|url=https://books.google.com/books?id=vLp9BgAAQBAJ|year=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7293-0|pages=394–395}}</ref> [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' (''Pingala Sutras'') سنسڪرت عروض بابت قديم ترين محفوظ ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخ تقريباً 600 کان 200 ق.م. جي وچ واري سمجهي وڃي ٿي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238–241}} ٻين [[سوتر]]ن وانگر هي ڪتاب به مختصر قاعدن (سوترن) جي صورت ۾ لکيل آهي، جن تي هندو ''ڀاشيه'' روايت هيٺ ڪيترائي تفصيلي شرح ناما لکيا ويا. مشهور شرحن ۾ ڇهين صديءَ جا ''Jayadevacchandas''، ''[[Janashrayi Chhandovichiti|جناشري ڇندووچتي]]'' ۽ ''Ratnamanjusha'' شامل آهن،<ref name="MirnigSzanto2013p332">{{cite book|author=Andrew Ollett|editor1=Nina Mirnig|editor2=Peter-Daniel Szanto|editor3=Michael Williams|title=Puspika: Tracing Ancient India Through Texts and Traditions|url=https://books.google.com/books?id=-qZZBAAAQBAJ&pg=PA331|year=2013|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-385-5|pages=331–334}}</ref> جڏهن ته ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] ''شاسترڪاويا''، ''ڪويرهسيه'' ۽ پنگل تي هڪ اهم شرح پڻ لکي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}} ٻين اهم شرحن ۾ يارهين صديءَ جي يادوپرڪاش، ٻارهين صديءَ جي ڀاسڪراچاريه، جياڪرتي جو ''Chandonushasana'' ۽ گنگاداس جو ''Chandomanjari'' شامل آهن.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}<ref name="MirnigSzanto2013p332"/> {{Quote box |quote= <poem> وزن کان سواءِ ڪو لفظ ناهي، ۽ لفظن کان سواءِ ڪو وزن ناهي. </poem> |source=— ''[[ناٽيه شاستر]]''<ref>{{cite journal |author=Har Dutt Sharma|title=Suvrttatilaka|journal=Poona Orientalist|url=https://books.google.com/books?id=goUkVCiQEbMC|year=1951|volume=XVII|page=84}}</ref> |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} پهرين ۽ ٻي هزارين عيسويءَ جي ڪيترن ئي هندو دائره المعارفن ۽ فنونِ لطيفه بابت ڪتابن ۾ پڻ ڇندس تي الڳ باب شامل آهن. مثال طور ''[[اگني پراڻ]]'' جا باب 328 کان 335،{{Sfn|Rocher|1986|p=135}}<ref>MN Dutt, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4023049 Agni Purana Vol 2], pages 1219–1233.</ref> ''[[ناٽيه شاستر]]'' جو باب 15، ''[[برهت سنهيتا]]'' جو باب 104 ۽ ''[[مانسولاسا]]'' جي ''پرمودجنڪ'' حصي ۾ ڇندس بابت مفصل بحث موجود آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=184–188}}<ref>{{cite book|author=T. Nanjundaiya Sreekantaiya|title=Indian Poetics|url=https://books.google.com/books?id=_UhEvnIZjT4C&pg=PA10|year=2001|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0807-0|pages=10–12}}</ref>{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=8–9, 31–34}} == عنصر == === درجابندي === ڪلاسيڪي [[سنسڪرت]] شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ وزنن کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:{{Sfn|Deo|2007|p=5}} # '''پدن تي ٻڌل وزن''' (''akṣaravṛtta'' يا ''aksharavritta'') – هن قسم ۾ وزن جو دارومدار هر مصرع ۾ پدن (syllables) جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جڏهن ته هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب ۾ ڪجهه آزادي هوندي آهي. هي انداز قديم ويدي روايت مان نڪتل آهي ۽ [[مهاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] جهڙن مهاڪاوين ۾ ملي ٿو. # '''پدن ۽ وزن ٻنهي تي ٻڌل وزن''' (''varṇavṛtta'' يا ''varnavritta'') – هن قسم ۾ نه رڳو پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي، پر هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پڻ مقرر هوندي آهي. # '''مورن تي ٻڌل وزن''' (''mātrāvṛtta'' يا ''matravritta'') – هن قسم ۾ وزن جو بنياد [[مورا]]ئن (''matra'') جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جيڪي عام طور چار-چار جي مجموعن ۾ ورهايل هونديون آهن. === هلڪا ۽ ڳرا پد === گهڻي ڀاڱي سنسڪرت شاعري چئن مصرعن تي ٻڌل هوندي آهي. هر چوٿين حصي کي ''پاد'' (''pāda''، لفظي معنيٰ: "پير") چيو ويندو آهي. ساڳئي ڊيگهه وارا وزن ''لگهو'' (''laghu''، هلڪو) ۽ ''گرو'' (''guru''، ڳرو) پدن جي ترتيب سان هڪ ٻئي کان الڳ ٿيندا آهن. ''لگهو'' ۽ ''گرو'' جي سڃاڻپ جا اصول ساڳيا آهن، جيڪي غير منظوم سنسڪرت ۾ پڻ لاڳو ٿين ٿا ۽ ويدي [[شڪشا]] ۽ [[پراتيشاکيه]] متنن ۾ بيان ٿيل آهن.{{Sfn|Coulson|1976|p=21}}{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} {{Quote box |quote=<poem> وزن هڪ سچي ٻيڙي آهي، انهن لاءِ جيڪي شاعريءَ جي وسيع سمنڊ کي پار ڪرڻ چاهين ٿا. </poem> |source=— ''[[ڊنڊن]]''، 7هين صدي{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|p=13}} |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} * ڪو پد تڏهن ئي '''لگهو''' هوندو آهي، جڏهن ان ۾ ''هِرسوا'' (مختصر) سر هجي ۽ ان کان پوءِ ٻي سر اچڻ کان اڳ وڌ ۾ وڌ هڪ حرف صحيح اچي. * جنهن پد ۾ [[انسوار]] (ṃ) يا [[وسرگ]] (ḥ) هجي، اهو هميشه '''گرو''' هوندو آهي. * ٻيا سڀ پد '''گرو''' هوندا آهن، يا ته ڊگهي (''ديرگهه'') سر سبب، يا مختصر سر کان پوءِ حرفن جي گڏيل آواز سبب. * مختصر (''هِرسوا'') سر هي آهن: ''a''، ''i''، ''u''، ''ṛ'' ۽ ''ḷ''. * باقي سڀ سر ڊگها (''ديرگهه'') آهن: ''ā''، ''ī''، ''ū''، ''ṝ''، ''e''، ''ai''، ''o'' ۽ ''au''.{{Sfn|Coulson|1976|p=6}} * گنگاداس پنڊت موجب، هر ''پاد'' جو آخري پد ضرورت موجب ''گرو'' ليکجي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن اهو اصل ۾ ''گرو'' هجي ته ان کي ڪڏهن به ''لگهو'' نٿو ڳڻيو وڃي.{{refn|group=note|सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा ॥}}{{better source needed|date=March 2016}} [[مورا]] (''matra'') جي حساب سان، هر ''لگهو'' پد هڪ مورا ۽ هر ''گرو'' پد ٻه مورائون ڳڻيو ويندو آهي.{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} ==== استثنا ==== ڀارتي عروض جي ڪتابن ۾ صوتياتي اصولن جي بنياد تي ڪجهه استثنا پڻ بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻنهي عروض تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، ڪنهن مصرع جو آخري سر، ڀلي پنهنجي فطري لحاظ کان ڊگهو يا مختصر هجي، پر وزن جي ضرورت موجب ان کي مختصر يا ڊگهو سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="lrvaidyap843">Lakshman R Vaidya, [http://hdl.handle.net/2027/hvd.hwshdg Sanskrit Prosody - Appendix I], in ''Sanskrit-English Dictionary'', Sagoon Press, Harvard University Archives, pages 843–856.</ref> اهڙيءَ طرح ''प्र''، ''ह्र''، ''ब्र'' ۽ ''क्र'' جهڙن آوازن بابت پڻ خاص استثنا موجود آهن.<ref name=lrvaidyap843/> === بند === سنسڪرت عروض ۾ ''[[شلوڪ]]'' (''śloka'') مان مراد چئن ''پاد''ن تي ٻڌل بند آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> ڀارتي عروض ۾ بندن جا ٻه بنيادي قسم آهن: * '''ورت''' (''vritta'') – جن ۾ هر مصرع ۾ پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي. * '''جاتي''' (''jati'') – جيڪي مورائن (''matra'') جي تعداد تي ٻڌل هوندا آهن ۽ جن ۾ پدن جو تعداد مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="lrvaidyap843"/> ''ورت'' بند{{refn|group=note|''Vritta'' لفظ جو بنياد ''vrit'' آهي، جيڪو لاطيني ''vertere'' ۽ انگريزي ''verse'' سان پڻ اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.<ref name=macdonellp56>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 56.</ref>}} ٽن قسمن جا هوندا آهن: * '''سمورت''' (''Samavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' ساڳئي نموني جا هوندا آهن. * '''ارڌ سمورت''' (''Ardhasamavritta'') – جنهن ۾ هڪ ڇڏي هڪ مصرع ساڳئي نموني جي هوندي آهي. * '''وشم ورت''' (''Vishamavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> عام ''ورت'' اهو آهي، جنهن جي هر مصرع ۾ 26 يا ان کان گهٽ پد هجن، جڏهن ته ان کان وڌيڪ پدن وارا وزن غير معمولي شمار ٿيندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> جيڪڏهن وزن مورائن تي ٻڌل هجي ته مختصر پد هڪ مورا ۽ ڊگهو پد ٻه مورائون شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> === گڻ === '''گڻ''' (سنسڪرت: गण، "گروهه") سنسڪرت عروض ۾ ٽن لڳاتار پدن جي هلڪي ۽ ڳري ترتيب لاءِ استعمال ٿيندڙ فني اصطلاح آهي. هن طريقي کي سڀ کان پهرين [[پنگل]] پنهنجي ''[[ڇندس سوتر]]'' ۾ منظم نموني پيش ڪيو. پنگل ٻن بنيادي نشانين جو استعمال ڪيو:<ref>Pingala CS 1.9–10.</ref> * '''l''' – هلڪو پد (''laghu'') * '''g''' – ڳرو پد (''guru'') {{Metrical feet}} پنگل موجب هر وزن کي ٽن پدن جي مجموعن (گڻن) ۽ جيڪڏهن ضرورت هجي ته باقي بچيل انفرادي پدن جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. ٽن پدن جي اٺ ممڪن ترتيبن مان هر هڪ کي هڪ مخصوص حرف سان ظاهر ڪيو ويو، جنهن سان ڪنهن به وزن کي مختصر نموني بيان ڪرڻ آسان ٿي ويو.<ref name="Pingala CS">Pingala, ''chandaḥśāstra'', 1.1–10.</ref> {| class="wikitable" ! گڻ ! ترتيب ! علامت ! يوناني عروض ۾ هم معنيٰ |- | '''نا-گڻ''' | L-L-L | u u u | [[ٽرائبرڪ]] |- | '''ما-گڻ''' | H-H-H | — — — | [[مولوسس]] |- | '''جا-گڻ''' | L-H-L | u — u | [[ايمفبريڪ]] |- | '''را-گڻ''' | H-L-H | — u — | [[ڪريٽڪ]] |- | '''ڀا-گڻ''' | H-L-L | — u u | [[ڊيڪٽائل]] |- | '''سا-گڻ''' | L-L-H | u u — | [[ايناپيسٽ]] |- | '''يا-گڻ''' | L-H-H | u — — | [[بيڪيوس]] |- | '''تا-گڻ''' | H-H-L | — — u | [[اينٽي بيڪيوس]] |} پنگل جي ترتيب '''م-ي-ر-س-ت-ج-ڀ-ن''' ثنائي عددي نظام (Binary numeral system) سان پڻ مطابقت رکي ٿي، جيڪڏهن هر گڻ جا پد ساڄي کان کاٻي پڙهيا وڃن ۽ H=0 ۽ L=1 سمجهيا وڃن. ==== يادگيري وارو لفظ ==== لفظ '''ياماتاراجڀانسلگاه''' (''yamātārājabhānasalagāḥ'') پنگل جي گڻن کي ياد رکڻ لاءِ هڪ مشهور [[يادگيري وارو جملو]] (mnemonic) آهي، جيڪو قديم شارحن ترتيب ڏنو. هن ۾ ''a'' ۽ ''ā'' وارين حرڪتن وسيلي هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پاڻ لفظ مان ظاهر ٿئي ٿي.{{Sfn|Coulson|1976|p=253ff}} * '''يا-گڻ''': ya-mā-tā = L-H-H * '''ما-گڻ''': mā-tā-rā = H-H-H * '''تا-گڻ''': tā-rā-ja = H-H-L * '''را-گڻ''': rā-ja-bhā = H-L-H * '''جا-گڻ''': ja-bhā-na = L-H-L * '''ڀا-گڻ''': bhā-na-sa = H-L-L * '''نا-گڻ''': na-sa-la = L-L-L * '''سا-گڻ''': sa-la-gā = L-L-H هي يادگيري وارو لفظ آخر ۾ ''لا'' (هلڪو) ۽ ''گا'' (ڳرو) جي انفرادي نشانين کي پڻ ظاهر ڪري ٿو. ==== يوناني ۽ لاطيني عروض سان ڀيٽ ==== سنسڪرت عروض جا ڪيترائي اصول يوناني ۽ لاطيني عروض سان ملندڙ جلندڙ آهن. ٽنهي روايتن ۾ وزن جو بنياد پد جي ادائگيءَ ۾ لڳندڙ وقت تي هوندو آهي، نه ته لفظي زور (stress) تي.<ref>{{cite book|author=Barbara Stoler Miller|title=Phantasies of a Love Thief|year=2013|publisher=Columbia University Press|pages=2 footnote 2}}</ref><ref name="PremingerWarnke2015p498">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|year=2015|publisher=Princeton University Press|pages=498}}</ref> مثال طور [[رگ ويد]] جي اٺ پدن واري مصرع يوناني ''آئيمبڪ ڊائيميٽر'' سان لڳ ڀڳ برابر سمجهي وڃي ٿي.<ref name=macdonellp56/> هندو روايت جو مقدس [[گائتري]] وزن اهڙين ٽن مصرعن تي مشتمل آهي، ۽ رڳو اهو وزن ئي رگ ويد جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ استعمال ٿيل آهي.<ref name=macdonellp56/> تنهن هوندي به، سنسڪرت جو '''گڻ''' يوناني عروض جي ''پير'' (foot) جي برابر ناهي. سنسڪرت ۾ بنيادي وزني ايڪو ''پاد'' (مصرع) آهي، جڏهن ته يوناني عروض ۾ ''پير'' بنيادي ايڪو آهي.<ref name=macdonellp55>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 55.</ref> سنسڪرت عروض ۾ لاطيني ''سيٽرنين'' شاعريءَ جهڙي لچڪ موجود آهي، جيڪا يوناني عروض ۾ عام نه هئي.<ref name=macdonellp55/> ڪيترن ئي محققن موجب سنسڪرت ۽ يوناني عروض جا بنيادي اصول شايد [[پروٽو-هند-يورپي ٻولي]] واري دور تائين پهچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ئي اصول قديم فارسي، اطالوي، ڪيلٽڪ ۽ سلاوي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite book|author=Stephen Dobyns|title=Next Word, Better Word: The Craft of Writing Poetry|year=2011|publisher=Macmillan|pages=248–249}}</ref> == ست پکي: سنسڪرت عروض جا بنيادي وزن == ويدي سنسڪرت عروض ۾ سڌي (linear) ۽ غير سڌي (non-linear) ٻنهي قسمن جا وزني نظام موجود هئا.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} اينيٽ ولڪي ۽ اوليور موئبس موجب، ''ڇندس'' جو نظام ستن بنيادي وزنن جي چوڌاري منظم ڪيو ويو هو، جن کي "'''ست پکي'''" يا "'''برهسپتي جا ست وات'''" چيو ويندو هو.{{refn|group=note|اهي ئي ست وزن هندو سج ديوتا [[سوريا]] جي ستن گهوڙن جا نالا پڻ آهن، جيڪي علامتي طور اونداهيءَ جي خاتمي ۽ علم جي روشنيءَ جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="TayeBlo2012p26"/>}} هر وزن جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪت ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. هي نظام غير سڌي ڍانچي (aperiodicity) کي چئن مصرعن واري گهڻ-شڪلي سڌي ترتيب ۾ منظم ڪندو هو.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} قديم سنسڪرت جا ست اهم وزن هي آهن: '''گائتري''' (ٽي مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''انُشتڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''ترشٽڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد)، '''جگتي''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد)، ۽ گڏيل ''پاد'' وارا وزن '''اُشنه'''، '''برهتي''' ۽ '''پنڪتي'''. {{Blockquote| <poem> गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः ॥२४॥ {{Transliteration|sa|gāyatréṇa práti mimīte arkám}} {{Transliteration|sa|arkéṇa sā́ma traíṣṭubhena vākám}} {{Transliteration|sa|vākéna vākáṃ dvipádā cátuṣpadā}} {{Transliteration|sa|akṣáreṇa mimate saptá vā́ṇīḥ}} </poem> ''گائتري سان هو گيت کي ماپي ٿو؛ گيت سان سام گيت کي؛ ترشٽڀ سان پڙهيل بند کي؛ ٻن پادن ۽ چئن پادن واري حمد کي، ۽ اکرن جي وسيلي اهي ست آواز ماپي وڃن ٿا.''<ref name="TElizarenkova1995p113">{{cite book|author=Tatyana J. Elizarenkova|title=Language and Style of the Vedic Rsis|year=1995|publisher=State University of New York Press|pages=113–114}}</ref> |''رگ ويد'' 1.164.24 }} {| class="wikitable" |+ سنسڪرت عروض جا بنيادي قديم وزن{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=392}} ! وزن ! جوڙجڪ ! ترتيب ! قسمن جو تعداد ! استعمال |- | '''گائتري''' | 24 پد؛ 3 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 6×4 | 11 | ويدي ادب ۾ تمام عام؛ مثال: ''رگ ويد'' 7.1.1–30 |- | '''اُشنه''' | 28 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا ۽ هڪ 12 پدن جو | 7×4 | 8 | ويدن ۾، پر نسبتاً گهٽ |- | '''انُشتڀ''' | 32 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 8×4 | 12 | ويد کان پوءِ سنسڪرت ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ''[[ڀگود گيتا]]''، ''[[مهاڀارت]]''، ''[[رامائڻ]]'' ۽ ''[[پراڻ]]'' وغيره |- | '''برهتي''' | 36 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا، هڪ 12 پدن جو، پوءِ هڪ 8 پدن جو | 9×4 | 12 | ويدن ۾ ناياب |- | '''پنڪتي''' | 40 پد؛ 5 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 10×4 | 14 | گهٽ استعمال ٿيندڙ؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ |- | '''ترشٽڀ''' | 44 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد | 11×4 | 22 | ويد کان پوءِ ادب ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ڊرامن، مهاڀارت ۽ وڏن ڪاوين ۾ |- | '''جگتي''' | 48 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد | 12×4 | 30 | ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ عام؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ استعمال ٿيندڙ |} === ٻيا پدن تي ٻڌل وزن === انهن ستن بنيادي وزنن کان سواءِ، قديم ۽ وچئين دور جي سنسڪرت عالمن ڪيترائي ٻيا پدن تي ٻڌل وزن (''Akshara-chandas'') پڻ وضع ڪيا. انهن ۾ '''اتي جگتي''' (13×4)، '''شڪوري''' (14×4)، '''اتي شڪوري''' (15×4)، '''اشٽي''' (16×4)، '''اتي اشٽي''' (17×4)، '''ڌرتي''' (18×4)، '''اتي ڌرتي''' (19×4) ۽ '''ڪرتي''' (20×4) وغيره شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=422-426}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} === مورائن تي ٻڌل وزن === پدن تي ٻڌل وزنن کان علاوه، هندو عالمن مورائن (''mātrā'') تي ٻڌل وزن پڻ تيار ڪيا، جن کي '''گڻ-ڇندس''' (''Gana-chandas'') يا '''گڻ-ورت''' (''Gana-vritta'') چيو ويندو آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|p=427}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن وزنن ۾ هر وزني پير (metrical foot) ''لگهو'' (مختصر) مورائن يا انهن جي برابر وقتي ايڪن تي ٻڌل هوندو آهي. سنسڪرت عروض ۾ اهڙن وزنن جا سورهن بنيادي درجا بيان ڪيا ويا آهن، ۽ هر درجي جون وري سورهن ذيلي شاخون آهن. مشهور مثالن ۾ '''آريا'''، '''ادگيتي'''، '''اپگيتي'''، '''گيتي''' ۽ '''آرياگيتي''' شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}} هي انداز پدن تي ٻڌل وزنن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عام آهي، پر [[هندو فلسفو]]، ڊراما، غنائي شاعري ۽ [[پراڪرت]] شاعريءَ جي اهم متنن ۾ استعمال ٿيو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=106-108, 135}} مثال طور، [[سامکيا]] فلسفي جو مڪمل ''[[سامکياڪارڪا]]'' متن ''آريا'' وزن ۾ لکيل آهي، جڏهن ته [[آريڀٽ]] جي رياضيائي تصنيفن ۽ [[ڪاليداس]] جي ڪجهه رچنائن ۾ پڻ اهو وزن استعمال ٿيل آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=230-232 with footnotes 472-473}} === گڏيل وزن === ڀارتي عالمن سنسڪرت عروض ۾ اهڙا گڏيل وزن پڻ تيار ڪيا، جن ۾ پدن تي ٻڌل ۽ مورائن تي ٻڌل ٻنهي نظامن جون خوبيون گڏيل هونديون هيون.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن کي '''ماترا-ڇندس''' (''Matra-chandas'') چيو ويندو آهي. هن درجي جا مشهور وزن '''ويتاليه''' (''Vaitaliya'')، '''ماتراسامڪ''' (''Matrasamaka'') ۽ '''گيتي آريا''' (''Gityarya'') آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-432}} مثال طور، [[ڪراتارجنيه]] ۽ [[نيشدھ چريتم]] جهڙن سنسڪرت مهاڪاوين جا ڪجهه مڪمل سرگ صرف ''ويتاليه'' وزن ۾ ترتيب ڏنل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}} == ادبي جوڙجڪ لاءِ وزنن جو استعمال == ويدي متنن ۽ پوءِ واري سنسڪرت ادب کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويو هو، جو وزن (ڇندس) جي تبديلي پاڻ ۾ هڪ علامتي ڪوڊ طور ڪم ڪندي هئي، جنهن سان قاري يا ٻڌندڙ کي معلوم ٿيندو هو ته ڪنهن حصي يا باب جي پڄاڻي اچي وئي آهي. هر باب يا حصي ۾ عام طور ساڳيو وزن برقرار رکيو ويندو هو، جنهن ڪري خيالن جي ردهمي پيشڪش، يادگيري، ورجاءُ ۽ متن جي درستگيءَ جي جاچ آسان ٿي ويندي هئي. ساڳئي ريت، سنسڪرت ڀڄنن ۽ حمدن جي شاعرن وزنن کي ادبي تعمير (لٽريري آرڪيٽيڪچر) جي هڪ اوزار طور استعمال ڪيو. هو اڪثر ڀڄن يا نظم جي پڇاڙيءَ ۾ بنيادي متن کان مختلف وزن وارو بند آڻي پڙهندڙ يا ٻڌندڙ کي اختتام جو اشارو ڏيندا هئا. البت، ڪنهن به ڀڄن يا ادبي رچنا جي پڄاڻيءَ لاءِ '''گائتري''' وزن استعمال نه ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هندو روايت ۾ ان کي غيرمعمولي تقدس حاصل هو. عام طور سڀئي وزن مقدس سمجهيا ويندا هئا، ۽ ويدي منترن ۽ سوڪتن ۾ انهن جي ڪمال ۽ حسن کي الوهي ماخذ سان منسوب ڪري، کين ديوتائن يا اساطيري هستين جي برابر قرار ڏنو ويو آهي. === متن جي خرابيءَ جي سڃاڻپ ۾ وزن جو استعمال === ويدن، منظوم [[اپنشد]]ن{{refn|group=note|[[ڪين اپنشد]]، [[ڪٺ اپنشد]]، [[ايشا اپنشد]]، [[شويتاشوتر اپنشد]] ۽ [[منڊڪ اپنشد]] منظوم قديم اپنشدن جا مثال آهن.}} ۽ [[اسمرتي]] متنن ۾ وزني پابنديءَ جي اعليٰ درجي سبب، اوڻيهين صديءَ کان ڪيترن هندستاني مطالعي جي ماهرن (انڊولاجسٽس) وزن کي اهڙي معيار طور استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي متن جي انهن حصن کي مشڪوڪ قرار ڏنو ويو، جتي مصرعن يا بندن جو وزن مقرر نموني سان نه مليو.<ref name=olivelle1998xvi/><ref name="Olivelle2008p294"/> ڪجهه ايڊيٽرن ''ميتري ڪاسا'' جي اصول تحت اهڙن مصرعن ۾ ساڳي آواز وارا لفظ تبديل ڪري وزن بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، انهيءَ خيال سان ته اهڙي ترميم اصل متن کي بحال ڪري ڇڏيندي.<ref name=olivelle1998xvi/> پر [[پيٽرڪ اوليويل]] سميت ڪيترن محققن هن طريقي تي تنقيد ڪندي چيو آهي ته اهڙيون جديد ترميمون متن جي اصل معنيٰ بدلائي سگهن ٿيون، وڌيڪ بگاڙ پيدا ڪري سگهن ٿيون، ۽ قديم دور جي تلفظ بدران جديد تلفظ کي متن تي لاڳو ڪن ٿيون، جڏهن⁠تہ قديم زماني ۾ ساڳيا پد يا مورائون مختلف نموني اچاريا ويندا هئا.<ref name=olivelle1998xvi/><ref name="Olivelle2008p294"/> ڪڏهن ڪڏهن متن جي وچ ۾ وزن ۾ نمايان تبديلي، جنهن کان پوءِ اڳيون وزن ٻيهر بحال ٿي وڃي، ان کي بعد ۾ شامل ڪيل اضافن (انٽرپوليشنس) يا مختلف دورن ۽ مختلف ليکڪن جي رچنائن جي گڏيل ترتيب جي نشاني پڻ سمجهيو ويندو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=3-4 with footnotes}}<ref>{{cite book|author=Patrick Olivelle|title=Collected Essays: Language, Texts and Society|year=2008|publisher=Firenze University Press|pages=264–265}}</ref><ref>Alf Hiltebeitel (2000), Review: John Brockington, ''The Sanskrit Epics'', ''Indo-Iranian Journal'', 43(2), pp. 161–169.</ref> بهرحال، ڪيترائي وزن آسانيءَ سان برقرار رکي سگهجن ٿا، تنهنڪري رڳو هڪجهڙو وزن ڪنهن قلمي نسخي جي اصليت جو قطعي ثبوت نٿو بڻجي. خاص طور قديم ۽ وچئين دور جي [[ٻڌ مت]] جي قلمي نسخن بابت هن اصول تي پڻ سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ وزن ۾ تبديلي ڪنهن ليکڪ جي اسلوب جي تبديلي يا سندس ادبي ارتقا جي عڪاسي به ٿي سگهي ٿي.<ref>John Brough (1954), "The Language of the Buddhist Sanskrit Texts", ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', 16(2), pp. 351–375.</ref> == حوالا == {{حوالا}} <references group="note"/> 97ok0g4tm7kwed6abebt44dmas1rhxh 394305 394304 2026-07-14T18:24:32Z Intisar Ali 8681 394305 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين مورائن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن. ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == اشتقاق == لفظ '''ڇندس''' (سنسڪرت: {{lang-sa|छन्दः / छन्दस्}}، ''chandaḥ/chandas'') جي معنيٰ آهي: "وڻندڙ"، "دلڪش"، "خوشگوار"، "دلپسند" يا "موهيندڙ". هي لفظ سنسڪرت جي ڌاتو ''chad'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "راضي ڪرڻ"، "سٺو لڳڻ"، "خوشي پهچائڻ"، "تسڪين ڏيڻ" يا "ساراهيو وڃڻ".<ref name=monierwilliamschanda>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA332|year=1923|publisher=Oxford University Press|page=332}}</ref> هي اصطلاح [[ويد]]ن يا ٻين ادبي تصنيفن جي ڪنهن به موزون (وزن واري) حصي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=monierwilliamschanda/> == تاريخ == [[رگ ويد]] جي ڪيترن ئي سوڪتن ۾ مختلف وزنن جا نالا ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ڇندس''' (سنسڪرت عروض) جو علم ٻئي هزارين قبل مسيح دوران وجود ۾ اچي چڪو هو.<ref name="Allan2013p228">{{cite book|author=Peter Scharf|editor=Keith Allan|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=BQfDosHckzEC|year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-164344-6|pages=228–234}}</ref>{{refn|group=note|مثال طور [[رگ ويد]] جا سوڪت 1.164، 2.4، 4.58، 5.29، 8.38، 9.102، 9.103 ۽ 10.130 ڏسو.<ref>[https://archive.org/stream/OriginAndDevelopementOfSanskritMetrics/Origin%20and%20developement%20of%20Sanskrit%20Metrics#page/n19/mode/2up Origin and Development of Sanskrit Metrics], Arati Mitra (1989), The Asiatic Society, pages 4–6.</ref><ref>{{cite book|author=William K. Mahony|title=The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination|url=https://books.google.com/books?id=B1KR_kE5ZYoC|year=1998|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-3579-3|pages=110–111}}</ref>}} 900 ق.م. کان 700 ق.م. جي وچ واري دور ۾ مرتب ٿيل [[برهمڻ]] ادب ۾ ڇندس جو باقاعده ۽ مڪمل بيان ملي ٿو.{{Sfn|Guy L. Beck|1995|pp=40–41}} [[پاڻني]] پنهنجي سنسڪرت گرامر واري ڪتاب ۾ ''ڇندس'' کي ويدن جي منظوم ٻوليءَ لاءِ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[ڀاشا]]'' ({{lang-sa|भाषा}}) عام ماڻهن جي روزمرهه ڳالهائجندڙ ٻوليءَ لاءِ آندي وئي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=46, 268–269}} ويدي سنسڪرت ادب ۾ پندرهن بنيادي وزن استعمال ٿيل آهن، جن مان ست سڀ کان وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته اٺ، يارهن ۽ ٻارهن پدن وارا وزن سڀ کان گهڻو رائج هئا.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ويدي دور کان پوءِ جي ادب، جهڙوڪ مهاڪاوين ۽ هندو ڌرم جي ٻين ڪلاسيڪي تصنيفن ۾، ٻنهي قسمن جا وزن ملن ٿا: ڪي مقرر پدن (syllables) تي ٻڌل آهن ۽ ڪي مقرر [[مورا]]ئن (''matra'') جي تعداد تي.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ڪلاسيڪي دور جي سنسڪرت عروض بابت لڳ ڀڳ 150 ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ قديم ۽ وچئين دور جي هندو عالمن لڳ ڀڳ 850 وزنن جي وضاحت ۽ درجابندي ڪئي آهي.<ref name="PremingerWarnke2015p394">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|url=https://books.google.com/books?id=vLp9BgAAQBAJ|year=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7293-0|pages=394–395}}</ref> [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' (''Pingala Sutras'') سنسڪرت عروض بابت قديم ترين محفوظ ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخ تقريباً 600 کان 200 ق.م. جي وچ واري سمجهي وڃي ٿي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238–241}} ٻين [[سوتر]]ن وانگر هي ڪتاب به مختصر قاعدن (سوترن) جي صورت ۾ لکيل آهي، جن تي هندو ''ڀاشيه'' روايت هيٺ ڪيترائي تفصيلي شرح ناما لکيا ويا. مشهور شرحن ۾ ڇهين صديءَ جا ''Jayadevacchandas''، ''[[Janashrayi Chhandovichiti|جناشري ڇندووچتي]]'' ۽ ''Ratnamanjusha'' شامل آهن،<ref name="MirnigSzanto2013p332">{{cite book|author=Andrew Ollett|editor1=Nina Mirnig|editor2=Peter-Daniel Szanto|editor3=Michael Williams|title=Puspika: Tracing Ancient India Through Texts and Traditions|url=https://books.google.com/books?id=-qZZBAAAQBAJ&pg=PA331|year=2013|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-385-5|pages=331–334}}</ref> جڏهن ته ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] ''شاسترڪاويا''، ''ڪويرهسيه'' ۽ پنگل تي هڪ اهم شرح پڻ لکي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}} ٻين اهم شرحن ۾ يارهين صديءَ جي يادوپرڪاش، ٻارهين صديءَ جي ڀاسڪراچاريه، جياڪرتي جو ''Chandonushasana'' ۽ گنگاداس جو ''Chandomanjari'' شامل آهن.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}<ref name="MirnigSzanto2013p332"/> {{Quote box |quote= <poem> وزن کان سواءِ ڪو لفظ ناهي، ۽ لفظن کان سواءِ ڪو وزن ناهي. </poem> |source=— ''[[ناٽيه شاستر]]''<ref>{{cite journal |author=Har Dutt Sharma|title=Suvrttatilaka|journal=Poona Orientalist|url=https://books.google.com/books?id=goUkVCiQEbMC|year=1951|volume=XVII|page=84}}</ref> |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} پهرين ۽ ٻي هزارين عيسويءَ جي ڪيترن ئي هندو دائره المعارفن ۽ فنونِ لطيفه بابت ڪتابن ۾ پڻ ڇندس تي الڳ باب شامل آهن. مثال طور ''[[اگني پراڻ]]'' جا باب 328 کان 335،{{Sfn|Rocher|1986|p=135}}<ref>MN Dutt, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4023049 Agni Purana Vol 2], pages 1219–1233.</ref> ''[[ناٽيه شاستر]]'' جو باب 15، ''[[برهت سنهيتا]]'' جو باب 104 ۽ ''[[مانسولاسا]]'' جي ''پرمودجنڪ'' حصي ۾ ڇندس بابت مفصل بحث موجود آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=184–188}}<ref>{{cite book|author=T. Nanjundaiya Sreekantaiya|title=Indian Poetics|url=https://books.google.com/books?id=_UhEvnIZjT4C&pg=PA10|year=2001|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0807-0|pages=10–12}}</ref>{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=8–9, 31–34}} == عنصر == === درجابندي === ڪلاسيڪي [[سنسڪرت]] شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ وزنن کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:{{Sfn|Deo|2007|p=5}} # '''پدن تي ٻڌل وزن''' (''akṣaravṛtta'' يا ''aksharavritta'') – هن قسم ۾ وزن جو دارومدار هر مصرع ۾ پدن (syllables) جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جڏهن ته هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب ۾ ڪجهه آزادي هوندي آهي. هي انداز قديم ويدي روايت مان نڪتل آهي ۽ [[مهاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] جهڙن مهاڪاوين ۾ ملي ٿو. # '''پدن ۽ وزن ٻنهي تي ٻڌل وزن''' (''varṇavṛtta'' يا ''varnavritta'') – هن قسم ۾ نه رڳو پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي، پر هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پڻ مقرر هوندي آهي. # '''مورن تي ٻڌل وزن''' (''mātrāvṛtta'' يا ''matravritta'') – هن قسم ۾ وزن جو بنياد [[مورا]]ئن (''matra'') جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جيڪي عام طور چار-چار جي مجموعن ۾ ورهايل هونديون آهن. === هلڪا ۽ ڳرا پد === گهڻي ڀاڱي سنسڪرت شاعري چئن مصرعن تي ٻڌل هوندي آهي. هر چوٿين حصي کي ''پاد'' (''pāda''، لفظي معنيٰ: "پير") چيو ويندو آهي. ساڳئي ڊيگهه وارا وزن ''لگهو'' (''laghu''، هلڪو) ۽ ''گرو'' (''guru''، ڳرو) پدن جي ترتيب سان هڪ ٻئي کان الڳ ٿيندا آهن. ''لگهو'' ۽ ''گرو'' جي سڃاڻپ جا اصول ساڳيا آهن، جيڪي غير منظوم سنسڪرت ۾ پڻ لاڳو ٿين ٿا ۽ ويدي [[شڪشا]] ۽ [[پراتيشاکيه]] متنن ۾ بيان ٿيل آهن.{{Sfn|Coulson|1976|p=21}}{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} {{Quote box |quote=<poem> وزن هڪ سچي ٻيڙي آهي، انهن لاءِ جيڪي شاعريءَ جي وسيع سمنڊ کي پار ڪرڻ چاهين ٿا. </poem> |source=— ''[[ڊنڊن]]''، 7هين صدي{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|p=13}} |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} * ڪو پد تڏهن ئي '''لگهو''' هوندو آهي، جڏهن ان ۾ ''هِرسوا'' (مختصر) سر هجي ۽ ان کان پوءِ ٻي سر اچڻ کان اڳ وڌ ۾ وڌ هڪ حرف صحيح اچي. * جنهن پد ۾ [[انسوار]] (ṃ) يا [[وسرگ]] (ḥ) هجي، اهو هميشه '''گرو''' هوندو آهي. * ٻيا سڀ پد '''گرو''' هوندا آهن، يا ته ڊگهي (''ديرگهه'') سر سبب، يا مختصر سر کان پوءِ حرفن جي گڏيل آواز سبب. * مختصر (''هِرسوا'') سر هي آهن: ''a''، ''i''، ''u''، ''ṛ'' ۽ ''ḷ''. * باقي سڀ سر ڊگها (''ديرگهه'') آهن: ''ā''، ''ī''، ''ū''، ''ṝ''، ''e''، ''ai''، ''o'' ۽ ''au''.{{Sfn|Coulson|1976|p=6}} * گنگاداس پنڊت موجب، هر ''پاد'' جو آخري پد ضرورت موجب ''گرو'' ليکجي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن اهو اصل ۾ ''گرو'' هجي ته ان کي ڪڏهن به ''لگهو'' نٿو ڳڻيو وڃي.{{refn|group=note|सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा ॥}}{{better source needed|date=March 2016}} [[مورا]] (''matra'') جي حساب سان، هر ''لگهو'' پد هڪ مورا ۽ هر ''گرو'' پد ٻه مورائون ڳڻيو ويندو آهي.{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} ==== استثنا ==== ڀارتي عروض جي ڪتابن ۾ صوتياتي اصولن جي بنياد تي ڪجهه استثنا پڻ بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻنهي عروض تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، ڪنهن مصرع جو آخري سر، ڀلي پنهنجي فطري لحاظ کان ڊگهو يا مختصر هجي، پر وزن جي ضرورت موجب ان کي مختصر يا ڊگهو سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="lrvaidyap843">Lakshman R Vaidya, [http://hdl.handle.net/2027/hvd.hwshdg Sanskrit Prosody - Appendix I], in ''Sanskrit-English Dictionary'', Sagoon Press, Harvard University Archives, pages 843–856.</ref> اهڙيءَ طرح ''प्र''، ''ह्र''، ''ब्र'' ۽ ''क्र'' جهڙن آوازن بابت پڻ خاص استثنا موجود آهن.<ref name=lrvaidyap843/> === بند === سنسڪرت عروض ۾ ''[[شلوڪ]]'' (''śloka'') مان مراد چئن ''پاد''ن تي ٻڌل بند آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> ڀارتي عروض ۾ بندن جا ٻه بنيادي قسم آهن: * '''ورت''' (''vritta'') – جن ۾ هر مصرع ۾ پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي. * '''جاتي''' (''jati'') – جيڪي مورائن (''matra'') جي تعداد تي ٻڌل هوندا آهن ۽ جن ۾ پدن جو تعداد مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="lrvaidyap843"/> ''ورت'' بند{{refn|group=note|''Vritta'' لفظ جو بنياد ''vrit'' آهي، جيڪو لاطيني ''vertere'' ۽ انگريزي ''verse'' سان پڻ اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.<ref name=macdonellp56>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 56.</ref>}} ٽن قسمن جا هوندا آهن: * '''سمورت''' (''Samavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' ساڳئي نموني جا هوندا آهن. * '''ارڌ سمورت''' (''Ardhasamavritta'') – جنهن ۾ هڪ ڇڏي هڪ مصرع ساڳئي نموني جي هوندي آهي. * '''وشم ورت''' (''Vishamavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> عام ''ورت'' اهو آهي، جنهن جي هر مصرع ۾ 26 يا ان کان گهٽ پد هجن، جڏهن ته ان کان وڌيڪ پدن وارا وزن غير معمولي شمار ٿيندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> جيڪڏهن وزن مورائن تي ٻڌل هجي ته مختصر پد هڪ مورا ۽ ڊگهو پد ٻه مورائون شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> === گڻ === '''گڻ''' (سنسڪرت: गण، "گروهه") سنسڪرت عروض ۾ ٽن لڳاتار پدن جي هلڪي ۽ ڳري ترتيب لاءِ استعمال ٿيندڙ فني اصطلاح آهي. هن طريقي کي سڀ کان پهرين [[پنگل]] پنهنجي ''[[ڇندس سوتر]]'' ۾ منظم نموني پيش ڪيو. پنگل ٻن بنيادي نشانين جو استعمال ڪيو:<ref>Pingala CS 1.9–10.</ref> * '''l''' – هلڪو پد (''laghu'') * '''g''' – ڳرو پد (''guru'') {{Metrical feet}} پنگل موجب هر وزن کي ٽن پدن جي مجموعن (گڻن) ۽ جيڪڏهن ضرورت هجي ته باقي بچيل انفرادي پدن جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. ٽن پدن جي اٺ ممڪن ترتيبن مان هر هڪ کي هڪ مخصوص حرف سان ظاهر ڪيو ويو، جنهن سان ڪنهن به وزن کي مختصر نموني بيان ڪرڻ آسان ٿي ويو.<ref name="Pingala CS">Pingala, ''chandaḥśāstra'', 1.1–10.</ref> {| class="wikitable" ! گڻ ! ترتيب ! علامت ! يوناني عروض ۾ هم معنيٰ |- | '''نا-گڻ''' | L-L-L | u u u | [[ٽرائبرڪ]] |- | '''ما-گڻ''' | H-H-H | — — — | [[مولوسس]] |- | '''جا-گڻ''' | L-H-L | u — u | [[ايمفبريڪ]] |- | '''را-گڻ''' | H-L-H | — u — | [[ڪريٽڪ]] |- | '''ڀا-گڻ''' | H-L-L | — u u | [[ڊيڪٽائل]] |- | '''سا-گڻ''' | L-L-H | u u — | [[ايناپيسٽ]] |- | '''يا-گڻ''' | L-H-H | u — — | [[بيڪيوس]] |- | '''تا-گڻ''' | H-H-L | — — u | [[اينٽي بيڪيوس]] |} پنگل جي ترتيب '''م-ي-ر-س-ت-ج-ڀ-ن''' ثنائي عددي نظام (Binary numeral system) سان پڻ مطابقت رکي ٿي، جيڪڏهن هر گڻ جا پد ساڄي کان کاٻي پڙهيا وڃن ۽ H=0 ۽ L=1 سمجهيا وڃن. ==== يادگيري وارو لفظ ==== لفظ '''ياماتاراجڀانسلگاه''' (''yamātārājabhānasalagāḥ'') پنگل جي گڻن کي ياد رکڻ لاءِ هڪ مشهور [[يادگيري وارو جملو]] (mnemonic) آهي، جيڪو قديم شارحن ترتيب ڏنو. هن ۾ ''a'' ۽ ''ā'' وارين حرڪتن وسيلي هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پاڻ لفظ مان ظاهر ٿئي ٿي.{{Sfn|Coulson|1976|p=253ff}} * '''يا-گڻ''': ya-mā-tā = L-H-H * '''ما-گڻ''': mā-tā-rā = H-H-H * '''تا-گڻ''': tā-rā-ja = H-H-L * '''را-گڻ''': rā-ja-bhā = H-L-H * '''جا-گڻ''': ja-bhā-na = L-H-L * '''ڀا-گڻ''': bhā-na-sa = H-L-L * '''نا-گڻ''': na-sa-la = L-L-L * '''سا-گڻ''': sa-la-gā = L-L-H هي يادگيري وارو لفظ آخر ۾ ''لا'' (هلڪو) ۽ ''گا'' (ڳرو) جي انفرادي نشانين کي پڻ ظاهر ڪري ٿو. ==== يوناني ۽ لاطيني عروض سان ڀيٽ ==== سنسڪرت عروض جا ڪيترائي اصول يوناني ۽ لاطيني عروض سان ملندڙ جلندڙ آهن. ٽنهي روايتن ۾ وزن جو بنياد پد جي ادائگيءَ ۾ لڳندڙ وقت تي هوندو آهي، نه ته لفظي زور (stress) تي.<ref>{{cite book|author=Barbara Stoler Miller|title=Phantasies of a Love Thief|year=2013|publisher=Columbia University Press|pages=2 footnote 2}}</ref><ref name="PremingerWarnke2015p498">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|year=2015|publisher=Princeton University Press|pages=498}}</ref> مثال طور [[رگ ويد]] جي اٺ پدن واري مصرع يوناني ''آئيمبڪ ڊائيميٽر'' سان لڳ ڀڳ برابر سمجهي وڃي ٿي.<ref name=macdonellp56/> هندو روايت جو مقدس [[گائتري]] وزن اهڙين ٽن مصرعن تي مشتمل آهي، ۽ رڳو اهو وزن ئي رگ ويد جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ استعمال ٿيل آهي.<ref name=macdonellp56/> تنهن هوندي به، سنسڪرت جو '''گڻ''' يوناني عروض جي ''پير'' (foot) جي برابر ناهي. سنسڪرت ۾ بنيادي وزني ايڪو ''پاد'' (مصرع) آهي، جڏهن ته يوناني عروض ۾ ''پير'' بنيادي ايڪو آهي.<ref name=macdonellp55>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 55.</ref> سنسڪرت عروض ۾ لاطيني ''سيٽرنين'' شاعريءَ جهڙي لچڪ موجود آهي، جيڪا يوناني عروض ۾ عام نه هئي.<ref name=macdonellp55/> ڪيترن ئي محققن موجب سنسڪرت ۽ يوناني عروض جا بنيادي اصول شايد [[پروٽو-هند-يورپي ٻولي]] واري دور تائين پهچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ئي اصول قديم فارسي، اطالوي، ڪيلٽڪ ۽ سلاوي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite book|author=Stephen Dobyns|title=Next Word, Better Word: The Craft of Writing Poetry|year=2011|publisher=Macmillan|pages=248–249}}</ref> == ست پکي: سنسڪرت عروض جا بنيادي وزن == ويدي سنسڪرت عروض ۾ سڌي (linear) ۽ غير سڌي (non-linear) ٻنهي قسمن جا وزني نظام موجود هئا.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} اينيٽ ولڪي ۽ اوليور موئبس موجب، ''ڇندس'' جو نظام ستن بنيادي وزنن جي چوڌاري منظم ڪيو ويو هو، جن کي "'''ست پکي'''" يا "'''برهسپتي جا ست وات'''" چيو ويندو هو.{{refn|group=note|اهي ئي ست وزن هندو سج ديوتا [[سوريا]] جي ستن گهوڙن جا نالا پڻ آهن، جيڪي علامتي طور اونداهيءَ جي خاتمي ۽ علم جي روشنيءَ جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="TayeBlo2012p26"/>}} هر وزن جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪت ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. هي نظام غير سڌي ڍانچي (aperiodicity) کي چئن مصرعن واري گهڻ-شڪلي سڌي ترتيب ۾ منظم ڪندو هو.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} قديم سنسڪرت جا ست اهم وزن هي آهن: '''گائتري''' (ٽي مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''انُشتڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''ترشٽڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد)، '''جگتي''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد)، ۽ گڏيل ''پاد'' وارا وزن '''اُشنه'''، '''برهتي''' ۽ '''پنڪتي'''. {{Blockquote| <poem> गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः ॥२४॥ {{Transliteration|sa|gāyatréṇa práti mimīte arkám}} {{Transliteration|sa|arkéṇa sā́ma traíṣṭubhena vākám}} {{Transliteration|sa|vākéna vākáṃ dvipádā cátuṣpadā}} {{Transliteration|sa|akṣáreṇa mimate saptá vā́ṇīḥ}} </poem> ''گائتري سان هو گيت کي ماپي ٿو؛ گيت سان سام گيت کي؛ ترشٽڀ سان پڙهيل بند کي؛ ٻن پادن ۽ چئن پادن واري حمد کي، ۽ اکرن جي وسيلي اهي ست آواز ماپي وڃن ٿا.''<ref name="TElizarenkova1995p113">{{cite book|author=Tatyana J. Elizarenkova|title=Language and Style of the Vedic Rsis|year=1995|publisher=State University of New York Press|pages=113–114}}</ref> |''رگ ويد'' 1.164.24 }} {| class="wikitable" |+ سنسڪرت عروض جا بنيادي قديم وزن{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=392}} ! وزن ! جوڙجڪ ! ترتيب ! قسمن جو تعداد ! استعمال |- | '''گائتري''' | 24 پد؛ 3 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 6×4 | 11 | ويدي ادب ۾ تمام عام؛ مثال: ''رگ ويد'' 7.1.1–30 |- | '''اُشنه''' | 28 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا ۽ هڪ 12 پدن جو | 7×4 | 8 | ويدن ۾، پر نسبتاً گهٽ |- | '''انُشتڀ''' | 32 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 8×4 | 12 | ويد کان پوءِ سنسڪرت ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ''[[ڀگود گيتا]]''، ''[[مهاڀارت]]''، ''[[رامائڻ]]'' ۽ ''[[پراڻ]]'' وغيره |- | '''برهتي''' | 36 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا، هڪ 12 پدن جو، پوءِ هڪ 8 پدن جو | 9×4 | 12 | ويدن ۾ ناياب |- | '''پنڪتي''' | 40 پد؛ 5 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 10×4 | 14 | گهٽ استعمال ٿيندڙ؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ |- | '''ترشٽڀ''' | 44 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد | 11×4 | 22 | ويد کان پوءِ ادب ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ڊرامن، مهاڀارت ۽ وڏن ڪاوين ۾ |- | '''جگتي''' | 48 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد | 12×4 | 30 | ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ عام؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ استعمال ٿيندڙ |} === ٻيا پدن تي ٻڌل وزن === انهن ستن بنيادي وزنن کان سواءِ، قديم ۽ وچئين دور جي سنسڪرت عالمن ڪيترائي ٻيا پدن تي ٻڌل وزن (''Akshara-chandas'') پڻ وضع ڪيا. انهن ۾ '''اتي جگتي''' (13×4)، '''شڪوري''' (14×4)، '''اتي شڪوري''' (15×4)، '''اشٽي''' (16×4)، '''اتي اشٽي''' (17×4)، '''ڌرتي''' (18×4)، '''اتي ڌرتي''' (19×4) ۽ '''ڪرتي''' (20×4) وغيره شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=422-426}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} === مورائن تي ٻڌل وزن === پدن تي ٻڌل وزنن کان علاوه، هندو عالمن مورائن (''mātrā'') تي ٻڌل وزن پڻ تيار ڪيا، جن کي '''گڻ-ڇندس''' (''Gana-chandas'') يا '''گڻ-ورت''' (''Gana-vritta'') چيو ويندو آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|p=427}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن وزنن ۾ هر وزني پير (metrical foot) ''لگهو'' (مختصر) مورائن يا انهن جي برابر وقتي ايڪن تي ٻڌل هوندو آهي. سنسڪرت عروض ۾ اهڙن وزنن جا سورهن بنيادي درجا بيان ڪيا ويا آهن، ۽ هر درجي جون وري سورهن ذيلي شاخون آهن. مشهور مثالن ۾ '''آريا'''، '''ادگيتي'''، '''اپگيتي'''، '''گيتي''' ۽ '''آرياگيتي''' شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}} هي انداز پدن تي ٻڌل وزنن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عام آهي، پر [[هندو فلسفو]]، ڊراما، غنائي شاعري ۽ [[پراڪرت]] شاعريءَ جي اهم متنن ۾ استعمال ٿيو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=106-108, 135}} مثال طور، [[سامکيا]] فلسفي جو مڪمل ''[[سامکياڪارڪا]]'' متن ''آريا'' وزن ۾ لکيل آهي، جڏهن ته [[آريڀٽ]] جي رياضيائي تصنيفن ۽ [[ڪاليداس]] جي ڪجهه رچنائن ۾ پڻ اهو وزن استعمال ٿيل آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=230-232 with footnotes 472-473}} === گڏيل وزن === ڀارتي عالمن سنسڪرت عروض ۾ اهڙا گڏيل وزن پڻ تيار ڪيا، جن ۾ پدن تي ٻڌل ۽ مورائن تي ٻڌل ٻنهي نظامن جون خوبيون گڏيل هونديون هيون.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن کي '''ماترا-ڇندس''' (''Matra-chandas'') چيو ويندو آهي. هن درجي جا مشهور وزن '''ويتاليه''' (''Vaitaliya'')، '''ماتراسامڪ''' (''Matrasamaka'') ۽ '''گيتي آريا''' (''Gityarya'') آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-432}} مثال طور، [[ڪراتارجنيه]] ۽ [[نيشدھ چريتم]] جهڙن سنسڪرت مهاڪاوين جا ڪجهه مڪمل سرگ صرف ''ويتاليه'' وزن ۾ ترتيب ڏنل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}} == ادبي جوڙجڪ لاءِ وزنن جو استعمال == ويدي متنن ۽ پوءِ واري سنسڪرت ادب کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويو هو، جو وزن (ڇندس) جي تبديلي پاڻ ۾ هڪ علامتي ڪوڊ طور ڪم ڪندي هئي، جنهن سان قاري يا ٻڌندڙ کي معلوم ٿيندو هو ته ڪنهن حصي يا باب جي پڄاڻي اچي وئي آهي. هر باب يا حصي ۾ عام طور ساڳيو وزن برقرار رکيو ويندو هو، جنهن ڪري خيالن جي ردهمي پيشڪش، يادگيري، ورجاءُ ۽ متن جي درستگيءَ جي جاچ آسان ٿي ويندي هئي. ساڳئي ريت، سنسڪرت ڀڄنن ۽ حمدن جي شاعرن وزنن کي ادبي تعمير (لٽريري آرڪيٽيڪچر) جي هڪ اوزار طور استعمال ڪيو. هو اڪثر ڀڄن يا نظم جي پڇاڙيءَ ۾ بنيادي متن کان مختلف وزن وارو بند آڻي پڙهندڙ يا ٻڌندڙ کي اختتام جو اشارو ڏيندا هئا. البت، ڪنهن به ڀڄن يا ادبي رچنا جي پڄاڻيءَ لاءِ '''گائتري''' وزن استعمال نه ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هندو روايت ۾ ان کي غيرمعمولي تقدس حاصل هو. عام طور سڀئي وزن مقدس سمجهيا ويندا هئا، ۽ ويدي منترن ۽ سوڪتن ۾ انهن جي ڪمال ۽ حسن کي الوهي ماخذ سان منسوب ڪري، کين ديوتائن يا اساطيري هستين جي برابر قرار ڏنو ويو آهي. === متن جي خرابيءَ جي سڃاڻپ ۾ وزن جو استعمال === ويدن، منظوم [[اپنشد]]ن{{refn|group=note|[[ڪين اپنشد]]، [[ڪٺ اپنشد]]، [[ايشا اپنشد]]، [[شويتاشوتر اپنشد]] ۽ [[منڊڪ اپنشد]] منظوم قديم اپنشدن جا مثال آهن.}} ۽ [[اسمرتي]] متنن ۾ وزني پابنديءَ جي اعليٰ درجي سبب، اوڻيهين صديءَ کان ڪيترن هندستاني مطالعي جي ماهرن (انڊولاجسٽس) وزن کي اهڙي معيار طور استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي متن جي انهن حصن کي مشڪوڪ قرار ڏنو ويو، جتي مصرعن يا بندن جو وزن مقرر نموني سان نه مليو. ڪجهه ايڊيٽرن ''ميتري ڪاسا'' جي اصول تحت اهڙن مصرعن ۾ ساڳي آواز وارا لفظ تبديل ڪري وزن بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، انهيءَ خيال سان ته اهڙي ترميم اصل متن کي بحال ڪري ڇڏيندي.<ref name=olivelle1998xvi/> پر [[پيٽرڪ اوليويل]] سميت ڪيترن محققن هن طريقي تي تنقيد ڪندي چيو آهي ته اهڙيون جديد ترميمون متن جي اصل معنيٰ بدلائي سگهن ٿيون، وڌيڪ بگاڙ پيدا ڪري سگهن ٿيون، ۽ قديم دور جي تلفظ بدران جديد تلفظ کي متن تي لاڳو ڪن ٿيون، جڏهن⁠تہ قديم زماني ۾ ساڳيا پد يا مورائون مختلف نموني اچاريا ويندا هئا.<ref name=olivelle1998xvi/><ref name="Olivelle2008p294"/> ڪڏهن ڪڏهن متن جي وچ ۾ وزن ۾ نمايان تبديلي، جنهن کان پوءِ اڳيون وزن ٻيهر بحال ٿي وڃي، ان کي بعد ۾ شامل ڪيل اضافن (انٽرپوليشنس) يا مختلف دورن ۽ مختلف ليکڪن جي رچنائن جي گڏيل ترتيب جي نشاني پڻ سمجهيو ويندو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=3-4 with footnotes}}<ref>{{cite book|author=Patrick Olivelle|title=Collected Essays: Language, Texts and Society|year=2008|publisher=Firenze University Press|pages=264–265}}</ref><ref>Alf Hiltebeitel (2000), Review: John Brockington, ''The Sanskrit Epics'', ''Indo-Iranian Journal'', 43(2), pp. 161–169.</ref> بهرحال، ڪيترائي وزن آسانيءَ سان برقرار رکي سگهجن ٿا، تنهنڪري رڳو هڪجهڙو وزن ڪنهن قلمي نسخي جي اصليت جو قطعي ثبوت نٿو بڻجي. خاص طور قديم ۽ وچئين دور جي [[ٻڌ مت]] جي قلمي نسخن بابت هن اصول تي پڻ سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ وزن ۾ تبديلي ڪنهن ليکڪ جي اسلوب جي تبديلي يا سندس ادبي ارتقا جي عڪاسي به ٿي سگهي ٿي.<ref>John Brough (1954), "The Language of the Buddhist Sanskrit Texts", ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', 16(2), pp. 351–375.</ref> == حوالا == {{حوالا}} <references group="note"/> s0xdv9ntpue0t0a085onhrh6be01rew 394306 394305 2026-07-14T18:25:47Z Intisar Ali 8681 394306 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين مورائن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن. ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == اشتقاق == لفظ '''ڇندس''' (سنسڪرت: {{lang-sa|छन्दः / छन्दस्}}، ''chandaḥ/chandas'') جي معنيٰ آهي: "وڻندڙ"، "دلڪش"، "خوشگوار"، "دلپسند" يا "موهيندڙ". هي لفظ سنسڪرت جي ڌاتو ''chad'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "راضي ڪرڻ"، "سٺو لڳڻ"، "خوشي پهچائڻ"، "تسڪين ڏيڻ" يا "ساراهيو وڃڻ".<ref name=monierwilliamschanda>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA332|year=1923|publisher=Oxford University Press|page=332}}</ref> هي اصطلاح [[ويد]]ن يا ٻين ادبي تصنيفن جي ڪنهن به موزون (وزن واري) حصي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=monierwilliamschanda/> == تاريخ == [[رگ ويد]] جي ڪيترن ئي سوڪتن ۾ مختلف وزنن جا نالا ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ڇندس''' (سنسڪرت عروض) جو علم ٻئي هزارين قبل مسيح دوران وجود ۾ اچي چڪو هو.<ref name="Allan2013p228">{{cite book|author=Peter Scharf|editor=Keith Allan|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=BQfDosHckzEC|year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-164344-6|pages=228–234}}</ref>{{refn|group=note|مثال طور [[رگ ويد]] جا سوڪت 1.164، 2.4، 4.58، 5.29، 8.38، 9.102، 9.103 ۽ 10.130 ڏسو.<ref>[https://archive.org/stream/OriginAndDevelopementOfSanskritMetrics/Origin%20and%20developement%20of%20Sanskrit%20Metrics#page/n19/mode/2up Origin and Development of Sanskrit Metrics], Arati Mitra (1989), The Asiatic Society, pages 4–6.</ref><ref>{{cite book|author=William K. Mahony|title=The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination|url=https://books.google.com/books?id=B1KR_kE5ZYoC|year=1998|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-3579-3|pages=110–111}}</ref>}} 900 ق.م. کان 700 ق.م. جي وچ واري دور ۾ مرتب ٿيل [[برهمڻ]] ادب ۾ ڇندس جو باقاعده ۽ مڪمل بيان ملي ٿو.{{Sfn|Guy L. Beck|1995|pp=40–41}} [[پاڻني]] پنهنجي سنسڪرت گرامر واري ڪتاب ۾ ''ڇندس'' کي ويدن جي منظوم ٻوليءَ لاءِ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[ڀاشا]]'' ({{lang-sa|भाषा}}) عام ماڻهن جي روزمرهه ڳالهائجندڙ ٻوليءَ لاءِ آندي وئي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=46, 268–269}} ويدي سنسڪرت ادب ۾ پندرهن بنيادي وزن استعمال ٿيل آهن، جن مان ست سڀ کان وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته اٺ، يارهن ۽ ٻارهن پدن وارا وزن سڀ کان گهڻو رائج هئا.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ويدي دور کان پوءِ جي ادب، جهڙوڪ مهاڪاوين ۽ هندو ڌرم جي ٻين ڪلاسيڪي تصنيفن ۾، ٻنهي قسمن جا وزن ملن ٿا: ڪي مقرر پدن (syllables) تي ٻڌل آهن ۽ ڪي مقرر [[مورا]]ئن (''matra'') جي تعداد تي.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ڪلاسيڪي دور جي سنسڪرت عروض بابت لڳ ڀڳ 150 ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ قديم ۽ وچئين دور جي هندو عالمن لڳ ڀڳ 850 وزنن جي وضاحت ۽ درجابندي ڪئي آهي.<ref name="PremingerWarnke2015p394">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|url=https://books.google.com/books?id=vLp9BgAAQBAJ|year=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7293-0|pages=394–395}}</ref> [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' (''Pingala Sutras'') سنسڪرت عروض بابت قديم ترين محفوظ ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخ تقريباً 600 کان 200 ق.م. جي وچ واري سمجهي وڃي ٿي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238–241}} ٻين [[سوتر]]ن وانگر هي ڪتاب به مختصر قاعدن (سوترن) جي صورت ۾ لکيل آهي، جن تي هندو ''ڀاشيه'' روايت هيٺ ڪيترائي تفصيلي شرح ناما لکيا ويا. مشهور شرحن ۾ ڇهين صديءَ جا ''Jayadevacchandas''، ''[[Janashrayi Chhandovichiti|جناشري ڇندووچتي]]'' ۽ ''Ratnamanjusha'' شامل آهن،<ref name="MirnigSzanto2013p332">{{cite book|author=Andrew Ollett|editor1=Nina Mirnig|editor2=Peter-Daniel Szanto|editor3=Michael Williams|title=Puspika: Tracing Ancient India Through Texts and Traditions|url=https://books.google.com/books?id=-qZZBAAAQBAJ&pg=PA331|year=2013|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-385-5|pages=331–334}}</ref> جڏهن ته ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] ''شاسترڪاويا''، ''ڪويرهسيه'' ۽ پنگل تي هڪ اهم شرح پڻ لکي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}} ٻين اهم شرحن ۾ يارهين صديءَ جي يادوپرڪاش، ٻارهين صديءَ جي ڀاسڪراچاريه، جياڪرتي جو ''Chandonushasana'' ۽ گنگاداس جو ''Chandomanjari'' شامل آهن.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}<ref name="MirnigSzanto2013p332"/> {{Quote box |quote= <poem> وزن کان سواءِ ڪو لفظ ناهي، ۽ لفظن کان سواءِ ڪو وزن ناهي. </poem> |source=— ''[[ناٽيه شاستر]]''<ref>{{cite journal |author=Har Dutt Sharma|title=Suvrttatilaka|journal=Poona Orientalist|url=https://books.google.com/books?id=goUkVCiQEbMC|year=1951|volume=XVII|page=84}}</ref> |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} پهرين ۽ ٻي هزارين عيسويءَ جي ڪيترن ئي هندو دائره المعارفن ۽ فنونِ لطيفه بابت ڪتابن ۾ پڻ ڇندس تي الڳ باب شامل آهن. مثال طور ''[[اگني پراڻ]]'' جا باب 328 کان 335،{{Sfn|Rocher|1986|p=135}}<ref>MN Dutt, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4023049 Agni Purana Vol 2], pages 1219–1233.</ref> ''[[ناٽيه شاستر]]'' جو باب 15، ''[[برهت سنهيتا]]'' جو باب 104 ۽ ''[[مانسولاسا]]'' جي ''پرمودجنڪ'' حصي ۾ ڇندس بابت مفصل بحث موجود آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=184–188}}<ref>{{cite book|author=T. Nanjundaiya Sreekantaiya|title=Indian Poetics|url=https://books.google.com/books?id=_UhEvnIZjT4C&pg=PA10|year=2001|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0807-0|pages=10–12}}</ref>{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=8–9, 31–34}} == عنصر == === درجابندي === ڪلاسيڪي [[سنسڪرت]] شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ وزنن کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:{{Sfn|Deo|2007|p=5}} # '''پدن تي ٻڌل وزن''' (''akṣaravṛtta'' يا ''aksharavritta'') – هن قسم ۾ وزن جو دارومدار هر مصرع ۾ پدن (syllables) جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جڏهن ته هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب ۾ ڪجهه آزادي هوندي آهي. هي انداز قديم ويدي روايت مان نڪتل آهي ۽ [[مهاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] جهڙن مهاڪاوين ۾ ملي ٿو. # '''پدن ۽ وزن ٻنهي تي ٻڌل وزن''' (''varṇavṛtta'' يا ''varnavritta'') – هن قسم ۾ نه رڳو پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي، پر هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پڻ مقرر هوندي آهي. # '''مورن تي ٻڌل وزن''' (''mātrāvṛtta'' يا ''matravritta'') – هن قسم ۾ وزن جو بنياد [[مورا]]ئن (''matra'') جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جيڪي عام طور چار-چار جي مجموعن ۾ ورهايل هونديون آهن. === هلڪا ۽ ڳرا پد === گهڻي ڀاڱي سنسڪرت شاعري چئن مصرعن تي ٻڌل هوندي آهي. هر چوٿين حصي کي ''پاد'' (''pāda''، لفظي معنيٰ: "پير") چيو ويندو آهي. ساڳئي ڊيگهه وارا وزن ''لگهو'' (''laghu''، هلڪو) ۽ ''گرو'' (''guru''، ڳرو) پدن جي ترتيب سان هڪ ٻئي کان الڳ ٿيندا آهن. ''لگهو'' ۽ ''گرو'' جي سڃاڻپ جا اصول ساڳيا آهن، جيڪي غير منظوم سنسڪرت ۾ پڻ لاڳو ٿين ٿا ۽ ويدي [[شڪشا]] ۽ [[پراتيشاکيه]] متنن ۾ بيان ٿيل آهن.{{Sfn|Coulson|1976|p=21}}{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} {{Quote box |quote=<poem> وزن هڪ سچي ٻيڙي آهي، انهن لاءِ جيڪي شاعريءَ جي وسيع سمنڊ کي پار ڪرڻ چاهين ٿا. </poem> |source=— ''[[ڊنڊن]]''، 7هين صدي{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|p=13}} |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} * ڪو پد تڏهن ئي '''لگهو''' هوندو آهي، جڏهن ان ۾ ''هِرسوا'' (مختصر) سر هجي ۽ ان کان پوءِ ٻي سر اچڻ کان اڳ وڌ ۾ وڌ هڪ حرف صحيح اچي. * جنهن پد ۾ [[انسوار]] (ṃ) يا [[وسرگ]] (ḥ) هجي، اهو هميشه '''گرو''' هوندو آهي. * ٻيا سڀ پد '''گرو''' هوندا آهن، يا ته ڊگهي (''ديرگهه'') سر سبب، يا مختصر سر کان پوءِ حرفن جي گڏيل آواز سبب. * مختصر (''هِرسوا'') سر هي آهن: ''a''، ''i''، ''u''، ''ṛ'' ۽ ''ḷ''. * باقي سڀ سر ڊگها (''ديرگهه'') آهن: ''ā''، ''ī''، ''ū''، ''ṝ''، ''e''، ''ai''، ''o'' ۽ ''au''.{{Sfn|Coulson|1976|p=6}} * گنگاداس پنڊت موجب، هر ''پاد'' جو آخري پد ضرورت موجب ''گرو'' ليکجي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن اهو اصل ۾ ''گرو'' هجي ته ان کي ڪڏهن به ''لگهو'' نٿو ڳڻيو وڃي.{{refn|group=note|सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा ॥}}{{better source needed|date=March 2016}} [[مورا]] (''matra'') جي حساب سان، هر ''لگهو'' پد هڪ مورا ۽ هر ''گرو'' پد ٻه مورائون ڳڻيو ويندو آهي.{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} ==== استثنا ==== ڀارتي عروض جي ڪتابن ۾ صوتياتي اصولن جي بنياد تي ڪجهه استثنا پڻ بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻنهي عروض تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، ڪنهن مصرع جو آخري سر، ڀلي پنهنجي فطري لحاظ کان ڊگهو يا مختصر هجي، پر وزن جي ضرورت موجب ان کي مختصر يا ڊگهو سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="lrvaidyap843">Lakshman R Vaidya, [http://hdl.handle.net/2027/hvd.hwshdg Sanskrit Prosody - Appendix I], in ''Sanskrit-English Dictionary'', Sagoon Press, Harvard University Archives, pages 843–856.</ref> اهڙيءَ طرح ''प्र''، ''ह्र''، ''ब्र'' ۽ ''क्र'' جهڙن آوازن بابت پڻ خاص استثنا موجود آهن.<ref name=lrvaidyap843/> === بند === سنسڪرت عروض ۾ ''[[شلوڪ]]'' (''śloka'') مان مراد چئن ''پاد''ن تي ٻڌل بند آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> ڀارتي عروض ۾ بندن جا ٻه بنيادي قسم آهن: * '''ورت''' (''vritta'') – جن ۾ هر مصرع ۾ پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي. * '''جاتي''' (''jati'') – جيڪي مورائن (''matra'') جي تعداد تي ٻڌل هوندا آهن ۽ جن ۾ پدن جو تعداد مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="lrvaidyap843"/> ''ورت'' بند{{refn|group=note|''Vritta'' لفظ جو بنياد ''vrit'' آهي، جيڪو لاطيني ''vertere'' ۽ انگريزي ''verse'' سان پڻ اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.<ref name=macdonellp56>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 56.</ref>}} ٽن قسمن جا هوندا آهن: * '''سمورت''' (''Samavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' ساڳئي نموني جا هوندا آهن. * '''ارڌ سمورت''' (''Ardhasamavritta'') – جنهن ۾ هڪ ڇڏي هڪ مصرع ساڳئي نموني جي هوندي آهي. * '''وشم ورت''' (''Vishamavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> عام ''ورت'' اهو آهي، جنهن جي هر مصرع ۾ 26 يا ان کان گهٽ پد هجن، جڏهن ته ان کان وڌيڪ پدن وارا وزن غير معمولي شمار ٿيندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> جيڪڏهن وزن مورائن تي ٻڌل هجي ته مختصر پد هڪ مورا ۽ ڊگهو پد ٻه مورائون شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> === گڻ === '''گڻ''' (سنسڪرت: गण، "گروهه") سنسڪرت عروض ۾ ٽن لڳاتار پدن جي هلڪي ۽ ڳري ترتيب لاءِ استعمال ٿيندڙ فني اصطلاح آهي. هن طريقي کي سڀ کان پهرين [[پنگل]] پنهنجي ''[[ڇندس سوتر]]'' ۾ منظم نموني پيش ڪيو. پنگل ٻن بنيادي نشانين جو استعمال ڪيو:<ref>Pingala CS 1.9–10.</ref> * '''l''' – هلڪو پد (''laghu'') * '''g''' – ڳرو پد (''guru'') {{Metrical feet}} پنگل موجب هر وزن کي ٽن پدن جي مجموعن (گڻن) ۽ جيڪڏهن ضرورت هجي ته باقي بچيل انفرادي پدن جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. ٽن پدن جي اٺ ممڪن ترتيبن مان هر هڪ کي هڪ مخصوص حرف سان ظاهر ڪيو ويو، جنهن سان ڪنهن به وزن کي مختصر نموني بيان ڪرڻ آسان ٿي ويو.<ref name="Pingala CS">Pingala, ''chandaḥśāstra'', 1.1–10.</ref> {| class="wikitable" ! گڻ ! ترتيب ! علامت ! يوناني عروض ۾ هم معنيٰ |- | '''نا-گڻ''' | L-L-L | u u u | [[ٽرائبرڪ]] |- | '''ما-گڻ''' | H-H-H | — — — | [[مولوسس]] |- | '''جا-گڻ''' | L-H-L | u — u | [[ايمفبريڪ]] |- | '''را-گڻ''' | H-L-H | — u — | [[ڪريٽڪ]] |- | '''ڀا-گڻ''' | H-L-L | — u u | [[ڊيڪٽائل]] |- | '''سا-گڻ''' | L-L-H | u u — | [[ايناپيسٽ]] |- | '''يا-گڻ''' | L-H-H | u — — | [[بيڪيوس]] |- | '''تا-گڻ''' | H-H-L | — — u | [[اينٽي بيڪيوس]] |} پنگل جي ترتيب '''م-ي-ر-س-ت-ج-ڀ-ن''' ثنائي عددي نظام (Binary numeral system) سان پڻ مطابقت رکي ٿي، جيڪڏهن هر گڻ جا پد ساڄي کان کاٻي پڙهيا وڃن ۽ H=0 ۽ L=1 سمجهيا وڃن. ==== يادگيري وارو لفظ ==== لفظ '''ياماتاراجڀانسلگاه''' (''yamātārājabhānasalagāḥ'') پنگل جي گڻن کي ياد رکڻ لاءِ هڪ مشهور [[يادگيري وارو جملو]] (mnemonic) آهي، جيڪو قديم شارحن ترتيب ڏنو. هن ۾ ''a'' ۽ ''ā'' وارين حرڪتن وسيلي هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پاڻ لفظ مان ظاهر ٿئي ٿي.{{Sfn|Coulson|1976|p=253ff}} * '''يا-گڻ''': ya-mā-tā = L-H-H * '''ما-گڻ''': mā-tā-rā = H-H-H * '''تا-گڻ''': tā-rā-ja = H-H-L * '''را-گڻ''': rā-ja-bhā = H-L-H * '''جا-گڻ''': ja-bhā-na = L-H-L * '''ڀا-گڻ''': bhā-na-sa = H-L-L * '''نا-گڻ''': na-sa-la = L-L-L * '''سا-گڻ''': sa-la-gā = L-L-H هي يادگيري وارو لفظ آخر ۾ ''لا'' (هلڪو) ۽ ''گا'' (ڳرو) جي انفرادي نشانين کي پڻ ظاهر ڪري ٿو. ==== يوناني ۽ لاطيني عروض سان ڀيٽ ==== سنسڪرت عروض جا ڪيترائي اصول يوناني ۽ لاطيني عروض سان ملندڙ جلندڙ آهن. ٽنهي روايتن ۾ وزن جو بنياد پد جي ادائگيءَ ۾ لڳندڙ وقت تي هوندو آهي، نه ته لفظي زور (stress) تي.<ref>{{cite book|author=Barbara Stoler Miller|title=Phantasies of a Love Thief|year=2013|publisher=Columbia University Press|pages=2 footnote 2}}</ref><ref name="PremingerWarnke2015p498">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|year=2015|publisher=Princeton University Press|pages=498}}</ref> مثال طور [[رگ ويد]] جي اٺ پدن واري مصرع يوناني ''آئيمبڪ ڊائيميٽر'' سان لڳ ڀڳ برابر سمجهي وڃي ٿي.<ref name=macdonellp56/> هندو روايت جو مقدس [[گائتري]] وزن اهڙين ٽن مصرعن تي مشتمل آهي، ۽ رڳو اهو وزن ئي رگ ويد جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ استعمال ٿيل آهي.<ref name=macdonellp56/> تنهن هوندي به، سنسڪرت جو '''گڻ''' يوناني عروض جي ''پير'' (foot) جي برابر ناهي. سنسڪرت ۾ بنيادي وزني ايڪو ''پاد'' (مصرع) آهي، جڏهن ته يوناني عروض ۾ ''پير'' بنيادي ايڪو آهي.<ref name=macdonellp55>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 55.</ref> سنسڪرت عروض ۾ لاطيني ''سيٽرنين'' شاعريءَ جهڙي لچڪ موجود آهي، جيڪا يوناني عروض ۾ عام نه هئي.<ref name=macdonellp55/> ڪيترن ئي محققن موجب سنسڪرت ۽ يوناني عروض جا بنيادي اصول شايد [[پروٽو-هند-يورپي ٻولي]] واري دور تائين پهچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ئي اصول قديم فارسي، اطالوي، ڪيلٽڪ ۽ سلاوي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite book|author=Stephen Dobyns|title=Next Word, Better Word: The Craft of Writing Poetry|year=2011|publisher=Macmillan|pages=248–249}}</ref> == ست پکي: سنسڪرت عروض جا بنيادي وزن == ويدي سنسڪرت عروض ۾ سڌي (linear) ۽ غير سڌي (non-linear) ٻنهي قسمن جا وزني نظام موجود هئا.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} اينيٽ ولڪي ۽ اوليور موئبس موجب، ''ڇندس'' جو نظام ستن بنيادي وزنن جي چوڌاري منظم ڪيو ويو هو، جن کي "'''ست پکي'''" يا "'''برهسپتي جا ست وات'''" چيو ويندو هو.{{refn|group=note|اهي ئي ست وزن هندو سج ديوتا [[سوريا]] جي ستن گهوڙن جا نالا پڻ آهن، جيڪي علامتي طور اونداهيءَ جي خاتمي ۽ علم جي روشنيءَ جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="TayeBlo2012p26"/>}} هر وزن جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪت ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. هي نظام غير سڌي ڍانچي (aperiodicity) کي چئن مصرعن واري گهڻ-شڪلي سڌي ترتيب ۾ منظم ڪندو هو.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} قديم سنسڪرت جا ست اهم وزن هي آهن: '''گائتري''' (ٽي مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''انُشتڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''ترشٽڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد)، '''جگتي''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد)، ۽ گڏيل ''پاد'' وارا وزن '''اُشنه'''، '''برهتي''' ۽ '''پنڪتي'''. {{Blockquote| <poem> गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः ॥२४॥ {{Transliteration|sa|gāyatréṇa práti mimīte arkám}} {{Transliteration|sa|arkéṇa sā́ma traíṣṭubhena vākám}} {{Transliteration|sa|vākéna vākáṃ dvipádā cátuṣpadā}} {{Transliteration|sa|akṣáreṇa mimate saptá vā́ṇīḥ}} </poem> ''گائتري سان هو گيت کي ماپي ٿو؛ گيت سان سام گيت کي؛ ترشٽڀ سان پڙهيل بند کي؛ ٻن پادن ۽ چئن پادن واري حمد کي، ۽ اکرن جي وسيلي اهي ست آواز ماپي وڃن ٿا.''<ref name="TElizarenkova1995p113">{{cite book|author=Tatyana J. Elizarenkova|title=Language and Style of the Vedic Rsis|year=1995|publisher=State University of New York Press|pages=113–114}}</ref> |''رگ ويد'' 1.164.24 }} {| class="wikitable" |+ سنسڪرت عروض جا بنيادي قديم وزن{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=392}} ! وزن ! جوڙجڪ ! ترتيب ! قسمن جو تعداد ! استعمال |- | '''گائتري''' | 24 پد؛ 3 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 6×4 | 11 | ويدي ادب ۾ تمام عام؛ مثال: ''رگ ويد'' 7.1.1–30 |- | '''اُشنه''' | 28 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا ۽ هڪ 12 پدن جو | 7×4 | 8 | ويدن ۾، پر نسبتاً گهٽ |- | '''انُشتڀ''' | 32 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 8×4 | 12 | ويد کان پوءِ سنسڪرت ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ''[[ڀگود گيتا]]''، ''[[مهاڀارت]]''، ''[[رامائڻ]]'' ۽ ''[[پراڻ]]'' وغيره |- | '''برهتي''' | 36 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا، هڪ 12 پدن جو، پوءِ هڪ 8 پدن جو | 9×4 | 12 | ويدن ۾ ناياب |- | '''پنڪتي''' | 40 پد؛ 5 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 10×4 | 14 | گهٽ استعمال ٿيندڙ؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ |- | '''ترشٽڀ''' | 44 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد | 11×4 | 22 | ويد کان پوءِ ادب ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ڊرامن، مهاڀارت ۽ وڏن ڪاوين ۾ |- | '''جگتي''' | 48 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد | 12×4 | 30 | ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ عام؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ استعمال ٿيندڙ |} === ٻيا پدن تي ٻڌل وزن === انهن ستن بنيادي وزنن کان سواءِ، قديم ۽ وچئين دور جي سنسڪرت عالمن ڪيترائي ٻيا پدن تي ٻڌل وزن (''Akshara-chandas'') پڻ وضع ڪيا. انهن ۾ '''اتي جگتي''' (13×4)، '''شڪوري''' (14×4)، '''اتي شڪوري''' (15×4)، '''اشٽي''' (16×4)، '''اتي اشٽي''' (17×4)، '''ڌرتي''' (18×4)، '''اتي ڌرتي''' (19×4) ۽ '''ڪرتي''' (20×4) وغيره شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=422-426}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} === مورائن تي ٻڌل وزن === پدن تي ٻڌل وزنن کان علاوه، هندو عالمن مورائن (''mātrā'') تي ٻڌل وزن پڻ تيار ڪيا، جن کي '''گڻ-ڇندس''' (''Gana-chandas'') يا '''گڻ-ورت''' (''Gana-vritta'') چيو ويندو آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|p=427}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن وزنن ۾ هر وزني پير (metrical foot) ''لگهو'' (مختصر) مورائن يا انهن جي برابر وقتي ايڪن تي ٻڌل هوندو آهي. سنسڪرت عروض ۾ اهڙن وزنن جا سورهن بنيادي درجا بيان ڪيا ويا آهن، ۽ هر درجي جون وري سورهن ذيلي شاخون آهن. مشهور مثالن ۾ '''آريا'''، '''ادگيتي'''، '''اپگيتي'''، '''گيتي''' ۽ '''آرياگيتي''' شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}} هي انداز پدن تي ٻڌل وزنن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عام آهي، پر [[هندو فلسفو]]، ڊراما، غنائي شاعري ۽ [[پراڪرت]] شاعريءَ جي اهم متنن ۾ استعمال ٿيو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=106-108, 135}} مثال طور، [[سامکيا]] فلسفي جو مڪمل ''[[سامکياڪارڪا]]'' متن ''آريا'' وزن ۾ لکيل آهي، جڏهن ته [[آريڀٽ]] جي رياضيائي تصنيفن ۽ [[ڪاليداس]] جي ڪجهه رچنائن ۾ پڻ اهو وزن استعمال ٿيل آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=230-232 with footnotes 472-473}} === گڏيل وزن === ڀارتي عالمن سنسڪرت عروض ۾ اهڙا گڏيل وزن پڻ تيار ڪيا، جن ۾ پدن تي ٻڌل ۽ مورائن تي ٻڌل ٻنهي نظامن جون خوبيون گڏيل هونديون هيون.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن کي '''ماترا-ڇندس''' (''Matra-chandas'') چيو ويندو آهي. هن درجي جا مشهور وزن '''ويتاليه''' (''Vaitaliya'')، '''ماتراسامڪ''' (''Matrasamaka'') ۽ '''گيتي آريا''' (''Gityarya'') آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-432}} مثال طور، [[ڪراتارجنيه]] ۽ [[نيشدھ چريتم]] جهڙن سنسڪرت مهاڪاوين جا ڪجهه مڪمل سرگ صرف ''ويتاليه'' وزن ۾ ترتيب ڏنل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}} == ادبي جوڙجڪ لاءِ وزنن جو استعمال == ويدي متنن ۽ پوءِ واري سنسڪرت ادب کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويو هو، جو وزن (ڇندس) جي تبديلي پاڻ ۾ هڪ علامتي ڪوڊ طور ڪم ڪندي هئي، جنهن سان قاري يا ٻڌندڙ کي معلوم ٿيندو هو ته ڪنهن حصي يا باب جي پڄاڻي اچي وئي آهي. هر باب يا حصي ۾ عام طور ساڳيو وزن برقرار رکيو ويندو هو، جنهن ڪري خيالن جي ردهمي پيشڪش، يادگيري، ورجاءُ ۽ متن جي درستگيءَ جي جاچ آسان ٿي ويندي هئي. ساڳئي ريت، سنسڪرت ڀڄنن ۽ حمدن جي شاعرن وزنن کي ادبي تعمير (لٽريري آرڪيٽيڪچر) جي هڪ اوزار طور استعمال ڪيو. هو اڪثر ڀڄن يا نظم جي پڇاڙيءَ ۾ بنيادي متن کان مختلف وزن وارو بند آڻي پڙهندڙ يا ٻڌندڙ کي اختتام جو اشارو ڏيندا هئا. البت، ڪنهن به ڀڄن يا ادبي رچنا جي پڄاڻيءَ لاءِ '''گائتري''' وزن استعمال نه ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هندو روايت ۾ ان کي غيرمعمولي تقدس حاصل هو. عام طور سڀئي وزن مقدس سمجهيا ويندا هئا، ۽ ويدي منترن ۽ سوڪتن ۾ انهن جي ڪمال ۽ حسن کي الوهي ماخذ سان منسوب ڪري، کين ديوتائن يا اساطيري هستين جي برابر قرار ڏنو ويو آهي. === متن جي خرابيءَ جي سڃاڻپ ۾ وزن جو استعمال === ويدن، منظوم [[اپنشد]]ن{{refn|group=note|[[ڪين اپنشد]]، [[ڪٺ اپنشد]]، [[ايشا اپنشد]]، [[شويتاشوتر اپنشد]] ۽ [[منڊڪ اپنشد]] منظوم قديم اپنشدن جا مثال آهن.}} ۽ [[اسمرتي]] متنن ۾ وزني پابنديءَ جي اعليٰ درجي سبب، اوڻيهين صديءَ کان ڪيترن هندستاني مطالعي جي ماهرن (انڊولاجسٽس) وزن کي اهڙي معيار طور استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي متن جي انهن حصن کي مشڪوڪ قرار ڏنو ويو، جتي مصرعن يا بندن جو وزن مقرر نموني سان نه مليو. ڪجهه ايڊيٽرن ''ميتري ڪاسا'' جي اصول تحت اهڙن مصرعن ۾ ساڳي آواز وارا لفظ تبديل ڪري وزن بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، انهيءَ خيال سان ته اهڙي ترميم اصل متن کي بحال ڪري ڇڏيندو، پر [[پيٽرڪ اوليويل]] سميت ڪيترن محققن هن طريقي تي تنقيد ڪندي چيو آهي ته اهڙيون جديد ترميمون متن جي اصل معنيٰ بدلائي سگهن ٿيون، وڌيڪ بگاڙ پيدا ڪري سگهن ٿيون، ۽ قديم دور جي تلفظ بدران جديد تلفظ کي متن تي لاڳو ڪن ٿيون، جڏهن⁠تہ قديم زماني ۾ ساڳيا پد يا مورائون مختلف نموني اچاريا ويندا هئا. ڪڏهن ڪڏهن متن جي وچ ۾ وزن ۾ نمايان تبديلي، جنهن کان پوءِ اڳيون وزن ٻيهر بحال ٿي وڃي، ان کي بعد ۾ شامل ڪيل اضافن (انٽرپوليشنس) يا مختلف دورن ۽ مختلف ليکڪن جي رچنائن جي گڏيل ترتيب جي نشاني پڻ سمجهيو ويندو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=3-4 with footnotes}}<ref>{{cite book|author=Patrick Olivelle|title=Collected Essays: Language, Texts and Society|year=2008|publisher=Firenze University Press|pages=264–265}}</ref><ref>Alf Hiltebeitel (2000), Review: John Brockington, ''The Sanskrit Epics'', ''Indo-Iranian Journal'', 43(2), pp. 161–169.</ref> بهرحال، ڪيترائي وزن آسانيءَ سان برقرار رکي سگهجن ٿا، تنهنڪري رڳو هڪجهڙو وزن ڪنهن قلمي نسخي جي اصليت جو قطعي ثبوت نٿو بڻجي. خاص طور قديم ۽ وچئين دور جي [[ٻڌ مت]] جي قلمي نسخن بابت هن اصول تي پڻ سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ وزن ۾ تبديلي ڪنهن ليکڪ جي اسلوب جي تبديلي يا سندس ادبي ارتقا جي عڪاسي به ٿي سگهي ٿي.<ref>John Brough (1954), "The Language of the Buddhist Sanskrit Texts", ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', 16(2), pp. 351–375.</ref> == حوالا == {{حوالا}} <references group="note"/> 5r53m9yr3769quafmri6ng2nvgh76jq 394307 394306 2026-07-14T18:26:37Z Intisar Ali 8681 394307 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين مورائن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن. ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == اشتقاق == لفظ '''ڇندس''' (سنسڪرت: {{lang-sa|छन्दः / छन्दस्}}، ''chandaḥ/chandas'') جي معنيٰ آهي: "وڻندڙ"، "دلڪش"، "خوشگوار"، "دلپسند" يا "موهيندڙ". هي لفظ سنسڪرت جي ڌاتو ''chad'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "راضي ڪرڻ"، "سٺو لڳڻ"، "خوشي پهچائڻ"، "تسڪين ڏيڻ" يا "ساراهيو وڃڻ".<ref name=monierwilliamschanda>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA332|year=1923|publisher=Oxford University Press|page=332}}</ref> هي اصطلاح [[ويد]]ن يا ٻين ادبي تصنيفن جي ڪنهن به موزون (وزن واري) حصي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=monierwilliamschanda/> == تاريخ == [[رگ ويد]] جي ڪيترن ئي سوڪتن ۾ مختلف وزنن جا نالا ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ڇندس''' (سنسڪرت عروض) جو علم ٻئي هزارين قبل مسيح دوران وجود ۾ اچي چڪو هو.<ref name="Allan2013p228">{{cite book|author=Peter Scharf|editor=Keith Allan|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=BQfDosHckzEC|year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-164344-6|pages=228–234}}</ref>{{refn|group=note|مثال طور [[رگ ويد]] جا سوڪت 1.164، 2.4، 4.58، 5.29، 8.38، 9.102، 9.103 ۽ 10.130 ڏسو.<ref>[https://archive.org/stream/OriginAndDevelopementOfSanskritMetrics/Origin%20and%20developement%20of%20Sanskrit%20Metrics#page/n19/mode/2up Origin and Development of Sanskrit Metrics], Arati Mitra (1989), The Asiatic Society, pages 4–6.</ref><ref>{{cite book|author=William K. Mahony|title=The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination|url=https://books.google.com/books?id=B1KR_kE5ZYoC|year=1998|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-3579-3|pages=110–111}}</ref>}} 900 ق.م. کان 700 ق.م. جي وچ واري دور ۾ مرتب ٿيل [[برهمڻ]] ادب ۾ ڇندس جو باقاعده ۽ مڪمل بيان ملي ٿو.{{Sfn|Guy L. Beck|1995|pp=40–41}} [[پاڻني]] پنهنجي سنسڪرت گرامر واري ڪتاب ۾ ''ڇندس'' کي ويدن جي منظوم ٻوليءَ لاءِ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[ڀاشا]]'' ({{lang-sa|भाषा}}) عام ماڻهن جي روزمرهه ڳالهائجندڙ ٻوليءَ لاءِ آندي وئي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=46, 268–269}} ويدي سنسڪرت ادب ۾ پندرهن بنيادي وزن استعمال ٿيل آهن، جن مان ست سڀ کان وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته اٺ، يارهن ۽ ٻارهن پدن وارا وزن سڀ کان گهڻو رائج هئا.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ويدي دور کان پوءِ جي ادب، جهڙوڪ مهاڪاوين ۽ هندو ڌرم جي ٻين ڪلاسيڪي تصنيفن ۾، ٻنهي قسمن جا وزن ملن ٿا: ڪي مقرر پدن (syllables) تي ٻڌل آهن ۽ ڪي مقرر [[مورا]]ئن (''matra'') جي تعداد تي.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ڪلاسيڪي دور جي سنسڪرت عروض بابت لڳ ڀڳ 150 ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ قديم ۽ وچئين دور جي هندو عالمن لڳ ڀڳ 850 وزنن جي وضاحت ۽ درجابندي ڪئي آهي.<ref name="PremingerWarnke2015p394">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|url=https://books.google.com/books?id=vLp9BgAAQBAJ|year=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7293-0|pages=394–395}}</ref> [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' (''Pingala Sutras'') سنسڪرت عروض بابت قديم ترين محفوظ ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخ تقريباً 600 کان 200 ق.م. جي وچ واري سمجهي وڃي ٿي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238–241}} ٻين [[سوتر]]ن وانگر هي ڪتاب به مختصر قاعدن (سوترن) جي صورت ۾ لکيل آهي، جن تي هندو ''ڀاشيه'' روايت هيٺ ڪيترائي تفصيلي شرح ناما لکيا ويا. مشهور شرحن ۾ ڇهين صديءَ جا ''Jayadevacchandas''، ''[[Janashrayi Chhandovichiti|جناشري ڇندووچتي]]'' ۽ ''Ratnamanjusha'' شامل آهن،<ref name="MirnigSzanto2013p332">{{cite book|author=Andrew Ollett|editor1=Nina Mirnig|editor2=Peter-Daniel Szanto|editor3=Michael Williams|title=Puspika: Tracing Ancient India Through Texts and Traditions|url=https://books.google.com/books?id=-qZZBAAAQBAJ&pg=PA331|year=2013|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-385-5|pages=331–334}}</ref> جڏهن ته ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] ''شاسترڪاويا''، ''ڪويرهسيه'' ۽ پنگل تي هڪ اهم شرح پڻ لکي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}} ٻين اهم شرحن ۾ يارهين صديءَ جي يادوپرڪاش، ٻارهين صديءَ جي ڀاسڪراچاريه، جياڪرتي جو ''Chandonushasana'' ۽ گنگاداس جو ''Chandomanjari'' شامل آهن.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}<ref name="MirnigSzanto2013p332"/> {{Quote box |quote= <poem> وزن کان سواءِ ڪو لفظ ناهي، ۽ لفظن کان سواءِ ڪو وزن ناهي. </poem> |source=— ''[[ناٽيه شاستر]]''<ref>{{cite journal |author=Har Dutt Sharma|title=Suvrttatilaka|journal=Poona Orientalist|url=https://books.google.com/books?id=goUkVCiQEbMC|year=1951|volume=XVII|page=84}}</ref> |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} پهرين ۽ ٻي هزارين عيسويءَ جي ڪيترن ئي هندو دائره المعارفن ۽ فنونِ لطيفه بابت ڪتابن ۾ پڻ ڇندس تي الڳ باب شامل آهن. مثال طور ''[[اگني پراڻ]]'' جا باب 328 کان 335،{{Sfn|Rocher|1986|p=135}}<ref>MN Dutt, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4023049 Agni Purana Vol 2], pages 1219–1233.</ref> ''[[ناٽيه شاستر]]'' جو باب 15، ''[[برهت سنهيتا]]'' جو باب 104 ۽ ''[[مانسولاسا]]'' جي ''پرمودجنڪ'' حصي ۾ ڇندس بابت مفصل بحث موجود آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=184–188}}<ref>{{cite book|author=T. Nanjundaiya Sreekantaiya|title=Indian Poetics|url=https://books.google.com/books?id=_UhEvnIZjT4C&pg=PA10|year=2001|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0807-0|pages=10–12}}</ref>{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=8–9, 31–34}} == عنصر == === درجابندي === ڪلاسيڪي [[سنسڪرت]] شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ وزنن کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:{{Sfn|Deo|2007|p=5}} # '''پدن تي ٻڌل وزن''' (''akṣaravṛtta'' يا ''aksharavritta'') – هن قسم ۾ وزن جو دارومدار هر مصرع ۾ پدن (syllables) جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جڏهن ته هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب ۾ ڪجهه آزادي هوندي آهي. هي انداز قديم ويدي روايت مان نڪتل آهي ۽ [[مهاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] جهڙن مهاڪاوين ۾ ملي ٿو. # '''پدن ۽ وزن ٻنهي تي ٻڌل وزن''' (''varṇavṛtta'' يا ''varnavritta'') – هن قسم ۾ نه رڳو پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي، پر هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پڻ مقرر هوندي آهي. # '''مورن تي ٻڌل وزن''' (''mātrāvṛtta'' يا ''matravritta'') – هن قسم ۾ وزن جو بنياد [[مورا]]ئن (''matra'') جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جيڪي عام طور چار-چار جي مجموعن ۾ ورهايل هونديون آهن. === هلڪا ۽ ڳرا پد === گهڻي ڀاڱي سنسڪرت شاعري چئن مصرعن تي ٻڌل هوندي آهي. هر چوٿين حصي کي ''پاد'' (''pāda''، لفظي معنيٰ: "پير") چيو ويندو آهي. ساڳئي ڊيگهه وارا وزن ''لگهو'' (''laghu''، هلڪو) ۽ ''گرو'' (''guru''، ڳرو) پدن جي ترتيب سان هڪ ٻئي کان الڳ ٿيندا آهن. ''لگهو'' ۽ ''گرو'' جي سڃاڻپ جا اصول ساڳيا آهن، جيڪي غير منظوم سنسڪرت ۾ پڻ لاڳو ٿين ٿا ۽ ويدي [[شڪشا]] ۽ [[پراتيشاکيه]] متنن ۾ بيان ٿيل آهن.{{Sfn|Coulson|1976|p=21}}{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} {{Quote box |quote=<poem> وزن هڪ سچي ٻيڙي آهي، انهن لاءِ جيڪي شاعريءَ جي وسيع سمنڊ کي پار ڪرڻ چاهين ٿا. </poem> |source=— ''[[ڊنڊن]]''، 7هين صدي{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|p=13}} |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} * ڪو پد تڏهن ئي '''لگهو''' هوندو آهي، جڏهن ان ۾ ''هِرسوا'' (مختصر) سر هجي ۽ ان کان پوءِ ٻي سر اچڻ کان اڳ وڌ ۾ وڌ هڪ حرف صحيح اچي. * جنهن پد ۾ [[انسوار]] (ṃ) يا [[وسرگ]] (ḥ) هجي، اهو هميشه '''گرو''' هوندو آهي. * ٻيا سڀ پد '''گرو''' هوندا آهن، يا ته ڊگهي (''ديرگهه'') سر سبب، يا مختصر سر کان پوءِ حرفن جي گڏيل آواز سبب. * مختصر (''هِرسوا'') سر هي آهن: ''a''، ''i''، ''u''، ''ṛ'' ۽ ''ḷ''. * باقي سڀ سر ڊگها (''ديرگهه'') آهن: ''ā''، ''ī''، ''ū''، ''ṝ''، ''e''، ''ai''، ''o'' ۽ ''au''.{{Sfn|Coulson|1976|p=6}} * گنگاداس پنڊت موجب، هر ''پاد'' جو آخري پد ضرورت موجب ''گرو'' ليکجي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن اهو اصل ۾ ''گرو'' هجي ته ان کي ڪڏهن به ''لگهو'' نٿو ڳڻيو وڃي.{{refn|group=note|सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा ॥}}{{better source needed|date=March 2016}} [[مورا]] (''matra'') جي حساب سان، هر ''لگهو'' پد هڪ مورا ۽ هر ''گرو'' پد ٻه مورائون ڳڻيو ويندو آهي.{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} ==== استثنا ==== ڀارتي عروض جي ڪتابن ۾ صوتياتي اصولن جي بنياد تي ڪجهه استثنا پڻ بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻنهي عروض تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، ڪنهن مصرع جو آخري سر، ڀلي پنهنجي فطري لحاظ کان ڊگهو يا مختصر هجي، پر وزن جي ضرورت موجب ان کي مختصر يا ڊگهو سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="lrvaidyap843">Lakshman R Vaidya, [http://hdl.handle.net/2027/hvd.hwshdg Sanskrit Prosody - Appendix I], in ''Sanskrit-English Dictionary'', Sagoon Press, Harvard University Archives, pages 843–856.</ref> اهڙيءَ طرح ''प्र''، ''ह्र''، ''ब्र'' ۽ ''क्र'' جهڙن آوازن بابت پڻ خاص استثنا موجود آهن.<ref name=lrvaidyap843/> === بند === سنسڪرت عروض ۾ ''[[شلوڪ]]'' (''śloka'') مان مراد چئن ''پاد''ن تي ٻڌل بند آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> ڀارتي عروض ۾ بندن جا ٻه بنيادي قسم آهن: * '''ورت''' (''vritta'') – جن ۾ هر مصرع ۾ پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي. * '''جاتي''' (''jati'') – جيڪي مورائن (''matra'') جي تعداد تي ٻڌل هوندا آهن ۽ جن ۾ پدن جو تعداد مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="lrvaidyap843"/> ''ورت'' بند{{refn|group=note|''Vritta'' لفظ جو بنياد ''vrit'' آهي، جيڪو لاطيني ''vertere'' ۽ انگريزي ''verse'' سان پڻ اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.<ref name=macdonellp56>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 56.</ref>}} ٽن قسمن جا هوندا آهن: * '''سمورت''' (''Samavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' ساڳئي نموني جا هوندا آهن. * '''ارڌ سمورت''' (''Ardhasamavritta'') – جنهن ۾ هڪ ڇڏي هڪ مصرع ساڳئي نموني جي هوندي آهي. * '''وشم ورت''' (''Vishamavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> عام ''ورت'' اهو آهي، جنهن جي هر مصرع ۾ 26 يا ان کان گهٽ پد هجن، جڏهن ته ان کان وڌيڪ پدن وارا وزن غير معمولي شمار ٿيندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> جيڪڏهن وزن مورائن تي ٻڌل هجي ته مختصر پد هڪ مورا ۽ ڊگهو پد ٻه مورائون شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> === گڻ === '''گڻ''' (سنسڪرت: गण، "گروهه") سنسڪرت عروض ۾ ٽن لڳاتار پدن جي هلڪي ۽ ڳري ترتيب لاءِ استعمال ٿيندڙ فني اصطلاح آهي. هن طريقي کي سڀ کان پهرين [[پنگل]] پنهنجي ''[[ڇندس سوتر]]'' ۾ منظم نموني پيش ڪيو. پنگل ٻن بنيادي نشانين جو استعمال ڪيو:<ref>Pingala CS 1.9–10.</ref> * '''l''' – هلڪو پد (''laghu'') * '''g''' – ڳرو پد (''guru'') {{Metrical feet}} پنگل موجب هر وزن کي ٽن پدن جي مجموعن (گڻن) ۽ جيڪڏهن ضرورت هجي ته باقي بچيل انفرادي پدن جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. ٽن پدن جي اٺ ممڪن ترتيبن مان هر هڪ کي هڪ مخصوص حرف سان ظاهر ڪيو ويو، جنهن سان ڪنهن به وزن کي مختصر نموني بيان ڪرڻ آسان ٿي ويو.<ref name="Pingala CS">Pingala, ''chandaḥśāstra'', 1.1–10.</ref> {| class="wikitable" ! گڻ ! ترتيب ! علامت ! يوناني عروض ۾ هم معنيٰ |- | '''نا-گڻ''' | L-L-L | u u u | [[ٽرائبرڪ]] |- | '''ما-گڻ''' | H-H-H | — — — | [[مولوسس]] |- | '''جا-گڻ''' | L-H-L | u — u | [[ايمفبريڪ]] |- | '''را-گڻ''' | H-L-H | — u — | [[ڪريٽڪ]] |- | '''ڀا-گڻ''' | H-L-L | — u u | [[ڊيڪٽائل]] |- | '''سا-گڻ''' | L-L-H | u u — | [[ايناپيسٽ]] |- | '''يا-گڻ''' | L-H-H | u — — | [[بيڪيوس]] |- | '''تا-گڻ''' | H-H-L | — — u | [[اينٽي بيڪيوس]] |} پنگل جي ترتيب '''م-ي-ر-س-ت-ج-ڀ-ن''' ثنائي عددي نظام (Binary numeral system) سان پڻ مطابقت رکي ٿي، جيڪڏهن هر گڻ جا پد ساڄي کان کاٻي پڙهيا وڃن ۽ H=0 ۽ L=1 سمجهيا وڃن. ==== يادگيري وارو لفظ ==== لفظ '''ياماتاراجڀانسلگاه''' (''yamātārājabhānasalagāḥ'') پنگل جي گڻن کي ياد رکڻ لاءِ هڪ مشهور [[يادگيري وارو جملو]] (mnemonic) آهي، جيڪو قديم شارحن ترتيب ڏنو. هن ۾ ''a'' ۽ ''ā'' وارين حرڪتن وسيلي هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پاڻ لفظ مان ظاهر ٿئي ٿي.{{Sfn|Coulson|1976|p=253ff}} * '''يا-گڻ''': ya-mā-tā = L-H-H * '''ما-گڻ''': mā-tā-rā = H-H-H * '''تا-گڻ''': tā-rā-ja = H-H-L * '''را-گڻ''': rā-ja-bhā = H-L-H * '''جا-گڻ''': ja-bhā-na = L-H-L * '''ڀا-گڻ''': bhā-na-sa = H-L-L * '''نا-گڻ''': na-sa-la = L-L-L * '''سا-گڻ''': sa-la-gā = L-L-H هي يادگيري وارو لفظ آخر ۾ ''لا'' (هلڪو) ۽ ''گا'' (ڳرو) جي انفرادي نشانين کي پڻ ظاهر ڪري ٿو. ==== يوناني ۽ لاطيني عروض سان ڀيٽ ==== سنسڪرت عروض جا ڪيترائي اصول يوناني ۽ لاطيني عروض سان ملندڙ جلندڙ آهن. ٽنهي روايتن ۾ وزن جو بنياد پد جي ادائگيءَ ۾ لڳندڙ وقت تي هوندو آهي، نه ته لفظي زور (stress) تي.<ref>{{cite book|author=Barbara Stoler Miller|title=Phantasies of a Love Thief|year=2013|publisher=Columbia University Press|pages=2 footnote 2}}</ref><ref name="PremingerWarnke2015p498">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|year=2015|publisher=Princeton University Press|pages=498}}</ref> مثال طور [[رگ ويد]] جي اٺ پدن واري مصرع يوناني ''آئيمبڪ ڊائيميٽر'' سان لڳ ڀڳ برابر سمجهي وڃي ٿي.<ref name=macdonellp56/> هندو روايت جو مقدس [[گائتري]] وزن اهڙين ٽن مصرعن تي مشتمل آهي، ۽ رڳو اهو وزن ئي رگ ويد جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ استعمال ٿيل آهي.<ref name=macdonellp56/> تنهن هوندي به، سنسڪرت جو '''گڻ''' يوناني عروض جي ''پير'' (foot) جي برابر ناهي. سنسڪرت ۾ بنيادي وزني ايڪو ''پاد'' (مصرع) آهي، جڏهن ته يوناني عروض ۾ ''پير'' بنيادي ايڪو آهي.<ref name=macdonellp55>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 55.</ref> سنسڪرت عروض ۾ لاطيني ''سيٽرنين'' شاعريءَ جهڙي لچڪ موجود آهي، جيڪا يوناني عروض ۾ عام نه هئي.<ref name=macdonellp55/> ڪيترن ئي محققن موجب سنسڪرت ۽ يوناني عروض جا بنيادي اصول شايد [[پروٽو-هند-يورپي ٻولي]] واري دور تائين پهچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ئي اصول قديم فارسي، اطالوي، ڪيلٽڪ ۽ سلاوي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite book|author=Stephen Dobyns|title=Next Word, Better Word: The Craft of Writing Poetry|year=2011|publisher=Macmillan|pages=248–249}}</ref> == ست پکي: سنسڪرت عروض جا بنيادي وزن == ويدي سنسڪرت عروض ۾ سڌي (linear) ۽ غير سڌي (non-linear) ٻنهي قسمن جا وزني نظام موجود هئا.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} اينيٽ ولڪي ۽ اوليور موئبس موجب، ''ڇندس'' جو نظام ستن بنيادي وزنن جي چوڌاري منظم ڪيو ويو هو، جن کي "'''ست پکي'''" يا "'''برهسپتي جا ست وات'''" چيو ويندو هو.{{refn|group=note|اهي ئي ست وزن هندو سج ديوتا [[سوريا]] جي ستن گهوڙن جا نالا پڻ آهن، جيڪي علامتي طور اونداهيءَ جي خاتمي ۽ علم جي روشنيءَ جي نمائندگي ڪن ٿا }} هر وزن جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪت ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. هي نظام غير سڌي ڍانچي (aperiodicity) کي چئن مصرعن واري گهڻ-شڪلي سڌي ترتيب ۾ منظم ڪندو هو.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} قديم سنسڪرت جا ست اهم وزن هي آهن: '''گائتري''' (ٽي مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''انُشتڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''ترشٽڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد)، '''جگتي''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد)، ۽ گڏيل ''پاد'' وارا وزن '''اُشنه'''، '''برهتي''' ۽ '''پنڪتي'''. {{Blockquote| <poem> गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः ॥२४॥ {{Transliteration|sa|gāyatréṇa práti mimīte arkám}} {{Transliteration|sa|arkéṇa sā́ma traíṣṭubhena vākám}} {{Transliteration|sa|vākéna vākáṃ dvipádā cátuṣpadā}} {{Transliteration|sa|akṣáreṇa mimate saptá vā́ṇīḥ}} </poem> ''گائتري سان هو گيت کي ماپي ٿو؛ گيت سان سام گيت کي؛ ترشٽڀ سان پڙهيل بند کي؛ ٻن پادن ۽ چئن پادن واري حمد کي، ۽ اکرن جي وسيلي اهي ست آواز ماپي وڃن ٿا.''<ref name="TElizarenkova1995p113">{{cite book|author=Tatyana J. Elizarenkova|title=Language and Style of the Vedic Rsis|year=1995|publisher=State University of New York Press|pages=113–114}}</ref> |''رگ ويد'' 1.164.24 }} {| class="wikitable" |+ سنسڪرت عروض جا بنيادي قديم وزن{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=392}} ! وزن ! جوڙجڪ ! ترتيب ! قسمن جو تعداد ! استعمال |- | '''گائتري''' | 24 پد؛ 3 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 6×4 | 11 | ويدي ادب ۾ تمام عام؛ مثال: ''رگ ويد'' 7.1.1–30 |- | '''اُشنه''' | 28 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا ۽ هڪ 12 پدن جو | 7×4 | 8 | ويدن ۾، پر نسبتاً گهٽ |- | '''انُشتڀ''' | 32 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 8×4 | 12 | ويد کان پوءِ سنسڪرت ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ''[[ڀگود گيتا]]''، ''[[مهاڀارت]]''، ''[[رامائڻ]]'' ۽ ''[[پراڻ]]'' وغيره |- | '''برهتي''' | 36 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا، هڪ 12 پدن جو، پوءِ هڪ 8 پدن جو | 9×4 | 12 | ويدن ۾ ناياب |- | '''پنڪتي''' | 40 پد؛ 5 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 10×4 | 14 | گهٽ استعمال ٿيندڙ؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ |- | '''ترشٽڀ''' | 44 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد | 11×4 | 22 | ويد کان پوءِ ادب ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ڊرامن، مهاڀارت ۽ وڏن ڪاوين ۾ |- | '''جگتي''' | 48 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد | 12×4 | 30 | ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ عام؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ استعمال ٿيندڙ |} === ٻيا پدن تي ٻڌل وزن === انهن ستن بنيادي وزنن کان سواءِ، قديم ۽ وچئين دور جي سنسڪرت عالمن ڪيترائي ٻيا پدن تي ٻڌل وزن (''Akshara-chandas'') پڻ وضع ڪيا. انهن ۾ '''اتي جگتي''' (13×4)، '''شڪوري''' (14×4)، '''اتي شڪوري''' (15×4)، '''اشٽي''' (16×4)، '''اتي اشٽي''' (17×4)، '''ڌرتي''' (18×4)، '''اتي ڌرتي''' (19×4) ۽ '''ڪرتي''' (20×4) وغيره شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=422-426}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} === مورائن تي ٻڌل وزن === پدن تي ٻڌل وزنن کان علاوه، هندو عالمن مورائن (''mātrā'') تي ٻڌل وزن پڻ تيار ڪيا، جن کي '''گڻ-ڇندس''' (''Gana-chandas'') يا '''گڻ-ورت''' (''Gana-vritta'') چيو ويندو آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|p=427}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن وزنن ۾ هر وزني پير (metrical foot) ''لگهو'' (مختصر) مورائن يا انهن جي برابر وقتي ايڪن تي ٻڌل هوندو آهي. سنسڪرت عروض ۾ اهڙن وزنن جا سورهن بنيادي درجا بيان ڪيا ويا آهن، ۽ هر درجي جون وري سورهن ذيلي شاخون آهن. مشهور مثالن ۾ '''آريا'''، '''ادگيتي'''، '''اپگيتي'''، '''گيتي''' ۽ '''آرياگيتي''' شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}} هي انداز پدن تي ٻڌل وزنن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عام آهي، پر [[هندو فلسفو]]، ڊراما، غنائي شاعري ۽ [[پراڪرت]] شاعريءَ جي اهم متنن ۾ استعمال ٿيو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=106-108, 135}} مثال طور، [[سامکيا]] فلسفي جو مڪمل ''[[سامکياڪارڪا]]'' متن ''آريا'' وزن ۾ لکيل آهي، جڏهن ته [[آريڀٽ]] جي رياضيائي تصنيفن ۽ [[ڪاليداس]] جي ڪجهه رچنائن ۾ پڻ اهو وزن استعمال ٿيل آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=230-232 with footnotes 472-473}} === گڏيل وزن === ڀارتي عالمن سنسڪرت عروض ۾ اهڙا گڏيل وزن پڻ تيار ڪيا، جن ۾ پدن تي ٻڌل ۽ مورائن تي ٻڌل ٻنهي نظامن جون خوبيون گڏيل هونديون هيون.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن کي '''ماترا-ڇندس''' (''Matra-chandas'') چيو ويندو آهي. هن درجي جا مشهور وزن '''ويتاليه''' (''Vaitaliya'')، '''ماتراسامڪ''' (''Matrasamaka'') ۽ '''گيتي آريا''' (''Gityarya'') آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-432}} مثال طور، [[ڪراتارجنيه]] ۽ [[نيشدھ چريتم]] جهڙن سنسڪرت مهاڪاوين جا ڪجهه مڪمل سرگ صرف ''ويتاليه'' وزن ۾ ترتيب ڏنل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}} == ادبي جوڙجڪ لاءِ وزنن جو استعمال == ويدي متنن ۽ پوءِ واري سنسڪرت ادب کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويو هو، جو وزن (ڇندس) جي تبديلي پاڻ ۾ هڪ علامتي ڪوڊ طور ڪم ڪندي هئي، جنهن سان قاري يا ٻڌندڙ کي معلوم ٿيندو هو ته ڪنهن حصي يا باب جي پڄاڻي اچي وئي آهي. هر باب يا حصي ۾ عام طور ساڳيو وزن برقرار رکيو ويندو هو، جنهن ڪري خيالن جي ردهمي پيشڪش، يادگيري، ورجاءُ ۽ متن جي درستگيءَ جي جاچ آسان ٿي ويندي هئي. ساڳئي ريت، سنسڪرت ڀڄنن ۽ حمدن جي شاعرن وزنن کي ادبي تعمير (لٽريري آرڪيٽيڪچر) جي هڪ اوزار طور استعمال ڪيو. هو اڪثر ڀڄن يا نظم جي پڇاڙيءَ ۾ بنيادي متن کان مختلف وزن وارو بند آڻي پڙهندڙ يا ٻڌندڙ کي اختتام جو اشارو ڏيندا هئا. البت، ڪنهن به ڀڄن يا ادبي رچنا جي پڄاڻيءَ لاءِ '''گائتري''' وزن استعمال نه ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هندو روايت ۾ ان کي غيرمعمولي تقدس حاصل هو. عام طور سڀئي وزن مقدس سمجهيا ويندا هئا، ۽ ويدي منترن ۽ سوڪتن ۾ انهن جي ڪمال ۽ حسن کي الوهي ماخذ سان منسوب ڪري، کين ديوتائن يا اساطيري هستين جي برابر قرار ڏنو ويو آهي. === متن جي خرابيءَ جي سڃاڻپ ۾ وزن جو استعمال === ويدن، منظوم [[اپنشد]]ن{{refn|group=note|[[ڪين اپنشد]]، [[ڪٺ اپنشد]]، [[ايشا اپنشد]]، [[شويتاشوتر اپنشد]] ۽ [[منڊڪ اپنشد]] منظوم قديم اپنشدن جا مثال آهن.}} ۽ [[اسمرتي]] متنن ۾ وزني پابنديءَ جي اعليٰ درجي سبب، اوڻيهين صديءَ کان ڪيترن هندستاني مطالعي جي ماهرن (انڊولاجسٽس) وزن کي اهڙي معيار طور استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي متن جي انهن حصن کي مشڪوڪ قرار ڏنو ويو، جتي مصرعن يا بندن جو وزن مقرر نموني سان نه مليو. ڪجهه ايڊيٽرن ''ميتري ڪاسا'' جي اصول تحت اهڙن مصرعن ۾ ساڳي آواز وارا لفظ تبديل ڪري وزن بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، انهيءَ خيال سان ته اهڙي ترميم اصل متن کي بحال ڪري ڇڏيندو، پر [[پيٽرڪ اوليويل]] سميت ڪيترن محققن هن طريقي تي تنقيد ڪندي چيو آهي ته اهڙيون جديد ترميمون متن جي اصل معنيٰ بدلائي سگهن ٿيون، وڌيڪ بگاڙ پيدا ڪري سگهن ٿيون، ۽ قديم دور جي تلفظ بدران جديد تلفظ کي متن تي لاڳو ڪن ٿيون، جڏهن⁠تہ قديم زماني ۾ ساڳيا پد يا مورائون مختلف نموني اچاريا ويندا هئا. ڪڏهن ڪڏهن متن جي وچ ۾ وزن ۾ نمايان تبديلي، جنهن کان پوءِ اڳيون وزن ٻيهر بحال ٿي وڃي، ان کي بعد ۾ شامل ڪيل اضافن (انٽرپوليشنس) يا مختلف دورن ۽ مختلف ليکڪن جي رچنائن جي گڏيل ترتيب جي نشاني پڻ سمجهيو ويندو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=3-4 with footnotes}}<ref>{{cite book|author=Patrick Olivelle|title=Collected Essays: Language, Texts and Society|year=2008|publisher=Firenze University Press|pages=264–265}}</ref><ref>Alf Hiltebeitel (2000), Review: John Brockington, ''The Sanskrit Epics'', ''Indo-Iranian Journal'', 43(2), pp. 161–169.</ref> بهرحال، ڪيترائي وزن آسانيءَ سان برقرار رکي سگهجن ٿا، تنهنڪري رڳو هڪجهڙو وزن ڪنهن قلمي نسخي جي اصليت جو قطعي ثبوت نٿو بڻجي. خاص طور قديم ۽ وچئين دور جي [[ٻڌ مت]] جي قلمي نسخن بابت هن اصول تي پڻ سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ وزن ۾ تبديلي ڪنهن ليکڪ جي اسلوب جي تبديلي يا سندس ادبي ارتقا جي عڪاسي به ٿي سگهي ٿي.<ref>John Brough (1954), "The Language of the Buddhist Sanskrit Texts", ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', 16(2), pp. 351–375.</ref> == حوالا == {{حوالا}} <references group="note"/> t838h97pconp51ihnu5vs01wgawu5vg 394308 394307 2026-07-14T18:36:18Z Intisar Ali 8681 394308 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين مورائن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن. ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == اشتقاق == لفظ '''ڇندس''' (سنسڪرت: {{lang-sa|छन्दः / छन्दस्}}، ''chandaḥ/chandas'') جي معنيٰ آهي: "وڻندڙ"، "دلڪش"، "خوشگوار"، "دلپسند" يا "موهيندڙ". هي لفظ سنسڪرت جي ڌاتو ''chad'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "راضي ڪرڻ"، "سٺو لڳڻ"، "خوشي پهچائڻ"، "تسڪين ڏيڻ" يا "ساراهيو وڃڻ".<ref name=monierwilliamschanda>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA332|year=1923|publisher=Oxford University Press|page=332}}</ref> هي اصطلاح [[ويد]]ن يا ٻين ادبي تصنيفن جي ڪنهن به موزون (وزن واري) حصي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=monierwilliamschanda/> == تاريخ == [[رگ ويد]] جي ڪيترن ئي سوڪتن ۾ مختلف وزنن جا نالا ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ڇندس''' (سنسڪرت عروض) جو علم ٻئي هزارين قبل مسيح دوران وجود ۾ اچي چڪو هو.<ref name="Allan2013p228">{{cite book|author=Peter Scharf|editor=Keith Allan|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=BQfDosHckzEC|year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-164344-6|pages=228–234}}</ref>{{refn|group=note|مثال طور [[رگ ويد]] جا سوڪت 1.164، 2.4، 4.58، 5.29، 8.38، 9.102، 9.103 ۽ 10.130 ڏسو.<ref>[https://archive.org/stream/OriginAndDevelopementOfSanskritMetrics/Origin%20and%20developement%20of%20Sanskrit%20Metrics#page/n19/mode/2up Origin and Development of Sanskrit Metrics], Arati Mitra (1989), The Asiatic Society, pages 4–6.</ref><ref>{{cite book|author=William K. Mahony|title=The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination|url=https://books.google.com/books?id=B1KR_kE5ZYoC|year=1998|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-3579-3|pages=110–111}}</ref>}} 900 ق.م. کان 700 ق.م. جي وچ واري دور ۾ مرتب ٿيل [[برهمڻ]] ادب ۾ ڇندس جو باقاعده ۽ مڪمل بيان ملي ٿو.{{Sfn|Guy L. Beck|1995|pp=40–41}} [[پاڻني]] پنهنجي سنسڪرت گرامر واري ڪتاب ۾ ''ڇندس'' کي ويدن جي منظوم ٻوليءَ لاءِ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[ڀاشا]]'' ({{lang-sa|भाषा}}) عام ماڻهن جي روزمرهه ڳالهائجندڙ ٻوليءَ لاءِ آندي وئي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=46, 268–269}} ويدي سنسڪرت ادب ۾ پندرهن بنيادي وزن استعمال ٿيل آهن، جن مان ست سڀ کان وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته اٺ، يارهن ۽ ٻارهن پدن وارا وزن سڀ کان گهڻو رائج هئا.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ويدي دور کان پوءِ جي ادب، جهڙوڪ مهاڪاوين ۽ هندو ڌرم جي ٻين ڪلاسيڪي تصنيفن ۾، ٻنهي قسمن جا وزن ملن ٿا: ڪي مقرر پدن (syllables) تي ٻڌل آهن ۽ ڪي مقرر [[مورا]]ئن (''matra'') جي تعداد تي.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ڪلاسيڪي دور جي سنسڪرت عروض بابت لڳ ڀڳ 150 ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ قديم ۽ وچئين دور جي هندو عالمن لڳ ڀڳ 850 وزنن جي وضاحت ۽ درجابندي ڪئي آهي.<ref name="PremingerWarnke2015p394">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|url=https://books.google.com/books?id=vLp9BgAAQBAJ|year=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7293-0|pages=394–395}}</ref> [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' (''Pingala Sutras'') سنسڪرت عروض بابت قديم ترين محفوظ ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخ تقريباً 600 کان 200 ق.م. جي وچ واري سمجهي وڃي ٿي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238–241}} ٻين [[سوتر]]ن وانگر هي ڪتاب به مختصر قاعدن (سوترن) جي صورت ۾ لکيل آهي، جن تي هندو ''ڀاشيه'' روايت هيٺ ڪيترائي تفصيلي شرح ناما لکيا ويا. مشهور شرحن ۾ ڇهين صديءَ جا ''Jayadevacchandas''، ''[[Janashrayi Chhandovichiti|جناشري ڇندووچتي]]'' ۽ ''Ratnamanjusha'' شامل آهن،<ref name="MirnigSzanto2013p332">{{cite book|author=Andrew Ollett|editor1=Nina Mirnig|editor2=Peter-Daniel Szanto|editor3=Michael Williams|title=Puspika: Tracing Ancient India Through Texts and Traditions|url=https://books.google.com/books?id=-qZZBAAAQBAJ&pg=PA331|year=2013|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-385-5|pages=331–334}}</ref> جڏهن ته ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] ''شاسترڪاويا''، ''ڪويرهسيه'' ۽ پنگل تي هڪ اهم شرح پڻ لکي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}} ٻين اهم شرحن ۾ يارهين صديءَ جي يادوپرڪاش، ٻارهين صديءَ جي ڀاسڪراچاريه، جياڪرتي جو ''Chandonushasana'' ۽ گنگاداس جو ''Chandomanjari'' شامل آهن.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}<ref name="MirnigSzanto2013p332"/> {{Quote box |quote= <poem> وزن کان سواءِ ڪو لفظ ناهي، ۽ لفظن کان سواءِ ڪو وزن ناهي. </poem> |source=— ''[[ناٽيه شاستر]]''<ref>{{cite journal |author=Har Dutt Sharma|title=Suvrttatilaka|journal=Poona Orientalist|url=https://books.google.com/books?id=goUkVCiQEbMC|year=1951|volume=XVII|page=84}}</ref> |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} پهرين ۽ ٻي هزارين عيسويءَ جي ڪيترن ئي هندو دائره المعارفن ۽ فنونِ لطيفه بابت ڪتابن ۾ پڻ ڇندس تي الڳ باب شامل آهن. مثال طور ''[[اگني پراڻ]]'' جا باب 328 کان 335،{{Sfn|Rocher|1986|p=135}}<ref>MN Dutt, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4023049 Agni Purana Vol 2], pages 1219–1233.</ref> ''[[ناٽيه شاستر]]'' جو باب 15، ''[[برهت سنهيتا]]'' جو باب 104 ۽ ''[[مانسولاسا]]'' جي ''پرمودجنڪ'' حصي ۾ ڇندس بابت مفصل بحث موجود آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=184–188}}<ref>{{cite book|author=T. Nanjundaiya Sreekantaiya|title=Indian Poetics|url=https://books.google.com/books?id=_UhEvnIZjT4C&pg=PA10|year=2001|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0807-0|pages=10–12}}</ref>{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=8–9, 31–34}} == عنصر == === درجابندي === ڪلاسيڪي [[سنسڪرت]] شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ وزنن کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:{{Sfn|Deo|2007|p=5}} # '''پدن تي ٻڌل وزن''' (''akṣaravṛtta'' يا ''aksharavritta'') – هن قسم ۾ وزن جو دارومدار هر مصرع ۾ پدن (syllables) جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جڏهن ته هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب ۾ ڪجهه آزادي هوندي آهي. هي انداز قديم ويدي روايت مان نڪتل آهي ۽ [[مهاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] جهڙن مهاڪاوين ۾ ملي ٿو. # '''پدن ۽ وزن ٻنهي تي ٻڌل وزن''' (''varṇavṛtta'' يا ''varnavritta'') – هن قسم ۾ نه رڳو پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي، پر هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پڻ مقرر هوندي آهي. # '''مورن تي ٻڌل وزن''' (''mātrāvṛtta'' يا ''matravritta'') – هن قسم ۾ وزن جو بنياد [[مورا]]ئن (''matra'') جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جيڪي عام طور چار-چار جي مجموعن ۾ ورهايل هونديون آهن. === هلڪا ۽ ڳرا پد === گهڻي ڀاڱي سنسڪرت شاعري چئن مصرعن تي ٻڌل هوندي آهي. هر چوٿين حصي کي ''پاد'' (''pāda''، لفظي معنيٰ: "پير") چيو ويندو آهي. ساڳئي ڊيگهه وارا وزن ''لگهو'' (''laghu''، هلڪو) ۽ ''گرو'' (''guru''، ڳرو) پدن جي ترتيب سان هڪ ٻئي کان الڳ ٿيندا آهن. ''لگهو'' ۽ ''گرو'' جي سڃاڻپ جا اصول ساڳيا آهن، جيڪي غير منظوم سنسڪرت ۾ پڻ لاڳو ٿين ٿا ۽ ويدي [[شڪشا]] ۽ [[پراتيشاکيه]] متنن ۾ بيان ٿيل آهن.{{Sfn|Coulson|1976|p=21}}{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} {{Quote box |quote=<poem> وزن هڪ سچي ٻيڙي آهي، انهن لاءِ جيڪي شاعريءَ جي وسيع سمنڊ کي پار ڪرڻ چاهين ٿا. </poem> |source=— ''[[ڊنڊن]]''، 7هين صدي{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|p=13}} |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} * ڪو پد تڏهن ئي '''لگهو''' هوندو آهي، جڏهن ان ۾ ''هِرسوا'' (مختصر) سر هجي ۽ ان کان پوءِ ٻي سر اچڻ کان اڳ وڌ ۾ وڌ هڪ حرف صحيح اچي. * جنهن پد ۾ [[انسوار]] (ṃ) يا [[وسرگ]] (ḥ) هجي، اهو هميشه '''گرو''' هوندو آهي. * ٻيا سڀ پد '''گرو''' هوندا آهن، يا ته ڊگهي (''ديرگهه'') سر سبب، يا مختصر سر کان پوءِ حرفن جي گڏيل آواز سبب. * مختصر (''هِرسوا'') سر هي آهن: ''a''، ''i''، ''u''، ''ṛ'' ۽ ''ḷ''. * باقي سڀ سر ڊگها (''ديرگهه'') آهن: ''ā''، ''ī''، ''ū''، ''ṝ''، ''e''، ''ai''، ''o'' ۽ ''au''.{{Sfn|Coulson|1976|p=6}} * گنگاداس پنڊت موجب، هر ''پاد'' جو آخري پد ضرورت موجب ''گرو'' ليکجي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن اهو اصل ۾ ''گرو'' هجي ته ان کي ڪڏهن به ''لگهو'' نٿو ڳڻيو وڃي.{{refn|group=note|सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा ॥}}{{better source needed|date=March 2016}} [[مورا]] (''matra'') جي حساب سان، هر ''لگهو'' پد هڪ مورا ۽ هر ''گرو'' پد ٻه مورائون ڳڻيو ويندو آهي.{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} ==== استثنا ==== ڀارتي عروض جي ڪتابن ۾ صوتياتي اصولن جي بنياد تي ڪجهه استثنا پڻ بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻنهي عروض تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، ڪنهن مصرع جو آخري سر، ڀلي پنهنجي فطري لحاظ کان ڊگهو يا مختصر هجي، پر وزن جي ضرورت موجب ان کي مختصر يا ڊگهو سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="lrvaidyap843">Lakshman R Vaidya, [http://hdl.handle.net/2027/hvd.hwshdg Sanskrit Prosody - Appendix I], in ''Sanskrit-English Dictionary'', Sagoon Press, Harvard University Archives, pages 843–856.</ref> اهڙيءَ طرح ''प्र''، ''ह्र''، ''ब्र'' ۽ ''क्र'' جهڙن آوازن بابت پڻ خاص استثنا موجود آهن.<ref name=lrvaidyap843/> === بند === سنسڪرت عروض ۾ ''[[شلوڪ]]'' (''śloka'') مان مراد چئن ''پاد''ن تي ٻڌل بند آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> ڀارتي عروض ۾ بندن جا ٻه بنيادي قسم آهن: * '''ورت''' (''vritta'') – جن ۾ هر مصرع ۾ پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي. * '''جاتي''' (''jati'') – جيڪي مورائن (''matra'') جي تعداد تي ٻڌل هوندا آهن ۽ جن ۾ پدن جو تعداد مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="lrvaidyap843"/> ''ورت'' بند{{refn|group=note|''Vritta'' لفظ جو بنياد ''vrit'' آهي، جيڪو لاطيني ''vertere'' ۽ انگريزي ''verse'' سان پڻ اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.<ref name=macdonellp56>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 56.</ref>}} ٽن قسمن جا هوندا آهن: * '''سمورت''' (''Samavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' ساڳئي نموني جا هوندا آهن. * '''ارڌ سمورت''' (''Ardhasamavritta'') – جنهن ۾ هڪ ڇڏي هڪ مصرع ساڳئي نموني جي هوندي آهي. * '''وشم ورت''' (''Vishamavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> عام ''ورت'' اهو آهي، جنهن جي هر مصرع ۾ 26 يا ان کان گهٽ پد هجن، جڏهن ته ان کان وڌيڪ پدن وارا وزن غير معمولي شمار ٿيندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> جيڪڏهن وزن مورائن تي ٻڌل هجي ته مختصر پد هڪ مورا ۽ ڊگهو پد ٻه مورائون شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> === گڻ === '''گڻ''' (سنسڪرت: गण، "گروهه") سنسڪرت عروض ۾ ٽن لڳاتار پدن جي هلڪي ۽ ڳري ترتيب لاءِ استعمال ٿيندڙ فني اصطلاح آهي. هن طريقي کي سڀ کان پهرين [[پنگل]] پنهنجي ''[[ڇندس سوتر]]'' ۾ منظم نموني پيش ڪيو. پنگل ٻن بنيادي نشانين جو استعمال ڪيو:<ref>Pingala CS 1.9–10.</ref> * '''l''' – هلڪو پد (''laghu'') * '''g''' – ڳرو پد (''guru'') {{Metrical feet}} پنگل موجب هر وزن کي ٽن پدن جي مجموعن (گڻن) ۽ جيڪڏهن ضرورت هجي ته باقي بچيل انفرادي پدن جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. ٽن پدن جي اٺ ممڪن ترتيبن مان هر هڪ کي هڪ مخصوص حرف سان ظاهر ڪيو ويو، جنهن سان ڪنهن به وزن کي مختصر نموني بيان ڪرڻ آسان ٿي ويو.<ref name="Pingala CS">Pingala, ''chandaḥśāstra'', 1.1–10.</ref> {| class="wikitable" ! گڻ ! ترتيب ! علامت ! يوناني عروض ۾ هم معنيٰ |- | '''نا-گڻ''' | L-L-L | u u u | [[ٽرائبرڪ]] |- | '''ما-گڻ''' | H-H-H | — — — | [[مولوسس]] |- | '''جا-گڻ''' | L-H-L | u — u | [[ايمفبريڪ]] |- | '''را-گڻ''' | H-L-H | — u — | [[ڪريٽڪ]] |- | '''ڀا-گڻ''' | H-L-L | — u u | [[ڊيڪٽائل]] |- | '''سا-گڻ''' | L-L-H | u u — | [[ايناپيسٽ]] |- | '''يا-گڻ''' | L-H-H | u — — | [[بيڪيوس]] |- | '''تا-گڻ''' | H-H-L | — — u | [[اينٽي بيڪيوس]] |} پنگل جي ترتيب '''م-ي-ر-س-ت-ج-ڀ-ن''' ثنائي عددي نظام (Binary numeral system) سان پڻ مطابقت رکي ٿي، جيڪڏهن هر گڻ جا پد ساڄي کان کاٻي پڙهيا وڃن ۽ H=0 ۽ L=1 سمجهيا وڃن. ==== يادگيري وارو لفظ ==== لفظ '''ياماتاراجڀانسلگاه''' (''yamātārājabhānasalagāḥ'') پنگل جي گڻن کي ياد رکڻ لاءِ هڪ مشهور [[يادگيري وارو جملو]] (mnemonic) آهي، جيڪو قديم شارحن ترتيب ڏنو. هن ۾ ''a'' ۽ ''ā'' وارين حرڪتن وسيلي هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پاڻ لفظ مان ظاهر ٿئي ٿي.{{Sfn|Coulson|1976|p=253ff}} * '''يا-گڻ''': ya-mā-tā = L-H-H * '''ما-گڻ''': mā-tā-rā = H-H-H * '''تا-گڻ''': tā-rā-ja = H-H-L * '''را-گڻ''': rā-ja-bhā = H-L-H * '''جا-گڻ''': ja-bhā-na = L-H-L * '''ڀا-گڻ''': bhā-na-sa = H-L-L * '''نا-گڻ''': na-sa-la = L-L-L * '''سا-گڻ''': sa-la-gā = L-L-H هي يادگيري وارو لفظ آخر ۾ ''لا'' (هلڪو) ۽ ''گا'' (ڳرو) جي انفرادي نشانين کي پڻ ظاهر ڪري ٿو. ==== يوناني ۽ لاطيني عروض سان ڀيٽ ==== سنسڪرت عروض جا ڪيترائي اصول يوناني ۽ لاطيني عروض سان ملندڙ جلندڙ آهن. ٽنهي روايتن ۾ وزن جو بنياد پد جي ادائگيءَ ۾ لڳندڙ وقت تي هوندو آهي، نه ته لفظي زور (stress) تي.<ref>{{cite book|author=Barbara Stoler Miller|title=Phantasies of a Love Thief|year=2013|publisher=Columbia University Press|pages=2 footnote 2}}</ref><ref name="PremingerWarnke2015p498">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|year=2015|publisher=Princeton University Press|pages=498}}</ref> مثال طور [[رگ ويد]] جي اٺ پدن واري مصرع يوناني ''آئيمبڪ ڊائيميٽر'' سان لڳ ڀڳ برابر سمجهي وڃي ٿي.<ref name=macdonellp56/> هندو روايت جو مقدس [[گائتري]] وزن اهڙين ٽن مصرعن تي مشتمل آهي، ۽ رڳو اهو وزن ئي رگ ويد جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ استعمال ٿيل آهي.<ref name=macdonellp56/> تنهن هوندي به، سنسڪرت جو '''گڻ''' يوناني عروض جي ''پير'' (foot) جي برابر ناهي. سنسڪرت ۾ بنيادي وزني ايڪو ''پاد'' (مصرع) آهي، جڏهن ته يوناني عروض ۾ ''پير'' بنيادي ايڪو آهي.<ref name=macdonellp55>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 55.</ref> سنسڪرت عروض ۾ لاطيني ''سيٽرنين'' شاعريءَ جهڙي لچڪ موجود آهي، جيڪا يوناني عروض ۾ عام نه هئي.<ref name=macdonellp55/> ڪيترن ئي محققن موجب سنسڪرت ۽ يوناني عروض جا بنيادي اصول شايد [[پروٽو-هند-يورپي ٻولي]] واري دور تائين پهچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ئي اصول قديم فارسي، اطالوي، ڪيلٽڪ ۽ سلاوي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite book|author=Stephen Dobyns|title=Next Word, Better Word: The Craft of Writing Poetry|year=2011|publisher=Macmillan|pages=248–249}}</ref> == ست پکي: سنسڪرت عروض جا بنيادي وزن == ويدي سنسڪرت عروض ۾ سڌي (linear) ۽ غير سڌي (non-linear) ٻنهي قسمن جا وزني نظام موجود هئا.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} اينيٽ ولڪي ۽ اوليور موئبس موجب، ''ڇندس'' جو نظام ستن بنيادي وزنن جي چوڌاري منظم ڪيو ويو هو، جن کي "'''ست پکي'''" يا "'''برهسپتي جا ست وات'''" چيو ويندو هو.{{refn|group=note|اهي ئي ست وزن هندو سج ديوتا [[سوريا]] جي ستن گهوڙن جا نالا پڻ آهن، جيڪي علامتي طور اونداهيءَ جي خاتمي ۽ علم جي روشنيءَ جي نمائندگي ڪن ٿا }} هر وزن جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪت ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. هي نظام غير سڌي ڍانچي (aperiodicity) کي چئن مصرعن واري گهڻ-شڪلي سڌي ترتيب ۾ منظم ڪندو هو.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} قديم سنسڪرت جا ست اهم وزن هي آهن: '''گائتري''' (ٽي مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''انُشتڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''ترشٽڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد)، '''جگتي''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد)، ۽ گڏيل ''پاد'' وارا وزن '''اُشنه'''، '''برهتي''' ۽ '''پنڪتي'''. {{Blockquote| <poem> गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः ॥२४॥ {{Transliteration|sa|gāyatréṇa práti mimīte arkám}} {{Transliteration|sa|arkéṇa sā́ma traíṣṭubhena vākám}} {{Transliteration|sa|vākéna vākáṃ dvipádā cátuṣpadā}} {{Transliteration|sa|akṣáreṇa mimate saptá vā́ṇīḥ}} </poem> ''گائتري سان هو گيت کي ماپي ٿو؛ گيت سان سام گيت کي؛ ترشٽڀ سان پڙهيل بند کي؛ ٻن پادن ۽ چئن پادن واري حمد کي، ۽ اکرن جي وسيلي اهي ست آواز ماپي وڃن ٿا.''<ref name="TElizarenkova1995p113">{{cite book|author=Tatyana J. Elizarenkova|title=Language and Style of the Vedic Rsis|year=1995|publisher=State University of New York Press|pages=113–114}}</ref> |''رگ ويد'' 1.164.24 }} {| class="wikitable" |+ سنسڪرت عروض جا بنيادي قديم وزن{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=392}} ! وزن ! جوڙجڪ ! ترتيب ! قسمن جو تعداد ! استعمال |- | '''گائتري''' | 24 پد؛ 3 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 6×4 | 11 | ويدي ادب ۾ تمام عام؛ مثال: ''رگ ويد'' 7.1.1–30 |- | '''اُشنه''' | 28 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا ۽ هڪ 12 پدن جو | 7×4 | 8 | ويدن ۾، پر نسبتاً گهٽ |- | '''انُشتڀ''' | 32 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 8×4 | 12 | ويد کان پوءِ سنسڪرت ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ''[[ڀگود گيتا]]''، ''[[مهاڀارت]]''، ''[[رامائڻ]]'' ۽ ''[[پراڻ]]'' وغيره |- | '''برهتي''' | 36 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا، هڪ 12 پدن جو، پوءِ هڪ 8 پدن جو | 9×4 | 12 | ويدن ۾ ناياب |- | '''پنڪتي''' | 40 پد؛ 5 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 10×4 | 14 | گهٽ استعمال ٿيندڙ؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ |- | '''ترشٽڀ''' | 44 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد | 11×4 | 22 | ويد کان پوءِ ادب ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ڊرامن، مهاڀارت ۽ وڏن ڪاوين ۾ |- | '''جگتي''' | 48 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد | 12×4 | 30 | ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ عام؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ استعمال ٿيندڙ |} === ٻيا پدن تي ٻڌل وزن === انهن ستن بنيادي وزنن کان سواءِ، قديم ۽ وچئين دور جي سنسڪرت عالمن ڪيترائي ٻيا پدن تي ٻڌل وزن (''Akshara-chandas'') پڻ وضع ڪيا. انهن ۾ '''اتي جگتي''' (13×4)، '''شڪوري''' (14×4)، '''اتي شڪوري''' (15×4)، '''اشٽي''' (16×4)، '''اتي اشٽي''' (17×4)، '''ڌرتي''' (18×4)، '''اتي ڌرتي''' (19×4) ۽ '''ڪرتي''' (20×4) وغيره شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=422-426}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} === مورائن تي ٻڌل وزن === پدن تي ٻڌل وزنن کان علاوه، هندو عالمن مورائن (''mātrā'') تي ٻڌل وزن پڻ تيار ڪيا، جن کي '''گڻ-ڇندس''' (''Gana-chandas'') يا '''گڻ-ورت''' (''Gana-vritta'') چيو ويندو آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|p=427}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن وزنن ۾ هر وزني پير (metrical foot) ''لگهو'' (مختصر) مورائن يا انهن جي برابر وقتي ايڪن تي ٻڌل هوندو آهي. سنسڪرت عروض ۾ اهڙن وزنن جا سورهن بنيادي درجا بيان ڪيا ويا آهن، ۽ هر درجي جون وري سورهن ذيلي شاخون آهن. مشهور مثالن ۾ '''آريا'''، '''ادگيتي'''، '''اپگيتي'''، '''گيتي''' ۽ '''آرياگيتي''' شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}} هي انداز پدن تي ٻڌل وزنن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عام آهي، پر [[هندو فلسفو]]، ڊراما، غنائي شاعري ۽ [[پراڪرت]] شاعريءَ جي اهم متنن ۾ استعمال ٿيو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=106-108, 135}} مثال طور، [[سامکيا]] فلسفي جو مڪمل ''[[سامکياڪارڪا]]'' متن ''آريا'' وزن ۾ لکيل آهي، جڏهن ته [[آريڀٽ]] جي رياضيائي تصنيفن ۽ [[ڪاليداس]] جي ڪجهه رچنائن ۾ پڻ اهو وزن استعمال ٿيل آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=230-232 with footnotes 472-473}} === گڏيل وزن === ڀارتي عالمن سنسڪرت عروض ۾ اهڙا گڏيل وزن پڻ تيار ڪيا، جن ۾ پدن تي ٻڌل ۽ مورائن تي ٻڌل ٻنهي نظامن جون خوبيون گڏيل هونديون هيون.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن کي '''ماترا-ڇندس''' (''Matra-chandas'') چيو ويندو آهي. هن درجي جا مشهور وزن '''ويتاليه''' (''Vaitaliya'')، '''ماتراسامڪ''' (''Matrasamaka'') ۽ '''گيتي آريا''' (''Gityarya'') آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-432}} مثال طور، [[ڪراتارجنيه]] ۽ [[نيشدھ چريتم]] جهڙن سنسڪرت مهاڪاوين جا ڪجهه مڪمل سرگ صرف ''ويتاليه'' وزن ۾ ترتيب ڏنل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}} == ادبي جوڙجڪ لاءِ وزنن جو استعمال == ويدي متنن ۽ پوءِ واري سنسڪرت ادب کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويو هو، جو وزن (ڇندس) جي تبديلي پاڻ ۾ هڪ علامتي ڪوڊ طور ڪم ڪندي هئي، جنهن سان قاري يا ٻڌندڙ کي معلوم ٿيندو هو ته ڪنهن حصي يا باب جي پڄاڻي اچي وئي آهي. هر باب يا حصي ۾ عام طور ساڳيو وزن برقرار رکيو ويندو هو، جنهن ڪري خيالن جي ردهمي پيشڪش، يادگيري، ورجاءُ ۽ متن جي درستگيءَ جي جاچ آسان ٿي ويندي هئي. ساڳئي ريت، سنسڪرت ڀڄنن ۽ حمدن جي شاعرن وزنن کي ادبي تعمير (لٽريري آرڪيٽيڪچر) جي هڪ اوزار طور استعمال ڪيو. هو اڪثر ڀڄن يا نظم جي پڇاڙيءَ ۾ بنيادي متن کان مختلف وزن وارو بند آڻي پڙهندڙ يا ٻڌندڙ کي اختتام جو اشارو ڏيندا هئا. البت، ڪنهن به ڀڄن يا ادبي رچنا جي پڄاڻيءَ لاءِ '''گائتري''' وزن استعمال نه ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هندو روايت ۾ ان کي غيرمعمولي تقدس حاصل هو. عام طور سڀئي وزن مقدس سمجهيا ويندا هئا، ۽ ويدي منترن ۽ سوڪتن ۾ انهن جي ڪمال ۽ حسن کي الوهي ماخذ سان منسوب ڪري، کين ديوتائن يا اساطيري هستين جي برابر قرار ڏنو ويو آهي. === متن جي خرابيءَ جي سڃاڻپ ۾ وزن جو استعمال === ويدن، منظوم [[اپنشد]]ن{{refn|group=note|[[ڪين اپنشد]]، [[ڪٺ اپنشد]]، [[ايشا اپنشد]]، [[شويتاشوتر اپنشد]] ۽ [[منڊڪ اپنشد]] منظوم قديم اپنشدن جا مثال آهن.}} ۽ [[اسمرتي]] متنن ۾ وزني پابنديءَ جي اعليٰ درجي سبب، اوڻيهين صديءَ کان ڪيترن هندستاني مطالعي جي ماهرن (انڊولاجسٽس) وزن کي اهڙي معيار طور استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي متن جي انهن حصن کي مشڪوڪ قرار ڏنو ويو، جتي مصرعن يا بندن جو وزن مقرر نموني سان نه مليو. ڪجهه ايڊيٽرن ''ميتري ڪاسا'' جي اصول تحت اهڙن مصرعن ۾ ساڳي آواز وارا لفظ تبديل ڪري وزن بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، انهيءَ خيال سان ته اهڙي ترميم اصل متن کي بحال ڪري ڇڏيندو، پر [[پيٽرڪ اوليويل]] سميت ڪيترن محققن هن طريقي تي تنقيد ڪندي چيو آهي ته اهڙيون جديد ترميمون متن جي اصل معنيٰ بدلائي سگهن ٿيون، وڌيڪ بگاڙ پيدا ڪري سگهن ٿيون، ۽ قديم دور جي تلفظ بدران جديد تلفظ کي متن تي لاڳو ڪن ٿيون، جڏهن⁠تہ قديم زماني ۾ ساڳيا پد يا مورائون مختلف نموني اچاريا ويندا هئا. ڪڏهن ڪڏهن متن جي وچ ۾ وزن ۾ نمايان تبديلي، جنهن کان پوءِ اڳيون وزن ٻيهر بحال ٿي وڃي، ان کي بعد ۾ شامل ڪيل اضافن (انٽرپوليشنس) يا مختلف دورن ۽ مختلف ليکڪن جي رچنائن جي گڏيل ترتيب جي نشاني پڻ سمجهيو ويندو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=3-4 with footnotes}}<ref>{{cite book|author=Patrick Olivelle|title=Collected Essays: Language, Texts and Society|year=2008|publisher=Firenze University Press|pages=264–265}}</ref><ref>Alf Hiltebeitel (2000), Review: John Brockington, ''The Sanskrit Epics'', ''Indo-Iranian Journal'', 43(2), pp. 161–169.</ref> بهرحال، ڪيترائي وزن آسانيءَ سان برقرار رکي سگهجن ٿا، تنهنڪري رڳو هڪجهڙو وزن ڪنهن قلمي نسخي جي اصليت جو قطعي ثبوت نٿو بڻجي. خاص طور قديم ۽ وچئين دور جي [[ٻڌ مت]] جي قلمي نسخن بابت هن اصول تي پڻ سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ وزن ۾ تبديلي ڪنهن ليکڪ جي اسلوب جي تبديلي يا سندس ادبي ارتقا جي عڪاسي به ٿي سگهي ٿي.<ref>John Brough (1954), "The Language of the Buddhist Sanskrit Texts", ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', 16(2), pp. 351–375.</ref> == متن == === ڇندس سوتر === {{expand section|date=March 2016}} {{Quote box | quote = <poem> جڏهن اڌ ڪيو وڃي، ته ٻه لکو. جڏهن هڪ گهٽايو وڃي، ته [[شونيه]] (صفر) لکو. جڏهن شونيه هجي، ته ٻن سان ضرب ڏيو. جڏهن اڌ ڪيو وڃي، ته ان کي پاڻ سان ضرب ڏيو (چورس ڪريو). </poem> | source = —'''''ڇندس سوتر 8.28–31'''''<br />6هين–2هين صدي ق.م.<ref name="Plofker"/><ref>{{cite book|author1=Bettina Bäumer|author2=Kapila Vatsyayan|title=Kalātattvakośa: A Lexicon of Fundamental Concepts of the Indian Arts|publisher=Motilal Banarsidass|year=1992|page=401}}</ref> | bgcolor = #FFE0BB | align = right }} '''ڇندس سوتر'''، جنهن کي '''ڇندس شاستر''' يا ان جي مؤلف [[پنگل]] جي نسبت سان '''پنگل سوتر''' پڻ چيو وڃي ٿو، سنسڪرت عروض بابت قديم ترين هندو تصنيف آهي، جيڪا اڄ تائين محفوظ رهي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238-241}} هيءُ متن اٺن ڪتابن تي مشتمل آهي، جن ۾ مجموعي طور 310 سوتر شامل آهن.<ref>{{cite journal |last=Nooten |first=B. Van |title=Binary numbers in Indian antiquity |journal=J Indian Philos |volume=21 |issue=1 |year=1993 |pages=31–32 |doi=10.1007/bf01092744|s2cid=171039636}}</ref> هيءُ متن مختصر سوترن (aphorisms) جو مجموعو آهي، جيڪو بنيادي طور شاعراڻي وزنن ۽ عروض جي اصولن تي روشني وجهي ٿو، جڏهن⁠تہ موسيقي ۽ وزن جي تجزئي جي سلسلي ۾ ڪجهه رياضيائي اصول پڻ پيش ڪري ٿو.<ref name="Plofker">{{cite book|author=Kim Plofker|title=Mathematics in India|year=2009|publisher=Princeton University Press|pages=53–57}}</ref><ref name="Nooten 1993 pp. 31–50"/> === ڀاشيا === {{expand section|date=March 2016}} صدين دوران '''ڇندس شاستر''' تي ڪيترائي '''ڀاشيا''' (تشريحي شرحون) لکيون ويون، جن مان ڪجهه اهم هي آهن: ; '''چندوراتناڪر''' هيءُ [[رتناڪرشانتي]] جو يارهين صديءَ جو ڀاشيا آهي، جيڪو ''پنگل جي ڇندس سوتر'' تي لکيو ويو. ''چندوراتناڪر'' ۾ پراڪرت شاعريءَ جي عروض بابت نوان خيال پيش ڪيا ويا، جن جو [[نيپال]] جي عروض ۽ [[تبت]] جي ٻڌ متي شاعريءَ تي نمايان اثر پيو. تبت ۾ هي علم ''ڇندس'' يا ''sdeb sbyor'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="TayeBlo2012p26">{{cite book|author1=Jamgon Kongtrul Lodro Taye|author2=Gyurme Dorje|title=The Treasury of Knowledge: Indo-Tibetan Classical Learning and Buddhist Phenomenology|year=2012|publisher=Shambhala Publications|pages=26–28}}</ref> ; '''ڇندس سوتر ڀاشيا راجا''' هيءُ ارڙهين صديءَ ۾ [[ڀاسڪررايا]] پاران لکيل ''ڇندس شاستر'' جو هڪ اهم تشريحي ڀاشيا آهي. == حوالا == {{حوالا}} <references group="note"/> ezfeuivmi3dzsqim7i1wgc0zig71l41 394309 394308 2026-07-14T18:38:58Z Intisar Ali 8681 394309 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين مورائن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن. ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == اشتقاق == لفظ '''ڇندس''' (سنسڪرت: {{lang-sa|छन्दः / छन्दस्}}، ''chandaḥ/chandas'') جي معنيٰ آهي: "وڻندڙ"، "دلڪش"، "خوشگوار"، "دلپسند" يا "موهيندڙ". هي لفظ سنسڪرت جي ڌاتو ''chad'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "راضي ڪرڻ"، "سٺو لڳڻ"، "خوشي پهچائڻ"، "تسڪين ڏيڻ" يا "ساراهيو وڃڻ".<ref name=monierwilliamschanda>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA332|year=1923|publisher=Oxford University Press|page=332}}</ref> هي اصطلاح [[ويد]]ن يا ٻين ادبي تصنيفن جي ڪنهن به موزون (وزن واري) حصي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=monierwilliamschanda/> == تاريخ == [[رگ ويد]] جي ڪيترن ئي سوڪتن ۾ مختلف وزنن جا نالا ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ڇندس''' (سنسڪرت عروض) جو علم ٻئي هزارين قبل مسيح دوران وجود ۾ اچي چڪو هو.<ref name="Allan2013p228">{{cite book|author=Peter Scharf|editor=Keith Allan|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=BQfDosHckzEC|year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-164344-6|pages=228–234}}</ref>{{refn|group=note|مثال طور [[رگ ويد]] جا سوڪت 1.164، 2.4، 4.58، 5.29، 8.38، 9.102، 9.103 ۽ 10.130 ڏسو.<ref>[https://archive.org/stream/OriginAndDevelopementOfSanskritMetrics/Origin%20and%20developement%20of%20Sanskrit%20Metrics#page/n19/mode/2up Origin and Development of Sanskrit Metrics], Arati Mitra (1989), The Asiatic Society, pages 4–6.</ref><ref>{{cite book|author=William K. Mahony|title=The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination|url=https://books.google.com/books?id=B1KR_kE5ZYoC|year=1998|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-3579-3|pages=110–111}}</ref>}} 900 ق.م. کان 700 ق.م. جي وچ واري دور ۾ مرتب ٿيل [[برهمڻ]] ادب ۾ ڇندس جو باقاعده ۽ مڪمل بيان ملي ٿو.{{Sfn|Guy L. Beck|1995|pp=40–41}} [[پاڻني]] پنهنجي سنسڪرت گرامر واري ڪتاب ۾ ''ڇندس'' کي ويدن جي منظوم ٻوليءَ لاءِ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[ڀاشا]]'' ({{lang-sa|भाषा}}) عام ماڻهن جي روزمرهه ڳالهائجندڙ ٻوليءَ لاءِ آندي وئي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=46, 268–269}} ويدي سنسڪرت ادب ۾ پندرهن بنيادي وزن استعمال ٿيل آهن، جن مان ست سڀ کان وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته اٺ، يارهن ۽ ٻارهن پدن وارا وزن سڀ کان گهڻو رائج هئا.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ويدي دور کان پوءِ جي ادب، جهڙوڪ مهاڪاوين ۽ هندو ڌرم جي ٻين ڪلاسيڪي تصنيفن ۾، ٻنهي قسمن جا وزن ملن ٿا: ڪي مقرر پدن (syllables) تي ٻڌل آهن ۽ ڪي مقرر [[مورا]]ئن (''matra'') جي تعداد تي.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ڪلاسيڪي دور جي سنسڪرت عروض بابت لڳ ڀڳ 150 ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ قديم ۽ وچئين دور جي هندو عالمن لڳ ڀڳ 850 وزنن جي وضاحت ۽ درجابندي ڪئي آهي.<ref name="PremingerWarnke2015p394">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|url=https://books.google.com/books?id=vLp9BgAAQBAJ|year=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7293-0|pages=394–395}}</ref> [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' (''Pingala Sutras'') سنسڪرت عروض بابت قديم ترين محفوظ ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخ تقريباً 600 کان 200 ق.م. جي وچ واري سمجهي وڃي ٿي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238–241}} ٻين [[سوتر]]ن وانگر هي ڪتاب به مختصر قاعدن (سوترن) جي صورت ۾ لکيل آهي، جن تي هندو ''ڀاشيه'' روايت هيٺ ڪيترائي تفصيلي شرح ناما لکيا ويا. مشهور شرحن ۾ ڇهين صديءَ جا ''Jayadevacchandas''، ''[[Janashrayi Chhandovichiti|جناشري ڇندووچتي]]'' ۽ ''Ratnamanjusha'' شامل آهن،<ref name="MirnigSzanto2013p332">{{cite book|author=Andrew Ollett|editor1=Nina Mirnig|editor2=Peter-Daniel Szanto|editor3=Michael Williams|title=Puspika: Tracing Ancient India Through Texts and Traditions|url=https://books.google.com/books?id=-qZZBAAAQBAJ&pg=PA331|year=2013|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-385-5|pages=331–334}}</ref> جڏهن ته ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] ''شاسترڪاويا''، ''ڪويرهسيه'' ۽ پنگل تي هڪ اهم شرح پڻ لکي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}} ٻين اهم شرحن ۾ يارهين صديءَ جي يادوپرڪاش، ٻارهين صديءَ جي ڀاسڪراچاريه، جياڪرتي جو ''Chandonushasana'' ۽ گنگاداس جو ''Chandomanjari'' شامل آهن.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}<ref name="MirnigSzanto2013p332"/> {{Quote box |quote= <poem> وزن کان سواءِ ڪو لفظ ناهي، ۽ لفظن کان سواءِ ڪو وزن ناهي. </poem> |source=— ''[[ناٽيه شاستر]]''<ref>{{cite journal |author=Har Dutt Sharma|title=Suvrttatilaka|journal=Poona Orientalist|url=https://books.google.com/books?id=goUkVCiQEbMC|year=1951|volume=XVII|page=84}}</ref> |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} پهرين ۽ ٻي هزارين عيسويءَ جي ڪيترن ئي هندو دائره المعارفن ۽ فنونِ لطيفه بابت ڪتابن ۾ پڻ ڇندس تي الڳ باب شامل آهن. مثال طور ''[[اگني پراڻ]]'' جا باب 328 کان 335،{{Sfn|Rocher|1986|p=135}}<ref>MN Dutt, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4023049 Agni Purana Vol 2], pages 1219–1233.</ref> ''[[ناٽيه شاستر]]'' جو باب 15، ''[[برهت سنهيتا]]'' جو باب 104 ۽ ''[[مانسولاسا]]'' جي ''پرمودجنڪ'' حصي ۾ ڇندس بابت مفصل بحث موجود آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=184–188}}<ref>{{cite book|author=T. Nanjundaiya Sreekantaiya|title=Indian Poetics|url=https://books.google.com/books?id=_UhEvnIZjT4C&pg=PA10|year=2001|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0807-0|pages=10–12}}</ref>{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=8–9, 31–34}} == عنصر == === درجابندي === ڪلاسيڪي [[سنسڪرت]] شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ وزنن کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:{{Sfn|Deo|2007|p=5}} # '''پدن تي ٻڌل وزن''' (''akṣaravṛtta'' يا ''aksharavritta'') – هن قسم ۾ وزن جو دارومدار هر مصرع ۾ پدن (syllables) جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جڏهن ته هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب ۾ ڪجهه آزادي هوندي آهي. هي انداز قديم ويدي روايت مان نڪتل آهي ۽ [[مهاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] جهڙن مهاڪاوين ۾ ملي ٿو. # '''پدن ۽ وزن ٻنهي تي ٻڌل وزن''' (''varṇavṛtta'' يا ''varnavritta'') – هن قسم ۾ نه رڳو پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي، پر هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پڻ مقرر هوندي آهي. # '''مورن تي ٻڌل وزن''' (''mātrāvṛtta'' يا ''matravritta'') – هن قسم ۾ وزن جو بنياد [[مورا]]ئن (''matra'') جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جيڪي عام طور چار-چار جي مجموعن ۾ ورهايل هونديون آهن. === هلڪا ۽ ڳرا پد === گهڻي ڀاڱي سنسڪرت شاعري چئن مصرعن تي ٻڌل هوندي آهي. هر چوٿين حصي کي ''پاد'' (''pāda''، لفظي معنيٰ: "پير") چيو ويندو آهي. ساڳئي ڊيگهه وارا وزن ''لگهو'' (''laghu''، هلڪو) ۽ ''گرو'' (''guru''، ڳرو) پدن جي ترتيب سان هڪ ٻئي کان الڳ ٿيندا آهن. ''لگهو'' ۽ ''گرو'' جي سڃاڻپ جا اصول ساڳيا آهن، جيڪي غير منظوم سنسڪرت ۾ پڻ لاڳو ٿين ٿا ۽ ويدي [[شڪشا]] ۽ [[پراتيشاکيه]] متنن ۾ بيان ٿيل آهن.{{Sfn|Coulson|1976|p=21}}{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} {{Quote box |quote=<poem> وزن هڪ سچي ٻيڙي آهي، انهن لاءِ جيڪي شاعريءَ جي وسيع سمنڊ کي پار ڪرڻ چاهين ٿا. </poem> |source=— ''[[ڊنڊن]]''، 7هين صدي{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|p=13}} |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} * ڪو پد تڏهن ئي '''لگهو''' هوندو آهي، جڏهن ان ۾ ''هِرسوا'' (مختصر) سر هجي ۽ ان کان پوءِ ٻي سر اچڻ کان اڳ وڌ ۾ وڌ هڪ حرف صحيح اچي. * جنهن پد ۾ [[انسوار]] (ṃ) يا [[وسرگ]] (ḥ) هجي، اهو هميشه '''گرو''' هوندو آهي. * ٻيا سڀ پد '''گرو''' هوندا آهن، يا ته ڊگهي (''ديرگهه'') سر سبب، يا مختصر سر کان پوءِ حرفن جي گڏيل آواز سبب. * مختصر (''هِرسوا'') سر هي آهن: ''a''، ''i''، ''u''، ''ṛ'' ۽ ''ḷ''. * باقي سڀ سر ڊگها (''ديرگهه'') آهن: ''ā''، ''ī''، ''ū''، ''ṝ''، ''e''، ''ai''، ''o'' ۽ ''au''.{{Sfn|Coulson|1976|p=6}} * گنگاداس پنڊت موجب، هر ''پاد'' جو آخري پد ضرورت موجب ''گرو'' ليکجي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن اهو اصل ۾ ''گرو'' هجي ته ان کي ڪڏهن به ''لگهو'' نٿو ڳڻيو وڃي.{{refn|group=note|सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा ॥}}{{better source needed|date=March 2016}} [[مورا]] (''matra'') جي حساب سان، هر ''لگهو'' پد هڪ مورا ۽ هر ''گرو'' پد ٻه مورائون ڳڻيو ويندو آهي.{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} ==== استثنا ==== ڀارتي عروض جي ڪتابن ۾ صوتياتي اصولن جي بنياد تي ڪجهه استثنا پڻ بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻنهي عروض تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، ڪنهن مصرع جو آخري سر، ڀلي پنهنجي فطري لحاظ کان ڊگهو يا مختصر هجي، پر وزن جي ضرورت موجب ان کي مختصر يا ڊگهو سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="lrvaidyap843">Lakshman R Vaidya, [http://hdl.handle.net/2027/hvd.hwshdg Sanskrit Prosody - Appendix I], in ''Sanskrit-English Dictionary'', Sagoon Press, Harvard University Archives, pages 843–856.</ref> اهڙيءَ طرح ''प्र''، ''ह्र''، ''ब्र'' ۽ ''क्र'' جهڙن آوازن بابت پڻ خاص استثنا موجود آهن.<ref name=lrvaidyap843/> === بند === سنسڪرت عروض ۾ ''[[شلوڪ]]'' (''śloka'') مان مراد چئن ''پاد''ن تي ٻڌل بند آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> ڀارتي عروض ۾ بندن جا ٻه بنيادي قسم آهن: * '''ورت''' (''vritta'') – جن ۾ هر مصرع ۾ پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي. * '''جاتي''' (''jati'') – جيڪي مورائن (''matra'') جي تعداد تي ٻڌل هوندا آهن ۽ جن ۾ پدن جو تعداد مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="lrvaidyap843"/> ''ورت'' بند{{refn|group=note|''Vritta'' لفظ جو بنياد ''vrit'' آهي، جيڪو لاطيني ''vertere'' ۽ انگريزي ''verse'' سان پڻ اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.<ref name=macdonellp56>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 56.</ref>}} ٽن قسمن جا هوندا آهن: * '''سمورت''' (''Samavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' ساڳئي نموني جا هوندا آهن. * '''ارڌ سمورت''' (''Ardhasamavritta'') – جنهن ۾ هڪ ڇڏي هڪ مصرع ساڳئي نموني جي هوندي آهي. * '''وشم ورت''' (''Vishamavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> عام ''ورت'' اهو آهي، جنهن جي هر مصرع ۾ 26 يا ان کان گهٽ پد هجن، جڏهن ته ان کان وڌيڪ پدن وارا وزن غير معمولي شمار ٿيندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> جيڪڏهن وزن مورائن تي ٻڌل هجي ته مختصر پد هڪ مورا ۽ ڊگهو پد ٻه مورائون شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> === گڻ === '''گڻ''' (سنسڪرت: गण، "گروهه") سنسڪرت عروض ۾ ٽن لڳاتار پدن جي هلڪي ۽ ڳري ترتيب لاءِ استعمال ٿيندڙ فني اصطلاح آهي. هن طريقي کي سڀ کان پهرين [[پنگل]] پنهنجي ''[[ڇندس سوتر]]'' ۾ منظم نموني پيش ڪيو. پنگل ٻن بنيادي نشانين جو استعمال ڪيو:<ref>Pingala CS 1.9–10.</ref> * '''l''' – هلڪو پد (''laghu'') * '''g''' – ڳرو پد (''guru'') {{Metrical feet}} پنگل موجب هر وزن کي ٽن پدن جي مجموعن (گڻن) ۽ جيڪڏهن ضرورت هجي ته باقي بچيل انفرادي پدن جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. ٽن پدن جي اٺ ممڪن ترتيبن مان هر هڪ کي هڪ مخصوص حرف سان ظاهر ڪيو ويو، جنهن سان ڪنهن به وزن کي مختصر نموني بيان ڪرڻ آسان ٿي ويو.<ref name="Pingala CS">Pingala, ''chandaḥśāstra'', 1.1–10.</ref> {| class="wikitable" ! گڻ ! ترتيب ! علامت ! يوناني عروض ۾ هم معنيٰ |- | '''نا-گڻ''' | L-L-L | u u u | [[ٽرائبرڪ]] |- | '''ما-گڻ''' | H-H-H | — — — | [[مولوسس]] |- | '''جا-گڻ''' | L-H-L | u — u | [[ايمفبريڪ]] |- | '''را-گڻ''' | H-L-H | — u — | [[ڪريٽڪ]] |- | '''ڀا-گڻ''' | H-L-L | — u u | [[ڊيڪٽائل]] |- | '''سا-گڻ''' | L-L-H | u u — | [[ايناپيسٽ]] |- | '''يا-گڻ''' | L-H-H | u — — | [[بيڪيوس]] |- | '''تا-گڻ''' | H-H-L | — — u | [[اينٽي بيڪيوس]] |} پنگل جي ترتيب '''م-ي-ر-س-ت-ج-ڀ-ن''' ثنائي عددي نظام (Binary numeral system) سان پڻ مطابقت رکي ٿي، جيڪڏهن هر گڻ جا پد ساڄي کان کاٻي پڙهيا وڃن ۽ H=0 ۽ L=1 سمجهيا وڃن. ==== يادگيري وارو لفظ ==== لفظ '''ياماتاراجڀانسلگاه''' (''yamātārājabhānasalagāḥ'') پنگل جي گڻن کي ياد رکڻ لاءِ هڪ مشهور [[يادگيري وارو جملو]] (mnemonic) آهي، جيڪو قديم شارحن ترتيب ڏنو. هن ۾ ''a'' ۽ ''ā'' وارين حرڪتن وسيلي هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پاڻ لفظ مان ظاهر ٿئي ٿي.{{Sfn|Coulson|1976|p=253ff}} * '''يا-گڻ''': ya-mā-tā = L-H-H * '''ما-گڻ''': mā-tā-rā = H-H-H * '''تا-گڻ''': tā-rā-ja = H-H-L * '''را-گڻ''': rā-ja-bhā = H-L-H * '''جا-گڻ''': ja-bhā-na = L-H-L * '''ڀا-گڻ''': bhā-na-sa = H-L-L * '''نا-گڻ''': na-sa-la = L-L-L * '''سا-گڻ''': sa-la-gā = L-L-H هي يادگيري وارو لفظ آخر ۾ ''لا'' (هلڪو) ۽ ''گا'' (ڳرو) جي انفرادي نشانين کي پڻ ظاهر ڪري ٿو. ==== يوناني ۽ لاطيني عروض سان ڀيٽ ==== سنسڪرت عروض جا ڪيترائي اصول يوناني ۽ لاطيني عروض سان ملندڙ جلندڙ آهن. ٽنهي روايتن ۾ وزن جو بنياد پد جي ادائگيءَ ۾ لڳندڙ وقت تي هوندو آهي، نه ته لفظي زور (stress) تي.<ref>{{cite book|author=Barbara Stoler Miller|title=Phantasies of a Love Thief|year=2013|publisher=Columbia University Press|pages=2 footnote 2}}</ref><ref name="PremingerWarnke2015p498">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|year=2015|publisher=Princeton University Press|pages=498}}</ref> مثال طور [[رگ ويد]] جي اٺ پدن واري مصرع يوناني ''آئيمبڪ ڊائيميٽر'' سان لڳ ڀڳ برابر سمجهي وڃي ٿي.<ref name=macdonellp56/> هندو روايت جو مقدس [[گائتري]] وزن اهڙين ٽن مصرعن تي مشتمل آهي، ۽ رڳو اهو وزن ئي رگ ويد جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ استعمال ٿيل آهي.<ref name=macdonellp56/> تنهن هوندي به، سنسڪرت جو '''گڻ''' يوناني عروض جي ''پير'' (foot) جي برابر ناهي. سنسڪرت ۾ بنيادي وزني ايڪو ''پاد'' (مصرع) آهي، جڏهن ته يوناني عروض ۾ ''پير'' بنيادي ايڪو آهي.<ref name=macdonellp55>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 55.</ref> سنسڪرت عروض ۾ لاطيني ''سيٽرنين'' شاعريءَ جهڙي لچڪ موجود آهي، جيڪا يوناني عروض ۾ عام نه هئي.<ref name=macdonellp55/> ڪيترن ئي محققن موجب سنسڪرت ۽ يوناني عروض جا بنيادي اصول شايد [[پروٽو-هند-يورپي ٻولي]] واري دور تائين پهچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ئي اصول قديم فارسي، اطالوي، ڪيلٽڪ ۽ سلاوي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite book|author=Stephen Dobyns|title=Next Word, Better Word: The Craft of Writing Poetry|year=2011|publisher=Macmillan|pages=248–249}}</ref> == ست پکي: سنسڪرت عروض جا بنيادي وزن == ويدي سنسڪرت عروض ۾ سڌي (linear) ۽ غير سڌي (non-linear) ٻنهي قسمن جا وزني نظام موجود هئا.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} اينيٽ ولڪي ۽ اوليور موئبس موجب، ''ڇندس'' جو نظام ستن بنيادي وزنن جي چوڌاري منظم ڪيو ويو هو، جن کي "'''ست پکي'''" يا "'''برهسپتي جا ست وات'''" چيو ويندو هو.{{refn|group=note|اهي ئي ست وزن هندو سج ديوتا [[سوريا]] جي ستن گهوڙن جا نالا پڻ آهن، جيڪي علامتي طور اونداهيءَ جي خاتمي ۽ علم جي روشنيءَ جي نمائندگي ڪن ٿا }} هر وزن جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪت ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. هي نظام غير سڌي ڍانچي (aperiodicity) کي چئن مصرعن واري گهڻ-شڪلي سڌي ترتيب ۾ منظم ڪندو هو.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} قديم سنسڪرت جا ست اهم وزن هي آهن: '''گائتري''' (ٽي مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''انُشتڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''ترشٽڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد)، '''جگتي''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد)، ۽ گڏيل ''پاد'' وارا وزن '''اُشنه'''، '''برهتي''' ۽ '''پنڪتي'''. {{Blockquote| <poem> गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः ॥२४॥ {{Transliteration|sa|gāyatréṇa práti mimīte arkám}} {{Transliteration|sa|arkéṇa sā́ma traíṣṭubhena vākám}} {{Transliteration|sa|vākéna vākáṃ dvipádā cátuṣpadā}} {{Transliteration|sa|akṣáreṇa mimate saptá vā́ṇīḥ}} </poem> ''گائتري سان هو گيت کي ماپي ٿو؛ گيت سان سام گيت کي؛ ترشٽڀ سان پڙهيل بند کي؛ ٻن پادن ۽ چئن پادن واري حمد کي، ۽ اکرن جي وسيلي اهي ست آواز ماپي وڃن ٿا.''<ref name="TElizarenkova1995p113">{{cite book|author=Tatyana J. Elizarenkova|title=Language and Style of the Vedic Rsis|year=1995|publisher=State University of New York Press|pages=113–114}}</ref> |''رگ ويد'' 1.164.24 }} {| class="wikitable" |+ سنسڪرت عروض جا بنيادي قديم وزن{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=392}} ! وزن ! جوڙجڪ ! ترتيب ! قسمن جو تعداد ! استعمال |- | '''گائتري''' | 24 پد؛ 3 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 6×4 | 11 | ويدي ادب ۾ تمام عام؛ مثال: ''رگ ويد'' 7.1.1–30 |- | '''اُشنه''' | 28 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا ۽ هڪ 12 پدن جو | 7×4 | 8 | ويدن ۾، پر نسبتاً گهٽ |- | '''انُشتڀ''' | 32 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 8×4 | 12 | ويد کان پوءِ سنسڪرت ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ''[[ڀگود گيتا]]''، ''[[مهاڀارت]]''، ''[[رامائڻ]]'' ۽ ''[[پراڻ]]'' وغيره |- | '''برهتي''' | 36 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا، هڪ 12 پدن جو، پوءِ هڪ 8 پدن جو | 9×4 | 12 | ويدن ۾ ناياب |- | '''پنڪتي''' | 40 پد؛ 5 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 10×4 | 14 | گهٽ استعمال ٿيندڙ؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ |- | '''ترشٽڀ''' | 44 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد | 11×4 | 22 | ويد کان پوءِ ادب ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ڊرامن، مهاڀارت ۽ وڏن ڪاوين ۾ |- | '''جگتي''' | 48 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد | 12×4 | 30 | ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ عام؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ استعمال ٿيندڙ |} === ٻيا پدن تي ٻڌل وزن === انهن ستن بنيادي وزنن کان سواءِ، قديم ۽ وچئين دور جي سنسڪرت عالمن ڪيترائي ٻيا پدن تي ٻڌل وزن (''Akshara-chandas'') پڻ وضع ڪيا. انهن ۾ '''اتي جگتي''' (13×4)، '''شڪوري''' (14×4)، '''اتي شڪوري''' (15×4)، '''اشٽي''' (16×4)، '''اتي اشٽي''' (17×4)، '''ڌرتي''' (18×4)، '''اتي ڌرتي''' (19×4) ۽ '''ڪرتي''' (20×4) وغيره شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=422-426}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} === مورائن تي ٻڌل وزن === پدن تي ٻڌل وزنن کان علاوه، هندو عالمن مورائن (''mātrā'') تي ٻڌل وزن پڻ تيار ڪيا، جن کي '''گڻ-ڇندس''' (''Gana-chandas'') يا '''گڻ-ورت''' (''Gana-vritta'') چيو ويندو آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|p=427}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن وزنن ۾ هر وزني پير (metrical foot) ''لگهو'' (مختصر) مورائن يا انهن جي برابر وقتي ايڪن تي ٻڌل هوندو آهي. سنسڪرت عروض ۾ اهڙن وزنن جا سورهن بنيادي درجا بيان ڪيا ويا آهن، ۽ هر درجي جون وري سورهن ذيلي شاخون آهن. مشهور مثالن ۾ '''آريا'''، '''ادگيتي'''، '''اپگيتي'''، '''گيتي''' ۽ '''آرياگيتي''' شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}} هي انداز پدن تي ٻڌل وزنن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عام آهي، پر [[هندو فلسفو]]، ڊراما، غنائي شاعري ۽ [[پراڪرت]] شاعريءَ جي اهم متنن ۾ استعمال ٿيو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=106-108, 135}} مثال طور، [[سامکيا]] فلسفي جو مڪمل ''[[سامکياڪارڪا]]'' متن ''آريا'' وزن ۾ لکيل آهي، جڏهن ته [[آريڀٽ]] جي رياضيائي تصنيفن ۽ [[ڪاليداس]] جي ڪجهه رچنائن ۾ پڻ اهو وزن استعمال ٿيل آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=230-232 with footnotes 472-473}} === گڏيل وزن === ڀارتي عالمن سنسڪرت عروض ۾ اهڙا گڏيل وزن پڻ تيار ڪيا، جن ۾ پدن تي ٻڌل ۽ مورائن تي ٻڌل ٻنهي نظامن جون خوبيون گڏيل هونديون هيون.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن کي '''ماترا-ڇندس''' (''Matra-chandas'') چيو ويندو آهي. هن درجي جا مشهور وزن '''ويتاليه''' (''Vaitaliya'')، '''ماتراسامڪ''' (''Matrasamaka'') ۽ '''گيتي آريا''' (''Gityarya'') آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-432}} مثال طور، [[ڪراتارجنيه]] ۽ [[نيشدھ چريتم]] جهڙن سنسڪرت مهاڪاوين جا ڪجهه مڪمل سرگ صرف ''ويتاليه'' وزن ۾ ترتيب ڏنل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}} == ادبي جوڙجڪ لاءِ وزنن جو استعمال == ويدي متنن ۽ پوءِ واري سنسڪرت ادب کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويو هو، جو وزن (ڇندس) جي تبديلي پاڻ ۾ هڪ علامتي ڪوڊ طور ڪم ڪندي هئي، جنهن سان قاري يا ٻڌندڙ کي معلوم ٿيندو هو ته ڪنهن حصي يا باب جي پڄاڻي اچي وئي آهي. هر باب يا حصي ۾ عام طور ساڳيو وزن برقرار رکيو ويندو هو، جنهن ڪري خيالن جي ردهمي پيشڪش، يادگيري، ورجاءُ ۽ متن جي درستگيءَ جي جاچ آسان ٿي ويندي هئي. ساڳئي ريت، سنسڪرت ڀڄنن ۽ حمدن جي شاعرن وزنن کي ادبي تعمير (لٽريري آرڪيٽيڪچر) جي هڪ اوزار طور استعمال ڪيو. هو اڪثر ڀڄن يا نظم جي پڇاڙيءَ ۾ بنيادي متن کان مختلف وزن وارو بند آڻي پڙهندڙ يا ٻڌندڙ کي اختتام جو اشارو ڏيندا هئا. البت، ڪنهن به ڀڄن يا ادبي رچنا جي پڄاڻيءَ لاءِ '''گائتري''' وزن استعمال نه ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هندو روايت ۾ ان کي غيرمعمولي تقدس حاصل هو. عام طور سڀئي وزن مقدس سمجهيا ويندا هئا، ۽ ويدي منترن ۽ سوڪتن ۾ انهن جي ڪمال ۽ حسن کي الوهي ماخذ سان منسوب ڪري، کين ديوتائن يا اساطيري هستين جي برابر قرار ڏنو ويو آهي. === متن جي خرابيءَ جي سڃاڻپ ۾ وزن جو استعمال === ويدن، منظوم [[اپنشد]]ن{{refn|group=note|[[ڪين اپنشد]]، [[ڪٺ اپنشد]]، [[ايشا اپنشد]]، [[شويتاشوتر اپنشد]] ۽ [[منڊڪ اپنشد]] منظوم قديم اپنشدن جا مثال آهن.}} ۽ [[اسمرتي]] متنن ۾ وزني پابنديءَ جي اعليٰ درجي سبب، اوڻيهين صديءَ کان ڪيترن هندستاني مطالعي جي ماهرن (انڊولاجسٽس) وزن کي اهڙي معيار طور استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي متن جي انهن حصن کي مشڪوڪ قرار ڏنو ويو، جتي مصرعن يا بندن جو وزن مقرر نموني سان نه مليو. ڪجهه ايڊيٽرن ''ميتري ڪاسا'' جي اصول تحت اهڙن مصرعن ۾ ساڳي آواز وارا لفظ تبديل ڪري وزن بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، انهيءَ خيال سان ته اهڙي ترميم اصل متن کي بحال ڪري ڇڏيندو، پر [[پيٽرڪ اوليويل]] سميت ڪيترن محققن هن طريقي تي تنقيد ڪندي چيو آهي ته اهڙيون جديد ترميمون متن جي اصل معنيٰ بدلائي سگهن ٿيون، وڌيڪ بگاڙ پيدا ڪري سگهن ٿيون، ۽ قديم دور جي تلفظ بدران جديد تلفظ کي متن تي لاڳو ڪن ٿيون، جڏهن⁠تہ قديم زماني ۾ ساڳيا پد يا مورائون مختلف نموني اچاريا ويندا هئا. ڪڏهن ڪڏهن متن جي وچ ۾ وزن ۾ نمايان تبديلي، جنهن کان پوءِ اڳيون وزن ٻيهر بحال ٿي وڃي، ان کي بعد ۾ شامل ڪيل اضافن (انٽرپوليشنس) يا مختلف دورن ۽ مختلف ليکڪن جي رچنائن جي گڏيل ترتيب جي نشاني پڻ سمجهيو ويندو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=3-4 with footnotes}}<ref>{{cite book|author=Patrick Olivelle|title=Collected Essays: Language, Texts and Society|year=2008|publisher=Firenze University Press|pages=264–265}}</ref><ref>Alf Hiltebeitel (2000), Review: John Brockington, ''The Sanskrit Epics'', ''Indo-Iranian Journal'', 43(2), pp. 161–169.</ref> بهرحال، ڪيترائي وزن آسانيءَ سان برقرار رکي سگهجن ٿا، تنهنڪري رڳو هڪجهڙو وزن ڪنهن قلمي نسخي جي اصليت جو قطعي ثبوت نٿو بڻجي. خاص طور قديم ۽ وچئين دور جي [[ٻڌ مت]] جي قلمي نسخن بابت هن اصول تي پڻ سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ وزن ۾ تبديلي ڪنهن ليکڪ جي اسلوب جي تبديلي يا سندس ادبي ارتقا جي عڪاسي به ٿي سگهي ٿي.<ref>John Brough (1954), "The Language of the Buddhist Sanskrit Texts", ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', 16(2), pp. 351–375.</ref> == متن == === ڇندس سوتر === {{expand section|date=March 2016}} {{Quote box | quote = <poem> جڏهن اڌ ڪيو وڃي، ته ٻه لکو. جڏهن هڪ گهٽايو وڃي، ته [[شونيه]] (صفر) لکو. جڏهن شونيه هجي، ته ٻن سان ضرب ڏيو. جڏهن اڌ ڪيو وڃي، ته ان کي پاڻ سان ضرب ڏيو (چورس ڪريو). </poem> | source = —'''''ڇندس سوتر 8.28–31'''''<br />6هين–2هين صدي ق.م.<ref name="Plofker"/><ref>{{cite book|author1=Bettina Bäumer|author2=Kapila Vatsyayan|title=Kalātattvakośa: A Lexicon of Fundamental Concepts of the Indian Arts|publisher=Motilal Banarsidass|year=1992|page=401}}</ref> | bgcolor = #FFE0BB | align = right }} '''ڇندس سوتر'''، جنهن کي '''ڇندس شاستر''' يا ان جي مؤلف [[پنگل]] جي نسبت سان '''پنگل سوتر''' پڻ چيو وڃي ٿو، سنسڪرت عروض بابت قديم ترين هندو تصنيف آهي، جيڪا اڄ تائين محفوظ رهي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238-241}} هيءُ متن اٺن ڪتابن تي مشتمل آهي، جن ۾ مجموعي طور 310 سوتر شامل آهن.<ref>{{cite journal |last=Nooten |first=B. Van |title=Binary numbers in Indian antiquity |journal=J Indian Philos |volume=21 |issue=1 |year=1993 |pages=31–32 |doi=10.1007/bf01092744|s2cid=171039636}}</ref> هيءُ متن مختصر سوترن (aphorisms) جو مجموعو آهي، جيڪو بنيادي طور شاعراڻي وزنن ۽ عروض جي اصولن تي روشني وجهي ٿو، جڏهن⁠تہ موسيقي ۽ وزن جي تجزئي جي سلسلي ۾ ڪجهه رياضيائي اصول پڻ پيش ڪري ٿو.<ref name="Plofker">{{cite book|author=Kim Plofker|title=Mathematics in India|year=2009|publisher=Princeton University Press|pages=53–57}}</ref><ref name="Nooten 1993 pp. 31–50"/> === ڀاشيا === {{expand section|date=March 2016}} صدين دوران '''ڇندس شاستر''' تي ڪيترائي '''ڀاشيا''' (تشريحي شرحون) لکيون ويون، جن مان ڪجهه اهم هي آهن: ; '''چندوراتناڪر''' هيءُ [[رتناڪرشانتي]] جو يارهين صديءَ جو ڀاشيا آهي، جيڪو ''پنگل جي ڇندس سوتر'' تي لکيو ويو. ''چندوراتناڪر'' ۾ پراڪرت شاعريءَ جي عروض بابت نوان خيال پيش ڪيا ويا، جن جو [[نيپال]] جي عروض ۽ [[تبت]] جي ٻڌ متي شاعريءَ تي نمايان اثر پيو. تبت ۾ هي علم ''ڇندس'' يا ''sdeb sbyor'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="TayeBlo2012p26">{{cite book|author1=Jamgon Kongtrul Lodro Taye|author2=Gyurme Dorje|title=The Treasury of Knowledge: Indo-Tibetan Classical Learning and Buddhist Phenomenology|year=2012|publisher=Shambhala Publications|pages=26–28}}</ref> ; '''ڇندس سوتر ڀاشيا راجا''' هيءُ ارڙهين صديءَ ۾ [[ڀاسڪررايا]] پاران لکيل ''ڇندس شاستر'' جو هڪ اهم تشريحي ڀاشيا آهي. == استعمال == === ويد کان پوءِ واري شاعري ۽ مهاڪاويا === [[هندو]] مهاڪاويا ۽ ويد کان پوءِ جي سنسڪرت شاعري گهڻو ڪري چار مصرعن (''پاد'') تي ٻڌل بندن (ڪئاٽرينس) ۾ ترتيب ڏنل آهي، جن ۾ هر ''پاد'' جي وزني بناوت واضح طور مقرر هوندي آهي.<ref>Hopkins, p.194.</ref> ڪڏهن ڪڏهن ٻن ''پادن'' کي گڏ ڪري هڪ [[هميستچ]] (hemistich) يا [[ٻه-مصرعي بند]] (ڪوپليٽ) جي صورت ۾ به پڙهيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور [[شلوڪ]] وزن ۾ عام آهي. اهڙي صورت ۾ ٻنهي ''پادن'' جا وزن هڪجهڙا نه هوندا آهن، پر جمالياتي توازن پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ ٻئي کي پورو ڪندا آهن. ٻين ڪيترن وزنن ۾، بند جا چارئي ''پاد'' ساڳئي وزني جوڙجڪ تي ٻڌل هوندا آهن. '''[[انُشتڀ]]''' (Anushtubh) وزن ويد کان پوءِ ۽ ڪلاسيڪي سنسڪرت ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول بڻجي ويو.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=418-422}} هي اٺ-پدي (octosyllabic) وزن آهي، بلڪل [[گائتري]] وانگر، جيڪا هندو روايت ۾ مقدس وزن سمجهي ويندي آهي. جيتوڻيڪ انُشتڀ ويدي متنن ۾ به ملي ٿو، پر ان جو استعمال محدود آهي؛ مثال طور [[رگ ويد]] ۾ '''ترشٽڀ''' ۽ '''گائتري''' وزن گهڻو غالب آهن.<ref>{{cite book|author=Kireet Joshi|title=The Veda and Indian Culture: An Introductory Essay|year=1991|publisher=Motilal Banarsidass|pages=101–102}}</ref> ڪنهن متن ۾ انُشتڀ وزن جي وڏي مقدار عام طور ان ڳالهه جي نشاندهي سمجهي ويندي آهي ته اهو متن ويد کان پوءِ واري دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{cite book|author=Friedrich Max Müller|title=A History of Ancient Sanskrit Literature|year=1860|publisher=Williams and Norgate|pages=67–70}}</ref> مثال طور، ''[[مهاڀارت]]'' ۾ ڪيترائي مختلف وزن استعمال ٿيل آهن، پر ان جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو بند '''انُشتڀ''' قسم جي [[شلوڪ]] وزن ۾ آهن، جڏهن⁠تہ باقي گهڻو ڪري '''ترشٽڀ''' وزن تي مشتمل آهن.<ref>Hopkins, p.192.</ref> === ڇندس ۽ رياضي === {{expand section|date=March 2016}} قديم ڀارتي عالمن موسيقي ۽ شاعريءَ ۾ سڀ کان موزون آواز ۽ بهترين وزني ترتيب معلوم ڪرڻ جي ڪوشش دوران تبديلين (پرموٽيشنز) ۽ گڏيل ترتيبن (ڪامبينيشنز) جي رياضيائي اصولن جو مطالعو ڪيو.<ref name="Plofker"/> ''[[پنگل سوتر]]'' ۾ ويدي وزنن جي ممڪن ترتيبن جي حساب لاءِ [[ٻنائي عددي نظام]] (binary system) جا اصول بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Nooten 1993 pp. 31–50"/><ref name=sgoonatlakep126/><ref>{{cite book|author=Alekseĭ Petrovich Stakhov|title=The Mathematics of Harmony|year=2009|publisher=World Scientific|pages=426–427}}</ref> پنگل ۽ پوءِ وارن سنسڪرت عروض جي ماهرن '''ماتراميرو''' (''Matrameru'') نالي هڪ طريقو پڻ تيار ڪيو، جنهن ۾ 0، 1، 1، 2، 3، 5، 8 ... جهڙن عددي سلسلن جو مطالعو ڪيو ويندو هو، جيڪي اڄ [[فبوناچي سلسلو]] (Fibonacci sequence) جي نالي سان مشهور آهن.<ref name="Nooten 1993 pp. 31–50"/><ref name=sgoonatlakep126/><ref>{{cite book|author=Keith Devlin|title=The Man of Numbers|year=2012|publisher=Bloomsbury Academic|page=145}}</ref> [[Image:PascalTriangleAnimated2.gif|thumb|250px|right|[[پاسڪل مثلث]] جون پهريون پنج قطارون، جنهن کي [[هلاياڌ]] جي مثلث پڻ چيو ويندو آهي.<ref name="ZawairaHitchcock2008p237">{{cite book|author1=Alexander Zawaira|author2=Gavin Hitchcock|title=A Primer for Mathematics Competitions|year=2008|publisher=Oxford University Press|page=237}}</ref>]] ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] پنهنجي ''پنگل سوتر'' جي شرح ۾ '''ميرو پرستار''' (''Meruprastāra'') جو تصور پيش ڪيو، جيڪو جديد رياضيءَ جي [[پاسڪل مثلث]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ اڄ ڪيترن رياضيائي ڪتابن ۾ '''هلاياڌ مثلث''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Nooten 1993 pp. 31–50"/><ref name="ZawairaHitchcock2008p237"/> يارهين صديءَ جي [[رتناڪرشانتي]] پنهنجي ''چندوراتناڪر'' ۾ '''پرتييه''' (''pratyaya'') جي مدد سان وزنن جي [[ٻه-جزوي گڏيل ترتيب]] (بائنامينل ڪامبينيشنز) معلوم ڪرڻ جا طريقا بيان ڪيا. ڪنهن به مقرر وزن لاءِ ڇهه بنيادي ''پرتييه'' هي آهن:{{Sfn|Hahn|1982|p=4}} * '''پرستار''' (''prastāra'') – مقرر ڊيگهه وارن سڀني ممڪن وزنن جي جدول تيار ڪرڻ. * '''نشٽ''' (''naṣṭa'') – جدول تيار ڪرڻ کان سواءِ، ڪنهن مخصوص ترتيب واري وزن کي معلوم ڪرڻ. * '''اُدِشٽ''' (''uddiṣṭa'') – ڪنهن ڏنل وزن جي جدول ۾ جاءِ معلوم ڪرڻ. * '''لگهوڪريا''' (''laghukriyā'' يا ''lagakriyā'') – اهڙن وزنن جو تعداد ڳڻڻ، جن ۾ مقرر تعداد ۾ ''لگهو'' يا ''گرو'' پد هجن. * '''سنکيا''' (''saṃkhyā'') – جدول ۾ موجود سڀني وزنن جو ڪل تعداد معلوم ڪرڻ. * '''ادھون''' (''adhvan'') – ڪنهن خاص ڊيگهه واري ''پرستار'' جدول لکڻ لاءِ گهربل جڳهه يا ماپ جو حساب ڪرڻ. ڪجهه عالمن ڪنهن وزن بابت چار بنيادي مقدار پڻ بيان ڪيا آهن: (الف) ''گرو'' پدن جو تعداد، (ب) ''لگهو'' پدن جو تعداد، (ج) ڪل پدن جو تعداد، ۽ (د) ڪل ماترائن جو تعداد، ۽ انهن مان ڪنهن به ٻن جي بنياد تي باقي ٻن جو حساب لڳائڻ جا اصول پيش ڪيا آهن.{{Sfn|Hahn|1982|pp=15-18}} == حوالا == {{حوالا}} <references group="note"/> hqwda0mr5sv7yunvpolslxfeyuoa4bc 394310 394309 2026-07-14T18:40:05Z Intisar Ali 8681 394310 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدي اڀياس جو هڪ پاسو}} '''ڇَند وِديا''' يا '''سنسڪرت ڇندس''' ({{lang-sa|छन्दः}}) [[ويدانگ]]ن (ويد جي ڇهن ضمني علمن) مان هڪ آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140>James Lochtefeld (2002), "Chandas" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 140.</ref> هي [[سنسڪرت]] شاعريءَ جي [[وزن (شاعري)|وزنن]] ۽ ڇندن جي اڀياس سان لاڳاپيل علم آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/> ويدن جي ترتيب ۽ تصنيف ۾ هن علم کي بنيادي اهميت حاصل هئي. ايتري قدر جو پوءِ جي ڪجهه هندو ۽ ٻڌ ڌرمي متنن ۾ خود ويدن کي به '''ڇندس''' سڏيو ويو آهي.<ref name=jameslochtefeldsca140/><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|author-link=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature: Buddhist literature and Jaina literature|url=https://books.google.com/books?id=Lgz1eMhu0JsC&pg=PA577|year=1988|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0265-0|page=577}}</ref> ويدي مڪتبن ۾ ترقي يافته ڇندس جو نظام ستن بنيادي وزنن تي ٻڌل هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪتي ڍانچو ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. سنسڪرت عروض ۾ اهڙا وزن شامل آهن، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارن پدن (syllables) تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ اهڙا به، جيڪي هر مصرع ۾ مقرر تعداد وارين مورائن (morae) تي ٻڌل هوندا آهن. ڇندس بابت موجود قديم ڪتابن ۾ [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' نمايان آهي، جڏهن ته وچئين دور جي سنسڪرت عروض بابت مشهور ڪتاب [[ڪيدار ڀٽ]] جو ''[[ورت رتناڪر]]'' آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=6–7 section 2.2}}{{Refn|group=note|ڇندس بابت ٻين سنسڪرت ڪتابن جي جائزي لاءِ Moriz Winternitz جو ''History of Indian Literature''{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=1–301, particularly 5–35}} ۽ H. D. Velankar جو ''Jayadaman'' ڏسو.{{sfn|Velankar|1949}}<ref>HD Velankar (1949), Prosodial practice of Sanskrit poets, Journal of the Royal Asiatic Society, Volume 24–25, pages 49–92.</ref>}} سنسڪرت عروض جا سڀ کان جامع مجموعا 600 کان وڌيڪ وزنن جو بيان ڪن ٿا.{{Sfn|Deo|2007|pp=3, 6 section 2.2}} هي انگ دنيا جي ٻين وزني روايتن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.{{Sfn|Deo|2007|pp=3–4 section 1.3}} هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند%20وديا|title=ڇند وديا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-25}}</ref> == اشتقاق == لفظ '''ڇندس''' (سنسڪرت: {{lang-sa|छन्दः / छन्दस्}}، ''chandaḥ/chandas'') جي معنيٰ آهي: "وڻندڙ"، "دلڪش"، "خوشگوار"، "دلپسند" يا "موهيندڙ". هي لفظ سنسڪرت جي ڌاتو ''chad'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "راضي ڪرڻ"، "سٺو لڳڻ"، "خوشي پهچائڻ"، "تسڪين ڏيڻ" يا "ساراهيو وڃڻ".<ref name=monierwilliamschanda>{{cite book|author=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=_3NWAAAAcAAJ&pg=PA332|year=1923|publisher=Oxford University Press|page=332}}</ref> هي اصطلاح [[ويد]]ن يا ٻين ادبي تصنيفن جي ڪنهن به موزون (وزن واري) حصي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=monierwilliamschanda/> == تاريخ == [[رگ ويد]] جي ڪيترن ئي سوڪتن ۾ مختلف وزنن جا نالا ملن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ڇندس''' (سنسڪرت عروض) جو علم ٻئي هزارين قبل مسيح دوران وجود ۾ اچي چڪو هو.<ref name="Allan2013p228">{{cite book|author=Peter Scharf|editor=Keith Allan|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|url=https://books.google.com/books?id=BQfDosHckzEC|year=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-164344-6|pages=228–234}}</ref>{{refn|group=note|مثال طور [[رگ ويد]] جا سوڪت 1.164، 2.4، 4.58، 5.29، 8.38، 9.102، 9.103 ۽ 10.130 ڏسو.<ref>[https://archive.org/stream/OriginAndDevelopementOfSanskritMetrics/Origin%20and%20developement%20of%20Sanskrit%20Metrics#page/n19/mode/2up Origin and Development of Sanskrit Metrics], Arati Mitra (1989), The Asiatic Society, pages 4–6.</ref><ref>{{cite book|author=William K. Mahony|title=The Artful Universe: An Introduction to the Vedic Religious Imagination|url=https://books.google.com/books?id=B1KR_kE5ZYoC|year=1998|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-3579-3|pages=110–111}}</ref>}} 900 ق.م. کان 700 ق.م. جي وچ واري دور ۾ مرتب ٿيل [[برهمڻ]] ادب ۾ ڇندس جو باقاعده ۽ مڪمل بيان ملي ٿو.{{Sfn|Guy L. Beck|1995|pp=40–41}} [[پاڻني]] پنهنجي سنسڪرت گرامر واري ڪتاب ۾ ''ڇندس'' کي ويدن جي منظوم ٻوليءَ لاءِ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[ڀاشا]]'' ({{lang-sa|भाषा}}) عام ماڻهن جي روزمرهه ڳالهائجندڙ ٻوليءَ لاءِ آندي وئي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=46, 268–269}} ويدي سنسڪرت ادب ۾ پندرهن بنيادي وزن استعمال ٿيل آهن، جن مان ست سڀ کان وڌيڪ عام آهن، جڏهن ته اٺ، يارهن ۽ ٻارهن پدن وارا وزن سڀ کان گهڻو رائج هئا.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ويدي دور کان پوءِ جي ادب، جهڙوڪ مهاڪاوين ۽ هندو ڌرم جي ٻين ڪلاسيڪي تصنيفن ۾، ٻنهي قسمن جا وزن ملن ٿا: ڪي مقرر پدن (syllables) تي ٻڌل آهن ۽ ڪي مقرر [[مورا]]ئن (''matra'') جي تعداد تي.<ref name="PremingerWarnke2015p394"/> ڪلاسيڪي دور جي سنسڪرت عروض بابت لڳ ڀڳ 150 ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ قديم ۽ وچئين دور جي هندو عالمن لڳ ڀڳ 850 وزنن جي وضاحت ۽ درجابندي ڪئي آهي.<ref name="PremingerWarnke2015p394">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|url=https://books.google.com/books?id=vLp9BgAAQBAJ|year=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7293-0|pages=394–395}}</ref> [[پنگل]] جو ''[[ڇندس سوتر]]'' (''Pingala Sutras'') سنسڪرت عروض بابت قديم ترين محفوظ ڪتاب آهي، جنهن جي تاريخ تقريباً 600 کان 200 ق.م. جي وچ واري سمجهي وڃي ٿي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238–241}} ٻين [[سوتر]]ن وانگر هي ڪتاب به مختصر قاعدن (سوترن) جي صورت ۾ لکيل آهي، جن تي هندو ''ڀاشيه'' روايت هيٺ ڪيترائي تفصيلي شرح ناما لکيا ويا. مشهور شرحن ۾ ڇهين صديءَ جا ''Jayadevacchandas''، ''[[Janashrayi Chhandovichiti|جناشري ڇندووچتي]]'' ۽ ''Ratnamanjusha'' شامل آهن،<ref name="MirnigSzanto2013p332">{{cite book|author=Andrew Ollett|editor1=Nina Mirnig|editor2=Peter-Daniel Szanto|editor3=Michael Williams|title=Puspika: Tracing Ancient India Through Texts and Traditions|url=https://books.google.com/books?id=-qZZBAAAQBAJ&pg=PA331|year=2013|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-385-5|pages=331–334}}</ref> جڏهن ته ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] ''شاسترڪاويا''، ''ڪويرهسيه'' ۽ پنگل تي هڪ اهم شرح پڻ لکي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}} ٻين اهم شرحن ۾ يارهين صديءَ جي يادوپرڪاش، ٻارهين صديءَ جي ڀاسڪراچاريه، جياڪرتي جو ''Chandonushasana'' ۽ گنگاداس جو ''Chandomanjari'' شامل آهن.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}<ref name="MirnigSzanto2013p332"/> {{Quote box |quote= <poem> وزن کان سواءِ ڪو لفظ ناهي، ۽ لفظن کان سواءِ ڪو وزن ناهي. </poem> |source=— ''[[ناٽيه شاستر]]''<ref>{{cite journal |author=Har Dutt Sharma|title=Suvrttatilaka|journal=Poona Orientalist|url=https://books.google.com/books?id=goUkVCiQEbMC|year=1951|volume=XVII|page=84}}</ref> |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} پهرين ۽ ٻي هزارين عيسويءَ جي ڪيترن ئي هندو دائره المعارفن ۽ فنونِ لطيفه بابت ڪتابن ۾ پڻ ڇندس تي الڳ باب شامل آهن. مثال طور ''[[اگني پراڻ]]'' جا باب 328 کان 335،{{Sfn|Rocher|1986|p=135}}<ref>MN Dutt, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4023049 Agni Purana Vol 2], pages 1219–1233.</ref> ''[[ناٽيه شاستر]]'' جو باب 15، ''[[برهت سنهيتا]]'' جو باب 104 ۽ ''[[مانسولاسا]]'' جي ''پرمودجنڪ'' حصي ۾ ڇندس بابت مفصل بحث موجود آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|pp=184–188}}<ref>{{cite book|author=T. Nanjundaiya Sreekantaiya|title=Indian Poetics|url=https://books.google.com/books?id=_UhEvnIZjT4C&pg=PA10|year=2001|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0807-0|pages=10–12}}</ref>{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=8–9, 31–34}} == عنصر == === درجابندي === ڪلاسيڪي [[سنسڪرت]] شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ وزنن کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو:{{Sfn|Deo|2007|p=5}} # '''پدن تي ٻڌل وزن''' (''akṣaravṛtta'' يا ''aksharavritta'') – هن قسم ۾ وزن جو دارومدار هر مصرع ۾ پدن (syllables) جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جڏهن ته هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب ۾ ڪجهه آزادي هوندي آهي. هي انداز قديم ويدي روايت مان نڪتل آهي ۽ [[مهاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] جهڙن مهاڪاوين ۾ ملي ٿو. # '''پدن ۽ وزن ٻنهي تي ٻڌل وزن''' (''varṇavṛtta'' يا ''varnavritta'') – هن قسم ۾ نه رڳو پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي، پر هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پڻ مقرر هوندي آهي. # '''مورن تي ٻڌل وزن''' (''mātrāvṛtta'' يا ''matravritta'') – هن قسم ۾ وزن جو بنياد [[مورا]]ئن (''matra'') جي مقرر تعداد تي هوندو آهي، جيڪي عام طور چار-چار جي مجموعن ۾ ورهايل هونديون آهن. === هلڪا ۽ ڳرا پد === گهڻي ڀاڱي سنسڪرت شاعري چئن مصرعن تي ٻڌل هوندي آهي. هر چوٿين حصي کي ''پاد'' (''pāda''، لفظي معنيٰ: "پير") چيو ويندو آهي. ساڳئي ڊيگهه وارا وزن ''لگهو'' (''laghu''، هلڪو) ۽ ''گرو'' (''guru''، ڳرو) پدن جي ترتيب سان هڪ ٻئي کان الڳ ٿيندا آهن. ''لگهو'' ۽ ''گرو'' جي سڃاڻپ جا اصول ساڳيا آهن، جيڪي غير منظوم سنسڪرت ۾ پڻ لاڳو ٿين ٿا ۽ ويدي [[شڪشا]] ۽ [[پراتيشاکيه]] متنن ۾ بيان ٿيل آهن.{{Sfn|Coulson|1976|p=21}}{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} {{Quote box |quote=<poem> وزن هڪ سچي ٻيڙي آهي، انهن لاءِ جيڪي شاعريءَ جي وسيع سمنڊ کي پار ڪرڻ چاهين ٿا. </poem> |source=— ''[[ڊنڊن]]''، 7هين صدي{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|p=13}} |align=right |bgcolor=#FFE0BB }} * ڪو پد تڏهن ئي '''لگهو''' هوندو آهي، جڏهن ان ۾ ''هِرسوا'' (مختصر) سر هجي ۽ ان کان پوءِ ٻي سر اچڻ کان اڳ وڌ ۾ وڌ هڪ حرف صحيح اچي. * جنهن پد ۾ [[انسوار]] (ṃ) يا [[وسرگ]] (ḥ) هجي، اهو هميشه '''گرو''' هوندو آهي. * ٻيا سڀ پد '''گرو''' هوندا آهن، يا ته ڊگهي (''ديرگهه'') سر سبب، يا مختصر سر کان پوءِ حرفن جي گڏيل آواز سبب. * مختصر (''هِرسوا'') سر هي آهن: ''a''، ''i''، ''u''، ''ṛ'' ۽ ''ḷ''. * باقي سڀ سر ڊگها (''ديرگهه'') آهن: ''ā''، ''ī''، ''ū''، ''ṝ''، ''e''، ''ai''، ''o'' ۽ ''au''.{{Sfn|Coulson|1976|p=6}} * گنگاداس پنڊت موجب، هر ''پاد'' جو آخري پد ضرورت موجب ''گرو'' ليکجي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن اهو اصل ۾ ''گرو'' هجي ته ان کي ڪڏهن به ''لگهو'' نٿو ڳڻيو وڃي.{{refn|group=note|सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा ॥}}{{better source needed|date=March 2016}} [[مورا]] (''matra'') جي حساب سان، هر ''لگهو'' پد هڪ مورا ۽ هر ''گرو'' پد ٻه مورائون ڳڻيو ويندو آهي.{{Sfn|Müller|Macdonell|1886|p=178}} ==== استثنا ==== ڀارتي عروض جي ڪتابن ۾ صوتياتي اصولن جي بنياد تي ڪجهه استثنا پڻ بيان ڪيا ويا آهن، جيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻنهي عروض تي لاڳو ٿين ٿا. مثال طور، ڪنهن مصرع جو آخري سر، ڀلي پنهنجي فطري لحاظ کان ڊگهو يا مختصر هجي، پر وزن جي ضرورت موجب ان کي مختصر يا ڊگهو سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="lrvaidyap843">Lakshman R Vaidya, [http://hdl.handle.net/2027/hvd.hwshdg Sanskrit Prosody - Appendix I], in ''Sanskrit-English Dictionary'', Sagoon Press, Harvard University Archives, pages 843–856.</ref> اهڙيءَ طرح ''प्र''، ''ह्र''، ''ब्र'' ۽ ''क्र'' جهڙن آوازن بابت پڻ خاص استثنا موجود آهن.<ref name=lrvaidyap843/> === بند === سنسڪرت عروض ۾ ''[[شلوڪ]]'' (''śloka'') مان مراد چئن ''پاد''ن تي ٻڌل بند آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> ڀارتي عروض ۾ بندن جا ٻه بنيادي قسم آهن: * '''ورت''' (''vritta'') – جن ۾ هر مصرع ۾ پدن جو تعداد مقرر هوندو آهي. * '''جاتي''' (''jati'') – جيڪي مورائن (''matra'') جي تعداد تي ٻڌل هوندا آهن ۽ جن ۾ پدن جو تعداد مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="lrvaidyap843"/> ''ورت'' بند{{refn|group=note|''Vritta'' لفظ جو بنياد ''vrit'' آهي، جيڪو لاطيني ''vertere'' ۽ انگريزي ''verse'' سان پڻ اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.<ref name=macdonellp56>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 56.</ref>}} ٽن قسمن جا هوندا آهن: * '''سمورت''' (''Samavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' ساڳئي نموني جا هوندا آهن. * '''ارڌ سمورت''' (''Ardhasamavritta'') – جنهن ۾ هڪ ڇڏي هڪ مصرع ساڳئي نموني جي هوندي آهي. * '''وشم ورت''' (''Vishamavritta'') – جنهن ۾ چارئي ''پاد'' هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> عام ''ورت'' اهو آهي، جنهن جي هر مصرع ۾ 26 يا ان کان گهٽ پد هجن، جڏهن ته ان کان وڌيڪ پدن وارا وزن غير معمولي شمار ٿيندا آهن.<ref name="lrvaidyap843"/> جيڪڏهن وزن مورائن تي ٻڌل هجي ته مختصر پد هڪ مورا ۽ ڊگهو پد ٻه مورائون شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="lrvaidyap843"/> === گڻ === '''گڻ''' (سنسڪرت: गण، "گروهه") سنسڪرت عروض ۾ ٽن لڳاتار پدن جي هلڪي ۽ ڳري ترتيب لاءِ استعمال ٿيندڙ فني اصطلاح آهي. هن طريقي کي سڀ کان پهرين [[پنگل]] پنهنجي ''[[ڇندس سوتر]]'' ۾ منظم نموني پيش ڪيو. پنگل ٻن بنيادي نشانين جو استعمال ڪيو:<ref>Pingala CS 1.9–10.</ref> * '''l''' – هلڪو پد (''laghu'') * '''g''' – ڳرو پد (''guru'') {{Metrical feet}} پنگل موجب هر وزن کي ٽن پدن جي مجموعن (گڻن) ۽ جيڪڏهن ضرورت هجي ته باقي بچيل انفرادي پدن جي صورت ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. ٽن پدن جي اٺ ممڪن ترتيبن مان هر هڪ کي هڪ مخصوص حرف سان ظاهر ڪيو ويو، جنهن سان ڪنهن به وزن کي مختصر نموني بيان ڪرڻ آسان ٿي ويو.<ref name="Pingala CS">Pingala, ''chandaḥśāstra'', 1.1–10.</ref> {| class="wikitable" ! گڻ ! ترتيب ! علامت ! يوناني عروض ۾ هم معنيٰ |- | '''نا-گڻ''' | L-L-L | u u u | [[ٽرائبرڪ]] |- | '''ما-گڻ''' | H-H-H | — — — | [[مولوسس]] |- | '''جا-گڻ''' | L-H-L | u — u | [[ايمفبريڪ]] |- | '''را-گڻ''' | H-L-H | — u — | [[ڪريٽڪ]] |- | '''ڀا-گڻ''' | H-L-L | — u u | [[ڊيڪٽائل]] |- | '''سا-گڻ''' | L-L-H | u u — | [[ايناپيسٽ]] |- | '''يا-گڻ''' | L-H-H | u — — | [[بيڪيوس]] |- | '''تا-گڻ''' | H-H-L | — — u | [[اينٽي بيڪيوس]] |} پنگل جي ترتيب '''م-ي-ر-س-ت-ج-ڀ-ن''' ثنائي عددي نظام (Binary numeral system) سان پڻ مطابقت رکي ٿي، جيڪڏهن هر گڻ جا پد ساڄي کان کاٻي پڙهيا وڃن ۽ H=0 ۽ L=1 سمجهيا وڃن. ==== يادگيري وارو لفظ ==== لفظ '''ياماتاراجڀانسلگاه''' (''yamātārājabhānasalagāḥ'') پنگل جي گڻن کي ياد رکڻ لاءِ هڪ مشهور [[يادگيري وارو جملو]] (mnemonic) آهي، جيڪو قديم شارحن ترتيب ڏنو. هن ۾ ''a'' ۽ ''ā'' وارين حرڪتن وسيلي هلڪن ۽ ڳرن پدن جي ترتيب پاڻ لفظ مان ظاهر ٿئي ٿي.{{Sfn|Coulson|1976|p=253ff}} * '''يا-گڻ''': ya-mā-tā = L-H-H * '''ما-گڻ''': mā-tā-rā = H-H-H * '''تا-گڻ''': tā-rā-ja = H-H-L * '''را-گڻ''': rā-ja-bhā = H-L-H * '''جا-گڻ''': ja-bhā-na = L-H-L * '''ڀا-گڻ''': bhā-na-sa = H-L-L * '''نا-گڻ''': na-sa-la = L-L-L * '''سا-گڻ''': sa-la-gā = L-L-H هي يادگيري وارو لفظ آخر ۾ ''لا'' (هلڪو) ۽ ''گا'' (ڳرو) جي انفرادي نشانين کي پڻ ظاهر ڪري ٿو. ==== يوناني ۽ لاطيني عروض سان ڀيٽ ==== سنسڪرت عروض جا ڪيترائي اصول يوناني ۽ لاطيني عروض سان ملندڙ جلندڙ آهن. ٽنهي روايتن ۾ وزن جو بنياد پد جي ادائگيءَ ۾ لڳندڙ وقت تي هوندو آهي، نه ته لفظي زور (stress) تي.<ref>{{cite book|author=Barbara Stoler Miller|title=Phantasies of a Love Thief|year=2013|publisher=Columbia University Press|pages=2 footnote 2}}</ref><ref name="PremingerWarnke2015p498">{{cite book|author1=Alex Preminger|author2=Frank J. Warnke|author3=O. B. Hardison Jr.|title=Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics|year=2015|publisher=Princeton University Press|pages=498}}</ref> مثال طور [[رگ ويد]] جي اٺ پدن واري مصرع يوناني ''آئيمبڪ ڊائيميٽر'' سان لڳ ڀڳ برابر سمجهي وڃي ٿي.<ref name=macdonellp56/> هندو روايت جو مقدس [[گائتري]] وزن اهڙين ٽن مصرعن تي مشتمل آهي، ۽ رڳو اهو وزن ئي رگ ويد جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ استعمال ٿيل آهي.<ref name=macdonellp56/> تنهن هوندي به، سنسڪرت جو '''گڻ''' يوناني عروض جي ''پير'' (foot) جي برابر ناهي. سنسڪرت ۾ بنيادي وزني ايڪو ''پاد'' (مصرع) آهي، جڏهن ته يوناني عروض ۾ ''پير'' بنيادي ايڪو آهي.<ref name=macdonellp55>[https://archive.org/stream/historyofsanskri00macdrich#page/56/mode/2up A history of Sanskrit Literature], Arthur MacDonell, page 55.</ref> سنسڪرت عروض ۾ لاطيني ''سيٽرنين'' شاعريءَ جهڙي لچڪ موجود آهي، جيڪا يوناني عروض ۾ عام نه هئي.<ref name=macdonellp55/> ڪيترن ئي محققن موجب سنسڪرت ۽ يوناني عروض جا بنيادي اصول شايد [[پروٽو-هند-يورپي ٻولي]] واري دور تائين پهچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙا ئي اصول قديم فارسي، اطالوي، ڪيلٽڪ ۽ سلاوي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite book|author=Stephen Dobyns|title=Next Word, Better Word: The Craft of Writing Poetry|year=2011|publisher=Macmillan|pages=248–249}}</ref> == ست پکي: سنسڪرت عروض جا بنيادي وزن == ويدي سنسڪرت عروض ۾ سڌي (linear) ۽ غير سڌي (non-linear) ٻنهي قسمن جا وزني نظام موجود هئا.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} اينيٽ ولڪي ۽ اوليور موئبس موجب، ''ڇندس'' جو نظام ستن بنيادي وزنن جي چوڌاري منظم ڪيو ويو هو، جن کي "'''ست پکي'''" يا "'''برهسپتي جا ست وات'''" چيو ويندو هو.{{refn|group=note|اهي ئي ست وزن هندو سج ديوتا [[سوريا]] جي ستن گهوڙن جا نالا پڻ آهن، جيڪي علامتي طور اونداهيءَ جي خاتمي ۽ علم جي روشنيءَ جي نمائندگي ڪن ٿا }} هر وزن جو پنهنجو مخصوص ردهم، حرڪت ۽ جمالياتي انداز هوندو هو. هي نظام غير سڌي ڍانچي (aperiodicity) کي چئن مصرعن واري گهڻ-شڪلي سڌي ترتيب ۾ منظم ڪندو هو.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=391-392 with footnotes}} قديم سنسڪرت جا ست اهم وزن هي آهن: '''گائتري''' (ٽي مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''انُشتڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد)، '''ترشٽڀ''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد)، '''جگتي''' (چار مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد)، ۽ گڏيل ''پاد'' وارا وزن '''اُشنه'''، '''برهتي''' ۽ '''پنڪتي'''. {{Blockquote| <poem> गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः ॥२४॥ {{Transliteration|sa|gāyatréṇa práti mimīte arkám}} {{Transliteration|sa|arkéṇa sā́ma traíṣṭubhena vākám}} {{Transliteration|sa|vākéna vākáṃ dvipádā cátuṣpadā}} {{Transliteration|sa|akṣáreṇa mimate saptá vā́ṇīḥ}} </poem> ''گائتري سان هو گيت کي ماپي ٿو؛ گيت سان سام گيت کي؛ ترشٽڀ سان پڙهيل بند کي؛ ٻن پادن ۽ چئن پادن واري حمد کي، ۽ اکرن جي وسيلي اهي ست آواز ماپي وڃن ٿا.''<ref name="TElizarenkova1995p113">{{cite book|author=Tatyana J. Elizarenkova|title=Language and Style of the Vedic Rsis|year=1995|publisher=State University of New York Press|pages=113–114}}</ref> |''رگ ويد'' 1.164.24 }} {| class="wikitable" |+ سنسڪرت عروض جا بنيادي قديم وزن{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=392}} ! وزن ! جوڙجڪ ! ترتيب ! قسمن جو تعداد ! استعمال |- | '''گائتري''' | 24 پد؛ 3 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 6×4 | 11 | ويدي ادب ۾ تمام عام؛ مثال: ''رگ ويد'' 7.1.1–30 |- | '''اُشنه''' | 28 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا ۽ هڪ 12 پدن جو | 7×4 | 8 | ويدن ۾، پر نسبتاً گهٽ |- | '''انُشتڀ''' | 32 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 8×4 | 12 | ويد کان پوءِ سنسڪرت ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ''[[ڀگود گيتا]]''، ''[[مهاڀارت]]''، ''[[رامائڻ]]'' ۽ ''[[پراڻ]]'' وغيره |- | '''برهتي''' | 36 پد؛ ٻه مصرعا 8 پدن جا، هڪ 12 پدن جو، پوءِ هڪ 8 پدن جو | 9×4 | 12 | ويدن ۾ ناياب |- | '''پنڪتي''' | 40 پد؛ 5 مصرعا، هر هڪ ۾ 8 پد | 10×4 | 14 | گهٽ استعمال ٿيندڙ؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ |- | '''ترشٽڀ''' | 44 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 11 پد | 11×4 | 22 | ويد کان پوءِ ادب ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ وزن؛ ڊرامن، مهاڀارت ۽ وڏن ڪاوين ۾ |- | '''جگتي''' | 48 پد؛ 4 مصرعا، هر هڪ ۾ 12 پد | 12×4 | 30 | ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ عام؛ گهڻو ڪري ترشٽڀ سان گڏ استعمال ٿيندڙ |} === ٻيا پدن تي ٻڌل وزن === انهن ستن بنيادي وزنن کان سواءِ، قديم ۽ وچئين دور جي سنسڪرت عالمن ڪيترائي ٻيا پدن تي ٻڌل وزن (''Akshara-chandas'') پڻ وضع ڪيا. انهن ۾ '''اتي جگتي''' (13×4)، '''شڪوري''' (14×4)، '''اتي شڪوري''' (15×4)، '''اشٽي''' (16×4)، '''اتي اشٽي''' (17×4)، '''ڌرتي''' (18×4)، '''اتي ڌرتي''' (19×4) ۽ '''ڪرتي''' (20×4) وغيره شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=422-426}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} === مورائن تي ٻڌل وزن === پدن تي ٻڌل وزنن کان علاوه، هندو عالمن مورائن (''mātrā'') تي ٻڌل وزن پڻ تيار ڪيا، جن کي '''گڻ-ڇندس''' (''Gana-chandas'') يا '''گڻ-ورت''' (''Gana-vritta'') چيو ويندو آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|p=427}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن وزنن ۾ هر وزني پير (metrical foot) ''لگهو'' (مختصر) مورائن يا انهن جي برابر وقتي ايڪن تي ٻڌل هوندو آهي. سنسڪرت عروض ۾ اهڙن وزنن جا سورهن بنيادي درجا بيان ڪيا ويا آهن، ۽ هر درجي جون وري سورهن ذيلي شاخون آهن. مشهور مثالن ۾ '''آريا'''، '''ادگيتي'''، '''اپگيتي'''، '''گيتي''' ۽ '''آرياگيتي''' شامل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}} هي انداز پدن تي ٻڌل وزنن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عام آهي، پر [[هندو فلسفو]]، ڊراما، غنائي شاعري ۽ [[پراڪرت]] شاعريءَ جي اهم متنن ۾ استعمال ٿيو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=106-108, 135}} مثال طور، [[سامکيا]] فلسفي جو مڪمل ''[[سامکياڪارڪا]]'' متن ''آريا'' وزن ۾ لکيل آهي، جڏهن ته [[آريڀٽ]] جي رياضيائي تصنيفن ۽ [[ڪاليداس]] جي ڪجهه رچنائن ۾ پڻ اهو وزن استعمال ٿيل آهي.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=427-428}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=230-232 with footnotes 472-473}} === گڏيل وزن === ڀارتي عالمن سنسڪرت عروض ۾ اهڙا گڏيل وزن پڻ تيار ڪيا، جن ۾ پدن تي ٻڌل ۽ مورائن تي ٻڌل ٻنهي نظامن جون خوبيون گڏيل هونديون هيون.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}}{{Sfn|Hopkins|1901|p=193}} انهن کي '''ماترا-ڇندس''' (''Matra-chandas'') چيو ويندو آهي. هن درجي جا مشهور وزن '''ويتاليه''' (''Vaitaliya'')، '''ماتراسامڪ''' (''Matrasamaka'') ۽ '''گيتي آريا''' (''Gityarya'') آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-432}} مثال طور، [[ڪراتارجنيه]] ۽ [[نيشدھ چريتم]] جهڙن سنسڪرت مهاڪاوين جا ڪجهه مڪمل سرگ صرف ''ويتاليه'' وزن ۾ ترتيب ڏنل آهن.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=429-430}} == ادبي جوڙجڪ لاءِ وزنن جو استعمال == ويدي متنن ۽ پوءِ واري سنسڪرت ادب کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو ويو هو، جو وزن (ڇندس) جي تبديلي پاڻ ۾ هڪ علامتي ڪوڊ طور ڪم ڪندي هئي، جنهن سان قاري يا ٻڌندڙ کي معلوم ٿيندو هو ته ڪنهن حصي يا باب جي پڄاڻي اچي وئي آهي. هر باب يا حصي ۾ عام طور ساڳيو وزن برقرار رکيو ويندو هو، جنهن ڪري خيالن جي ردهمي پيشڪش، يادگيري، ورجاءُ ۽ متن جي درستگيءَ جي جاچ آسان ٿي ويندي هئي. ساڳئي ريت، سنسڪرت ڀڄنن ۽ حمدن جي شاعرن وزنن کي ادبي تعمير (لٽريري آرڪيٽيڪچر) جي هڪ اوزار طور استعمال ڪيو. هو اڪثر ڀڄن يا نظم جي پڇاڙيءَ ۾ بنيادي متن کان مختلف وزن وارو بند آڻي پڙهندڙ يا ٻڌندڙ کي اختتام جو اشارو ڏيندا هئا. البت، ڪنهن به ڀڄن يا ادبي رچنا جي پڄاڻيءَ لاءِ '''گائتري''' وزن استعمال نه ڪيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هندو روايت ۾ ان کي غيرمعمولي تقدس حاصل هو. عام طور سڀئي وزن مقدس سمجهيا ويندا هئا، ۽ ويدي منترن ۽ سوڪتن ۾ انهن جي ڪمال ۽ حسن کي الوهي ماخذ سان منسوب ڪري، کين ديوتائن يا اساطيري هستين جي برابر قرار ڏنو ويو آهي. === متن جي خرابيءَ جي سڃاڻپ ۾ وزن جو استعمال === ويدن، منظوم [[اپنشد]]ن{{refn|group=note|[[ڪين اپنشد]]، [[ڪٺ اپنشد]]، [[ايشا اپنشد]]، [[شويتاشوتر اپنشد]] ۽ [[منڊڪ اپنشد]] منظوم قديم اپنشدن جا مثال آهن.}} ۽ [[اسمرتي]] متنن ۾ وزني پابنديءَ جي اعليٰ درجي سبب، اوڻيهين صديءَ کان ڪيترن هندستاني مطالعي جي ماهرن (انڊولاجسٽس) وزن کي اهڙي معيار طور استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي متن جي انهن حصن کي مشڪوڪ قرار ڏنو ويو، جتي مصرعن يا بندن جو وزن مقرر نموني سان نه مليو. ڪجهه ايڊيٽرن ''ميتري ڪاسا'' جي اصول تحت اهڙن مصرعن ۾ ساڳي آواز وارا لفظ تبديل ڪري وزن بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، انهيءَ خيال سان ته اهڙي ترميم اصل متن کي بحال ڪري ڇڏيندو، پر [[پيٽرڪ اوليويل]] سميت ڪيترن محققن هن طريقي تي تنقيد ڪندي چيو آهي ته اهڙيون جديد ترميمون متن جي اصل معنيٰ بدلائي سگهن ٿيون، وڌيڪ بگاڙ پيدا ڪري سگهن ٿيون، ۽ قديم دور جي تلفظ بدران جديد تلفظ کي متن تي لاڳو ڪن ٿيون، جڏهن⁠تہ قديم زماني ۾ ساڳيا پد يا مورائون مختلف نموني اچاريا ويندا هئا. ڪڏهن ڪڏهن متن جي وچ ۾ وزن ۾ نمايان تبديلي، جنهن کان پوءِ اڳيون وزن ٻيهر بحال ٿي وڃي، ان کي بعد ۾ شامل ڪيل اضافن (انٽرپوليشنس) يا مختلف دورن ۽ مختلف ليکڪن جي رچنائن جي گڏيل ترتيب جي نشاني پڻ سمجهيو ويندو آهي.{{Sfn|Maurice Winternitz|1963|pp=3-4 with footnotes}}<ref>{{cite book|author=Patrick Olivelle|title=Collected Essays: Language, Texts and Society|year=2008|publisher=Firenze University Press|pages=264–265}}</ref><ref>Alf Hiltebeitel (2000), Review: John Brockington, ''The Sanskrit Epics'', ''Indo-Iranian Journal'', 43(2), pp. 161–169.</ref> بهرحال، ڪيترائي وزن آسانيءَ سان برقرار رکي سگهجن ٿا، تنهنڪري رڳو هڪجهڙو وزن ڪنهن قلمي نسخي جي اصليت جو قطعي ثبوت نٿو بڻجي. خاص طور قديم ۽ وچئين دور جي [[ٻڌ مت]] جي قلمي نسخن بابت هن اصول تي پڻ سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ وزن ۾ تبديلي ڪنهن ليکڪ جي اسلوب جي تبديلي يا سندس ادبي ارتقا جي عڪاسي به ٿي سگهي ٿي.<ref>John Brough (1954), "The Language of the Buddhist Sanskrit Texts", ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', 16(2), pp. 351–375.</ref> == متن == === ڇندس سوتر === {{expand section|date=March 2016}} {{Quote box | quote = <poem> جڏهن اڌ ڪيو وڃي، ته ٻه لکو. جڏهن هڪ گهٽايو وڃي، ته [[شونيه]] (صفر) لکو. جڏهن شونيه هجي، ته ٻن سان ضرب ڏيو. جڏهن اڌ ڪيو وڃي، ته ان کي پاڻ سان ضرب ڏيو (چورس ڪريو). </poem> | source = —'''''ڇندس سوتر 8.28–31'''''<br />6هين–2هين صدي ق.م.<ref name="Plofker"/><ref>{{cite book|author1=Bettina Bäumer|author2=Kapila Vatsyayan|title=Kalātattvakośa: A Lexicon of Fundamental Concepts of the Indian Arts|publisher=Motilal Banarsidass|year=1992|page=401}}</ref> | bgcolor = #FFE0BB | align = right }} '''ڇندس سوتر'''، جنهن کي '''ڇندس شاستر''' يا ان جي مؤلف [[پنگل]] جي نسبت سان '''پنگل سوتر''' پڻ چيو وڃي ٿو، سنسڪرت عروض بابت قديم ترين هندو تصنيف آهي، جيڪا اڄ تائين محفوظ رهي آهي.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=370}}{{Sfn|B.A. Pingle|1898|pp=238-241}} هيءُ متن اٺن ڪتابن تي مشتمل آهي، جن ۾ مجموعي طور 310 سوتر شامل آهن.<ref>{{cite journal |last=Nooten |first=B. Van |title=Binary numbers in Indian antiquity |journal=J Indian Philos |volume=21 |issue=1 |year=1993 |pages=31–32 |doi=10.1007/bf01092744|s2cid=171039636}}</ref> هيءُ متن مختصر سوترن (aphorisms) جو مجموعو آهي، جيڪو بنيادي طور شاعراڻي وزنن ۽ عروض جي اصولن تي روشني وجهي ٿو، جڏهن⁠تہ موسيقي ۽ وزن جي تجزئي جي سلسلي ۾ ڪجهه رياضيائي اصول پڻ پيش ڪري ٿو.<ref name="Plofker">{{cite book|author=Kim Plofker|title=Mathematics in India|year=2009|publisher=Princeton University Press|pages=53–57}}</ref><ref name="Nooten 1993 pp. 31–50"/> === ڀاشيا === {{expand section|date=March 2016}} صدين دوران '''ڇندس شاستر''' تي ڪيترائي '''ڀاشيا''' (تشريحي شرحون) لکيون ويون، جن مان ڪجهه اهم هي آهن: ; '''چندوراتناڪر''' هيءُ [[رتناڪرشانتي]] جو يارهين صديءَ جو ڀاشيا آهي، جيڪو ''پنگل جي ڇندس سوتر'' تي لکيو ويو. ''چندوراتناڪر'' ۾ پراڪرت شاعريءَ جي عروض بابت نوان خيال پيش ڪيا ويا، جن جو [[نيپال]] جي عروض ۽ [[تبت]] جي ٻڌ متي شاعريءَ تي نمايان اثر پيو. تبت ۾ هي علم ''ڇندس'' يا ''sdeb sbyor'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="TayeBlo2012p26">{{cite book|author1=Jamgon Kongtrul Lodro Taye|author2=Gyurme Dorje|title=The Treasury of Knowledge: Indo-Tibetan Classical Learning and Buddhist Phenomenology|year=2012|publisher=Shambhala Publications|pages=26–28}}</ref> ; '''ڇندس سوتر ڀاشيا راجا''' هيءُ ارڙهين صديءَ ۾ [[ڀاسڪررايا]] پاران لکيل ''ڇندس شاستر'' جو هڪ اهم تشريحي ڀاشيا آهي. == استعمال == === ويد کان پوءِ واري شاعري ۽ مهاڪاويا === [[هندو]] مهاڪاويا ۽ ويد کان پوءِ جي سنسڪرت شاعري گهڻو ڪري چار مصرعن (''پاد'') تي ٻڌل بندن (ڪئاٽرينس) ۾ ترتيب ڏنل آهي، جن ۾ هر ''پاد'' جي وزني بناوت واضح طور مقرر هوندي آهي.<ref>Hopkins, p.194.</ref> ڪڏهن ڪڏهن ٻن ''پادن'' کي گڏ ڪري هڪ [[هميستچ]] (hemistich) يا [[ٻه-مصرعي بند]] (ڪوپليٽ) جي صورت ۾ به پڙهيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور [[شلوڪ]] وزن ۾ عام آهي. اهڙي صورت ۾ ٻنهي ''پادن'' جا وزن هڪجهڙا نه هوندا آهن، پر جمالياتي توازن پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ ٻئي کي پورو ڪندا آهن. ٻين ڪيترن وزنن ۾، بند جا چارئي ''پاد'' ساڳئي وزني جوڙجڪ تي ٻڌل هوندا آهن. '''[[انُشتڀ]]''' (Anushtubh) وزن ويد کان پوءِ ۽ ڪلاسيڪي سنسڪرت ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول بڻجي ويو.{{Sfn|Horace Hayman Wilson|1841|pp=418-422}} هي اٺ-پدي (octosyllabic) وزن آهي، بلڪل [[گائتري]] وانگر، جيڪا هندو روايت ۾ مقدس وزن سمجهي ويندي آهي. جيتوڻيڪ انُشتڀ ويدي متنن ۾ به ملي ٿو، پر ان جو استعمال محدود آهي؛ مثال طور [[رگ ويد]] ۾ '''ترشٽڀ''' ۽ '''گائتري''' وزن گهڻو غالب آهن.<ref>{{cite book|author=Kireet Joshi|title=The Veda and Indian Culture: An Introductory Essay|year=1991|publisher=Motilal Banarsidass|pages=101–102}}</ref> ڪنهن متن ۾ انُشتڀ وزن جي وڏي مقدار عام طور ان ڳالهه جي نشاندهي سمجهي ويندي آهي ته اهو متن ويد کان پوءِ واري دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{cite book|author=Friedrich Max Müller|title=A History of Ancient Sanskrit Literature|year=1860|publisher=Williams and Norgate|pages=67–70}}</ref> مثال طور، ''[[مهاڀارت]]'' ۾ ڪيترائي مختلف وزن استعمال ٿيل آهن، پر ان جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو بند '''انُشتڀ''' قسم جي [[شلوڪ]] وزن ۾ آهن، جڏهن⁠تہ باقي گهڻو ڪري '''ترشٽڀ''' وزن تي مشتمل آهن.<ref>Hopkins, p.192.</ref> === ڇندس ۽ رياضي === {{expand section|date=March 2016}} قديم ڀارتي عالمن موسيقي ۽ شاعريءَ ۾ سڀ کان موزون آواز ۽ بهترين وزني ترتيب معلوم ڪرڻ جي ڪوشش دوران تبديلين (پرموٽيشنز) ۽ گڏيل ترتيبن (ڪامبينيشنز) جي رياضيائي اصولن جو مطالعو ڪيو.<ref name="Plofker"/> ''[[پنگل سوتر]]'' ۾ ويدي وزنن جي ممڪن ترتيبن جي حساب لاءِ [[ٻنائي عددي نظام]] (binary system) جا اصول بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Nooten 1993 pp. 31–50"/><ref name=sgoonatlakep126/><ref>{{cite book|author=Alekseĭ Petrovich Stakhov|title=The Mathematics of Harmony|year=2009|publisher=World Scientific|pages=426–427}}</ref> پنگل ۽ پوءِ وارن سنسڪرت عروض جي ماهرن '''ماتراميرو''' (''Matrameru'') نالي هڪ طريقو پڻ تيار ڪيو، جنهن ۾ 0، 1، 1، 2، 3، 5، 8 ... جهڙن عددي سلسلن جو مطالعو ڪيو ويندو هو، جيڪي اڄ [[فبوناچي سلسلو]] (Fibonacci sequence) جي نالي سان مشهور آهن.<ref name="Nooten 1993 pp. 31–50"/><ref name=sgoonatlakep126/><ref>{{cite book|author=Keith Devlin|title=The Man of Numbers|year=2012|publisher=Bloomsbury Academic|page=145}}</ref> [[Image:PascalTriangleAnimated2.gif|thumb|250px|right|[[پاسڪل مثلث]] جون پهريون پنج قطارون، جنهن کي [[هلاياڌ]] جي مثلث پڻ چيو ويندو آهي.<ref name="ZawairaHitchcock2008p237">{{cite book|author1=Alexander Zawaira|author2=Gavin Hitchcock|title=A Primer for Mathematics Competitions|year=2008|publisher=Oxford University Press|page=237}}</ref>]] ڏهين صديءَ ۾ [[هلاياڌ]] پنهنجي ''پنگل سوتر'' جي شرح ۾ '''ميرو پرستار''' (''Meruprastāra'') جو تصور پيش ڪيو، جيڪو جديد رياضيءَ جي [[پاسڪل مثلث]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ اڄ ڪيترن رياضيائي ڪتابن ۾ '''هلاياڌ مثلث''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Nooten 1993 pp. 31–50"/><ref name="ZawairaHitchcock2008p237"/> يارهين صديءَ جي [[رتناڪرشانتي]] پنهنجي ''چندوراتناڪر'' ۾ '''پرتييه''' (''pratyaya'') جي مدد سان وزنن جي [[ٻه-جزوي گڏيل ترتيب]] (بائنامينل ڪامبينيشنز) معلوم ڪرڻ جا طريقا بيان ڪيا. ڪنهن به مقرر وزن لاءِ ڇهه بنيادي ''پرتييه'' هي آهن:{{Sfn|Hahn|1982|p=4}} * '''پرستار''' (''prastāra'') – مقرر ڊيگهه وارن سڀني ممڪن وزنن جي جدول تيار ڪرڻ. * '''نشٽ''' (''naṣṭa'') – جدول تيار ڪرڻ کان سواءِ، ڪنهن مخصوص ترتيب واري وزن کي معلوم ڪرڻ. * '''اُدِشٽ''' (''uddiṣṭa'') – ڪنهن ڏنل وزن جي جدول ۾ جاءِ معلوم ڪرڻ. * '''لگهوڪريا''' (''laghukriyā'' يا ''lagakriyā'') – اهڙن وزنن جو تعداد ڳڻڻ، جن ۾ مقرر تعداد ۾ ''لگهو'' يا ''گرو'' پد هجن. * '''سنکيا''' (''saṃkhyā'') – جدول ۾ موجود سڀني وزنن جو ڪل تعداد معلوم ڪرڻ. * '''ادھون''' (''adhvan'') – ڪنهن خاص ڊيگهه واري ''پرستار'' جدول لکڻ لاءِ گهربل جڳهه يا ماپ جو حساب ڪرڻ. ڪجهه عالمن ڪنهن وزن بابت چار بنيادي مقدار پڻ بيان ڪيا آهن: (الف) ''گرو'' پدن جو تعداد، (ب) ''لگهو'' پدن جو تعداد، (ج) ڪل پدن جو تعداد، ۽ (د) ڪل ماترائن جو تعداد، ۽ انهن مان ڪنهن به ٻن جي بنياد تي باقي ٻن جو حساب لڳائڻ جا اصول پيش ڪيا آهن.{{Sfn|Hahn|1982|pp=15-18}} == اثر == {{expand section|date=March 2016}} === هندستان ۾ === {{Quote box | quote = '''گيت ۽ ٻولي''' <poem> ٻار گيت کي سمجهن ٿا، جانور به، بلڪ نانگ پڻ. پر ادب جي مٺاس، ڇا ان کي خود مهاديو ئي پوريءَ طرح سمجهي سگهي ٿو؟ </poem> | source = —''[[راجترنگڻي]]''{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=188}} | bgcolor = #FFE0BB | align = right }} هندو علمي روايتن ۾ '''ڇندس''' کي ادبي علم جي پنجن بنيادي شعبن مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. [[شيلڊن پولوڪ]] موجب، ٻيا چار شعبا '''گڻ''' (اظهار جا انداز)، '''ريتي''' ۽ '''مارگ''' (لکڻ جا طريقا يا اسلوب)، '''النڪار''' (ادبي صنعتون) ۽ '''رس''' ۽ '''ڀاو''' (جمالياتي احساس ۽ جذبا) آهن.{{Sfn|Sheldon Pollock|2006|p=188}} هندو متنن ۾ ''ڇندس'' کي ان جي ڪمال، هم آهنگي ۽ موسيقيت سبب وڏي عزت حاصل آهي. خاص طور '''[[گائتري وزن]]''' کي سڀني وزنن مان وڌيڪ نفيس ۽ مقدس سمجهيو ويندو آهي. هي وزن اڄ به جديد هندو ثقافت ۾، خاص طور [[يوگا]] جي مشقن ۽ سج اڀرڻ وقت پڙهيا ويندڙ ڌيان وارن منترن ۽ ڀڄنن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|pp=393-394}} === هندستان کان ٻاهر === سنسڪرت ''ڇندس'' ڏکڻ اوڀر ايشيا جي شاعري ۽ عروض تي پڻ گهرو اثر ڇڏيو، جنهن جو هڪ نمايان مثال ٿائي شاعريءَ جو '''چان''' ({{langx|th|ฉันท์}}) آهي.<ref name=houbensanskritthai>{{cite book|author=B.J. Terwiel|editor=Jan E. M. Houben|title=Ideology and Status of Sanskrit: Contributions to the History of the Sanskrit Language|year=1996|publisher=BRILL|pages=307–323}}</ref> محققن جو خيال آهي ته چوڏهين صديءَ جي ٿائي متنن، جهڙوڪ ''Mahachat kham luang''، ۾ سنسڪرت عروض جو اثر يا ته [[ڪمبوڊيا]] يا [[سري لنڪا]] جي ذريعي پهتو.<ref name=houbensanskritthai/> ڇهين صديءَ جي چيني ادب ۾ پڻ سنسڪرت عروض جي اثر جا ثبوت ملن ٿا، خاص طور [[شين يوئي]] ۽ سندس پوئلڳن جي تصنيفن ۾. اهو اثر غالباً انهن ٻڌ ڀڪشن جي وسيلي چين پهتو، جيڪي [[هندستان]] جا سفر ڪندا هئا ۽ اتان جي علمي روايتن سان واقف ٿيا هئا.<ref>{{cite book|author=B.J. Terwiel|editor=Jan E. M. Houben|title=Ideology and Status of Sanskrit: Contributions to the History of the Sanskrit Language|year=1996|publisher=BRILL|pages=319–320 with footnotes}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} <references group="note"/> 8gh98u8wxw34a1rw6hagwdzrn7ikuo9 0 40626 394449 269962 2026-07-15T06:51:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 394449 wikitext text/x-wiki '''غير قافيہ شاعري''' (Un-rhymed) اها شاعري، جيڪا [[قافيو|قافيي]] کان بغير هجي، ان قسم جي شاعريءَ ۾ [[آزاد نظم]]، نظم مصريٰ، بلئنڪ ورس ۽ فري ورس جا نمونا اچي وڃن ٿا. غير قافيہ شاعريءَ تي حمايت ۽ مخالفت ۾ بہ ڪافي ادبي بحث رهيا آهن. [[سنڌي ادب]] ۾ غير قافيہ شاعري اجنبيت جي دَور مان گذري، اصليت جي راھ تي اچي چڪي آهي.<ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref><ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%BA%D9%8A%D8%B1%20%D9%82%D8%A7%D9%81%D9%8A%D9%87%20%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> === بلئنڪ ورس === [[بلئنڪ ورس]] اهڙي شاعري آهي، جيڪا باقاعده [[وزن (شاعري)|وزن]] يا [[بحر (شاعري)|بحر]] ۾ لکيل هوندي آهي، پر ان ۾ [[قافيو]] استعمال نه ڪيو ويندو آهي. انگريزي شاعريءَ ۾ بلئنڪ ورس گهڻو ڪري [[آئيمبڪ پينٽاميٽر]] جي بحر ۾ لکيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Shaw |first=Robert Burns |url=https://books.google.com/books?id=hQtUJ7NPxesC&pg=PA1 |title=Blank Verse: A Guide to Its History and Use |date=2007 |publisher=Ohio University Press |isbn=978-0-8214-1757-7 |pages=1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Strachan |first=John |url=https://books.google.com/books?id=l02rBgAAQBAJ&pg=PA83 |title=Poetry |date=2011-07-07 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-8079-5 |pages=83 |language=en}}</ref> <poem> Of man's first disobedience, and the fruit Of that forbidden tree, whose mortal taste Brought death into the world, and all our woe, With loss of Eden, till one greater man .... —[[جان ملٽن]] (''[[پيراڊائيز لاسٽ]]'' مان) </poem> '''سنڌي ترجمو:''' <poem> انسان جي پهرئين نافرمانيءَ جو داستان، ۽ اُن منع ڪيل وڻ جي ڦل جو ذڪر، جنهن جي چکڻ سان دنيا ۾ موت ۽ سمورا ڏک آيا، ۽ عدن جي باغ جي نعمت وڃائجي ويئي، تان جو هڪ عظيم انسان نجات جو رستو کوليو. </poem> === فري ورس === [[فري ورس]] اهڙي شاعري آهي، جنهن ۾ نه ڪو مقرر [[بحر (شاعري)|بحر]] هوندو آهي ۽ نه ئي لازمي [[قافيو]]. جيتوڻيڪ فري ورس ۾ ڪڏهن ڪڏهن قافيو استعمال ٿي سگهي ٿو، پر عام طور تي ان ۾ قافيي جي پابندي نه هوندي آهي.<ref>{{Cite book |last1=Greene |first1=Roland |url=https://books.google.com/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA522 |title=The Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics |last2=Cushman |first2=Stephen |last3=Cavanagh |first3=Clare |last4=Ramazani |first4=Jahan |last5=Rouzer |first5=Paul |last6=Feinsod |first6=Harris |last7=Marno |first7=David |last8=Slessarev |first8=Alexandra |date=2012-08-26 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-15491-6 |pages=522–25 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hartman |first=Charles O. |url=https://books.google.com/books?id=6A6CDwAAQBAJ&pg=PA168 |title=Verse: An Introduction to Prosody |date=2015-03-30 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-65600-6 |pages=168 |language=en}}</ref> <poem> Whirl up, sea— Whirl your pointed pines Splash your great pines On our rocks, Hurl your green over us, Cover us with your pools of fir. —[[ايڇ. ڊي.]] </poem> '''سنڌي ترجمو:''' <poem> اڀري اچ، اي سمنڊ! پنهنجن نوڪدار لهرن کي گهما، پنهنجي عظيم ڇولين کي اسان جي پٿرن تي اڇلاءِ، پنهنجي سائي ڇانوَ اسان تي وڇاءِ، ۽ اسان کي پنهنجي نيري ڇولين ۾ ڍڪي ڇڏ. </poem> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:شاعري]] 4eyn6y2s1ch2f1hbuvy2ecpddf25042 0 40776 394450 171152 2026-07-15T06:54:42Z Intisar Ali 8681 /* */ 394450 wikitext text/x-wiki '''مارئي''' (''Marui'') [[عمر مارئي|عمر-مارئي]] جي مرڪزي عورت ڪردار. شاھ جي سورمي، جنهن کي شاھ عورت جي عظمت، وطن جي حب ۽ قومپرستيءَ جي لاءِ تمثيلي طور بيان ڪيو آهي. مارئي ٿر جي غريب نينگري هئي، جنهن کي عمر (حڪمران) زوريءَ کڻي ويو ۽ لالچون ڏئي شادي ڪرڻ پئي چاهي. پر هن جي انڪار کيس امر ڪري ڇڏيو. شاھ لطيف ڪلاسيڪي شاعرن مارئيءَ جي حب الوطنيءَ واري داستان کي ڳائي کيس حب الوطنيءَ جي علامت بنائي ڇڏيو آهي. هي قصو سومرن جي دور سان منسوب آهي.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> هن لوڪ داستان جي مرڪزي ڪردار '''مارئي''' آهي، جيڪا [[ٿرپارڪر]] جي هڪ نوجوان ڇوڪري هئي. روايت موجب [[عمر سومرو]]، جيڪو ان وقت [[عمرڪوٽ]] جو حاڪم هو، سندس حسن کان متاثر ٿي کيس اغوا ڪري ويو ۽ ساڻس شادي ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. مارئي انڪار ڪيو، جنهن سبب کيس [[عمرڪوٽ قلعو|عمرڪوٽ جي قلعي]] ۾ ڪيترن ئي سالن تائين قيد رکيو ويو. پنهنجي وطن سان بي مثال وفاداري، ثابت قدمي ۽ جرئت سبب مارئي سنڌي لوڪ ادب ۾ وطن سان محبت ۽ حب الوطنيءَ جي علامت طور سڃاتي وڃي ٿي.<ref name="ShahLatif">{{citation | title= Shah Jo Risalo | author = Shah Abdul Latif Bhittai | url = https://bhurgri.com/bhurgri/amar/%D8%B3%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A6%D9%8A/}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} kavwnba4g3gu1oijp704rnwl43lziq7 394451 394450 2026-07-15T06:55:58Z Intisar Ali 8681 /* */ 394451 wikitext text/x-wiki '''مارئي''' (''Marui'') [[عمر مارئي|عمر-مارئي]] جي مرڪزي عورت ڪردار. شاھ جي سورمي، جنهن کي شاھ عورت جي عظمت، وطن جي حب ۽ قومپرستيءَ جي لاءِ تمثيلي طور بيان ڪيو آهي. مارئي ٿر جي غريب نينگري هئي، جنهن کي عمر (حڪمران) زوريءَ کڻي ويو ۽ لالچون ڏئي شادي ڪرڻ پئي چاهي. پر هن جي انڪار کيس امر ڪري ڇڏيو. شاھ لطيف ڪلاسيڪي شاعرن مارئيءَ جي حب الوطنيءَ واري داستان کي ڳائي کيس حب الوطنيءَ جي علامت بنائي ڇڏيو آهي. هي قصو سومرن جي دور سان منسوب آهي.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> هن لوڪ داستان جي مرڪزي ڪردار '''مارئي''' آهي، جيڪا [[ٿرپارڪر]] جي هڪ نوجوان ڇوڪري هئي. روايت موجب [[عمر سومرو]]، جيڪو ان وقت [[عمرڪوٽ]] جو حاڪم هو، سندس حسن کان متاثر ٿي کيس اغوا ڪري ويو ۽ ساڻس شادي ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. مارئي انڪار ڪيو، جنهن سبب کيس [[عمرڪوٽ قلعو|عمرڪوٽ جي قلعي]] ۾ ڪيترن ئي سالن تائين قيد رکيو ويو. پنهنجي وطن سان بي مثال وفاداري، ثابت قدمي ۽ جرئت سبب مارئي سنڌي لوڪ ادب ۾ وطن سان محبت ۽ حب الوطنيءَ جي علامت طور سڃاتي وڃي ٿي.<ref name="ShahLatif">{{citation | title= Shah Jo Risalo | author = Shah Abdul Latif Bhittai | url = https://bhurgri.com/bhurgri/amar/%D8%B3%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A6%D9%8A/}}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=39&id=2813 "عمر مارئي: حب الوطنيءَ جي علامت"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121255/http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=39&id=2813 |date=2016-03-04 }}، ''Muse India''، شمارو 39، سيپٽمبر–آڪٽوبر 2011. * [http://bhurgri.com/bhurgri/sd_shah_marui.php [[سر مارئي]]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425040846/http://www.bhurgri.com/bhurgri/sd_shah_marui.php |date=2011-04-25 }}، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]. * [https://web.archive.org/web/20091019173003/http://geocities.com/thebhittai/lateef28.html [[سر مارئي]]] جو انگريزي ترجمو، [[ايلسا قاضي]]. * [http://www.pakistanitvdrama.com/tag/noor-muhammad-lashari ''عمر مارئي'' تي ٻڌل ٽيليويزن ڊرامو] [[زمرو:عشقيه لوڪ ڪهاڻيون]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:پاڪستاني ادب]] [[زمرو:پاڪستاني لوڪ ادب]] [[زمرو:شاھ جو رسالو]] == حوالا == {{حوالا}} 8ze6ubgr1mall90l6viz4cjl2awdywe 394452 394451 2026-07-15T06:56:19Z Intisar Ali 8681 394452 wikitext text/x-wiki '''مارئي''' (''Marui'') [[عمر مارئي|عمر-مارئي]] جي مرڪزي عورت ڪردار. شاھ جي سورمي، جنهن کي شاھ عورت جي عظمت، وطن جي حب ۽ قومپرستيءَ جي لاءِ تمثيلي طور بيان ڪيو آهي. مارئي ٿر جي غريب نينگري هئي، جنهن کي عمر (حڪمران) زوريءَ کڻي ويو ۽ لالچون ڏئي شادي ڪرڻ پئي چاهي. پر هن جي انڪار کيس امر ڪري ڇڏيو. شاھ لطيف ڪلاسيڪي شاعرن مارئيءَ جي حب الوطنيءَ واري داستان کي ڳائي کيس حب الوطنيءَ جي علامت بنائي ڇڏيو آهي. هي قصو سومرن جي دور سان منسوب آهي.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> هن لوڪ داستان جي مرڪزي ڪردار '''مارئي''' آهي، جيڪا [[ٿرپارڪر]] جي هڪ نوجوان ڇوڪري هئي. روايت موجب [[عمر سومرو]]، جيڪو ان وقت [[عمرڪوٽ]] جو حاڪم هو، سندس حسن کان متاثر ٿي کيس اغوا ڪري ويو ۽ ساڻس شادي ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. مارئي انڪار ڪيو، جنهن سبب کيس [[عمرڪوٽ قلعو|عمرڪوٽ جي قلعي]] ۾ ڪيترن ئي سالن تائين قيد رکيو ويو. پنهنجي وطن سان بي مثال وفاداري، ثابت قدمي ۽ جرئت سبب مارئي سنڌي لوڪ ادب ۾ وطن سان محبت ۽ حب الوطنيءَ جي علامت طور سڃاتي وڃي ٿي.<ref name="ShahLatif">{{citation | title= Shah Jo Risalo | author = Shah Abdul Latif Bhittai | url = https://bhurgri.com/bhurgri/amar/%D8%B3%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A6%D9%8A/}}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=39&id=2813 "عمر مارئي: حب الوطنيءَ جي علامت"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121255/http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=39&id=2813 |date=2016-03-04 }}، ''Muse India''، شمارو 39، سيپٽمبر–آڪٽوبر 2011. * [http://bhurgri.com/bhurgri/sd_shah_marui.php [[سر مارئي]]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425040846/http://www.bhurgri.com/bhurgri/sd_shah_marui.php |date=2011-04-25 }}، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]. * [https://web.archive.org/web/20091019173003/http://geocities.com/thebhittai/lateef28.html [[سر مارئي]]] جو انگريزي ترجمو، [[ايلسا قاضي]]. * [http://www.pakistanitvdrama.com/tag/noor-muhammad-lashari ''عمر مارئي'' تي ٻڌل ٽيليويزن ڊرامو] [[زمرو:عشقيه لوڪ ڪهاڻيون]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:پاڪستاني ادب]] [[زمرو:پاڪستاني لوڪ ادب]] [[زمرو:شاھ جو رسالو]] nigv2lhbtkmexajt8b53gs0xjha9oqu 394453 394452 2026-07-15T06:56:35Z Intisar Ali 8681 /* */ 394453 wikitext text/x-wiki '''مارئي''' (''Marui'') [[عمر مارئي|عمر-مارئي]] جي مرڪزي عورت ڪردار. شاھ جي سورمي، جنهن کي شاھ عورت جي عظمت، وطن جي حب ۽ قومپرستيءَ جي لاءِ تمثيلي طور بيان ڪيو آهي. مارئي ٿر جي غريب نينگري هئي، جنهن کي عمر (حڪمران) زوريءَ کڻي ويو ۽ لالچون ڏئي شادي ڪرڻ پئي چاهي. پر هن جي انڪار کيس امر ڪري ڇڏيو. شاھ لطيف ڪلاسيڪي شاعرن مارئيءَ جي حب الوطنيءَ واري داستان کي ڳائي کيس حب الوطنيءَ جي علامت بنائي ڇڏيو آهي. هي قصو سومرن جي دور سان منسوب آهي.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> هن لوڪ داستان جي مرڪزي ڪردار '''مارئي''' آهي، جيڪا [[ٿرپارڪر]] جي هڪ نوجوان ڇوڪري هئي. روايت موجب [[عمر سومرو]]، جيڪو ان وقت [[عمرڪوٽ]] جو حاڪم هو، سندس حسن کان متاثر ٿي کيس اغوا ڪري ويو ۽ ساڻس شادي ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. مارئي انڪار ڪيو، جنهن سبب کيس [[عمرڪوٽ قلعو|عمرڪوٽ جي قلعي]] ۾ ڪيترن ئي سالن تائين قيد رکيو ويو. پنهنجي وطن سان بي مثال وفاداري، ثابت قدمي ۽ جرئت سبب مارئي سنڌي لوڪ ادب ۾ وطن سان محبت ۽ حب الوطنيءَ جي علامت طور سڃاتي وڃي ٿي.<ref name="ShahLatif">{{citation | title= Shah Jo Risalo | author = Shah Abdul Latif Bhittai | url = https://bhurgri.com/bhurgri/amar/%D8%B3%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A6%D9%8A/}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=39&id=2813 "عمر مارئي: حب الوطنيءَ جي علامت"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121255/http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=39&id=2813 |date=2016-03-04 }}، ''Muse India''، شمارو 39، سيپٽمبر–آڪٽوبر 2011. * [http://bhurgri.com/bhurgri/sd_shah_marui.php [[سر مارئي]]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425040846/http://www.bhurgri.com/bhurgri/sd_shah_marui.php |date=2011-04-25 }}، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]. * [https://web.archive.org/web/20091019173003/http://geocities.com/thebhittai/lateef28.html [[سر مارئي]]] جو انگريزي ترجمو، [[ايلسا قاضي]]. * [http://www.pakistanitvdrama.com/tag/noor-muhammad-lashari ''عمر مارئي'' تي ٻڌل ٽيليويزن ڊرامو] [[زمرو:عشقيه لوڪ ڪهاڻيون]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:پاڪستاني ادب]] [[زمرو:پاڪستاني لوڪ ادب]] [[زمرو:شاھ جو رسالو]] cayvj6dbsousn4z94eow0of3dnjngu1 394454 394453 2026-07-15T06:57:56Z Intisar Ali 8681 /* */ 394454 wikitext text/x-wiki '''مارئي''' (''Marui'') [[عمر مارئي|عمر-مارئي]] جي مرڪزي عورت ڪردار. شاھ جي سورمي، جنهن کي شاھ عورت جي عظمت، وطن جي حب ۽ قومپرستيءَ جي لاءِ تمثيلي طور بيان ڪيو آهي. مارئي ٿر جي غريب نينگري هئي، جنهن کي عمر (حڪمران) زوريءَ کڻي ويو ۽ لالچون ڏئي شادي ڪرڻ پئي چاهي. پر هن جي انڪار کيس امر ڪري ڇڏيو. شاھ لطيف ڪلاسيڪي شاعرن مارئيءَ جي حب الوطنيءَ واري داستان کي ڳائي کيس حب الوطنيءَ جي علامت بنائي ڇڏيو آهي. هي قصو سومرن جي دور سان منسوب آهي.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> هن لوڪ داستان جي مرڪزي ڪردار '''مارئي''' آهي، جيڪا [[ٿرپارڪر]] جي هڪ نوجوان ڇوڪري هئي. روايت موجب [[عمر سومرو]]، جيڪو ان وقت [[عمرڪوٽ]] جو حاڪم هو، سندس حسن کان متاثر ٿي کيس اغوا ڪري ويو ۽ ساڻس شادي ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. مارئي انڪار ڪيو، جنهن سبب کيس [[عمرڪوٽ قلعو|عمرڪوٽ جي قلعي]] ۾ ڪيترن ئي سالن تائين قيد رکيو ويو. پنهنجي وطن سان بي مثال وفاداري، ثابت قدمي ۽ جرئت سبب مارئي سنڌي لوڪ ادب ۾ وطن سان محبت ۽ حب الوطنيءَ جي علامت طور سڃاتي وڃي ٿي.<ref name="ShahLatif">{{citation | title= Shah Jo Risalo | author = Shah Abdul Latif Bhittai | url = https://bhurgri.com/bhurgri/amar/%D8%B3%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A6%D9%8A/}}</ref> ==مقبول ثقافت ۾== * [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] 1993ع ۾ ''[[مارئي (ڌاراوار ڊرامو)|مارئي]]'' نالي هڪ ڌاراوار ڊرامو نشر ڪيو، جيڪو عمر ۽ مارئي جي داستان کي جديد پسمنظر ۾ پيش ڪري ٿو. هن ڊرامي ۾ [[غزال صديقي]] مارئي ۽ [[حسام قاضي]] عمر جو ڪردار ادا ڪيو. * ''[[عمر مارئي (فلم)|عمر مارئي]]'' پاڪستاني سنڌي فلم آهي، جيڪا هن لوڪ داستان تي ٻڌل آهي. ان جي تياري [[سيد حسين علي شاهه فاضلاڻي]] ڪئي، هدايت [[شيخ حسن]] ڏني، جڏهن ته اداڪارن ۾ [[سيد حسين علي شاهه فاضلاڻي]]، [[نگهت سلطانه]]، [[نور محمد چارلي]] ۽ [[ببو]] شامل هئا. هي فلم 12 مارچ 1956ع تي رليز ٿي ۽ پاڪستان ۾ ٺهندڙ پهرين سنڌي فيچر فلم هئي. * ''عمر مارئي'' هندستاني سنڌي اديب ۽ ڊراما نويس [[رام پنجواڻي]] جو لکيل سنڌي ناٽڪ آهي.<ref>{{Cite web|title=Drama - Professor Ram Panjwani|url=http://rampanjwani.com/Drama|access-date=2020-11-07|website=rampanjwani.com}}</ref> * ''[[آئي آئي]]''، [[ڪوڪ اسٽوڊيو پاڪستان (سيزن 15)|ڪوڪ اسٽوڊيو پاڪستان جي پندرهين سيزن]] جو هڪ سنڌي گيت، عمر مارئي جي داستان کان متاثر آهي.{{cn|date=May 2026}} == حوالا == {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=39&id=2813 "عمر مارئي: حب الوطنيءَ جي علامت"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121255/http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=39&id=2813 |date=2016-03-04 }}، ''Muse India''، شمارو 39، سيپٽمبر–آڪٽوبر 2011. * [http://bhurgri.com/bhurgri/sd_shah_marui.php [[سر مارئي]]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425040846/http://www.bhurgri.com/bhurgri/sd_shah_marui.php |date=2011-04-25 }}، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]. * [https://web.archive.org/web/20091019173003/http://geocities.com/thebhittai/lateef28.html [[سر مارئي]]] جو انگريزي ترجمو، [[ايلسا قاضي]]. * [http://www.pakistanitvdrama.com/tag/noor-muhammad-lashari ''عمر مارئي'' تي ٻڌل ٽيليويزن ڊرامو] [[زمرو:عشقيه لوڪ ڪهاڻيون]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:پاڪستاني ادب]] [[زمرو:پاڪستاني لوڪ ادب]] [[زمرو:شاھ جو رسالو]] agcigb1vwk2i6w7zdpsxjw6xvy7mqoc 394455 394454 2026-07-15T06:59:30Z Intisar Ali 8681 /* */ 394455 wikitext text/x-wiki '''مارئي''' (''Marui'') [[عمر مارئي|عمر-مارئي]] جي مرڪزي عورت ڪردار. شاھ جي سورمي، جنهن کي شاھ عورت جي عظمت، وطن جي حب ۽ قومپرستيءَ جي لاءِ تمثيلي طور بيان ڪيو آهي. مارئي ٿر جي غريب نينگري هئي، جنهن کي عمر (حڪمران) زوريءَ کڻي ويو ۽ لالچون ڏئي شادي ڪرڻ پئي چاهي. پر هن جي انڪار کيس امر ڪري ڇڏيو. شاھ لطيف ڪلاسيڪي شاعرن مارئيءَ جي حب الوطنيءَ واري داستان کي ڳائي کيس حب الوطنيءَ جي علامت بنائي ڇڏيو آهي. هي قصو سومرن جي دور سان منسوب آهي.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> هن لوڪ داستان جي مرڪزي ڪردار '''مارئي''' آهي، جيڪا [[ٿرپارڪر]] جي هڪ نوجوان ڇوڪري هئي. روايت موجب [[عمر سومرو]]، جيڪو ان وقت [[عمرڪوٽ]] جو حاڪم هو، سندس حسن کان متاثر ٿي کيس اغوا ڪري ويو ۽ ساڻس شادي ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. مارئي انڪار ڪيو، جنهن سبب کيس [[عمرڪوٽ قلعو|عمرڪوٽ جي قلعي]] ۾ ڪيترن ئي سالن تائين قيد رکيو ويو. پنهنجي وطن سان بي مثال وفاداري، ثابت قدمي ۽ جرئت سبب مارئي سنڌي لوڪ ادب ۾ وطن سان محبت ۽ حب الوطنيءَ جي علامت طور سڃاتي وڃي ٿي.<ref name="ShahLatif">{{citation | title= Shah Jo Risalo | author = Shah Abdul Latif Bhittai | url = https://bhurgri.com/bhurgri/amar/%D8%B3%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A6%D9%8A/}}</ref> ==بڻ بنياد== عمر مارئي جو داستان سڀ کان پهرين [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙي واري]] جي ڪتاب '''بيان العارفين'''، جيڪو سنڌين ۾ '''ڪريم جو رسالو''' جي نالي سان مشهور آهي، ۾ ملي ٿو. شاهه عبدالڪريم، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جا پڙڏاڏا هئا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=oMhmKS73XtIC&q=schimmel+bulri&pg=PA12|title=Sindhi Literature|last=Schimmel|first=Annemarie|date=1974|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|isbn=978-3-447-01560-8|language=en}}</ref> هي داستان پوءِ [[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ جي مشهور ستن الميي واري عشقيه داستانن مان هڪ بڻيو. ٻين مشهور داستانن ۾ [[سسئي پنهون]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]]، [[سورٺ راءِ ڏياچ]] ۽ [[مومل راڻو]] شامل آهن. اهي سڀئي داستان گڏيل طور '''سنڌ جون ست سورميون''' يا '''شاهه عبداللطيف ڀٽائي جون ست سورميون''' سڏجن ٿيون. هي داستان [[تاريخ طاهري]] (1030هه/1621ع) ۽ [[تحفة الڪرام]] (1180–1181هه/1766–1767ع) ۾ پڻ درج ٿيل آهي.<ref>{{Cite book |last=[[نبي بخش بلوچ|بلوچ]] |first=نبي بخش |url=https://www.google.com.pk/books/edition/Folklore_of_Sindh/b-24rQEACAAJ?hl=en |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |date=2014 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |pages=315 |language=en}}</ref> محققن جي راءِ موجب عمر مارئي جو داستان غالباً [[سومرا خاندان|سومرن جي دور]] (1050ع–1350ع) ۾ وجود ۾ آيو.<ref>{{Cite book |last=[[نبي بخش بلوچ|بلوچ]] |first=نبي بخش |url=https://www.google.com.pk/books/edition/Folklore_of_Sindh/b-24rQEACAAJ?hl=en |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |date=2014 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |pages=315 |language=en}}</ref> ==مقبول ثقافت ۾== * [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] 1993ع ۾ ''[[مارئي (ڌاراوار ڊرامو)|مارئي]]'' نالي هڪ ڌاراوار ڊرامو نشر ڪيو، جيڪو عمر ۽ مارئي جي داستان کي جديد پسمنظر ۾ پيش ڪري ٿو. هن ڊرامي ۾ [[غزال صديقي]] مارئي ۽ [[حسام قاضي]] عمر جو ڪردار ادا ڪيو. * ''[[عمر مارئي (فلم)|عمر مارئي]]'' پاڪستاني سنڌي فلم آهي، جيڪا هن لوڪ داستان تي ٻڌل آهي. ان جي تياري [[سيد حسين علي شاهه فاضلاڻي]] ڪئي، هدايت [[شيخ حسن]] ڏني، جڏهن ته اداڪارن ۾ [[سيد حسين علي شاهه فاضلاڻي]]، [[نگهت سلطانه]]، [[نور محمد چارلي]] ۽ [[ببو]] شامل هئا. هي فلم 12 مارچ 1956ع تي رليز ٿي ۽ پاڪستان ۾ ٺهندڙ پهرين سنڌي فيچر فلم هئي. * ''عمر مارئي'' هندستاني سنڌي اديب ۽ ڊراما نويس [[رام پنجواڻي]] جو لکيل سنڌي ناٽڪ آهي.<ref>{{Cite web|title=Drama - Professor Ram Panjwani|url=http://rampanjwani.com/Drama|access-date=2020-11-07|website=rampanjwani.com}}</ref> * ''[[آئي آئي]]''، [[ڪوڪ اسٽوڊيو پاڪستان (سيزن 15)|ڪوڪ اسٽوڊيو پاڪستان جي پندرهين سيزن]] جو هڪ سنڌي گيت، عمر مارئي جي داستان کان متاثر آهي.{{cn|date=May 2026}} == حوالا == {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=39&id=2813 "عمر مارئي: حب الوطنيءَ جي علامت"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121255/http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=39&id=2813 |date=2016-03-04 }}، ''Muse India''، شمارو 39، سيپٽمبر–آڪٽوبر 2011. * [http://bhurgri.com/bhurgri/sd_shah_marui.php [[سر مارئي]]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425040846/http://www.bhurgri.com/bhurgri/sd_shah_marui.php |date=2011-04-25 }}، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]. * [https://web.archive.org/web/20091019173003/http://geocities.com/thebhittai/lateef28.html [[سر مارئي]]] جو انگريزي ترجمو، [[ايلسا قاضي]]. * [http://www.pakistanitvdrama.com/tag/noor-muhammad-lashari ''عمر مارئي'' تي ٻڌل ٽيليويزن ڊرامو] [[زمرو:عشقيه لوڪ ڪهاڻيون]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:پاڪستاني ادب]] [[زمرو:پاڪستاني لوڪ ادب]] [[زمرو:شاھ جو رسالو]] qizc3xk1vixxq696nn9qwjtz3l3p0wi 0 40814 394320 166791 2026-07-14T19:14:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 394320 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|برصغير ۾ شاعريءَ جي مجلس}} [[File:Ghalib at the Last Mushaira.jpg|thumb|مرزا غالب هڪ مشاعري ۾]] '''مشاعرو''' ({{langx|ur|{{nq|مشاعرہ}}|mušā'ira}}) اردو شاعريءَ جي هڪ روايتي ادبي مجلس آهي، جنهن ۾ شاعر عوام آڏو پنهنجو ڪلام پڙهندا آهن ۽ اڪثر حاضر جوابي، بداهه گوئي ۽ دوستانه مقابلي جي انداز ۾ شاعري پيش ڪندا آهن. مشاعري، جن کي ''محفل'' يا ''مشاعري'' پڻ چيو ويندو آهي، [[اتر هندستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[دکن]]، خاص طور [[حيدرآبادي مسلمانن]] جي اردو ادبي ثقافت جو هڪ نمايان ادارو رهيا آهن. مشاعري کي اڪثر آزاد اظهارِ خيال جي هڪ اهم ادبي فورم طور به ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/12/09/stories/2005120919240200.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907032851/http://www.hindu.com/2005/12/09/stories/2005120919240200.htm |url-status=dead |archive-date=7 September 2006 |title=Andhra Pradesh / Hyderabad News : Funny weekend in store for poetry lovers |date=9 December 2005 |newspaper=[[The Hindu]] |access-date=12 September 2011}}</ref> مشاعري ۾ شاعر واري واري سان پنهنجو ڪلام ٻڌائيندا آهن ۽ داد حاصل ڪندا آهن. انگريزن جي دؤر کان [[سنڌ]] ۾ مشاعرن جي شروعات ٿي، جنهن سان سنڌي شاعريءَ تمام گهڻي ترقي ڪئي، خاص طور تي عروضي شاعري پنهنجي عروج تي پهتي. مشاعرن جي ڪري ادبي جماعتون بہ وجود ۾ آيون آهن، جن اشاعتي ادارا ۽ نامور شاعر بہ پيدا ڪيا آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]</ref> {{مختصر وضاحت|برصغير ۾ شاعريءَ جي مجلس}} {{EngvarB|date=January 2020}} {{Use dmy dates|date=January 2020}} [[File:Ghalib at the Last Mushaira.jpg|thumb|مرزا غالب هڪ مشاعري ۾]] '''مشاعرو''' ({{langx|ur|{{nq|مشاعرہ}}|mušā'ira}}) اردو شاعريءَ جي هڪ روايتي ادبي مجلس آهي، جنهن ۾ شاعر عوام آڏو پنهنجو ڪلام پڙهندا آهن ۽ اڪثر حاضر جوابي، بداهه گوئي ۽ دوستانه مقابلي جي انداز ۾ شاعري پيش ڪندا آهن. مشاعري، جن کي ''محفل'' يا ''مشاعري'' پڻ چيو ويندو آهي، [[اتر هندستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[دکن]]، خاص طور [[حيدرآبادي مسلمانن]] جي اردو ادبي ثقافت جو هڪ نمايان ادارو رهيا آهن. مشاعري کي اڪثر آزاد اظهارِ خيال جي هڪ اهم ادبي فورم طور به ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/12/09/stories/2005120919240200.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907032851/http://www.hindu.com/2005/12/09/stories/2005120919240200.htm |url-status=dead |archive-date=7 September 2006 |title=Andhra Pradesh / Hyderabad News : Funny weekend in store for poetry lovers |date=9 December 2005 |newspaper=[[The Hindu]] |access-date=12 September 2011}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستاني ثقافت]] [[زمرو:شاعري]] dwy8gxg2cub4rrxmegsj72tlmozw0we 394321 394320 2026-07-14T19:17:03Z Intisar Ali 8681 /* */ 394321 wikitext text/x-wiki {{Short description|برصغير ۾ شاعريءَ جي مجلس}} [[File:Ghalib at the Last Mushaira.jpg|thumb|مرزا غالب هڪ مشاعري ۾]] '''مشاعرو''' ({{langx|ur|{{nq|مشاعرہ}}|mušā'ira}}) اردو شاعريءَ جي هڪ روايتي ادبي مجلس آهي، جنهن ۾ شاعر عوام آڏو پنهنجو ڪلام پڙهندا آهن ۽ اڪثر حاضر جوابي، بداهه گوئي ۽ دوستانه مقابلي جي انداز ۾ شاعري پيش ڪندا آهن. مشاعري، جن کي ''محفل'' يا ''مشاعري'' پڻ چيو ويندو آهي، [[اتر هندستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[دکن]]، خاص طور [[حيدرآبادي مسلمانن]] جي اردو ادبي ثقافت جو هڪ نمايان ادارو رهيا آهن. مشاعري کي اڪثر آزاد اظهارِ خيال جي هڪ اهم ادبي فورم طور به ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/12/09/stories/2005120919240200.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907032851/http://www.hindu.com/2005/12/09/stories/2005120919240200.htm |url-status=dead |archive-date=7 September 2006 |title=Andhra Pradesh / Hyderabad News : Funny weekend in store for poetry lovers |date=9 December 2005 |newspaper=[[The Hindu]] |access-date=12 September 2011}}</ref> مشاعري ۾ شاعر واري واري سان پنهنجو ڪلام ٻڌائيندا آهن ۽ داد حاصل ڪندا آهن. انگريزن جي دؤر کان [[سنڌ]] ۾ مشاعرن جي شروعات ٿي، جنهن سان سنڌي شاعريءَ تمام گهڻي ترقي ڪئي، خاص طور تي عروضي شاعري پنهنجي عروج تي پهتي. مشاعرن جي ڪري ادبي جماعتون بہ وجود ۾ آيون آهن، جن اشاعتي ادارا ۽ نامور شاعر بہ پيدا ڪيا آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستاني ثقافت]] [[زمرو:شاعري]] m93c1zqcn4zujzvr94b7akat35twz4n 394322 394321 2026-07-14T19:19:14Z Intisar Ali 8681 /* */ 394322 wikitext text/x-wiki {{Short description|برصغير ۾ شاعريءَ جي مجلس}} [[File:Ghalib at the Last Mushaira.jpg|thumb|مرزا غالب هڪ مشاعري ۾]] '''مشاعرو''' ({{langx|ur|{{nq|مشاعرہ}}|mušā'ira}}) اردو شاعريءَ جي هڪ روايتي ادبي مجلس آهي، جنهن ۾ شاعر عوام آڏو پنهنجو ڪلام پڙهندا آهن ۽ اڪثر حاضر جوابي، بداهه گوئي ۽ دوستانه مقابلي جي انداز ۾ شاعري پيش ڪندا آهن. مشاعري، جن کي ''محفل'' يا ''مشاعري'' پڻ چيو ويندو آهي، [[اتر هندستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[دکن]]، خاص طور [[حيدرآبادي مسلمانن]] جي اردو ادبي ثقافت جو هڪ نمايان ادارو رهيا آهن. مشاعري کي اڪثر آزاد اظهارِ خيال جي هڪ اهم ادبي فورم طور به ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/12/09/stories/2005120919240200.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907032851/http://www.hindu.com/2005/12/09/stories/2005120919240200.htm |url-status=dead |archive-date=7 September 2006 |title=Andhra Pradesh / Hyderabad News : Funny weekend in store for poetry lovers |date=9 December 2005 |newspaper=[[The Hindu]] |access-date=12 September 2011}}</ref> مشاعري ۾ شاعر واري واري سان پنهنجو ڪلام ٻڌائيندا آهن ۽ داد حاصل ڪندا آهن. انگريزن جي دؤر کان [[سنڌ]] ۾ مشاعرن جي شروعات ٿي، جنهن سان سنڌي شاعريءَ تمام گهڻي ترقي ڪئي، خاص طور تي عروضي شاعري پنهنجي عروج تي پهتي. مشاعرن جي ڪري ادبي جماعتون بہ وجود ۾ آيون آهن، جن اشاعتي ادارا ۽ نامور شاعر بہ پيدا ڪيا آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]</ref> ==اشتقاق== [[آڪسفورڊ انگريزي لغت]] موجب، اردو لفظ '''مشاعرو''' عربي لفظ ''مُشاعَرَة'' (mušā'ara) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”شاعريءَ ۾ مقابلو ڪرڻ“ يا ”شعري مقابلو“. <ref>{{cite web |url=https://www.lexico.com/definition/mushaira |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201180157/https://www.lexico.com/definition/mushaira |url-status=dead |archive-date=1 December 2020 |title=MUSHAIRA {{!}} Meaning & Definition for UK English {{!}} Lexico.com}}</ref> ڪي روايتون بيان ڪن ٿيون ته مشاعري جو آغاز [[امير خسرو]] (1253–1325ع) ڪيو هو، جڏهن ته ٻيون روايتون هن خيال کي رد ڪندي چون ٿيون ته امير خسرو مشاعري بدران [[قوالي]] کي رواج ڏنو هو.<ref name="Ludmila">{{cite journal|title=The Indian Mushairah: Traditions and modernity|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00urduhindilinks/srffest/txt_vasiliyeva_mushairah.pdf|pages=6–8|last=Vasilyeva|first=Ludmila|publisher=[[Columbia University]]|year=2010|accessdate=26 September 2021}}</ref> ٻين روايتن موجب، مشاعري جي شروعات چوڏهين صديءَ ۾ [[دکن]] ۾ [[بهمني سلطنت]] جي دور ۾ ٿي. بعد ۾ [[ولي محمد ولي|ولي دکني]] 1700ع ڌاري ان روايت کي [[دهلي]] ۾ متعارف ڪرايو، جتي هن پنهنجي [[دکني ٻولي]] (اردو جي هڪ شروعاتي صورت) ۾ شاعريءَ جو مجموعو وڏي عوامي اجتماع آڏو پيش ڪيو. ان کان اڳ دهلي ۾ عام ماڻهن لاءِ اهڙيون شعري مجلسون موجود نه هيون، جڏهن ته شاعريءَ جون محفلون صرف اشرافيه جي [[دربار]]ن تائين محدود هونديون هيون، جتي شاعر رڳو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ پنهنجو ڪلام پڙهندا هئا.<ref name="Ludmila"/><ref>{{cite journal|title=Tahqeeq Nama|volume=22|url=https://tahqeeqnama.gcu.edu.pk/website/journal/article/5d960359a6601/page|last=Nawazish|first=Khawar|publisher=[[Government College University, Lahore]]|date=28 June 2018|issue=1|pages=59–68|accessdate=26 September 2021}}</ref> ==تاريخ== ===شروعاتي پسمنظر=== اردو شاعري سترهين صديءَ ۾، [[مغل سلطنت]] جي استحڪام کان پوءِ، پنهنجي مڪمل ادبي حيثيت حاصل ڪئي. روايتن موجب، شروعاتي دور ۾ ''شاعري'' اهڙين محفلن ۾ پڙهي ويندي هئي، جتي ٻوليءَ جي ڄاڻ رکندڙ اهلِ ذوق گڏ ٿيندا هئا ته جيئن هو شعر مان لطف اندوز ٿين، ان تي تنقيد ڪن ۽ ان جي ادبي قدر کي ساراهين. اهي محفلون عام طور بادشاهه ۽ سندس وزيرن جي موجودگيءَ ۾ منعقد ٿينديون هيون، پر وقت سان گڏ وڌيڪ وڏين عوامي مجلسن جو تصور به سامهون آيو. اهو خيال ظاهر ڪيو ويو ته اهڙين محفلن سان اردو شاعريءَ جي واڌ ويجهه ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاعرن کي عوامي ذوق ۽ سماجي ضرورتن مطابق شاعري ڪرڻ جو موقعو ملندو.<ref>{{Cite web |url=https://preetk.wordpress.com/2013/09/05/for-the-love-of-poetry-mughals-mushairas/?_e_pi_=7%2CPAGE_ID10%2C1260630951 |title=For the Love of Poetry: Mughals & Mushairas|date=5 September 2013}}</ref> ===ارتقا=== مشاعرو شاعري پيش ڪرڻ جو سڀ کان مشهور انداز بڻجي ويو، جنهن ۾ شاعر اڳواٽ طئي ٿيل بحرن ۽ وزنن مطابق پنهنجو ڪلام پڙهندا هئا ۽ فڪري بلنديءَ کي به برقرار رکندا هئا. مشاعري پنهنجي مڪمل ۽ منظم صورت ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] درٻار ۾ اختيار ڪئي، جتي هن ادبي روايت کي وڏي سرپرستي ملي. ان دور ۾ شاعري سکڻ ۽ شعر چوڻ اشرافيه ۽ شاهي خاندانن ۾ هڪ فيشن بڻجي ويو. هندستان جي آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] پاڻ به هڪ ناميارو شاعر هو. هو پنهنجي درٻار جي شاعرن کي ڏکيا شعري موضوع ۽ فني مشقون ڏيندو هو، جهڙوڪ ''تضمين''، جنهن جي نتيجي ۾ ''طرحی مشاعري'' جي روايت وڌيڪ ترقي ڪئي.<ref>{{Cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/Of-mushairas-and-Urdu-poetry-in-an-era-gone-by/articleshow/25208266.cms |title=Of mushairas and Urdu poetry in an era gone by |website=[[The Times of India]]|date=29 November 2013}}</ref> ``` == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستاني ثقافت]] [[زمرو:شاعري]] l7ub4b00k823mfwgqcsduazvu35xbcd 394323 394322 2026-07-14T19:20:19Z Intisar Ali 8681 /* ارتقا */ 394323 wikitext text/x-wiki {{Short description|برصغير ۾ شاعريءَ جي مجلس}} [[File:Ghalib at the Last Mushaira.jpg|thumb|مرزا غالب هڪ مشاعري ۾]] '''مشاعرو''' ({{langx|ur|{{nq|مشاعرہ}}|mušā'ira}}) اردو شاعريءَ جي هڪ روايتي ادبي مجلس آهي، جنهن ۾ شاعر عوام آڏو پنهنجو ڪلام پڙهندا آهن ۽ اڪثر حاضر جوابي، بداهه گوئي ۽ دوستانه مقابلي جي انداز ۾ شاعري پيش ڪندا آهن. مشاعري، جن کي ''محفل'' يا ''مشاعري'' پڻ چيو ويندو آهي، [[اتر هندستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[دکن]]، خاص طور [[حيدرآبادي مسلمانن]] جي اردو ادبي ثقافت جو هڪ نمايان ادارو رهيا آهن. مشاعري کي اڪثر آزاد اظهارِ خيال جي هڪ اهم ادبي فورم طور به ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/12/09/stories/2005120919240200.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907032851/http://www.hindu.com/2005/12/09/stories/2005120919240200.htm |url-status=dead |archive-date=7 September 2006 |title=Andhra Pradesh / Hyderabad News : Funny weekend in store for poetry lovers |date=9 December 2005 |newspaper=[[The Hindu]] |access-date=12 September 2011}}</ref> مشاعري ۾ شاعر واري واري سان پنهنجو ڪلام ٻڌائيندا آهن ۽ داد حاصل ڪندا آهن. انگريزن جي دؤر کان [[سنڌ]] ۾ مشاعرن جي شروعات ٿي، جنهن سان سنڌي شاعريءَ تمام گهڻي ترقي ڪئي، خاص طور تي عروضي شاعري پنهنجي عروج تي پهتي. مشاعرن جي ڪري ادبي جماعتون بہ وجود ۾ آيون آهن، جن اشاعتي ادارا ۽ نامور شاعر بہ پيدا ڪيا آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]</ref> ==اشتقاق== [[آڪسفورڊ انگريزي لغت]] موجب، اردو لفظ '''مشاعرو''' عربي لفظ ''مُشاعَرَة'' (mušā'ara) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”شاعريءَ ۾ مقابلو ڪرڻ“ يا ”شعري مقابلو“. <ref>{{cite web |url=https://www.lexico.com/definition/mushaira |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201180157/https://www.lexico.com/definition/mushaira |url-status=dead |archive-date=1 December 2020 |title=MUSHAIRA {{!}} Meaning & Definition for UK English {{!}} Lexico.com}}</ref> ڪي روايتون بيان ڪن ٿيون ته مشاعري جو آغاز [[امير خسرو]] (1253–1325ع) ڪيو هو، جڏهن ته ٻيون روايتون هن خيال کي رد ڪندي چون ٿيون ته امير خسرو مشاعري بدران [[قوالي]] کي رواج ڏنو هو.<ref name="Ludmila">{{cite journal|title=The Indian Mushairah: Traditions and modernity|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00urduhindilinks/srffest/txt_vasiliyeva_mushairah.pdf|pages=6–8|last=Vasilyeva|first=Ludmila|publisher=[[Columbia University]]|year=2010|accessdate=26 September 2021}}</ref> ٻين روايتن موجب، مشاعري جي شروعات چوڏهين صديءَ ۾ [[دکن]] ۾ [[بهمني سلطنت]] جي دور ۾ ٿي. بعد ۾ [[ولي محمد ولي|ولي دکني]] 1700ع ڌاري ان روايت کي [[دهلي]] ۾ متعارف ڪرايو، جتي هن پنهنجي [[دکني ٻولي]] (اردو جي هڪ شروعاتي صورت) ۾ شاعريءَ جو مجموعو وڏي عوامي اجتماع آڏو پيش ڪيو. ان کان اڳ دهلي ۾ عام ماڻهن لاءِ اهڙيون شعري مجلسون موجود نه هيون، جڏهن ته شاعريءَ جون محفلون صرف اشرافيه جي [[دربار]]ن تائين محدود هونديون هيون، جتي شاعر رڳو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ پنهنجو ڪلام پڙهندا هئا.<ref name="Ludmila"/><ref>{{cite journal|title=Tahqeeq Nama|volume=22|url=https://tahqeeqnama.gcu.edu.pk/website/journal/article/5d960359a6601/page|last=Nawazish|first=Khawar|publisher=[[Government College University, Lahore]]|date=28 June 2018|issue=1|pages=59–68|accessdate=26 September 2021}}</ref> ==تاريخ== ===شروعاتي پسمنظر=== اردو شاعري سترهين صديءَ ۾، [[مغل سلطنت]] جي استحڪام کان پوءِ، پنهنجي مڪمل ادبي حيثيت حاصل ڪئي. روايتن موجب، شروعاتي دور ۾ ''شاعري'' اهڙين محفلن ۾ پڙهي ويندي هئي، جتي ٻوليءَ جي ڄاڻ رکندڙ اهلِ ذوق گڏ ٿيندا هئا ته جيئن هو شعر مان لطف اندوز ٿين، ان تي تنقيد ڪن ۽ ان جي ادبي قدر کي ساراهين. اهي محفلون عام طور بادشاهه ۽ سندس وزيرن جي موجودگيءَ ۾ منعقد ٿينديون هيون، پر وقت سان گڏ وڌيڪ وڏين عوامي مجلسن جو تصور به سامهون آيو. اهو خيال ظاهر ڪيو ويو ته اهڙين محفلن سان اردو شاعريءَ جي واڌ ويجهه ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاعرن کي عوامي ذوق ۽ سماجي ضرورتن مطابق شاعري ڪرڻ جو موقعو ملندو.<ref>{{Cite web |url=https://preetk.wordpress.com/2013/09/05/for-the-love-of-poetry-mughals-mushairas/?_e_pi_=7%2CPAGE_ID10%2C1260630951 |title=For the Love of Poetry: Mughals & Mushairas|date=5 September 2013}}</ref> ===ارتقا=== مشاعرو شاعري پيش ڪرڻ جو سڀ کان مشهور انداز بڻجي ويو، جنهن ۾ شاعر اڳواٽ طئي ٿيل بحرن ۽ وزنن مطابق پنهنجو ڪلام پڙهندا هئا ۽ فڪري بلنديءَ کي به برقرار رکندا هئا. مشاعري پنهنجي مڪمل ۽ منظم صورت ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] درٻار ۾ اختيار ڪئي، جتي هن ادبي روايت کي وڏي سرپرستي ملي. ان دور ۾ شاعري سکڻ ۽ شعر چوڻ اشرافيه ۽ شاهي خاندانن ۾ هڪ فيشن بڻجي ويو. هندستان جي آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] پاڻ به هڪ ناميارو شاعر هو. هو پنهنجي درٻار جي شاعرن کي ڏکيا شعري موضوع ۽ فني مشقون ڏيندو هو، جهڙوڪ ''تضمين''، جنهن جي نتيجي ۾ ''طرحی مشاعري'' جي روايت وڌيڪ ترقي ڪئي.<ref>{{Cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/Of-mushairas-and-Urdu-poetry-in-an-era-gone-by/articleshow/25208266.cms |title=Of mushairas and Urdu poetry in an era gone by |website=[[The Times of India]]|date=29 November 2013}}</ref> ==صورتون== مشاعرو مختلف صورتن ۾ منعقد ٿي سگهي ٿو. روايتي طور [[غزل]] اها خاص [[شاعري جي صنف]] آهي، جيڪا مشاعري ۾ پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mushaira.org/history.php |title=Mehfil-e-Mushaira -- History of Ghazal |access-date=23 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211041159/http://mushaira.org/history.php |archive-date=11 February 2015 }}</ref> جيتوڻيڪ غزل سڀ کان نمايان صنف آهي، پر ٻين شعري صنفن، شعرخواني ۽ موسيقيءَ جي پيشڪش جي به اجازت هوندي آهي. جيڪڏهن پيش ڪيل شاعري مزاحيه هجي ته اهڙي محفل کي '''مزاحيه مشاعرو''' چيو ويندو آهي. مزاحيه مشاعرا اڄڪلهه تمام گهڻا مقبول آهن، جتي سامعين لطف اندوز ٿيندا آهن. ڪجهه شاعرن هن صنف کي سماجي ۽ سياسي تنقيد جو وسيلو پڻ بڻايو آهي، جنهن ۾ هلڪي طنزيه انداز سان اهڙا خيال پيش ڪيا ويندا آهن، جيڪي گهري معنيٰ رکن ٿا ۽ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ کي وڌيڪ غور ڪرڻ تي آماده ڪن ٿا. هاڻوڪن مشاعرن ۾ دعوت ڏنل شاعر عام طور سامهون هڪ ڊگهي ميز جي پٺيان ويهندا آهن، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ معزز شاعر کي وچ تي ويهاريو ويندو آهي. مشاعري جو هڪ ميزبان هوندو آهي، جيڪو هر شاعر کي ترتيب سان ڪلام پيش ڪرڻ جي دعوت ڏيندو آهي. بهرحال، مشاعري جي روايت نسبتاً آزاد هوندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪو ٻيو شاعر به اڳتي اچي پنهنجو ڪلام پيش ڪرڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿو. عام طور سڀ کان مشهور شاعر کي آخر ۾ ڪلام پيش ڪرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. روايتي مشاعرن ۾ هڪ ٻرندڙ شمع شاعرن جي قطار ۾ هڪ کان ٻئي تائين پهچائي ويندي هئي، جيڪا ان ڳالهه جي علامت هوندي هئي ته هاڻي ڪهڙي شاعر جي باري آهي. مشاعري دوران سامعين به سرگرم نموني حصو وٺندا آهن. پسنديده [[شعر]] يا [[بيت]] جي پڙهڻ کان پوءِ سامعين جو ''واهه! واهه!'' چوڻ روايت جو اهم حصو آهي. جيڪڏهن ڪو شعر غيرمعمولي طور پسند ڪيو وڃي ته شاعر کان ان کي ٻيهر پڙهڻ جي فرمائش ڪئي ويندي آهي، يا ڪڏهن سامعين پاڻ ئي ان کي ورجائيندا آهن. خاص طور جڏهن مطلع گهڻو پسند ڪيو وڃي ته اها روايت وڌيڪ ڏسڻ ۾ ايندي آهي. تازن سالن ۾ روايتي مشاعري ۽ هندي ''[[ڪوي سميلن]]'' جي گڏيل صورت کي وڏي مقبوليت حاصل ٿي آهي. اهڙا گڏيل ''مشاعرا–ڪوي سميلن'' هاڻي دنيا جي مختلف ملڪن ۾ باقاعدي منعقد ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://amankiasha.com/detail_news.asp?id=288 |title=Indo-Pak Mushaira in Dubai today |access-date=17 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022152/http://amankiasha.com/detail_news.asp?id=288 |archive-date=29 November 2014 |url-status=dead }}</ref> ``` ``` == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستاني ثقافت]] [[زمرو:شاعري]] 38agg86nsjnkrigzg72gt0nqqg0j13y 394324 394323 2026-07-14T19:22:45Z Intisar Ali 8681 394324 wikitext text/x-wiki {{Short description|برصغير ۾ شاعريءَ جي مجلس}} [[File:Ghalib at the Last Mushaira.jpg|thumb|مرزا غالب هڪ مشاعري ۾]] '''مشاعرو''' ({{langx|ur|{{nq|مشاعرہ}}|mušā'ira}}) اردو شاعريءَ جي هڪ روايتي ادبي مجلس آهي، جنهن ۾ شاعر عوام آڏو پنهنجو ڪلام پڙهندا آهن ۽ اڪثر حاضر جوابي، بداهه گوئي ۽ دوستانه مقابلي جي انداز ۾ شاعري پيش ڪندا آهن. مشاعري، جن کي ''محفل'' يا ''مشاعري'' پڻ چيو ويندو آهي، [[اتر هندستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[دکن]]، خاص طور [[حيدرآبادي مسلمانن]] جي اردو ادبي ثقافت جو هڪ نمايان ادارو رهيا آهن. مشاعري کي اڪثر آزاد اظهارِ خيال جي هڪ اهم ادبي فورم طور به ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/12/09/stories/2005120919240200.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907032851/http://www.hindu.com/2005/12/09/stories/2005120919240200.htm |url-status=dead |archive-date=7 September 2006 |title=Andhra Pradesh / Hyderabad News : Funny weekend in store for poetry lovers |date=9 December 2005 |newspaper=[[The Hindu]] |access-date=12 September 2011}}</ref> مشاعري ۾ شاعر واري واري سان پنهنجو ڪلام ٻڌائيندا آهن ۽ داد حاصل ڪندا آهن. انگريزن جي دؤر کان [[سنڌ]] ۾ مشاعرن جي شروعات ٿي، جنهن سان سنڌي شاعريءَ تمام گهڻي ترقي ڪئي، خاص طور تي عروضي شاعري پنهنجي عروج تي پهتي. مشاعرن جي ڪري ادبي جماعتون بہ وجود ۾ آيون آهن، جن اشاعتي ادارا ۽ نامور شاعر بہ پيدا ڪيا آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]</ref> ==اشتقاق== [[آڪسفورڊ انگريزي لغت]] موجب، اردو لفظ '''مشاعرو''' عربي لفظ ''مُشاعَرَة'' (mušā'ara) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”شاعريءَ ۾ مقابلو ڪرڻ“ يا ”شعري مقابلو“. <ref>{{cite web |url=https://www.lexico.com/definition/mushaira |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201180157/https://www.lexico.com/definition/mushaira |url-status=dead |archive-date=1 December 2020 |title=MUSHAIRA {{!}} Meaning & Definition for UK English {{!}} Lexico.com}}</ref> ڪي روايتون بيان ڪن ٿيون ته مشاعري جو آغاز [[امير خسرو]] (1253–1325ع) ڪيو هو، جڏهن ته ٻيون روايتون هن خيال کي رد ڪندي چون ٿيون ته امير خسرو مشاعري بدران [[قوالي]] کي رواج ڏنو هو.<ref name="Ludmila">{{cite journal|title=The Indian Mushairah: Traditions and modernity|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00urduhindilinks/srffest/txt_vasiliyeva_mushairah.pdf|pages=6–8|last=Vasilyeva|first=Ludmila|publisher=[[Columbia University]]|year=2010|accessdate=26 September 2021}}</ref> ٻين روايتن موجب، مشاعري جي شروعات چوڏهين صديءَ ۾ [[دکن]] ۾ [[بهمني سلطنت]] جي دور ۾ ٿي. بعد ۾ [[ولي محمد ولي|ولي دکني]] 1700ع ڌاري ان روايت کي [[دهلي]] ۾ متعارف ڪرايو، جتي هن پنهنجي [[دکني ٻولي]] (اردو جي هڪ شروعاتي صورت) ۾ شاعريءَ جو مجموعو وڏي عوامي اجتماع آڏو پيش ڪيو. ان کان اڳ دهلي ۾ عام ماڻهن لاءِ اهڙيون شعري مجلسون موجود نه هيون، جڏهن ته شاعريءَ جون محفلون صرف اشرافيه جي [[دربار]]ن تائين محدود هونديون هيون، جتي شاعر رڳو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ پنهنجو ڪلام پڙهندا هئا.<ref name="Ludmila"/><ref>{{cite journal|title=Tahqeeq Nama|volume=22|url=https://tahqeeqnama.gcu.edu.pk/website/journal/article/5d960359a6601/page|last=Nawazish|first=Khawar|publisher=[[Government College University, Lahore]]|date=28 June 2018|issue=1|pages=59–68|accessdate=26 September 2021}}</ref> ==تاريخ== ===شروعاتي پسمنظر=== اردو شاعري سترهين صديءَ ۾، [[مغل سلطنت]] جي استحڪام کان پوءِ، پنهنجي مڪمل ادبي حيثيت حاصل ڪئي. روايتن موجب، شروعاتي دور ۾ ''شاعري'' اهڙين محفلن ۾ پڙهي ويندي هئي، جتي ٻوليءَ جي ڄاڻ رکندڙ اهلِ ذوق گڏ ٿيندا هئا ته جيئن هو شعر مان لطف اندوز ٿين، ان تي تنقيد ڪن ۽ ان جي ادبي قدر کي ساراهين. اهي محفلون عام طور بادشاهه ۽ سندس وزيرن جي موجودگيءَ ۾ منعقد ٿينديون هيون، پر وقت سان گڏ وڌيڪ وڏين عوامي مجلسن جو تصور به سامهون آيو. اهو خيال ظاهر ڪيو ويو ته اهڙين محفلن سان اردو شاعريءَ جي واڌ ويجهه ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاعرن کي عوامي ذوق ۽ سماجي ضرورتن مطابق شاعري ڪرڻ جو موقعو ملندو.<ref>{{Cite web |url=https://preetk.wordpress.com/2013/09/05/for-the-love-of-poetry-mughals-mushairas/?_e_pi_=7%2CPAGE_ID10%2C1260630951 |title=For the Love of Poetry: Mughals & Mushairas|date=5 September 2013}}</ref> ===ارتقا=== مشاعرو شاعري پيش ڪرڻ جو سڀ کان مشهور انداز بڻجي ويو، جنهن ۾ شاعر اڳواٽ طئي ٿيل بحرن ۽ وزنن مطابق پنهنجو ڪلام پڙهندا هئا ۽ فڪري بلنديءَ کي به برقرار رکندا هئا. مشاعري پنهنجي مڪمل ۽ منظم صورت ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] درٻار ۾ اختيار ڪئي، جتي هن ادبي روايت کي وڏي سرپرستي ملي. ان دور ۾ شاعري سکڻ ۽ شعر چوڻ اشرافيه ۽ شاهي خاندانن ۾ هڪ فيشن بڻجي ويو. هندستان جي آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] پاڻ به هڪ ناميارو شاعر هو. هو پنهنجي درٻار جي شاعرن کي ڏکيا شعري موضوع ۽ فني مشقون ڏيندو هو، جهڙوڪ ''تضمين''، جنهن جي نتيجي ۾ ''طرحی مشاعري'' جي روايت وڌيڪ ترقي ڪئي.<ref>{{Cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/Of-mushairas-and-Urdu-poetry-in-an-era-gone-by/articleshow/25208266.cms |title=Of mushairas and Urdu poetry in an era gone by |website=[[The Times of India]]|date=29 November 2013}}</ref> ==صورتون== مشاعرو مختلف صورتن ۾ منعقد ٿي سگهي ٿو. روايتي طور [[غزل]] اها خاص [[شاعري جي صنف]] آهي، جيڪا مشاعري ۾ پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mushaira.org/history.php |title=Mehfil-e-Mushaira -- History of Ghazal |access-date=23 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211041159/http://mushaira.org/history.php |archive-date=11 February 2015 }}</ref> جيتوڻيڪ غزل سڀ کان نمايان صنف آهي، پر ٻين شعري صنفن، شعرخواني ۽ موسيقيءَ جي پيشڪش جي به اجازت هوندي آهي. جيڪڏهن پيش ڪيل شاعري مزاحيه هجي ته اهڙي محفل کي '''مزاحيه مشاعرو''' چيو ويندو آهي. مزاحيه مشاعرا اڄڪلهه تمام گهڻا مقبول آهن، جتي سامعين لطف اندوز ٿيندا آهن. ڪجهه شاعرن هن صنف کي سماجي ۽ سياسي تنقيد جو وسيلو پڻ بڻايو آهي، جنهن ۾ هلڪي طنزيه انداز سان اهڙا خيال پيش ڪيا ويندا آهن، جيڪي گهري معنيٰ رکن ٿا ۽ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ کي وڌيڪ غور ڪرڻ تي آماده ڪن ٿا. هاڻوڪن مشاعرن ۾ دعوت ڏنل شاعر عام طور سامهون هڪ ڊگهي ميز جي پٺيان ويهندا آهن، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ معزز شاعر کي وچ تي ويهاريو ويندو آهي. مشاعري جو هڪ ميزبان هوندو آهي، جيڪو هر شاعر کي ترتيب سان ڪلام پيش ڪرڻ جي دعوت ڏيندو آهي. بهرحال، مشاعري جي روايت نسبتاً آزاد هوندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪو ٻيو شاعر به اڳتي اچي پنهنجو ڪلام پيش ڪرڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿو. عام طور سڀ کان مشهور شاعر کي آخر ۾ ڪلام پيش ڪرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. روايتي مشاعرن ۾ هڪ ٻرندڙ شمع شاعرن جي قطار ۾ هڪ کان ٻئي تائين پهچائي ويندي هئي، جيڪا ان ڳالهه جي علامت هوندي هئي ته هاڻي ڪهڙي شاعر جي باري آهي. مشاعري دوران سامعين به سرگرم نموني حصو وٺندا آهن. پسنديده [[شعر]] يا [[بيت]] جي پڙهڻ کان پوءِ سامعين جو ''واهه! واهه!'' چوڻ روايت جو اهم حصو آهي. جيڪڏهن ڪو شعر غيرمعمولي طور پسند ڪيو وڃي ته شاعر کان ان کي ٻيهر پڙهڻ جي فرمائش ڪئي ويندي آهي، يا ڪڏهن سامعين پاڻ ئي ان کي ورجائيندا آهن. خاص طور جڏهن مطلع گهڻو پسند ڪيو وڃي ته اها روايت وڌيڪ ڏسڻ ۾ ايندي آهي. تازن سالن ۾ روايتي مشاعري ۽ هندي ''[[ڪوي سميلن]]'' جي گڏيل صورت کي وڏي مقبوليت حاصل ٿي آهي. اهڙا گڏيل ''مشاعرا–ڪوي سميلن'' هاڻي دنيا جي مختلف ملڪن ۾ باقاعدي منعقد ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://amankiasha.com/detail_news.asp?id=288 |title=Indo-Pak Mushaira in Dubai today |access-date=17 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022152/http://amankiasha.com/detail_news.asp?id=288 |archive-date=29 November 2014 |url-status=dead }}</ref> ==طرحي مشاعرو== ڪڏهن ڪڏهن مشاعرو مقابلي واري صورت پڻ اختيار ڪندو آهي. '''طرحِي مشاعرو''' ان جي هڪ خاص صورت آهي، جنهن ۾ منتظم طرفان هڪ [[مصرعو]] (''مصرع'') ڏنو ويندو آهي، ۽ شاعر ان ئي مصرعي جي [[بحر (شاعري)|بحر]] (وزن) موجب پنهنجي [[غزل]] تخليق ڪندا آهن. جديد اردو شاعر وسيم خان سيم ۽ محمد شڪيل خان جي راءِ موجب، اردو شاعري جو روايتي ۽ وڌيڪ فطري طريقو اهو آهي ته شاعر ''آمد'' جي بنياد تي شاعري ڪري، يعني شعر شاعر جي ذهن ۾ قدرتي طور اُڀري اچي، نه ڪي صرف طرحي مصرعي جي پابندي هيٺ شعر چئي. سندن خيال موجب، هر سچي شاعر لاءِ ''آمد'' تي ٻڌل شاعري تخليقي لحاظ کان وڌيڪ اصلي ۽ فطري هوندي آهي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستاني ثقافت]] [[زمرو:شاعري]] 6fllp3iuzduqla69jkhstxvzew751oj 394325 394324 2026-07-14T19:24:40Z Intisar Ali 8681 394325 wikitext text/x-wiki {{Short description|برصغير ۾ شاعريءَ جي مجلس}} [[File:Ghalib at the Last Mushaira.jpg|thumb|مرزا غالب هڪ مشاعري ۾]] '''مشاعرو''' ({{langx|ur|{{nq|مشاعرہ}}|mušā'ira}}) اردو شاعريءَ جي هڪ روايتي ادبي مجلس آهي، جنهن ۾ شاعر عوام آڏو پنهنجو ڪلام پڙهندا آهن ۽ اڪثر حاضر جوابي، بداهه گوئي ۽ دوستانه مقابلي جي انداز ۾ شاعري پيش ڪندا آهن. مشاعري، جن کي ''محفل'' يا ''مشاعري'' پڻ چيو ويندو آهي، [[اتر هندستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[دکن]]، خاص طور [[حيدرآبادي مسلمانن]] جي اردو ادبي ثقافت جو هڪ نمايان ادارو رهيا آهن. مشاعري کي اڪثر آزاد اظهارِ خيال جي هڪ اهم ادبي فورم طور به ڏٺو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/12/09/stories/2005120919240200.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907032851/http://www.hindu.com/2005/12/09/stories/2005120919240200.htm |url-status=dead |archive-date=7 September 2006 |title=Andhra Pradesh / Hyderabad News : Funny weekend in store for poetry lovers |date=9 December 2005 |newspaper=[[The Hindu]] |access-date=12 September 2011}}</ref> مشاعري ۾ شاعر واري واري سان پنهنجو ڪلام ٻڌائيندا آهن ۽ داد حاصل ڪندا آهن. انگريزن جي دؤر کان [[سنڌ]] ۾ مشاعرن جي شروعات ٿي، جنهن سان سنڌي شاعريءَ تمام گهڻي ترقي ڪئي، خاص طور تي عروضي شاعري پنهنجي عروج تي پهتي. مشاعرن جي ڪري ادبي جماعتون بہ وجود ۾ آيون آهن، جن اشاعتي ادارا ۽ نامور شاعر بہ پيدا ڪيا آهن.<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]</ref> ==اشتقاق== [[آڪسفورڊ انگريزي لغت]] موجب، اردو لفظ '''مشاعرو''' عربي لفظ ''مُشاعَرَة'' (mušā'ara) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”شاعريءَ ۾ مقابلو ڪرڻ“ يا ”شعري مقابلو“. <ref>{{cite web |url=https://www.lexico.com/definition/mushaira |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201180157/https://www.lexico.com/definition/mushaira |url-status=dead |archive-date=1 December 2020 |title=MUSHAIRA {{!}} Meaning & Definition for UK English {{!}} Lexico.com}}</ref> ڪي روايتون بيان ڪن ٿيون ته مشاعري جو آغاز [[امير خسرو]] (1253–1325ع) ڪيو هو، جڏهن ته ٻيون روايتون هن خيال کي رد ڪندي چون ٿيون ته امير خسرو مشاعري بدران [[قوالي]] کي رواج ڏنو هو.<ref name="Ludmila">{{cite journal|title=The Indian Mushairah: Traditions and modernity|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00urduhindilinks/srffest/txt_vasiliyeva_mushairah.pdf|pages=6–8|last=Vasilyeva|first=Ludmila|publisher=[[Columbia University]]|year=2010|accessdate=26 September 2021}}</ref> ٻين روايتن موجب، مشاعري جي شروعات چوڏهين صديءَ ۾ [[دکن]] ۾ [[بهمني سلطنت]] جي دور ۾ ٿي. بعد ۾ [[ولي محمد ولي|ولي دکني]] 1700ع ڌاري ان روايت کي [[دهلي]] ۾ متعارف ڪرايو، جتي هن پنهنجي [[دکني ٻولي]] (اردو جي هڪ شروعاتي صورت) ۾ شاعريءَ جو مجموعو وڏي عوامي اجتماع آڏو پيش ڪيو. ان کان اڳ دهلي ۾ عام ماڻهن لاءِ اهڙيون شعري مجلسون موجود نه هيون، جڏهن ته شاعريءَ جون محفلون صرف اشرافيه جي [[دربار]]ن تائين محدود هونديون هيون، جتي شاعر رڳو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ پنهنجو ڪلام پڙهندا هئا.<ref name="Ludmila"/><ref>{{cite journal|title=Tahqeeq Nama|volume=22|url=https://tahqeeqnama.gcu.edu.pk/website/journal/article/5d960359a6601/page|last=Nawazish|first=Khawar|publisher=[[Government College University, Lahore]]|date=28 June 2018|issue=1|pages=59–68|accessdate=26 September 2021}}</ref> ==تاريخ== ===شروعاتي پسمنظر=== اردو شاعري سترهين صديءَ ۾، [[مغل سلطنت]] جي استحڪام کان پوءِ، پنهنجي مڪمل ادبي حيثيت حاصل ڪئي. روايتن موجب، شروعاتي دور ۾ ''شاعري'' اهڙين محفلن ۾ پڙهي ويندي هئي، جتي ٻوليءَ جي ڄاڻ رکندڙ اهلِ ذوق گڏ ٿيندا هئا ته جيئن هو شعر مان لطف اندوز ٿين، ان تي تنقيد ڪن ۽ ان جي ادبي قدر کي ساراهين. اهي محفلون عام طور بادشاهه ۽ سندس وزيرن جي موجودگيءَ ۾ منعقد ٿينديون هيون، پر وقت سان گڏ وڌيڪ وڏين عوامي مجلسن جو تصور به سامهون آيو. اهو خيال ظاهر ڪيو ويو ته اهڙين محفلن سان اردو شاعريءَ جي واڌ ويجهه ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاعرن کي عوامي ذوق ۽ سماجي ضرورتن مطابق شاعري ڪرڻ جو موقعو ملندو.<ref>{{Cite web |url=https://preetk.wordpress.com/2013/09/05/for-the-love-of-poetry-mughals-mushairas/?_e_pi_=7%2CPAGE_ID10%2C1260630951 |title=For the Love of Poetry: Mughals & Mushairas|date=5 September 2013}}</ref> ===ارتقا=== مشاعرو شاعري پيش ڪرڻ جو سڀ کان مشهور انداز بڻجي ويو، جنهن ۾ شاعر اڳواٽ طئي ٿيل بحرن ۽ وزنن مطابق پنهنجو ڪلام پڙهندا هئا ۽ فڪري بلنديءَ کي به برقرار رکندا هئا. مشاعري پنهنجي مڪمل ۽ منظم صورت ارڙهين صديءَ ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] درٻار ۾ اختيار ڪئي، جتي هن ادبي روايت کي وڏي سرپرستي ملي. ان دور ۾ شاعري سکڻ ۽ شعر چوڻ اشرافيه ۽ شاهي خاندانن ۾ هڪ فيشن بڻجي ويو. هندستان جي آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] پاڻ به هڪ ناميارو شاعر هو. هو پنهنجي درٻار جي شاعرن کي ڏکيا شعري موضوع ۽ فني مشقون ڏيندو هو، جهڙوڪ ''تضمين''، جنهن جي نتيجي ۾ ''طرحی مشاعري'' جي روايت وڌيڪ ترقي ڪئي.<ref>{{Cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/Of-mushairas-and-Urdu-poetry-in-an-era-gone-by/articleshow/25208266.cms |title=Of mushairas and Urdu poetry in an era gone by |website=[[The Times of India]]|date=29 November 2013}}</ref> ==صورتون== مشاعرو مختلف صورتن ۾ منعقد ٿي سگهي ٿو. روايتي طور [[غزل]] اها خاص [[شاعري جي صنف]] آهي، جيڪا مشاعري ۾ پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mushaira.org/history.php |title=Mehfil-e-Mushaira -- History of Ghazal |access-date=23 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211041159/http://mushaira.org/history.php |archive-date=11 February 2015 }}</ref> جيتوڻيڪ غزل سڀ کان نمايان صنف آهي، پر ٻين شعري صنفن، شعرخواني ۽ موسيقيءَ جي پيشڪش جي به اجازت هوندي آهي. جيڪڏهن پيش ڪيل شاعري مزاحيه هجي ته اهڙي محفل کي '''مزاحيه مشاعرو''' چيو ويندو آهي. مزاحيه مشاعرا اڄڪلهه تمام گهڻا مقبول آهن، جتي سامعين لطف اندوز ٿيندا آهن. ڪجهه شاعرن هن صنف کي سماجي ۽ سياسي تنقيد جو وسيلو پڻ بڻايو آهي، جنهن ۾ هلڪي طنزيه انداز سان اهڙا خيال پيش ڪيا ويندا آهن، جيڪي گهري معنيٰ رکن ٿا ۽ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ کي وڌيڪ غور ڪرڻ تي آماده ڪن ٿا. هاڻوڪن مشاعرن ۾ دعوت ڏنل شاعر عام طور سامهون هڪ ڊگهي ميز جي پٺيان ويهندا آهن، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ معزز شاعر کي وچ تي ويهاريو ويندو آهي. مشاعري جو هڪ ميزبان هوندو آهي، جيڪو هر شاعر کي ترتيب سان ڪلام پيش ڪرڻ جي دعوت ڏيندو آهي. بهرحال، مشاعري جي روايت نسبتاً آزاد هوندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪو ٻيو شاعر به اڳتي اچي پنهنجو ڪلام پيش ڪرڻ جي درخواست ڪري سگهي ٿو. عام طور سڀ کان مشهور شاعر کي آخر ۾ ڪلام پيش ڪرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. روايتي مشاعرن ۾ هڪ ٻرندڙ شمع شاعرن جي قطار ۾ هڪ کان ٻئي تائين پهچائي ويندي هئي، جيڪا ان ڳالهه جي علامت هوندي هئي ته هاڻي ڪهڙي شاعر جي باري آهي. مشاعري دوران سامعين به سرگرم نموني حصو وٺندا آهن. پسنديده [[شعر]] يا [[بيت]] جي پڙهڻ کان پوءِ سامعين جو ''واهه! واهه!'' چوڻ روايت جو اهم حصو آهي. جيڪڏهن ڪو شعر غيرمعمولي طور پسند ڪيو وڃي ته شاعر کان ان کي ٻيهر پڙهڻ جي فرمائش ڪئي ويندي آهي، يا ڪڏهن سامعين پاڻ ئي ان کي ورجائيندا آهن. خاص طور جڏهن مطلع گهڻو پسند ڪيو وڃي ته اها روايت وڌيڪ ڏسڻ ۾ ايندي آهي. تازن سالن ۾ روايتي مشاعري ۽ هندي ''[[ڪوي سميلن]]'' جي گڏيل صورت کي وڏي مقبوليت حاصل ٿي آهي. اهڙا گڏيل ''مشاعرا–ڪوي سميلن'' هاڻي دنيا جي مختلف ملڪن ۾ باقاعدي منعقد ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://amankiasha.com/detail_news.asp?id=288 |title=Indo-Pak Mushaira in Dubai today |access-date=17 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022152/http://amankiasha.com/detail_news.asp?id=288 |archive-date=29 November 2014 |url-status=dead }}</ref> ==طرحي مشاعرو== ڪڏهن ڪڏهن مشاعرو مقابلي واري صورت پڻ اختيار ڪندو آهي. '''طرحِي مشاعرو''' ان جي هڪ خاص صورت آهي، جنهن ۾ منتظم طرفان هڪ [[مصرعو]] (''مصرع'') ڏنو ويندو آهي، ۽ شاعر ان ئي مصرعي جي [[بحر (شاعري)|بحر]] (وزن) موجب پنهنجي [[غزل]] تخليق ڪندا آهن. جديد اردو شاعر وسيم خان سيم ۽ محمد شڪيل خان جي راءِ موجب، اردو شاعري جو روايتي ۽ وڌيڪ فطري طريقو اهو آهي ته شاعر ''آمد'' جي بنياد تي شاعري ڪري، يعني شعر شاعر جي ذهن ۾ قدرتي طور اُڀري اچي، نه ڪي صرف طرحي مصرعي جي پابندي هيٺ شعر چئي. سندن خيال موجب، هر سچي شاعر لاءِ ''آمد'' تي ٻڌل شاعري تخليقي لحاظ کان وڌيڪ اصلي ۽ فطري هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/channel/UCE6bjFOFOcWSh8nMXhXARPQ اندازِ بيان اور مشاعره] جو يوٽيوب چينل * [http://andaazebayaanaur.com اندازِ بيان اور مشاعره] جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://web.archive.org/web/20090227055526/http://mushaira.org/ مشاعري بابت ويب سائيٽ] * [http://www.anindianmuslim.com/2009/06/urdu-mushaira-in-delhi-enchanting.html دهلي ۾ هڪ اردو مشاعرو] * [https://web.archive.org/web/20100224073903/http://www.kavisammelan.org/ مشاعري بابت وڌيڪ معلومات] {{Urdu poetry}} {{Pakistan topics}} [[زمرو:عربي ۽ وچ ايشيائي شاعري]] [[زمرو:اردو شاعري]] [[زمرو:پاڪستان جي ثقافت]] [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:ڀارت ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏيهي ثقافت]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستاني ثقافت]] [[زمرو:شاعري]] igylmoefw9vxbtld7itjr6v1m2j83k1 0 41717 394326 114169 2026-07-14T19:29:23Z Intisar Ali 8681 /* */ 394326 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀارتي فلم هدايتڪار، اسڪرپٽ ليکڪا ۽ اداڪارا}} {{Infobox person |name = اپرنا سين |image = Aparna Sen - Kolkata 2014-01-31 8137.JPG |caption = سين، 2014ع ۾ 38هين [[بين الاقوامي ڪولڪتا ڪتاب ميلي]] ۾ |birth_date = {{Birth date and age|1945|10|25|df=y}} |birth_place = [[ڪلڪتو]]، [[بنگال پريزيڊنسي]]، [[برطانوي هندستان]] |birth_name = اپرنا داس گپتا |spouse = {{ubl|سنجي سين|[[مڪُل شرما]]|ڪليان راءِ}} |children = [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ دونا سين |occupation = {{hlist|اداڪارا|فلم هدايتڪار|اسڪرپٽ ليکڪا}} |years_active = 1961–هاڻوڪو |works = [[اپرنا سين جي فلمي فهرست|فلمي فهرست]] }} '''اپرنا سين''' ({{IPA|bn|ɔpoɾna ʃen|lang|audio=LL-Q9610 (ben)-Titodutta-অপর্ণা সেন.wav}}؛ پيدائشي نالو: '''داس گپتا''') ڀارت جي هڪ [[فلم هدايتڪار]]، [[اسڪرپٽ ليکڪ|اسڪرپٽ ليکڪا]] ۽ اداڪارا آهي، جيڪا [[بنگالي سئنيما]] ۾ پنهنجي ڪم سبب مشهور آهي. هن اداڪارا ۽ فلمساز جي حيثيت سان ڪيترائي اعزاز حاصل ڪيا آهن، جن ۾ نَوَ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]]، ڇهه [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] ۽ تيرهن [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] شامل آهن. فن جي شعبي ۾ سندس خدمتن جي اعتراف طور [[ڀارت جي حڪومت]] کيس [[پدم شري]] سان نوازيو، جيڪو ڀارت جو چوٿون اعليٰ ترين شهري اعزاز آهي.<ref>{{Cite web |date=25 October 2020 |title=Aparna Sen — A River Plunging into its Own Depths |url=https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |access-date=26 October 2020 |website=Journal of Indian Cinema |language=en-GB |archive-date=4 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804123740/https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |url-status=dead }}</ref> ewanbrlo3jmjgtw7qipidrk6hr4vtfg 394327 394326 2026-07-14T19:33:13Z Intisar Ali 8681 /* */ 394327 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀارتي فلم هدايتڪار، اسڪرپٽ ليکڪا ۽ اداڪارا}} {{Infobox person |name = اپرنا سين |image = Aparna Sen - Kolkata 2014-01-31 8137.JPG |caption = سين، 2014ع ۾ 38هين [[بين الاقوامي ڪولڪتا ڪتاب ميلي]] ۾ |birth_date = {{Birth date and age|1945|10|25|df=y}} |birth_place = [[ڪلڪتو]]، [[بنگال پريزيڊنسي]]، [[برطانوي هندستان]] |birth_name = اپرنا داس گپتا |spouse = {{ubl|سنجي سين|[[مڪُل شرما]]|ڪليان راءِ}} |children = [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ دونا سين |occupation = {{hlist|اداڪارا|فلم هدايتڪار|اسڪرپٽ ليکڪا}} |years_active = 1961–هاڻوڪو |works = [[اپرنا سين جي فلمي فهرست|فلمي فهرست]] }} '''اپرنا سين''' ({{IPA|bn|ɔpoɾna ʃen|lang|audio=LL-Q9610 (ben)-Titodutta-অপর্ণা সেন.wav}}؛ پيدائشي نالو: '''داس گپتا''') ڀارت جي هڪ [[فلم هدايتڪار]]، [[اسڪرپٽ ليکڪ|اسڪرپٽ ليکڪا]] ۽ اداڪارا آهي، جيڪا [[بنگالي سئنيما]] ۾ پنهنجي ڪم سبب مشهور آهي. هن اداڪارا ۽ فلمساز جي حيثيت سان ڪيترائي اعزاز حاصل ڪيا آهن، جن ۾ نَوَ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]]، ڇهه [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] ۽ تيرهن [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] شامل آهن. فن جي شعبي ۾ سندس خدمتن جي اعتراف طور [[ڀارت جي حڪومت]] کيس [[پدم شري]] سان نوازيو، جيڪو ڀارت جو چوٿون اعليٰ ترين شهري اعزاز آهي.<ref>{{Cite web |date=25 October 2020 |title=Aparna Sen — A River Plunging into its Own Depths |url=https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |access-date=26 October 2020 |website=Journal of Indian Cinema |language=en-GB |archive-date=4 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804123740/https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |url-status=dead }}</ref> ==ابتدائي زندگي ۽ تعليم== اپرنا سين [[ڪولڪتا]] ۾ هڪ [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]] خاندان ۾ پيدا ٿي. سندس خاندان جو اصل تعلق [[ڪاڪس بازار]]، [[چٽگانگ ضلعو|چٽگانگ ضلعي]] (هاڻوڪي [[بنگلاديش]]) سان هو.{{Citation needed|date=March 2022}} سندس والد [[چيدانند داس گپتا]] هڪ نامور فلمي نقاد ۽ فلم هدايتڪار هو، جڏهن ته سندس والده سپريا داس گپتا لباسن جي جوڙجڪ ڪندڙ (ڪاسٽيوم ڊزائنر) هئي. هن 73 ورهين جي عمر ۾ چيدانند داس گپتا جي هدايتڪاريءَ ۾ ٺهيل فلم ''[[امودني]]'' (1994ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين لباسن جي جوڙجڪ]] حاصل ڪيو. اپرنا سين مشهور بنگالي شاعر [[جيبانانند داس]] جي ڀائٽي پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |title=Aparna Sen Gets Candid At DIFF |date=17 January 2018 |work=The Daily Star |access-date=16 January 2018 |language=en |archive-date=16 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116220121/http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |url-status=live}}</ref> اپرنا سين پنهنجو ننڍپڻ [[هزاريباغ]] ۽ [[ڪولڪتا]] ۾ گذاريو. هن ابتدائي تعليم [[ماڊرن هاءِ اسڪول فار گرلس]]، [[بالي گنج]]، ڪولڪتا مان حاصل ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Modern hits a new high Modern fetes alumni quartet – Ex-governor lauds school's young spirit at event celebrating 60 |url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/modern-hits-a-new-high-modern-fetes-alumni-quartet-ex-governor-lauds-school-s-young-spirit-at-event-celebrating-60/cid/1273865 |access-date=2022-10-26 |website=telegraphindia.com}}</ref> ان کان پوءِ هن [[پريزيڊنسي ڪاليج، ڪولڪتا]] مان انگريزي ادب ۾ بي اي جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي، پر اها ڊگري مڪمل نه ڪري سگهي. mft9xl0lpgjhedbdb2hfjtjvd9dx7c8 394328 394327 2026-07-14T19:34:46Z Intisar Ali 8681 394328 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀارتي فلم هدايتڪار، اسڪرپٽ ليکڪا ۽ اداڪارا}} {{Infobox person |name = اپرنا سين |image = Aparna Sen - Kolkata 2014-01-31 8137.JPG |caption = سين، 2014ع ۾ 38هين [[بين الاقوامي ڪولڪتا ڪتاب ميلي]] ۾ |birth_date = {{Birth date and age|1945|10|25|df=y}} |birth_place = [[ڪلڪتو]]، [[بنگال پريزيڊنسي]]، [[برطانوي هندستان]] |birth_name = اپرنا داس گپتا |spouse = {{ubl|سنجي سين|[[مڪُل شرما]]|ڪليان راءِ}} |children = [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ دونا سين |occupation = {{hlist|اداڪارا|فلم هدايتڪار|اسڪرپٽ ليکڪا}} |years_active = 1961–هاڻوڪو |works = [[اپرنا سين جي فلمي فهرست|فلمي فهرست]] }} '''اپرنا سين''' ({{IPA|bn|ɔpoɾna ʃen|lang|audio=LL-Q9610 (ben)-Titodutta-অপর্ণা সেন.wav}}؛ پيدائشي نالو: '''داس گپتا''') ڀارت جي هڪ [[فلم هدايتڪار]]، [[اسڪرپٽ ليکڪ|اسڪرپٽ ليکڪا]] ۽ اداڪارا آهي، جيڪا [[بنگالي سئنيما]] ۾ پنهنجي ڪم سبب مشهور آهي. هن اداڪارا ۽ فلمساز جي حيثيت سان ڪيترائي اعزاز حاصل ڪيا آهن، جن ۾ نَوَ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]]، ڇهه [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] ۽ تيرهن [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] شامل آهن. فن جي شعبي ۾ سندس خدمتن جي اعتراف طور [[ڀارت جي حڪومت]] کيس [[پدم شري]] سان نوازيو، جيڪو ڀارت جو چوٿون اعليٰ ترين شهري اعزاز آهي.<ref>{{Cite web |date=25 October 2020 |title=Aparna Sen — A River Plunging into its Own Depths |url=https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |access-date=26 October 2020 |website=Journal of Indian Cinema |language=en-GB |archive-date=4 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804123740/https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |url-status=dead }}</ref> ==ابتدائي زندگي ۽ تعليم== اپرنا سين [[ڪولڪتا]] ۾ هڪ [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]] خاندان ۾ پيدا ٿي. سندس خاندان جو اصل تعلق [[ڪاڪس بازار]]، [[چٽگانگ ضلعو|چٽگانگ ضلعي]] (هاڻوڪي [[بنگلاديش]]) سان هو.{{Citation needed|date=March 2022}} سندس والد [[چيدانند داس گپتا]] هڪ نامور فلمي نقاد ۽ فلم هدايتڪار هو، جڏهن ته سندس والده سپريا داس گپتا لباسن جي جوڙجڪ ڪندڙ (ڪاسٽيوم ڊزائنر) هئي. هن 73 ورهين جي عمر ۾ چيدانند داس گپتا جي هدايتڪاريءَ ۾ ٺهيل فلم ''[[امودني]]'' (1994ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين لباسن جي جوڙجڪ]] حاصل ڪيو. اپرنا سين مشهور بنگالي شاعر [[جيبانانند داس]] جي ڀائٽي پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |title=Aparna Sen Gets Candid At DIFF |date=17 January 2018 |work=The Daily Star |access-date=16 January 2018 |language=en |archive-date=16 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116220121/http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |url-status=live}}</ref> اپرنا سين پنهنجو ننڍپڻ [[هزاريباغ]] ۽ [[ڪولڪتا]] ۾ گذاريو. هن ابتدائي تعليم [[ماڊرن هاءِ اسڪول فار گرلس]]، [[بالي گنج]]، ڪولڪتا مان حاصل ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Modern hits a new high Modern fetes alumni quartet – Ex-governor lauds school's young spirit at event celebrating 60 |url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/modern-hits-a-new-high-modern-fetes-alumni-quartet-ex-governor-lauds-school-s-young-spirit-at-event-celebrating-60/cid/1273865 |access-date=2022-10-26 |website=telegraphindia.com}}</ref> ان کان پوءِ هن [[پريزيڊنسي ڪاليج، ڪولڪتا]] مان انگريزي ادب ۾ بي اي جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي، پر اها ڊگري مڪمل نه ڪري سگهي. ==ڪيريئر== ===اداڪارا=== اپرنا سين جي تفريحي دنيا ۾ شروعات پندرهن ورهين جي عمر ۾ ٿي، جڏهن مشهور فوٽوگرافر [[برائن بريڪ]] کيس پنهنجي 1960ع واري مشهور فوٽو سيريز ''[[مون سون (تصويرون)|مون سون]]'' لاءِ تصويربند ڪيو. ان سيريز جي هڪ تصوير رسالي ''[[لائيف (رسالو)|لائيف]]'' جي سرورق تي پڻ شايع ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon girl |url=https://teara.govt.nz/files/43221-wmu.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014213041/http://www.teara.govt.nz/files/43221-wmu.jpg |archive-date=14 October 2015 |access-date=14 January 2018 |publisher=Te Papa}}</ref> هن 16 ورهين جي عمر ۾ [[ستيہ جت راءِ]] جي هدايتڪاريءَ هيٺ 1961ع ۾ رليز ٿيل فلم ''[[ٽين ڪنيا]]'' (''ٽي ڌيئر'') جي ''سماپتي'' واري حصي ۾ ''مرنمئي'' جو ڪردار ادا ڪري فلمي دنيا ۾ قدم رکيو. ستيہ جت راءِ سندس والد جو ويجهو دوست پڻ هو.{{Citation needed|date=March 2022}} ان کان پوءِ هوءَ ستيہ جت راءِ جي وڌيڪ فلمن، جهڙوڪ ''[[جنا ارنيا]]'' ۽ ''[[پيڪو]]'' سميت ڪل چار فلمن ۾ نظر آئي. 1965ع ۾، پنهنجي پهرين فلم کان چار سال پوءِ، اپرنا سين [[مرنال سين]] جي فلم ''آڪاش ڪُسم'' ۾ ''مونيڪا'' جو ڪردار ادا ڪيو. هوءَ بنگالي فلمي صنعت جي نمايان اداڪارائن مان هڪ رهي آهي ۽ ''[[بسنت بلاپ]]'' (1973ع) ۽ ''[[ميم صاحب]]'' (1972ع) جهڙين مشهور فلمن ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيا. هن هندي فلمن، جهڙوڪ ''[[ايمان ڌرم]]'' (1977ع)، ''[[هڪ ڏينهن اوچتو]]'' (1989ع) ۽ ''[[گهاٽ]]'' (2000ع) ۾ پڻ ڪم ڪيو. 2009ع ۾ اپرنا سين [[شرميلا ٽيگور]] ۽ [[راهول بوس]] سان گڏ انيرڌ راءِ چوڌري جي بنگالي فلم ''[[انتاهين]]'' ۾ اداڪاري ڪئي. هن فلم کي چار [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]] مليا.<ref>{{cite web |url=http://in.reuters.com/article/bollywoodNews/idINIndia-45633220100123 |title=Bollywood wins big at National Film Awards |date=23 January 2010 |agency=Reuters India |access-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100126093243/http://in.reuters.com/article/bollywoodNews/idINIndia-45633220100123 |archive-date=26 January 2010 |url-status=dead}}</ref> 2019ع ۾ هوءَ ''بوهمان'' ۽ ''[[باسو پريبار]]'' سميت ڪيترين اهم بنگالي فلمن ۾ نظر آئي. ===فلم هدايتڪار=== اپرنا سين 1981ع ۾ فلم ''36 چوئرنگهي لين'' ذريعي ليکڪا ۽ فلم هدايتڪار طور پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ڪئي. [[جينيفر ڪينڊل]] جي مرڪزي ڪردار واري هن فلم کي [[ششي ڪپور]] پروڊيوس ڪيو هو. فلم کي نقادن وٽ وڏي پذيرائي ملي ۽ اپرنا سين کي [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|بهترين هدايتڪاري لاءِ قومي فلم ايوارڊ]] پڻ حاصل ٿيو. 2009ع ۾ هن پنهنجي ايندڙ بنگالي فلم ''[[ايتي مرنالني]]'' جو اعلان ڪيو، جنهن ۾ پاڻ، [[ڪونڪونا سين شرما]]، [[رجت ڪپور]]، [[ڪوشڪ سين]] ۽ [[پريانشو چئٽرجي]] اهم ڪردارن ۾ هئا. فلم جي اسڪرپٽ [[رنجن گهوش]] سان گڏ لکي وئي، جيڪو پهريون ڀيرو اپرنا سين سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو. هن فلم جو اسڪرپٽ [[وسلنگ ووڊس انٽرنيشنل]] فلمي اداري جي اسڪرين رائيٽنگ نصاب جو حصو پڻ رهيو، ۽ اها ڀارتي فلمي اداري مان تيار ٿيل اسڪرپٽ تي ٺهندڙ پهرين فلم مڃي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=There's no luck without hard work |work=Daily News and Analysis |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/interview_there-s-no-luck-without-hard-work_1389978/ |access-date=31 May 2010 |archive-date=2 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100602054021/http://www.dnaindia.com/mumbai/interview_there-s-no-luck-without-hard-work_1389978 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Iti Mrinalini |via=Facebook |url=https://www.facebook.com/group.php?gid=123737177108 |access-date=11 December 2009 |archive-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012003805/https://www.facebook.com/group.php?gid=123737177108 |url-status=live}}</ref>{{Primary source inline|date=November 2022}} فلم 29 جولاءِ 2011ع تي رليز ٿي. 2013ع ۾ سندس فلم ''[[گوئنار باڪشو]]'' (''زيورن جو دٻو'') رليز ٿي، جنهن ۾ ٽن نسلن جي عورتن ۽ زيورن جي هڪ دٻي سان سندن لاڳاپي کي پيش ڪيو ويو. فلم باڪس آفيس تي ڪامياب رهي ۽ نقادن کان پڻ ساراهه ماڻي.<ref>{{cite news |last1=Dutt |first1=Anjan |title=GOYNAR BAKSHO DECODED 1 |url=https://www.telegraphindia.com/1130420/jsp/entertainment/story_16805477.jsp |access-date=3 May 2017 |work=The Telegraph |date=20 April 2013 |archive-date=17 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131407/https://www.telegraphindia.com/1130420/jsp/entertainment/story_16805477.jsp#.WQlbBYh97IU |url-status=dead}}</ref> ان کان پوءِ 2015ع ۾ سندس فلم ''[[آرشي نگر]]'' رليز ٿي، جيڪا [[روميو ۽ جوليئٽ]] جي ڪهاڻيءَ تان ترتيب ڏنل هئي.<ref>{{cite web |title=Aparna Sen's latest film 'Arshinagar' is a Bengali adaptation of 'Romeo and Juliet' featuring Dev |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/movies/aparna-sens-latest-film-arshinagar-is-a-bengali-adaptation-of-romeo-and-juliet-featuring-dev-1171054.html |date=1 December 2015 |access-date=2 December 2015 |archive-date=4 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204040133/http://www.ibnlive.com/news/movies/aparna-sens-latest-film-arshinagar-is-a-bengali-adaptation-of-romeo-and-juliet-featuring-dev-1171054.html |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ سندس انگريزي ٻوليءَ جي فلم ''سوناٽا'' رليز ٿي، جنهن جي ليکڪا ۽ هدايتڪار پڻ هوءَ پاڻ هئي. هيءَ فلم [[مهيش ايلڪنچوار]] جي [[سوناٽا (ڊرامو)|ساڳئي نالي واري ڊرامي]] تان ترتيب ڏنل هئي ۽ ان ۾ اپرنا سين، [[شبانه اعظمي]] ۽ [[لليٽ دبي]] ٽن وچولي عمر جي غير شادي شده عورتن جا ڪردار ادا ڪيا، جن جي زندگين کي فلم ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Rosario |first=Kennith |url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sonata-review-a-play-pretending-to-be-a-film/article18178840.ece |title='Sonata' review: A play pretending to be a film |location=India |newspaper=[[The Hindu]] |date=21 April 2017 |access-date=30 August 2018 |archive-date=8 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180608041125/http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sonata-review-a-play-pretending-to-be-a-film/article18178840.ece |url-status=live}}</ref> 2021ع ۾ اپرنا سين پنهنجي ٽين هندي فلم ''[[دي ريپسٽ]]'' جي هدايتڪاري ڪئي، جنهن ۾ سندس ڌيءَ [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ [[ارجن رامپال]] مرڪزي ڪردارن ۾ هئا. ''[[فرسٽ پوسٽ]]'' کي ڏنل هڪ انٽرويو ۾ هن چيو ته فلم هڪ اهڙو اثرائتو ڊرامو آهي، جيڪو اهو سوال اٿاري ٿو ته جنسي ڏاڍائيندڙ پيدا ٿيڻ ۾ سماج جو ڪيترو ڪردار هوندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/konkona-sensharma-arjun-rampal-to-lead-aparna-sen-directorial-the-rapist-filming-will-begin-in-march-9296631.html |title=Konkona Sensharma, Arjun Rampal to lead Aparna Sen directorial The Rapist; filming will begin in March |website=Firstpost |date=12 February 2021 |access-date=6 September 2021}}</ref> هن فلم کي آڪٽوبر 2021ع ۾ ٿيل [[26هون بوسان بين الاقوامي فلم ميلو|26هين بوسان بين الاقوامي فلمي ميلي]] ۾ ''ڪِم جي سيوڪ ايوارڊ'' لاءِ نامزد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/aparna-sens-the-rapist-to-compete-for-busans-kim-jiseok-award/articleshow/85966130.cms |title=Aparna Sen's 'The Rapist' to compete for Busan's Kim Jiseok award |first=Priyanka |last=Dasgupta |website=The Times of India |date=6 September 2021 |access-date=6 September 2021}}</ref> اپرنا سين جي فلمسازيءَ جو انداز خاص طور [[تپن سنها]] کان متاثر رهيو آهي. li066vuh8fsehj10is65oig883pxdqw 394329 394328 2026-07-14T19:36:01Z Intisar Ali 8681 394329 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀارتي فلم هدايتڪار، اسڪرپٽ ليکڪا ۽ اداڪارا}} {{Infobox person |name = اپرنا سين |image = Aparna Sen - Kolkata 2014-01-31 8137.JPG |caption = سين، 2014ع ۾ 38هين [[بين الاقوامي ڪولڪتا ڪتاب ميلي]] ۾ |birth_date = {{Birth date and age|1945|10|25|df=y}} |birth_place = [[ڪلڪتو]]، [[بنگال پريزيڊنسي]]، [[برطانوي هندستان]] |birth_name = اپرنا داس گپتا |spouse = {{ubl|سنجي سين|[[مڪُل شرما]]|ڪليان راءِ}} |children = [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ دونا سين |occupation = {{hlist|اداڪارا|فلم هدايتڪار|اسڪرپٽ ليکڪا}} |years_active = 1961–هاڻوڪو |works = [[اپرنا سين جي فلمي فهرست|فلمي فهرست]] }} '''اپرنا سين''' ({{IPA|bn|ɔpoɾna ʃen|lang|audio=LL-Q9610 (ben)-Titodutta-অপর্ণা সেন.wav}}؛ پيدائشي نالو: '''داس گپتا''') ڀارت جي هڪ [[فلم هدايتڪار]]، [[اسڪرپٽ ليکڪ|اسڪرپٽ ليکڪا]] ۽ اداڪارا آهي، جيڪا [[بنگالي سئنيما]] ۾ پنهنجي ڪم سبب مشهور آهي. هن اداڪارا ۽ فلمساز جي حيثيت سان ڪيترائي اعزاز حاصل ڪيا آهن، جن ۾ نَوَ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]]، ڇهه [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] ۽ تيرهن [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] شامل آهن. فن جي شعبي ۾ سندس خدمتن جي اعتراف طور [[ڀارت جي حڪومت]] کيس [[پدم شري]] سان نوازيو، جيڪو ڀارت جو چوٿون اعليٰ ترين شهري اعزاز آهي.<ref>{{Cite web |date=25 October 2020 |title=Aparna Sen — A River Plunging into its Own Depths |url=https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |access-date=26 October 2020 |website=Journal of Indian Cinema |language=en-GB |archive-date=4 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804123740/https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |url-status=dead }}</ref> ==ابتدائي زندگي ۽ تعليم== اپرنا سين [[ڪولڪتا]] ۾ هڪ [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]] خاندان ۾ پيدا ٿي. سندس خاندان جو اصل تعلق [[ڪاڪس بازار]]، [[چٽگانگ ضلعو|چٽگانگ ضلعي]] (هاڻوڪي [[بنگلاديش]]) سان هو.{{Citation needed|date=March 2022}} سندس والد [[چيدانند داس گپتا]] هڪ نامور فلمي نقاد ۽ فلم هدايتڪار هو، جڏهن ته سندس والده سپريا داس گپتا لباسن جي جوڙجڪ ڪندڙ (ڪاسٽيوم ڊزائنر) هئي. هن 73 ورهين جي عمر ۾ چيدانند داس گپتا جي هدايتڪاريءَ ۾ ٺهيل فلم ''[[امودني]]'' (1994ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين لباسن جي جوڙجڪ]] حاصل ڪيو. اپرنا سين مشهور بنگالي شاعر [[جيبانانند داس]] جي ڀائٽي پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |title=Aparna Sen Gets Candid At DIFF |date=17 January 2018 |work=The Daily Star |access-date=16 January 2018 |language=en |archive-date=16 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116220121/http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |url-status=live}}</ref> اپرنا سين پنهنجو ننڍپڻ [[هزاريباغ]] ۽ [[ڪولڪتا]] ۾ گذاريو. هن ابتدائي تعليم [[ماڊرن هاءِ اسڪول فار گرلس]]، [[بالي گنج]]، ڪولڪتا مان حاصل ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Modern hits a new high Modern fetes alumni quartet – Ex-governor lauds school's young spirit at event celebrating 60 |url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/modern-hits-a-new-high-modern-fetes-alumni-quartet-ex-governor-lauds-school-s-young-spirit-at-event-celebrating-60/cid/1273865 |access-date=2022-10-26 |website=telegraphindia.com}}</ref> ان کان پوءِ هن [[پريزيڊنسي ڪاليج، ڪولڪتا]] مان انگريزي ادب ۾ بي اي جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي، پر اها ڊگري مڪمل نه ڪري سگهي. ==ڪيريئر== ===اداڪارا=== اپرنا سين جي تفريحي دنيا ۾ شروعات پندرهن ورهين جي عمر ۾ ٿي، جڏهن مشهور فوٽوگرافر [[برائن بريڪ]] کيس پنهنجي 1960ع واري مشهور فوٽو سيريز ''[[مون سون (تصويرون)|مون سون]]'' لاءِ تصويربند ڪيو. ان سيريز جي هڪ تصوير رسالي ''[[لائيف (رسالو)|لائيف]]'' جي سرورق تي پڻ شايع ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon girl |url=https://teara.govt.nz/files/43221-wmu.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014213041/http://www.teara.govt.nz/files/43221-wmu.jpg |archive-date=14 October 2015 |access-date=14 January 2018 |publisher=Te Papa}}</ref> هن 16 ورهين جي عمر ۾ [[ستيہ جت راءِ]] جي هدايتڪاريءَ هيٺ 1961ع ۾ رليز ٿيل فلم ''[[ٽين ڪنيا]]'' (''ٽي ڌيئر'') جي ''سماپتي'' واري حصي ۾ ''مرنمئي'' جو ڪردار ادا ڪري فلمي دنيا ۾ قدم رکيو. ستيہ جت راءِ سندس والد جو ويجهو دوست پڻ هو.{{Citation needed|date=March 2022}} ان کان پوءِ هوءَ ستيہ جت راءِ جي وڌيڪ فلمن، جهڙوڪ ''[[جنا ارنيا]]'' ۽ ''[[پيڪو]]'' سميت ڪل چار فلمن ۾ نظر آئي. 1965ع ۾، پنهنجي پهرين فلم کان چار سال پوءِ، اپرنا سين [[مرنال سين]] جي فلم ''آڪاش ڪُسم'' ۾ ''مونيڪا'' جو ڪردار ادا ڪيو. هوءَ بنگالي فلمي صنعت جي نمايان اداڪارائن مان هڪ رهي آهي ۽ ''[[بسنت بلاپ]]'' (1973ع) ۽ ''[[ميم صاحب]]'' (1972ع) جهڙين مشهور فلمن ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيا. هن هندي فلمن، جهڙوڪ ''[[ايمان ڌرم]]'' (1977ع)، ''[[هڪ ڏينهن اوچتو]]'' (1989ع) ۽ ''[[گهاٽ]]'' (2000ع) ۾ پڻ ڪم ڪيو. 2009ع ۾ اپرنا سين [[شرميلا ٽيگور]] ۽ [[راهول بوس]] سان گڏ انيرڌ راءِ چوڌري جي بنگالي فلم ''[[انتاهين]]'' ۾ اداڪاري ڪئي. هن فلم کي چار [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]] مليا.<ref>{{cite web |url=http://in.reuters.com/article/bollywoodNews/idINIndia-45633220100123 |title=Bollywood wins big at National Film Awards |date=23 January 2010 |agency=Reuters India |access-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100126093243/http://in.reuters.com/article/bollywoodNews/idINIndia-45633220100123 |archive-date=26 January 2010 |url-status=dead}}</ref> 2019ع ۾ هوءَ ''بوهمان'' ۽ ''[[باسو پريبار]]'' سميت ڪيترين اهم بنگالي فلمن ۾ نظر آئي. ===فلم هدايتڪار=== اپرنا سين 1981ع ۾ فلم ''36 چوئرنگهي لين'' ذريعي ليکڪا ۽ فلم هدايتڪار طور پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ڪئي. [[جينيفر ڪينڊل]] جي مرڪزي ڪردار واري هن فلم کي [[ششي ڪپور]] پروڊيوس ڪيو هو. فلم کي نقادن وٽ وڏي پذيرائي ملي ۽ اپرنا سين کي [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|بهترين هدايتڪاري لاءِ قومي فلم ايوارڊ]] پڻ حاصل ٿيو. 2009ع ۾ هن پنهنجي ايندڙ بنگالي فلم ''[[ايتي مرنالني]]'' جو اعلان ڪيو، جنهن ۾ پاڻ، [[ڪونڪونا سين شرما]]، [[رجت ڪپور]]، [[ڪوشڪ سين]] ۽ [[پريانشو چئٽرجي]] اهم ڪردارن ۾ هئا. فلم جي اسڪرپٽ [[رنجن گهوش]] سان گڏ لکي وئي، جيڪو پهريون ڀيرو اپرنا سين سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو. هن فلم جو اسڪرپٽ [[وسلنگ ووڊس انٽرنيشنل]] فلمي اداري جي اسڪرين رائيٽنگ نصاب جو حصو پڻ رهيو، ۽ اها ڀارتي فلمي اداري مان تيار ٿيل اسڪرپٽ تي ٺهندڙ پهرين فلم مڃي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=There's no luck without hard work |work=Daily News and Analysis |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/interview_there-s-no-luck-without-hard-work_1389978/ |access-date=31 May 2010 |archive-date=2 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100602054021/http://www.dnaindia.com/mumbai/interview_there-s-no-luck-without-hard-work_1389978 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Iti Mrinalini |via=Facebook |url=https://www.facebook.com/group.php?gid=123737177108 |access-date=11 December 2009 |archive-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012003805/https://www.facebook.com/group.php?gid=123737177108 |url-status=live}}</ref>{{Primary source inline|date=November 2022}} فلم 29 جولاءِ 2011ع تي رليز ٿي. 2013ع ۾ سندس فلم ''[[گوئنار باڪشو]]'' (''زيورن جو دٻو'') رليز ٿي، جنهن ۾ ٽن نسلن جي عورتن ۽ زيورن جي هڪ دٻي سان سندن لاڳاپي کي پيش ڪيو ويو. فلم باڪس آفيس تي ڪامياب رهي ۽ نقادن کان پڻ ساراهه ماڻي.<ref>{{cite news |last1=Dutt |first1=Anjan |title=GOYNAR BAKSHO DECODED 1 |url=https://www.telegraphindia.com/1130420/jsp/entertainment/story_16805477.jsp |access-date=3 May 2017 |work=The Telegraph |date=20 April 2013 |archive-date=17 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131407/https://www.telegraphindia.com/1130420/jsp/entertainment/story_16805477.jsp#.WQlbBYh97IU |url-status=dead}}</ref> ان کان پوءِ 2015ع ۾ سندس فلم ''[[آرشي نگر]]'' رليز ٿي، جيڪا [[روميو ۽ جوليئٽ]] جي ڪهاڻيءَ تان ترتيب ڏنل هئي.<ref>{{cite web |title=Aparna Sen's latest film 'Arshinagar' is a Bengali adaptation of 'Romeo and Juliet' featuring Dev |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/movies/aparna-sens-latest-film-arshinagar-is-a-bengali-adaptation-of-romeo-and-juliet-featuring-dev-1171054.html |date=1 December 2015 |access-date=2 December 2015 |archive-date=4 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204040133/http://www.ibnlive.com/news/movies/aparna-sens-latest-film-arshinagar-is-a-bengali-adaptation-of-romeo-and-juliet-featuring-dev-1171054.html |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ سندس انگريزي ٻوليءَ جي فلم ''سوناٽا'' رليز ٿي، جنهن جي ليکڪا ۽ هدايتڪار پڻ هوءَ پاڻ هئي. هيءَ فلم [[مهيش ايلڪنچوار]] جي [[سوناٽا (ڊرامو)|ساڳئي نالي واري ڊرامي]] تان ترتيب ڏنل هئي ۽ ان ۾ اپرنا سين، [[شبانه اعظمي]] ۽ [[لليٽ دبي]] ٽن وچولي عمر جي غير شادي شده عورتن جا ڪردار ادا ڪيا، جن جي زندگين کي فلم ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Rosario |first=Kennith |url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sonata-review-a-play-pretending-to-be-a-film/article18178840.ece |title='Sonata' review: A play pretending to be a film |location=India |newspaper=[[The Hindu]] |date=21 April 2017 |access-date=30 August 2018 |archive-date=8 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180608041125/http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sonata-review-a-play-pretending-to-be-a-film/article18178840.ece |url-status=live}}</ref> 2021ع ۾ اپرنا سين پنهنجي ٽين هندي فلم ''[[دي ريپسٽ]]'' جي هدايتڪاري ڪئي، جنهن ۾ سندس ڌيءَ [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ [[ارجن رامپال]] مرڪزي ڪردارن ۾ هئا. ''[[فرسٽ پوسٽ]]'' کي ڏنل هڪ انٽرويو ۾ هن چيو ته فلم هڪ اهڙو اثرائتو ڊرامو آهي، جيڪو اهو سوال اٿاري ٿو ته جنسي ڏاڍائيندڙ پيدا ٿيڻ ۾ سماج جو ڪيترو ڪردار هوندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/konkona-sensharma-arjun-rampal-to-lead-aparna-sen-directorial-the-rapist-filming-will-begin-in-march-9296631.html |title=Konkona Sensharma, Arjun Rampal to lead Aparna Sen directorial The Rapist; filming will begin in March |website=Firstpost |date=12 February 2021 |access-date=6 September 2021}}</ref> هن فلم کي آڪٽوبر 2021ع ۾ ٿيل [[26هون بوسان بين الاقوامي فلم ميلو|26هين بوسان بين الاقوامي فلمي ميلي]] ۾ ''ڪِم جي سيوڪ ايوارڊ'' لاءِ نامزد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/aparna-sens-the-rapist-to-compete-for-busans-kim-jiseok-award/articleshow/85966130.cms |title=Aparna Sen's 'The Rapist' to compete for Busan's Kim Jiseok award |first=Priyanka |last=Dasgupta |website=The Times of India |date=6 September 2021 |access-date=6 September 2021}}</ref> اپرنا سين جي فلمسازيءَ جو انداز خاص طور [[تپن سنها]] کان متاثر رهيو آهي. ==اعزاز ۽ ايوارڊ== {{BLP sources section|date=January 2025}} [[File:The President Dr. A.P.J. Abdul Kalam presenting the Best Direction Award for the year 2002 to Aparna Sen at the 50th National Film Award function in New Delhi on December 29, 2003.jpg|thumb|250px|اپرنا سين 2002ع لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]] جو ايوارڊ ان وقت جي ڀارتي صدر [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]] کان وصول ڪندي.]] * [[پدم شري]] – 1987ع ۾ [[ڀارت جي حڪومت]] پاران ملندڙ چوٿون اعليٰ ترين شهري اعزاز. * ''[[36 چوئرنگهي لين]]'' (1981ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]]. * ''[[36 چوئرنگهي لين]]'' (1981ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين انگريزي فيچر فلم]]. * ''[[پروما]]'' (1984ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[يگانت]]'' (1995ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[پروميتر ايڪ دين]]'' (2000ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[نرگس دت ايوارڊ براءِ بهترين قومي يڪجهتي واري فيچر فلم]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين اسڪرپٽ]]. * ''[[15 پارڪ ايونيو]]'' (2005ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين انگريزي فيچر فلم]]. * [[ڪارلووي واري بين الاقوامي فلم ميلو]] ۾ اعزاز. * ''سجاتا'' (1974ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''اسميه'' (1976ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''بجوئني'' (1982ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''اندرا'' (1983ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروما'' (1985ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين هدايتڪار. * ''اپراچيتو'' (1970ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''سجاتا'' (1975ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروما'' (1986ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''پروما'' (1986ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اسڪرپٽ. * ''ايڪانتو آپن'' (1988ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''مهاپرتيبي'' (1992ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين معاون اداڪارا. * ''شويت پٿرر ٿالا'' (1993ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''انيشر اپريل'' (1997ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين معاون اداڪارا. * ''يگانت'' (1997ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بابولال چوکاني يادگاري ٽرافي (اصل ڪهاڻي). * ''پروميتر ايڪ دين'' (2001ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروميتر ايڪ دين'' (2001ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بابولال چوکاني يادگاري ٽرافي (اصل ڪهاڻي ۽ اسڪرپٽ). * ''مسٽر اينڊ مسز آئيئر'' (2003ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – سال جي نمايان ترين ڪم جو اعزاز. * 2013ع ۾ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ. * 2001ع ۾ [[آنند لوڪ ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''ٽائيٽلي'' (2002ع) لاءِ [[آنند لوڪ ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''ڀالو خراب ميئي'' (1993ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين اسٽيج اداڪارا. * ''[[پروميتر ايڪ دين]]'' (2000ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''[[ايتي مرنالني]]'' (2012ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''[[دي ريپسٽ]]'' (2022ع) لاءِ [[ميلبورن ڀارتي فلم ميلو]] ۾ بهترين هدايتڪار جو ايوارڊ.<ref>{{cite news |url=https://www.firstpost.com/entertainment/bollywood/heres-the-complete-list-of-winners-for-iffm-awards-2022-11062251.html |title=Here's the complete list of winners for IFFM Awards 2022 |date=16 August 2022 |access-date=16 August 2022 |work=Firstpost |language=en}}</ref> * 2022ع ۾ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ. b2crk2kdfit2mqowju7yd80cnhrxtyd 394330 394329 2026-07-14T19:36:21Z Intisar Ali 8681 394330 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀارتي فلم هدايتڪار، اسڪرپٽ ليکڪا ۽ اداڪارا}} {{Infobox person |name = اپرنا سين |image = Aparna Sen - Kolkata 2014-01-31 8137.JPG |caption = سين، 2014ع ۾ 38هين [[بين الاقوامي ڪولڪتا ڪتاب ميلي]] ۾ |birth_date = {{Birth date and age|1945|10|25|df=y}} |birth_place = [[ڪلڪتو]]، [[بنگال پريزيڊنسي]]، [[برطانوي هندستان]] |birth_name = اپرنا داس گپتا |spouse = {{ubl|سنجي سين|[[مڪُل شرما]]|ڪليان راءِ}} |children = [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ دونا سين |occupation = {{hlist|اداڪارا|فلم هدايتڪار|اسڪرپٽ ليکڪا}} |years_active = 1961–هاڻوڪو |works = [[اپرنا سين جي فلمي فهرست|فلمي فهرست]] }} '''اپرنا سين''' ({{IPA|bn|ɔpoɾna ʃen|lang|audio=LL-Q9610 (ben)-Titodutta-অপর্ণা সেন.wav}}؛ پيدائشي نالو: '''داس گپتا''') ڀارت جي هڪ [[فلم هدايتڪار]]، [[اسڪرپٽ ليکڪ|اسڪرپٽ ليکڪا]] ۽ اداڪارا آهي، جيڪا [[بنگالي سئنيما]] ۾ پنهنجي ڪم سبب مشهور آهي. هن اداڪارا ۽ فلمساز جي حيثيت سان ڪيترائي اعزاز حاصل ڪيا آهن، جن ۾ نَوَ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]]، ڇهه [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] ۽ تيرهن [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] شامل آهن. فن جي شعبي ۾ سندس خدمتن جي اعتراف طور [[ڀارت جي حڪومت]] کيس [[پدم شري]] سان نوازيو، جيڪو ڀارت جو چوٿون اعليٰ ترين شهري اعزاز آهي.<ref>{{Cite web |date=25 October 2020 |title=Aparna Sen — A River Plunging into its Own Depths |url=https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |access-date=26 October 2020 |website=Journal of Indian Cinema |language=en-GB |archive-date=4 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804123740/https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |url-status=dead }}</ref> ==ابتدائي زندگي ۽ تعليم== اپرنا سين [[ڪولڪتا]] ۾ هڪ [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]] خاندان ۾ پيدا ٿي. سندس خاندان جو اصل تعلق [[ڪاڪس بازار]]، [[چٽگانگ ضلعو|چٽگانگ ضلعي]] (هاڻوڪي [[بنگلاديش]]) سان هو.{{Citation needed|date=March 2022}} سندس والد [[چيدانند داس گپتا]] هڪ نامور فلمي نقاد ۽ فلم هدايتڪار هو، جڏهن ته سندس والده سپريا داس گپتا لباسن جي جوڙجڪ ڪندڙ (ڪاسٽيوم ڊزائنر) هئي. هن 73 ورهين جي عمر ۾ چيدانند داس گپتا جي هدايتڪاريءَ ۾ ٺهيل فلم ''[[امودني]]'' (1994ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين لباسن جي جوڙجڪ]] حاصل ڪيو. اپرنا سين مشهور بنگالي شاعر [[جيبانانند داس]] جي ڀائٽي پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |title=Aparna Sen Gets Candid At DIFF |date=17 January 2018 |work=The Daily Star |access-date=16 January 2018 |language=en |archive-date=16 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116220121/http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |url-status=live}}</ref> اپرنا سين پنهنجو ننڍپڻ [[هزاريباغ]] ۽ [[ڪولڪتا]] ۾ گذاريو. هن ابتدائي تعليم [[ماڊرن هاءِ اسڪول فار گرلس]]، [[بالي گنج]]، ڪولڪتا مان حاصل ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Modern hits a new high Modern fetes alumni quartet – Ex-governor lauds school's young spirit at event celebrating 60 |url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/modern-hits-a-new-high-modern-fetes-alumni-quartet-ex-governor-lauds-school-s-young-spirit-at-event-celebrating-60/cid/1273865 |access-date=2022-10-26 |website=telegraphindia.com}}</ref> ان کان پوءِ هن [[پريزيڊنسي ڪاليج، ڪولڪتا]] مان انگريزي ادب ۾ بي اي جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي، پر اها ڊگري مڪمل نه ڪري سگهي. ==ڪيريئر== ===اداڪارا=== اپرنا سين جي تفريحي دنيا ۾ شروعات پندرهن ورهين جي عمر ۾ ٿي، جڏهن مشهور فوٽوگرافر [[برائن بريڪ]] کيس پنهنجي 1960ع واري مشهور فوٽو سيريز ''[[مون سون (تصويرون)|مون سون]]'' لاءِ تصويربند ڪيو. ان سيريز جي هڪ تصوير رسالي ''[[لائيف (رسالو)|لائيف]]'' جي سرورق تي پڻ شايع ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon girl |url=https://teara.govt.nz/files/43221-wmu.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014213041/http://www.teara.govt.nz/files/43221-wmu.jpg |archive-date=14 October 2015 |access-date=14 January 2018 |publisher=Te Papa}}</ref> هن 16 ورهين جي عمر ۾ [[ستيہ جت راءِ]] جي هدايتڪاريءَ هيٺ 1961ع ۾ رليز ٿيل فلم ''[[ٽين ڪنيا]]'' (''ٽي ڌيئر'') جي ''سماپتي'' واري حصي ۾ ''مرنمئي'' جو ڪردار ادا ڪري فلمي دنيا ۾ قدم رکيو. ستيہ جت راءِ سندس والد جو ويجهو دوست پڻ هو.{{Citation needed|date=March 2022}} ان کان پوءِ هوءَ ستيہ جت راءِ جي وڌيڪ فلمن، جهڙوڪ ''[[جنا ارنيا]]'' ۽ ''[[پيڪو]]'' سميت ڪل چار فلمن ۾ نظر آئي. 1965ع ۾، پنهنجي پهرين فلم کان چار سال پوءِ، اپرنا سين [[مرنال سين]] جي فلم ''آڪاش ڪُسم'' ۾ ''مونيڪا'' جو ڪردار ادا ڪيو. هوءَ بنگالي فلمي صنعت جي نمايان اداڪارائن مان هڪ رهي آهي ۽ ''[[بسنت بلاپ]]'' (1973ع) ۽ ''[[ميم صاحب]]'' (1972ع) جهڙين مشهور فلمن ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيا. هن هندي فلمن، جهڙوڪ ''[[ايمان ڌرم]]'' (1977ع)، ''[[هڪ ڏينهن اوچتو]]'' (1989ع) ۽ ''[[گهاٽ]]'' (2000ع) ۾ پڻ ڪم ڪيو. 2009ع ۾ اپرنا سين [[شرميلا ٽيگور]] ۽ [[راهول بوس]] سان گڏ انيرڌ راءِ چوڌري جي بنگالي فلم ''[[انتاهين]]'' ۾ اداڪاري ڪئي. هن فلم کي چار [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]] مليا.<ref>{{cite web |url=http://in.reuters.com/article/bollywoodNews/idINIndia-45633220100123 |title=Bollywood wins big at National Film Awards |date=23 January 2010 |agency=Reuters India |access-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100126093243/http://in.reuters.com/article/bollywoodNews/idINIndia-45633220100123 |archive-date=26 January 2010 |url-status=dead}}</ref> 2019ع ۾ هوءَ ''بوهمان'' ۽ ''[[باسو پريبار]]'' سميت ڪيترين اهم بنگالي فلمن ۾ نظر آئي. ===فلم هدايتڪار=== اپرنا سين 1981ع ۾ فلم ''36 چوئرنگهي لين'' ذريعي ليکڪا ۽ فلم هدايتڪار طور پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ڪئي. [[جينيفر ڪينڊل]] جي مرڪزي ڪردار واري هن فلم کي [[ششي ڪپور]] پروڊيوس ڪيو هو. فلم کي نقادن وٽ وڏي پذيرائي ملي ۽ اپرنا سين کي [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|بهترين هدايتڪاري لاءِ قومي فلم ايوارڊ]] پڻ حاصل ٿيو. 2009ع ۾ هن پنهنجي ايندڙ بنگالي فلم ''[[ايتي مرنالني]]'' جو اعلان ڪيو، جنهن ۾ پاڻ، [[ڪونڪونا سين شرما]]، [[رجت ڪپور]]، [[ڪوشڪ سين]] ۽ [[پريانشو چئٽرجي]] اهم ڪردارن ۾ هئا. فلم جي اسڪرپٽ [[رنجن گهوش]] سان گڏ لکي وئي، جيڪو پهريون ڀيرو اپرنا سين سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو. هن فلم جو اسڪرپٽ [[وسلنگ ووڊس انٽرنيشنل]] فلمي اداري جي اسڪرين رائيٽنگ نصاب جو حصو پڻ رهيو، ۽ اها ڀارتي فلمي اداري مان تيار ٿيل اسڪرپٽ تي ٺهندڙ پهرين فلم مڃي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=There's no luck without hard work |work=Daily News and Analysis |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/interview_there-s-no-luck-without-hard-work_1389978/ |access-date=31 May 2010 |archive-date=2 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100602054021/http://www.dnaindia.com/mumbai/interview_there-s-no-luck-without-hard-work_1389978 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Iti Mrinalini |via=Facebook |url=https://www.facebook.com/group.php?gid=123737177108 |access-date=11 December 2009 |archive-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012003805/https://www.facebook.com/group.php?gid=123737177108 |url-status=live}}</ref>{{Primary source inline|date=November 2022}} فلم 29 جولاءِ 2011ع تي رليز ٿي. 2013ع ۾ سندس فلم ''[[گوئنار باڪشو]]'' (''زيورن جو دٻو'') رليز ٿي، جنهن ۾ ٽن نسلن جي عورتن ۽ زيورن جي هڪ دٻي سان سندن لاڳاپي کي پيش ڪيو ويو. فلم باڪس آفيس تي ڪامياب رهي ۽ نقادن کان پڻ ساراهه ماڻي.<ref>{{cite news |last1=Dutt |first1=Anjan |title=GOYNAR BAKSHO DECODED 1 |url=https://www.telegraphindia.com/1130420/jsp/entertainment/story_16805477.jsp |access-date=3 May 2017 |work=The Telegraph |date=20 April 2013 |archive-date=17 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131407/https://www.telegraphindia.com/1130420/jsp/entertainment/story_16805477.jsp#.WQlbBYh97IU |url-status=dead}}</ref> ان کان پوءِ 2015ع ۾ سندس فلم ''[[آرشي نگر]]'' رليز ٿي، جيڪا [[روميو ۽ جوليئٽ]] جي ڪهاڻيءَ تان ترتيب ڏنل هئي.<ref>{{cite web |title=Aparna Sen's latest film 'Arshinagar' is a Bengali adaptation of 'Romeo and Juliet' featuring Dev |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/movies/aparna-sens-latest-film-arshinagar-is-a-bengali-adaptation-of-romeo-and-juliet-featuring-dev-1171054.html |date=1 December 2015 |access-date=2 December 2015 |archive-date=4 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204040133/http://www.ibnlive.com/news/movies/aparna-sens-latest-film-arshinagar-is-a-bengali-adaptation-of-romeo-and-juliet-featuring-dev-1171054.html |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ سندس انگريزي ٻوليءَ جي فلم ''سوناٽا'' رليز ٿي، جنهن جي ليکڪا ۽ هدايتڪار پڻ هوءَ پاڻ هئي. هيءَ فلم [[مهيش ايلڪنچوار]] جي [[سوناٽا (ڊرامو)|ساڳئي نالي واري ڊرامي]] تان ترتيب ڏنل هئي ۽ ان ۾ اپرنا سين، [[شبانه اعظمي]] ۽ [[لليٽ دبي]] ٽن وچولي عمر جي غير شادي شده عورتن جا ڪردار ادا ڪيا، جن جي زندگين کي فلم ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Rosario |first=Kennith |url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sonata-review-a-play-pretending-to-be-a-film/article18178840.ece |title='Sonata' review: A play pretending to be a film |location=India |newspaper=[[The Hindu]] |date=21 April 2017 |access-date=30 August 2018 |archive-date=8 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180608041125/http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sonata-review-a-play-pretending-to-be-a-film/article18178840.ece |url-status=live}}</ref> 2021ع ۾ اپرنا سين پنهنجي ٽين هندي فلم ''[[دي ريپسٽ]]'' جي هدايتڪاري ڪئي، جنهن ۾ سندس ڌيءَ [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ [[ارجن رامپال]] مرڪزي ڪردارن ۾ هئا. ''[[فرسٽ پوسٽ]]'' کي ڏنل هڪ انٽرويو ۾ هن چيو ته فلم هڪ اهڙو اثرائتو ڊرامو آهي، جيڪو اهو سوال اٿاري ٿو ته جنسي ڏاڍائيندڙ پيدا ٿيڻ ۾ سماج جو ڪيترو ڪردار هوندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/konkona-sensharma-arjun-rampal-to-lead-aparna-sen-directorial-the-rapist-filming-will-begin-in-march-9296631.html |title=Konkona Sensharma, Arjun Rampal to lead Aparna Sen directorial The Rapist; filming will begin in March |website=Firstpost |date=12 February 2021 |access-date=6 September 2021}}</ref> هن فلم کي آڪٽوبر 2021ع ۾ ٿيل [[26هون بوسان بين الاقوامي فلم ميلو|26هين بوسان بين الاقوامي فلمي ميلي]] ۾ ''ڪِم جي سيوڪ ايوارڊ'' لاءِ نامزد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/aparna-sens-the-rapist-to-compete-for-busans-kim-jiseok-award/articleshow/85966130.cms |title=Aparna Sen's 'The Rapist' to compete for Busan's Kim Jiseok award |first=Priyanka |last=Dasgupta |website=The Times of India |date=6 September 2021 |access-date=6 September 2021}}</ref> اپرنا سين جي فلمسازيءَ جو انداز خاص طور [[تپن سنها]] کان متاثر رهيو آهي. ==اعزاز ۽ ايوارڊ== [[File:The President Dr. A.P.J. Abdul Kalam presenting the Best Direction Award for the year 2002 to Aparna Sen at the 50th National Film Award function in New Delhi on December 29, 2003.jpg|thumb|250px|اپرنا سين 2002ع لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]] جو ايوارڊ ان وقت جي ڀارتي صدر [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]] کان وصول ڪندي.]] * [[پدم شري]] – 1987ع ۾ [[ڀارت جي حڪومت]] پاران ملندڙ چوٿون اعليٰ ترين شهري اعزاز. * ''[[36 چوئرنگهي لين]]'' (1981ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]]. * ''[[36 چوئرنگهي لين]]'' (1981ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين انگريزي فيچر فلم]]. * ''[[پروما]]'' (1984ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[يگانت]]'' (1995ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[پروميتر ايڪ دين]]'' (2000ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[نرگس دت ايوارڊ براءِ بهترين قومي يڪجهتي واري فيچر فلم]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين اسڪرپٽ]]. * ''[[15 پارڪ ايونيو]]'' (2005ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين انگريزي فيچر فلم]]. * [[ڪارلووي واري بين الاقوامي فلم ميلو]] ۾ اعزاز. * ''سجاتا'' (1974ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''اسميه'' (1976ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''بجوئني'' (1982ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''اندرا'' (1983ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروما'' (1985ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين هدايتڪار. * ''اپراچيتو'' (1970ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''سجاتا'' (1975ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروما'' (1986ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''پروما'' (1986ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اسڪرپٽ. * ''ايڪانتو آپن'' (1988ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''مهاپرتيبي'' (1992ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين معاون اداڪارا. * ''شويت پٿرر ٿالا'' (1993ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''انيشر اپريل'' (1997ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين معاون اداڪارا. * ''يگانت'' (1997ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بابولال چوکاني يادگاري ٽرافي (اصل ڪهاڻي). * ''پروميتر ايڪ دين'' (2001ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروميتر ايڪ دين'' (2001ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بابولال چوکاني يادگاري ٽرافي (اصل ڪهاڻي ۽ اسڪرپٽ). * ''مسٽر اينڊ مسز آئيئر'' (2003ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – سال جي نمايان ترين ڪم جو اعزاز. * 2013ع ۾ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ. * 2001ع ۾ [[آنند لوڪ ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''ٽائيٽلي'' (2002ع) لاءِ [[آنند لوڪ ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''ڀالو خراب ميئي'' (1993ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين اسٽيج اداڪارا. * ''[[پروميتر ايڪ دين]]'' (2000ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''[[ايتي مرنالني]]'' (2012ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''[[دي ريپسٽ]]'' (2022ع) لاءِ [[ميلبورن ڀارتي فلم ميلو]] ۾ بهترين هدايتڪار جو ايوارڊ.<ref>{{cite news |url=https://www.firstpost.com/entertainment/bollywood/heres-the-complete-list-of-winners-for-iffm-awards-2022-11062251.html |title=Here's the complete list of winners for IFFM Awards 2022 |date=16 August 2022 |access-date=16 August 2022 |work=Firstpost |language=en}}</ref> * 2022ع ۾ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ. 7c754hhw9vkrsd4ie3k6ao9nfgc3oj4 394331 394330 2026-07-14T19:38:00Z Intisar Ali 8681 394331 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀارتي فلم هدايتڪار، اسڪرپٽ ليکڪا ۽ اداڪارا}} {{Infobox person |name = اپرنا سين |image = Aparna Sen - Kolkata 2014-01-31 8137.JPG |caption = سين، 2014ع ۾ 38هين [[بين الاقوامي ڪولڪتا ڪتاب ميلي]] ۾ |birth_date = {{Birth date and age|1945|10|25|df=y}} |birth_place = [[ڪلڪتو]]، [[بنگال پريزيڊنسي]]، [[برطانوي هندستان]] |birth_name = اپرنا داس گپتا |spouse = {{ubl|سنجي سين|[[مڪُل شرما]]|ڪليان راءِ}} |children = [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ دونا سين |occupation = {{hlist|اداڪارا|فلم هدايتڪار|اسڪرپٽ ليکڪا}} |years_active = 1961–هاڻوڪو |works = [[اپرنا سين جي فلمي فهرست|فلمي فهرست]] }} '''اپرنا سين''' ({{IPA|bn|ɔpoɾna ʃen|lang|audio=LL-Q9610 (ben)-Titodutta-অপর্ণা সেন.wav}}؛ پيدائشي نالو: '''داس گپتا''') ڀارت جي هڪ [[فلم هدايتڪار]]، [[اسڪرپٽ ليکڪ|اسڪرپٽ ليکڪا]] ۽ اداڪارا آهي، جيڪا [[بنگالي سئنيما]] ۾ پنهنجي ڪم سبب مشهور آهي. هن اداڪارا ۽ فلمساز جي حيثيت سان ڪيترائي اعزاز حاصل ڪيا آهن، جن ۾ نَوَ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]]، ڇهه [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] ۽ تيرهن [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] شامل آهن. فن جي شعبي ۾ سندس خدمتن جي اعتراف طور [[ڀارت جي حڪومت]] کيس [[پدم شري]] سان نوازيو، جيڪو ڀارت جو چوٿون اعليٰ ترين شهري اعزاز آهي.<ref>{{Cite web |date=25 October 2020 |title=Aparna Sen — A River Plunging into its Own Depths |url=https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |access-date=26 October 2020 |website=Journal of Indian Cinema |language=en-GB |archive-date=4 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804123740/https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |url-status=dead }}</ref> ==ابتدائي زندگي ۽ تعليم== اپرنا سين [[ڪولڪتا]] ۾ هڪ [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]] خاندان ۾ پيدا ٿي. سندس خاندان جو اصل تعلق [[ڪاڪس بازار]]، [[چٽگانگ ضلعو|چٽگانگ ضلعي]] (هاڻوڪي [[بنگلاديش]]) سان هو.{{Citation needed|date=March 2022}} سندس والد [[چيدانند داس گپتا]] هڪ نامور فلمي نقاد ۽ فلم هدايتڪار هو، جڏهن ته سندس والده سپريا داس گپتا لباسن جي جوڙجڪ ڪندڙ (ڪاسٽيوم ڊزائنر) هئي. هن 73 ورهين جي عمر ۾ چيدانند داس گپتا جي هدايتڪاريءَ ۾ ٺهيل فلم ''[[امودني]]'' (1994ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين لباسن جي جوڙجڪ]] حاصل ڪيو. اپرنا سين مشهور بنگالي شاعر [[جيبانانند داس]] جي ڀائٽي پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |title=Aparna Sen Gets Candid At DIFF |date=17 January 2018 |work=The Daily Star |access-date=16 January 2018 |language=en |archive-date=16 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116220121/http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |url-status=live}}</ref> اپرنا سين پنهنجو ننڍپڻ [[هزاريباغ]] ۽ [[ڪولڪتا]] ۾ گذاريو. هن ابتدائي تعليم [[ماڊرن هاءِ اسڪول فار گرلس]]، [[بالي گنج]]، ڪولڪتا مان حاصل ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Modern hits a new high Modern fetes alumni quartet – Ex-governor lauds school's young spirit at event celebrating 60 |url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/modern-hits-a-new-high-modern-fetes-alumni-quartet-ex-governor-lauds-school-s-young-spirit-at-event-celebrating-60/cid/1273865 |access-date=2022-10-26 |website=telegraphindia.com}}</ref> ان کان پوءِ هن [[پريزيڊنسي ڪاليج، ڪولڪتا]] مان انگريزي ادب ۾ بي اي جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي، پر اها ڊگري مڪمل نه ڪري سگهي. ==ڪيريئر== ===اداڪارا=== اپرنا سين جي تفريحي دنيا ۾ شروعات پندرهن ورهين جي عمر ۾ ٿي، جڏهن مشهور فوٽوگرافر [[برائن بريڪ]] کيس پنهنجي 1960ع واري مشهور فوٽو سيريز ''[[مون سون (تصويرون)|مون سون]]'' لاءِ تصويربند ڪيو. ان سيريز جي هڪ تصوير رسالي ''[[لائيف (رسالو)|لائيف]]'' جي سرورق تي پڻ شايع ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon girl |url=https://teara.govt.nz/files/43221-wmu.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014213041/http://www.teara.govt.nz/files/43221-wmu.jpg |archive-date=14 October 2015 |access-date=14 January 2018 |publisher=Te Papa}}</ref> هن 16 ورهين جي عمر ۾ [[ستيہ جت راءِ]] جي هدايتڪاريءَ هيٺ 1961ع ۾ رليز ٿيل فلم ''[[ٽين ڪنيا]]'' (''ٽي ڌيئر'') جي ''سماپتي'' واري حصي ۾ ''مرنمئي'' جو ڪردار ادا ڪري فلمي دنيا ۾ قدم رکيو. ستيہ جت راءِ سندس والد جو ويجهو دوست پڻ هو.{{Citation needed|date=March 2022}} ان کان پوءِ هوءَ ستيہ جت راءِ جي وڌيڪ فلمن، جهڙوڪ ''[[جنا ارنيا]]'' ۽ ''[[پيڪو]]'' سميت ڪل چار فلمن ۾ نظر آئي. 1965ع ۾، پنهنجي پهرين فلم کان چار سال پوءِ، اپرنا سين [[مرنال سين]] جي فلم ''آڪاش ڪُسم'' ۾ ''مونيڪا'' جو ڪردار ادا ڪيو. هوءَ بنگالي فلمي صنعت جي نمايان اداڪارائن مان هڪ رهي آهي ۽ ''[[بسنت بلاپ]]'' (1973ع) ۽ ''[[ميم صاحب]]'' (1972ع) جهڙين مشهور فلمن ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيا. هن هندي فلمن، جهڙوڪ ''[[ايمان ڌرم]]'' (1977ع)، ''[[هڪ ڏينهن اوچتو]]'' (1989ع) ۽ ''[[گهاٽ]]'' (2000ع) ۾ پڻ ڪم ڪيو. 2009ع ۾ اپرنا سين [[شرميلا ٽيگور]] ۽ [[راهول بوس]] سان گڏ انيرڌ راءِ چوڌري جي بنگالي فلم ''[[انتاهين]]'' ۾ اداڪاري ڪئي. هن فلم کي چار [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]] مليا.<ref>{{cite web |url=http://in.reuters.com/article/bollywoodNews/idINIndia-45633220100123 |title=Bollywood wins big at National Film Awards |date=23 January 2010 |agency=Reuters India |access-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100126093243/http://in.reuters.com/article/bollywoodNews/idINIndia-45633220100123 |archive-date=26 January 2010 |url-status=dead}}</ref> 2019ع ۾ هوءَ ''بوهمان'' ۽ ''[[باسو پريبار]]'' سميت ڪيترين اهم بنگالي فلمن ۾ نظر آئي. ===فلم هدايتڪار=== اپرنا سين 1981ع ۾ فلم ''36 چوئرنگهي لين'' ذريعي ليکڪا ۽ فلم هدايتڪار طور پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ڪئي. [[جينيفر ڪينڊل]] جي مرڪزي ڪردار واري هن فلم کي [[ششي ڪپور]] پروڊيوس ڪيو هو. فلم کي نقادن وٽ وڏي پذيرائي ملي ۽ اپرنا سين کي [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|بهترين هدايتڪاري لاءِ قومي فلم ايوارڊ]] پڻ حاصل ٿيو. 2009ع ۾ هن پنهنجي ايندڙ بنگالي فلم ''[[ايتي مرنالني]]'' جو اعلان ڪيو، جنهن ۾ پاڻ، [[ڪونڪونا سين شرما]]، [[رجت ڪپور]]، [[ڪوشڪ سين]] ۽ [[پريانشو چئٽرجي]] اهم ڪردارن ۾ هئا. فلم جي اسڪرپٽ [[رنجن گهوش]] سان گڏ لکي وئي، جيڪو پهريون ڀيرو اپرنا سين سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو. هن فلم جو اسڪرپٽ [[وسلنگ ووڊس انٽرنيشنل]] فلمي اداري جي اسڪرين رائيٽنگ نصاب جو حصو پڻ رهيو، ۽ اها ڀارتي فلمي اداري مان تيار ٿيل اسڪرپٽ تي ٺهندڙ پهرين فلم مڃي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=There's no luck without hard work |work=Daily News and Analysis |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/interview_there-s-no-luck-without-hard-work_1389978/ |access-date=31 May 2010 |archive-date=2 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100602054021/http://www.dnaindia.com/mumbai/interview_there-s-no-luck-without-hard-work_1389978 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Iti Mrinalini |via=Facebook |url=https://www.facebook.com/group.php?gid=123737177108 |access-date=11 December 2009 |archive-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012003805/https://www.facebook.com/group.php?gid=123737177108 |url-status=live}}</ref>{{Primary source inline|date=November 2022}} فلم 29 جولاءِ 2011ع تي رليز ٿي. 2013ع ۾ سندس فلم ''[[گوئنار باڪشو]]'' (''زيورن جو دٻو'') رليز ٿي، جنهن ۾ ٽن نسلن جي عورتن ۽ زيورن جي هڪ دٻي سان سندن لاڳاپي کي پيش ڪيو ويو. فلم باڪس آفيس تي ڪامياب رهي ۽ نقادن کان پڻ ساراهه ماڻي.<ref>{{cite news |last1=Dutt |first1=Anjan |title=GOYNAR BAKSHO DECODED 1 |url=https://www.telegraphindia.com/1130420/jsp/entertainment/story_16805477.jsp |access-date=3 May 2017 |work=The Telegraph |date=20 April 2013 |archive-date=17 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131407/https://www.telegraphindia.com/1130420/jsp/entertainment/story_16805477.jsp#.WQlbBYh97IU |url-status=dead}}</ref> ان کان پوءِ 2015ع ۾ سندس فلم ''[[آرشي نگر]]'' رليز ٿي، جيڪا [[روميو ۽ جوليئٽ]] جي ڪهاڻيءَ تان ترتيب ڏنل هئي.<ref>{{cite web |title=Aparna Sen's latest film 'Arshinagar' is a Bengali adaptation of 'Romeo and Juliet' featuring Dev |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/movies/aparna-sens-latest-film-arshinagar-is-a-bengali-adaptation-of-romeo-and-juliet-featuring-dev-1171054.html |date=1 December 2015 |access-date=2 December 2015 |archive-date=4 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204040133/http://www.ibnlive.com/news/movies/aparna-sens-latest-film-arshinagar-is-a-bengali-adaptation-of-romeo-and-juliet-featuring-dev-1171054.html |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ سندس انگريزي ٻوليءَ جي فلم ''سوناٽا'' رليز ٿي، جنهن جي ليکڪا ۽ هدايتڪار پڻ هوءَ پاڻ هئي. هيءَ فلم [[مهيش ايلڪنچوار]] جي [[سوناٽا (ڊرامو)|ساڳئي نالي واري ڊرامي]] تان ترتيب ڏنل هئي ۽ ان ۾ اپرنا سين، [[شبانه اعظمي]] ۽ [[لليٽ دبي]] ٽن وچولي عمر جي غير شادي شده عورتن جا ڪردار ادا ڪيا، جن جي زندگين کي فلم ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Rosario |first=Kennith |url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sonata-review-a-play-pretending-to-be-a-film/article18178840.ece |title='Sonata' review: A play pretending to be a film |location=India |newspaper=[[The Hindu]] |date=21 April 2017 |access-date=30 August 2018 |archive-date=8 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180608041125/http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sonata-review-a-play-pretending-to-be-a-film/article18178840.ece |url-status=live}}</ref> 2021ع ۾ اپرنا سين پنهنجي ٽين هندي فلم ''[[دي ريپسٽ]]'' جي هدايتڪاري ڪئي، جنهن ۾ سندس ڌيءَ [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ [[ارجن رامپال]] مرڪزي ڪردارن ۾ هئا. ''[[فرسٽ پوسٽ]]'' کي ڏنل هڪ انٽرويو ۾ هن چيو ته فلم هڪ اهڙو اثرائتو ڊرامو آهي، جيڪو اهو سوال اٿاري ٿو ته جنسي ڏاڍائيندڙ پيدا ٿيڻ ۾ سماج جو ڪيترو ڪردار هوندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/konkona-sensharma-arjun-rampal-to-lead-aparna-sen-directorial-the-rapist-filming-will-begin-in-march-9296631.html |title=Konkona Sensharma, Arjun Rampal to lead Aparna Sen directorial The Rapist; filming will begin in March |website=Firstpost |date=12 February 2021 |access-date=6 September 2021}}</ref> هن فلم کي آڪٽوبر 2021ع ۾ ٿيل [[26هون بوسان بين الاقوامي فلم ميلو|26هين بوسان بين الاقوامي فلمي ميلي]] ۾ ''ڪِم جي سيوڪ ايوارڊ'' لاءِ نامزد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/aparna-sens-the-rapist-to-compete-for-busans-kim-jiseok-award/articleshow/85966130.cms |title=Aparna Sen's 'The Rapist' to compete for Busan's Kim Jiseok award |first=Priyanka |last=Dasgupta |website=The Times of India |date=6 September 2021 |access-date=6 September 2021}}</ref> اپرنا سين جي فلمسازيءَ جو انداز خاص طور [[تپن سنها]] کان متاثر رهيو آهي. ==اعزاز ۽ ايوارڊ== [[File:The President Dr. A.P.J. Abdul Kalam presenting the Best Direction Award for the year 2002 to Aparna Sen at the 50th National Film Award function in New Delhi on December 29, 2003.jpg|thumb|250px|اپرنا سين 2002ع لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]] جو ايوارڊ ان وقت جي ڀارتي صدر [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]] کان وصول ڪندي.]] * [[پدم شري]] – 1987ع ۾ [[ڀارت جي حڪومت]] پاران ملندڙ چوٿون اعليٰ ترين شهري اعزاز. * ''[[36 چوئرنگهي لين]]'' (1981ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]]. * ''[[36 چوئرنگهي لين]]'' (1981ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين انگريزي فيچر فلم]]. * ''[[پروما]]'' (1984ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[يگانت]]'' (1995ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[پروميتر ايڪ دين]]'' (2000ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[نرگس دت ايوارڊ براءِ بهترين قومي يڪجهتي واري فيچر فلم]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين اسڪرپٽ]]. * ''[[15 پارڪ ايونيو]]'' (2005ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين انگريزي فيچر فلم]]. * [[ڪارلووي واري بين الاقوامي فلم ميلو]] ۾ اعزاز. * ''سجاتا'' (1974ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''اسميه'' (1976ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''بجوئني'' (1982ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''اندرا'' (1983ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروما'' (1985ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين هدايتڪار. * ''اپراچيتو'' (1970ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''سجاتا'' (1975ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروما'' (1986ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''پروما'' (1986ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اسڪرپٽ. * ''ايڪانتو آپن'' (1988ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''مهاپرتيبي'' (1992ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين معاون اداڪارا. * ''شويت پٿرر ٿالا'' (1993ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''انيشر اپريل'' (1997ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين معاون اداڪارا. * ''يگانت'' (1997ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بابولال چوکاني يادگاري ٽرافي (اصل ڪهاڻي). * ''پروميتر ايڪ دين'' (2001ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروميتر ايڪ دين'' (2001ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بابولال چوکاني يادگاري ٽرافي (اصل ڪهاڻي ۽ اسڪرپٽ). * ''مسٽر اينڊ مسز آئيئر'' (2003ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – سال جي نمايان ترين ڪم جو اعزاز. * 2013ع ۾ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ. * 2001ع ۾ [[آنند لوڪ ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''ٽائيٽلي'' (2002ع) لاءِ [[آنند لوڪ ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''ڀالو خراب ميئي'' (1993ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين اسٽيج اداڪارا. * ''[[پروميتر ايڪ دين]]'' (2000ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''[[ايتي مرنالني]]'' (2012ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''[[دي ريپسٽ]]'' (2022ع) لاءِ [[ميلبورن ڀارتي فلم ميلو]] ۾ بهترين هدايتڪار جو ايوارڊ.<ref>{{cite news |url=https://www.firstpost.com/entertainment/bollywood/heres-the-complete-list-of-winners-for-iffm-awards-2022-11062251.html |title=Here's the complete list of winners for IFFM Awards 2022 |date=16 August 2022 |access-date=16 August 2022 |work=Firstpost |language=en}}</ref> * 2022ع ۾ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ. ==اعزازي خدمتون== اپرنا سين دنيا جي ڪيترن ئي بين الاقوامي فلمي ميلن ۾ ججن جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. 1989ع ۾ هوءَ [[16هون ماسڪو بين الاقوامي فلم ميلو|16هين ماسڪو بين الاقوامي فلمي ميلي]] جي ججن جي پينل جي ميمبر رهي.<ref name="Moscow1989">{{cite web |url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989 |title=16th Moscow International Film Festival (1989) |access-date=24 February 2013 |work=MIFF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316085017/http://moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989 |archive-date=16 March 2013}}</ref> 2008ع ۾ کيس [[ايشيا پئسفڪ اسڪرين ايوارڊ]] جي بين الاقوامي ججن جي بورڊ ۾ چونڊيو ويو، جڏهن ته 2013ع ۾ هن [[لداخ بين الاقوامي فلم ميلو|ٻئي لداخ بين الاقوامي فلمي ميلي]] جي ججن جي سربراهي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Aparna Sen to head Ladakh international film festival jury |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Aparna-Sen-to-head-Ladakh-international-film-festival-jury/articleshow/20568865.cms? |access-date=7 May 2017 |work=[[The Times of India]] |date=13 June 2013 |archive-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012003752/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Aparna-Sen-to-head-Ladakh-international-film-festival-jury/articleshow/20568865.cms |url-status=live}}</ref> 1986ع کان 2005ع تائين اپرنا سين بنگالي عورتن جي مشهور پندرنهن روزه رسالي ''[[سنندا (رسالو)|سنندا]]'' جي ايڊيٽر رهي، جيڪو [[آنند بازار پتريڪا]] گروپ پاران شايع ٿيندو هو ۽ [[اولهه بنگال]] توڙي [[بنگلاديش]] ۾ وڏي مقبوليت حاصل هئي. نومبر 2005ع کان ڊسمبر 2006ع تائين هوءَ بنگالي 24 ڪلاڪ انفارميشن ۽ تفريحي ٽيليويزن چينل [[ڪولڪتا ٽي وي]] سان تخليقي هدايتڪار (Creative Director) طور لاڳاپيل رهي. 2011ع ۾ هن [[سارڌا گروپ]] پاران جاري ڪيل رسالي ''پرما'' جي ايڊيٽر جي ذميواري سنڀالي.<ref>{{cite web |title=Paroma, the fortnightly magazine of Saradha launched by CM |url=http://www.saradhagroup.biz/realty/events.php |website=Events at Saradha Realty |access-date=1 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404212245/http://www.saradhagroup.biz/realty/events.php |archive-date=4 April 2016 |url-status=dead}}</ref> پر [[سارڌا گروپ مالي اسڪينڊل]] کان پوءِ ''پرما'' کي ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو ۽ آخرڪار 14 اپريل 2013ع تي بند ٿي ويو. ان کان پوءِ اپرنا سين ۽ سندس اداري جي ٽيم ''پرتھما ايخون'' نالي هڪ نئون رسالو جاري ڪيو، جيڪو گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي سگهيو.<ref name="telegraph">{{cite news |last1=Sengupta |first1=Reshmi |title=Why I did not quit |url=https://www.telegraphindia.com/1140821/jsp/frontpage/story_18743324.jsp |access-date=3 May 2017 |work=The Telegraph |date=21 August 2014 |archive-date=16 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416201122/https://www.telegraphindia.com/1140821/jsp/frontpage/story_18743324.jsp#.WQlVnIh97IU |url-status=dead}}</ref> 1987ع ۾ ان وقت جي ڀارتي صدر [[گياني زيل سنگهه]] اپرنا سين کي ڀارتي سئنيما ۾ سندس نمايان خدمتن جي اعتراف طور [[پدم شري]] سان نوازيو. ان کان پوءِ به کيس ڪيترائي ''لائيف ٽائيم اچيومينٽ'' ۽ ٻيا اعزاز حاصل ٿيا آهن.<ref>{{Cite web |date=5 January 2006 |title=25 years of Aparna Sen's sensibility |url=https://www.hindustantimes.com/india/25-years-of-aparna-sen-s-sensibility/story-cjaHYUFeCxUY94kz4fOjdO.html |access-date=28 April 2021 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> nnwvppkzh5wjdzr9cmjaueee03zkfw0 394332 394331 2026-07-14T19:39:26Z Intisar Ali 8681 394332 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀارتي فلم هدايتڪار، اسڪرپٽ ليکڪا ۽ اداڪارا}} {{Infobox person |name = اپرنا سين |image = Aparna Sen - Kolkata 2014-01-31 8137.JPG |caption = سين، 2014ع ۾ 38هين [[بين الاقوامي ڪولڪتا ڪتاب ميلي]] ۾ |birth_date = {{Birth date and age|1945|10|25|df=y}} |birth_place = [[ڪلڪتو]]، [[بنگال پريزيڊنسي]]، [[برطانوي هندستان]] |birth_name = اپرنا داس گپتا |spouse = {{ubl|سنجي سين|[[مڪُل شرما]]|ڪليان راءِ}} |children = [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ دونا سين |occupation = {{hlist|اداڪارا|فلم هدايتڪار|اسڪرپٽ ليکڪا}} |years_active = 1961–هاڻوڪو |works = [[اپرنا سين جي فلمي فهرست|فلمي فهرست]] }} '''اپرنا سين''' ({{IPA|bn|ɔpoɾna ʃen|lang|audio=LL-Q9610 (ben)-Titodutta-অপর্ণা সেন.wav}}؛ پيدائشي نالو: '''داس گپتا''') ڀارت جي هڪ [[فلم هدايتڪار]]، [[اسڪرپٽ ليکڪ|اسڪرپٽ ليکڪا]] ۽ اداڪارا آهي، جيڪا [[بنگالي سئنيما]] ۾ پنهنجي ڪم سبب مشهور آهي. هن اداڪارا ۽ فلمساز جي حيثيت سان ڪيترائي اعزاز حاصل ڪيا آهن، جن ۾ نَوَ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]]، ڇهه [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] ۽ تيرهن [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] شامل آهن. فن جي شعبي ۾ سندس خدمتن جي اعتراف طور [[ڀارت جي حڪومت]] کيس [[پدم شري]] سان نوازيو، جيڪو ڀارت جو چوٿون اعليٰ ترين شهري اعزاز آهي.<ref>{{Cite web |date=25 October 2020 |title=Aparna Sen — A River Plunging into its Own Depths |url=https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |access-date=26 October 2020 |website=Journal of Indian Cinema |language=en-GB |archive-date=4 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804123740/https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |url-status=dead }}</ref> ==ابتدائي زندگي ۽ تعليم== اپرنا سين [[ڪولڪتا]] ۾ هڪ [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]] خاندان ۾ پيدا ٿي. سندس خاندان جو اصل تعلق [[ڪاڪس بازار]]، [[چٽگانگ ضلعو|چٽگانگ ضلعي]] (هاڻوڪي [[بنگلاديش]]) سان هو.{{Citation needed|date=March 2022}} سندس والد [[چيدانند داس گپتا]] هڪ نامور فلمي نقاد ۽ فلم هدايتڪار هو، جڏهن ته سندس والده سپريا داس گپتا لباسن جي جوڙجڪ ڪندڙ (ڪاسٽيوم ڊزائنر) هئي. هن 73 ورهين جي عمر ۾ چيدانند داس گپتا جي هدايتڪاريءَ ۾ ٺهيل فلم ''[[امودني]]'' (1994ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين لباسن جي جوڙجڪ]] حاصل ڪيو. اپرنا سين مشهور بنگالي شاعر [[جيبانانند داس]] جي ڀائٽي پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |title=Aparna Sen Gets Candid At DIFF |date=17 January 2018 |work=The Daily Star |access-date=16 January 2018 |language=en |archive-date=16 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116220121/http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |url-status=live}}</ref> اپرنا سين پنهنجو ننڍپڻ [[هزاريباغ]] ۽ [[ڪولڪتا]] ۾ گذاريو. هن ابتدائي تعليم [[ماڊرن هاءِ اسڪول فار گرلس]]، [[بالي گنج]]، ڪولڪتا مان حاصل ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Modern hits a new high Modern fetes alumni quartet – Ex-governor lauds school's young spirit at event celebrating 60 |url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/modern-hits-a-new-high-modern-fetes-alumni-quartet-ex-governor-lauds-school-s-young-spirit-at-event-celebrating-60/cid/1273865 |access-date=2022-10-26 |website=telegraphindia.com}}</ref> ان کان پوءِ هن [[پريزيڊنسي ڪاليج، ڪولڪتا]] مان انگريزي ادب ۾ بي اي جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي، پر اها ڊگري مڪمل نه ڪري سگهي. ==ڪيريئر== ===اداڪارا=== اپرنا سين جي تفريحي دنيا ۾ شروعات پندرهن ورهين جي عمر ۾ ٿي، جڏهن مشهور فوٽوگرافر [[برائن بريڪ]] کيس پنهنجي 1960ع واري مشهور فوٽو سيريز ''[[مون سون (تصويرون)|مون سون]]'' لاءِ تصويربند ڪيو. ان سيريز جي هڪ تصوير رسالي ''[[لائيف (رسالو)|لائيف]]'' جي سرورق تي پڻ شايع ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon girl |url=https://teara.govt.nz/files/43221-wmu.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014213041/http://www.teara.govt.nz/files/43221-wmu.jpg |archive-date=14 October 2015 |access-date=14 January 2018 |publisher=Te Papa}}</ref> هن 16 ورهين جي عمر ۾ [[ستيہ جت راءِ]] جي هدايتڪاريءَ هيٺ 1961ع ۾ رليز ٿيل فلم ''[[ٽين ڪنيا]]'' (''ٽي ڌيئر'') جي ''سماپتي'' واري حصي ۾ ''مرنمئي'' جو ڪردار ادا ڪري فلمي دنيا ۾ قدم رکيو. ستيہ جت راءِ سندس والد جو ويجهو دوست پڻ هو.{{Citation needed|date=March 2022}} ان کان پوءِ هوءَ ستيہ جت راءِ جي وڌيڪ فلمن، جهڙوڪ ''[[جنا ارنيا]]'' ۽ ''[[پيڪو]]'' سميت ڪل چار فلمن ۾ نظر آئي. 1965ع ۾، پنهنجي پهرين فلم کان چار سال پوءِ، اپرنا سين [[مرنال سين]] جي فلم ''آڪاش ڪُسم'' ۾ ''مونيڪا'' جو ڪردار ادا ڪيو. هوءَ بنگالي فلمي صنعت جي نمايان اداڪارائن مان هڪ رهي آهي ۽ ''[[بسنت بلاپ]]'' (1973ع) ۽ ''[[ميم صاحب]]'' (1972ع) جهڙين مشهور فلمن ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيا. هن هندي فلمن، جهڙوڪ ''[[ايمان ڌرم]]'' (1977ع)، ''[[هڪ ڏينهن اوچتو]]'' (1989ع) ۽ ''[[گهاٽ]]'' (2000ع) ۾ پڻ ڪم ڪيو. 2009ع ۾ اپرنا سين [[شرميلا ٽيگور]] ۽ [[راهول بوس]] سان گڏ انيرڌ راءِ چوڌري جي بنگالي فلم ''[[انتاهين]]'' ۾ اداڪاري ڪئي. هن فلم کي چار [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]] مليا.<ref>{{cite web |url=http://in.reuters.com/article/bollywoodNews/idINIndia-45633220100123 |title=Bollywood wins big at National Film Awards |date=23 January 2010 |agency=Reuters India |access-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100126093243/http://in.reuters.com/article/bollywoodNews/idINIndia-45633220100123 |archive-date=26 January 2010 |url-status=dead}}</ref> 2019ع ۾ هوءَ ''بوهمان'' ۽ ''[[باسو پريبار]]'' سميت ڪيترين اهم بنگالي فلمن ۾ نظر آئي. ===فلم هدايتڪار=== اپرنا سين 1981ع ۾ فلم ''36 چوئرنگهي لين'' ذريعي ليکڪا ۽ فلم هدايتڪار طور پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ڪئي. [[جينيفر ڪينڊل]] جي مرڪزي ڪردار واري هن فلم کي [[ششي ڪپور]] پروڊيوس ڪيو هو. فلم کي نقادن وٽ وڏي پذيرائي ملي ۽ اپرنا سين کي [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|بهترين هدايتڪاري لاءِ قومي فلم ايوارڊ]] پڻ حاصل ٿيو. 2009ع ۾ هن پنهنجي ايندڙ بنگالي فلم ''[[ايتي مرنالني]]'' جو اعلان ڪيو، جنهن ۾ پاڻ، [[ڪونڪونا سين شرما]]، [[رجت ڪپور]]، [[ڪوشڪ سين]] ۽ [[پريانشو چئٽرجي]] اهم ڪردارن ۾ هئا. فلم جي اسڪرپٽ [[رنجن گهوش]] سان گڏ لکي وئي، جيڪو پهريون ڀيرو اپرنا سين سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو. هن فلم جو اسڪرپٽ [[وسلنگ ووڊس انٽرنيشنل]] فلمي اداري جي اسڪرين رائيٽنگ نصاب جو حصو پڻ رهيو، ۽ اها ڀارتي فلمي اداري مان تيار ٿيل اسڪرپٽ تي ٺهندڙ پهرين فلم مڃي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=There's no luck without hard work |work=Daily News and Analysis |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/interview_there-s-no-luck-without-hard-work_1389978/ |access-date=31 May 2010 |archive-date=2 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100602054021/http://www.dnaindia.com/mumbai/interview_there-s-no-luck-without-hard-work_1389978 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Iti Mrinalini |via=Facebook |url=https://www.facebook.com/group.php?gid=123737177108 |access-date=11 December 2009 |archive-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012003805/https://www.facebook.com/group.php?gid=123737177108 |url-status=live}}</ref>{{Primary source inline|date=November 2022}} فلم 29 جولاءِ 2011ع تي رليز ٿي. 2013ع ۾ سندس فلم ''[[گوئنار باڪشو]]'' (''زيورن جو دٻو'') رليز ٿي، جنهن ۾ ٽن نسلن جي عورتن ۽ زيورن جي هڪ دٻي سان سندن لاڳاپي کي پيش ڪيو ويو. فلم باڪس آفيس تي ڪامياب رهي ۽ نقادن کان پڻ ساراهه ماڻي.<ref>{{cite news |last1=Dutt |first1=Anjan |title=GOYNAR BAKSHO DECODED 1 |url=https://www.telegraphindia.com/1130420/jsp/entertainment/story_16805477.jsp |access-date=3 May 2017 |work=The Telegraph |date=20 April 2013 |archive-date=17 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131407/https://www.telegraphindia.com/1130420/jsp/entertainment/story_16805477.jsp#.WQlbBYh97IU |url-status=dead}}</ref> ان کان پوءِ 2015ع ۾ سندس فلم ''[[آرشي نگر]]'' رليز ٿي، جيڪا [[روميو ۽ جوليئٽ]] جي ڪهاڻيءَ تان ترتيب ڏنل هئي.<ref>{{cite web |title=Aparna Sen's latest film 'Arshinagar' is a Bengali adaptation of 'Romeo and Juliet' featuring Dev |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/movies/aparna-sens-latest-film-arshinagar-is-a-bengali-adaptation-of-romeo-and-juliet-featuring-dev-1171054.html |date=1 December 2015 |access-date=2 December 2015 |archive-date=4 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204040133/http://www.ibnlive.com/news/movies/aparna-sens-latest-film-arshinagar-is-a-bengali-adaptation-of-romeo-and-juliet-featuring-dev-1171054.html |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ سندس انگريزي ٻوليءَ جي فلم ''سوناٽا'' رليز ٿي، جنهن جي ليکڪا ۽ هدايتڪار پڻ هوءَ پاڻ هئي. هيءَ فلم [[مهيش ايلڪنچوار]] جي [[سوناٽا (ڊرامو)|ساڳئي نالي واري ڊرامي]] تان ترتيب ڏنل هئي ۽ ان ۾ اپرنا سين، [[شبانه اعظمي]] ۽ [[لليٽ دبي]] ٽن وچولي عمر جي غير شادي شده عورتن جا ڪردار ادا ڪيا، جن جي زندگين کي فلم ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Rosario |first=Kennith |url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sonata-review-a-play-pretending-to-be-a-film/article18178840.ece |title='Sonata' review: A play pretending to be a film |location=India |newspaper=[[The Hindu]] |date=21 April 2017 |access-date=30 August 2018 |archive-date=8 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180608041125/http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sonata-review-a-play-pretending-to-be-a-film/article18178840.ece |url-status=live}}</ref> 2021ع ۾ اپرنا سين پنهنجي ٽين هندي فلم ''[[دي ريپسٽ]]'' جي هدايتڪاري ڪئي، جنهن ۾ سندس ڌيءَ [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ [[ارجن رامپال]] مرڪزي ڪردارن ۾ هئا. ''[[فرسٽ پوسٽ]]'' کي ڏنل هڪ انٽرويو ۾ هن چيو ته فلم هڪ اهڙو اثرائتو ڊرامو آهي، جيڪو اهو سوال اٿاري ٿو ته جنسي ڏاڍائيندڙ پيدا ٿيڻ ۾ سماج جو ڪيترو ڪردار هوندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/konkona-sensharma-arjun-rampal-to-lead-aparna-sen-directorial-the-rapist-filming-will-begin-in-march-9296631.html |title=Konkona Sensharma, Arjun Rampal to lead Aparna Sen directorial The Rapist; filming will begin in March |website=Firstpost |date=12 February 2021 |access-date=6 September 2021}}</ref> هن فلم کي آڪٽوبر 2021ع ۾ ٿيل [[26هون بوسان بين الاقوامي فلم ميلو|26هين بوسان بين الاقوامي فلمي ميلي]] ۾ ''ڪِم جي سيوڪ ايوارڊ'' لاءِ نامزد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/aparna-sens-the-rapist-to-compete-for-busans-kim-jiseok-award/articleshow/85966130.cms |title=Aparna Sen's 'The Rapist' to compete for Busan's Kim Jiseok award |first=Priyanka |last=Dasgupta |website=The Times of India |date=6 September 2021 |access-date=6 September 2021}}</ref> اپرنا سين جي فلمسازيءَ جو انداز خاص طور [[تپن سنها]] کان متاثر رهيو آهي. ==اعزاز ۽ ايوارڊ== [[File:The President Dr. A.P.J. Abdul Kalam presenting the Best Direction Award for the year 2002 to Aparna Sen at the 50th National Film Award function in New Delhi on December 29, 2003.jpg|thumb|250px|اپرنا سين 2002ع لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]] جو ايوارڊ ان وقت جي ڀارتي صدر [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]] کان وصول ڪندي.]] * [[پدم شري]] – 1987ع ۾ [[ڀارت جي حڪومت]] پاران ملندڙ چوٿون اعليٰ ترين شهري اعزاز. * ''[[36 چوئرنگهي لين]]'' (1981ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]]. * ''[[36 چوئرنگهي لين]]'' (1981ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين انگريزي فيچر فلم]]. * ''[[پروما]]'' (1984ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[يگانت]]'' (1995ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[پروميتر ايڪ دين]]'' (2000ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[نرگس دت ايوارڊ براءِ بهترين قومي يڪجهتي واري فيچر فلم]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين اسڪرپٽ]]. * ''[[15 پارڪ ايونيو]]'' (2005ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين انگريزي فيچر فلم]]. * [[ڪارلووي واري بين الاقوامي فلم ميلو]] ۾ اعزاز. * ''سجاتا'' (1974ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''اسميه'' (1976ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''بجوئني'' (1982ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''اندرا'' (1983ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروما'' (1985ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين هدايتڪار. * ''اپراچيتو'' (1970ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''سجاتا'' (1975ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروما'' (1986ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''پروما'' (1986ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اسڪرپٽ. * ''ايڪانتو آپن'' (1988ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''مهاپرتيبي'' (1992ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين معاون اداڪارا. * ''شويت پٿرر ٿالا'' (1993ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''انيشر اپريل'' (1997ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين معاون اداڪارا. * ''يگانت'' (1997ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بابولال چوکاني يادگاري ٽرافي (اصل ڪهاڻي). * ''پروميتر ايڪ دين'' (2001ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروميتر ايڪ دين'' (2001ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بابولال چوکاني يادگاري ٽرافي (اصل ڪهاڻي ۽ اسڪرپٽ). * ''مسٽر اينڊ مسز آئيئر'' (2003ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – سال جي نمايان ترين ڪم جو اعزاز. * 2013ع ۾ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ. * 2001ع ۾ [[آنند لوڪ ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''ٽائيٽلي'' (2002ع) لاءِ [[آنند لوڪ ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''ڀالو خراب ميئي'' (1993ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين اسٽيج اداڪارا. * ''[[پروميتر ايڪ دين]]'' (2000ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''[[ايتي مرنالني]]'' (2012ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''[[دي ريپسٽ]]'' (2022ع) لاءِ [[ميلبورن ڀارتي فلم ميلو]] ۾ بهترين هدايتڪار جو ايوارڊ.<ref>{{cite news |url=https://www.firstpost.com/entertainment/bollywood/heres-the-complete-list-of-winners-for-iffm-awards-2022-11062251.html |title=Here's the complete list of winners for IFFM Awards 2022 |date=16 August 2022 |access-date=16 August 2022 |work=Firstpost |language=en}}</ref> * 2022ع ۾ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ. ==اعزازي خدمتون== اپرنا سين دنيا جي ڪيترن ئي بين الاقوامي فلمي ميلن ۾ ججن جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. 1989ع ۾ هوءَ [[16هون ماسڪو بين الاقوامي فلم ميلو|16هين ماسڪو بين الاقوامي فلمي ميلي]] جي ججن جي پينل جي ميمبر رهي.<ref name="Moscow1989">{{cite web |url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989 |title=16th Moscow International Film Festival (1989) |access-date=24 February 2013 |work=MIFF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316085017/http://moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989 |archive-date=16 March 2013}}</ref> 2008ع ۾ کيس [[ايشيا پئسفڪ اسڪرين ايوارڊ]] جي بين الاقوامي ججن جي بورڊ ۾ چونڊيو ويو، جڏهن ته 2013ع ۾ هن [[لداخ بين الاقوامي فلم ميلو|ٻئي لداخ بين الاقوامي فلمي ميلي]] جي ججن جي سربراهي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Aparna Sen to head Ladakh international film festival jury |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Aparna-Sen-to-head-Ladakh-international-film-festival-jury/articleshow/20568865.cms? |access-date=7 May 2017 |work=[[The Times of India]] |date=13 June 2013 |archive-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012003752/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Aparna-Sen-to-head-Ladakh-international-film-festival-jury/articleshow/20568865.cms |url-status=live}}</ref> 1986ع کان 2005ع تائين اپرنا سين بنگالي عورتن جي مشهور پندرنهن روزه رسالي ''[[سنندا (رسالو)|سنندا]]'' جي ايڊيٽر رهي، جيڪو [[آنند بازار پتريڪا]] گروپ پاران شايع ٿيندو هو ۽ [[اولهه بنگال]] توڙي [[بنگلاديش]] ۾ وڏي مقبوليت حاصل هئي. نومبر 2005ع کان ڊسمبر 2006ع تائين هوءَ بنگالي 24 ڪلاڪ انفارميشن ۽ تفريحي ٽيليويزن چينل [[ڪولڪتا ٽي وي]] سان تخليقي هدايتڪار (Creative Director) طور لاڳاپيل رهي. 2011ع ۾ هن [[سارڌا گروپ]] پاران جاري ڪيل رسالي ''پرما'' جي ايڊيٽر جي ذميواري سنڀالي.<ref>{{cite web |title=Paroma, the fortnightly magazine of Saradha launched by CM |url=http://www.saradhagroup.biz/realty/events.php |website=Events at Saradha Realty |access-date=1 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404212245/http://www.saradhagroup.biz/realty/events.php |archive-date=4 April 2016 |url-status=dead}}</ref> پر [[سارڌا گروپ مالي اسڪينڊل]] کان پوءِ ''پرما'' کي ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو ۽ آخرڪار 14 اپريل 2013ع تي بند ٿي ويو. ان کان پوءِ اپرنا سين ۽ سندس اداري جي ٽيم ''پرتھما ايخون'' نالي هڪ نئون رسالو جاري ڪيو، جيڪو گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي سگهيو.<ref name="telegraph">{{cite news |last1=Sengupta |first1=Reshmi |title=Why I did not quit |url=https://www.telegraphindia.com/1140821/jsp/frontpage/story_18743324.jsp |access-date=3 May 2017 |work=The Telegraph |date=21 August 2014 |archive-date=16 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416201122/https://www.telegraphindia.com/1140821/jsp/frontpage/story_18743324.jsp#.WQlVnIh97IU |url-status=dead}}</ref> 1987ع ۾ ان وقت جي ڀارتي صدر [[گياني زيل سنگهه]] اپرنا سين کي ڀارتي سئنيما ۾ سندس نمايان خدمتن جي اعتراف طور [[پدم شري]] سان نوازيو. ان کان پوءِ به کيس ڪيترائي ''لائيف ٽائيم اچيومينٽ'' ۽ ٻيا اعزاز حاصل ٿيا آهن.<ref>{{Cite web |date=5 January 2006 |title=25 years of Aparna Sen's sensibility |url=https://www.hindustantimes.com/india/25-years-of-aparna-sen-s-sensibility/story-cjaHYUFeCxUY94kz4fOjdO.html |access-date=28 April 2021 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ==ڪتابيات== * ''پرما ۽ ٻيا حاشيي وارا: اپرنا سين جي سئنيما'' (''Parama and Other Outsiders: The Cinema of Aparna Sen'')، ليکڪ: شوما اي. چيٽرجي. پروميتا پبليڪيشنز، 2002ع. {{ISBN|81-87867-03-5}}. * ''اپرنا سين ڪئميرا سنڀالي ٿي'' (''Aparna Sen Calls the Shots'') (ڀارتي سئنيما ۾ عورتون)، ليکڪ: راجاشري داس گپتا. زبان، 2009ع. gjxhbumnapy5i3axmj4in06sxezfljm 394333 394332 2026-07-14T19:40:03Z Intisar Ali 8681 394333 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀارتي فلم هدايتڪار، اسڪرپٽ ليکڪا ۽ اداڪارا}} {{Infobox person |name = اپرنا سين |image = Aparna Sen - Kolkata 2014-01-31 8137.JPG |caption = سين، 2014ع ۾ 38هين [[بين الاقوامي ڪولڪتا ڪتاب ميلي]] ۾ |birth_date = {{Birth date and age|1945|10|25|df=y}} |birth_place = [[ڪلڪتو]]، [[بنگال پريزيڊنسي]]، [[برطانوي هندستان]] |birth_name = اپرنا داس گپتا |spouse = {{ubl|سنجي سين|[[مڪُل شرما]]|ڪليان راءِ}} |children = [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ دونا سين |occupation = {{hlist|اداڪارا|فلم هدايتڪار|اسڪرپٽ ليکڪا}} |years_active = 1961–هاڻوڪو |works = [[اپرنا سين جي فلمي فهرست|فلمي فهرست]] }} '''اپرنا سين''' ({{IPA|bn|ɔpoɾna ʃen|lang|audio=LL-Q9610 (ben)-Titodutta-অপর্ণা সেন.wav}}؛ پيدائشي نالو: '''داس گپتا''') ڀارت جي هڪ [[فلم هدايتڪار]]، [[اسڪرپٽ ليکڪ|اسڪرپٽ ليکڪا]] ۽ اداڪارا آهي، جيڪا [[بنگالي سئنيما]] ۾ پنهنجي ڪم سبب مشهور آهي. هن اداڪارا ۽ فلمساز جي حيثيت سان ڪيترائي اعزاز حاصل ڪيا آهن، جن ۾ نَوَ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]]، ڇهه [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] ۽ تيرهن [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] شامل آهن. فن جي شعبي ۾ سندس خدمتن جي اعتراف طور [[ڀارت جي حڪومت]] کيس [[پدم شري]] سان نوازيو، جيڪو ڀارت جو چوٿون اعليٰ ترين شهري اعزاز آهي.<ref>{{Cite web |date=25 October 2020 |title=Aparna Sen — A River Plunging into its Own Depths |url=https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |access-date=26 October 2020 |website=Journal of Indian Cinema |language=en-GB |archive-date=4 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804123740/https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |url-status=dead }}</ref> ==ابتدائي زندگي ۽ تعليم== اپرنا سين [[ڪولڪتا]] ۾ هڪ [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]] خاندان ۾ پيدا ٿي. سندس خاندان جو اصل تعلق [[ڪاڪس بازار]]، [[چٽگانگ ضلعو|چٽگانگ ضلعي]] (هاڻوڪي [[بنگلاديش]]) سان هو.{{Citation needed|date=March 2022}} سندس والد [[چيدانند داس گپتا]] هڪ نامور فلمي نقاد ۽ فلم هدايتڪار هو، جڏهن ته سندس والده سپريا داس گپتا لباسن جي جوڙجڪ ڪندڙ (ڪاسٽيوم ڊزائنر) هئي. هن 73 ورهين جي عمر ۾ چيدانند داس گپتا جي هدايتڪاريءَ ۾ ٺهيل فلم ''[[امودني]]'' (1994ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين لباسن جي جوڙجڪ]] حاصل ڪيو. اپرنا سين مشهور بنگالي شاعر [[جيبانانند داس]] جي ڀائٽي پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |title=Aparna Sen Gets Candid At DIFF |date=17 January 2018 |work=The Daily Star |access-date=16 January 2018 |language=en |archive-date=16 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116220121/http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |url-status=live}}</ref> اپرنا سين پنهنجو ننڍپڻ [[هزاريباغ]] ۽ [[ڪولڪتا]] ۾ گذاريو. هن ابتدائي تعليم [[ماڊرن هاءِ اسڪول فار گرلس]]، [[بالي گنج]]، ڪولڪتا مان حاصل ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Modern hits a new high Modern fetes alumni quartet – Ex-governor lauds school's young spirit at event celebrating 60 |url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/modern-hits-a-new-high-modern-fetes-alumni-quartet-ex-governor-lauds-school-s-young-spirit-at-event-celebrating-60/cid/1273865 |access-date=2022-10-26 |website=telegraphindia.com}}</ref> ان کان پوءِ هن [[پريزيڊنسي ڪاليج، ڪولڪتا]] مان انگريزي ادب ۾ بي اي جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي، پر اها ڊگري مڪمل نه ڪري سگهي. ==ڪيريئر== ===اداڪارا=== اپرنا سين جي تفريحي دنيا ۾ شروعات پندرهن ورهين جي عمر ۾ ٿي، جڏهن مشهور فوٽوگرافر [[برائن بريڪ]] کيس پنهنجي 1960ع واري مشهور فوٽو سيريز ''[[مون سون (تصويرون)|مون سون]]'' لاءِ تصويربند ڪيو. ان سيريز جي هڪ تصوير رسالي ''[[لائيف (رسالو)|لائيف]]'' جي سرورق تي پڻ شايع ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon girl |url=https://teara.govt.nz/files/43221-wmu.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014213041/http://www.teara.govt.nz/files/43221-wmu.jpg |archive-date=14 October 2015 |access-date=14 January 2018 |publisher=Te Papa}}</ref> هن 16 ورهين جي عمر ۾ [[ستيہ جت راءِ]] جي هدايتڪاريءَ هيٺ 1961ع ۾ رليز ٿيل فلم ''[[ٽين ڪنيا]]'' (''ٽي ڌيئر'') جي ''سماپتي'' واري حصي ۾ ''مرنمئي'' جو ڪردار ادا ڪري فلمي دنيا ۾ قدم رکيو. ستيہ جت راءِ سندس والد جو ويجهو دوست پڻ هو.{{Citation needed|date=March 2022}} ان کان پوءِ هوءَ ستيہ جت راءِ جي وڌيڪ فلمن، جهڙوڪ ''[[جنا ارنيا]]'' ۽ ''[[پيڪو]]'' سميت ڪل چار فلمن ۾ نظر آئي. 1965ع ۾، پنهنجي پهرين فلم کان چار سال پوءِ، اپرنا سين [[مرنال سين]] جي فلم ''آڪاش ڪُسم'' ۾ ''مونيڪا'' جو ڪردار ادا ڪيو. هوءَ بنگالي فلمي صنعت جي نمايان اداڪارائن مان هڪ رهي آهي ۽ ''[[بسنت بلاپ]]'' (1973ع) ۽ ''[[ميم صاحب]]'' (1972ع) جهڙين مشهور فلمن ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيا. هن هندي فلمن، جهڙوڪ ''[[ايمان ڌرم]]'' (1977ع)، ''[[هڪ ڏينهن اوچتو]]'' (1989ع) ۽ ''[[گهاٽ]]'' (2000ع) ۾ پڻ ڪم ڪيو. 2009ع ۾ اپرنا سين [[شرميلا ٽيگور]] ۽ [[راهول بوس]] سان گڏ انيرڌ راءِ چوڌري جي بنگالي فلم ''[[انتاهين]]'' ۾ اداڪاري ڪئي. هن فلم کي چار [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]] مليا.<ref>{{cite web |url=http://in.reuters.com/article/bollywoodNews/idINIndia-45633220100123 |title=Bollywood wins big at National Film Awards |date=23 January 2010 |agency=Reuters India |access-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100126093243/http://in.reuters.com/article/bollywoodNews/idINIndia-45633220100123 |archive-date=26 January 2010 |url-status=dead}}</ref> 2019ع ۾ هوءَ ''بوهمان'' ۽ ''[[باسو پريبار]]'' سميت ڪيترين اهم بنگالي فلمن ۾ نظر آئي. ===فلم هدايتڪار=== اپرنا سين 1981ع ۾ فلم ''36 چوئرنگهي لين'' ذريعي ليکڪا ۽ فلم هدايتڪار طور پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ڪئي. [[جينيفر ڪينڊل]] جي مرڪزي ڪردار واري هن فلم کي [[ششي ڪپور]] پروڊيوس ڪيو هو. فلم کي نقادن وٽ وڏي پذيرائي ملي ۽ اپرنا سين کي [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|بهترين هدايتڪاري لاءِ قومي فلم ايوارڊ]] پڻ حاصل ٿيو. 2009ع ۾ هن پنهنجي ايندڙ بنگالي فلم ''[[ايتي مرنالني]]'' جو اعلان ڪيو، جنهن ۾ پاڻ، [[ڪونڪونا سين شرما]]، [[رجت ڪپور]]، [[ڪوشڪ سين]] ۽ [[پريانشو چئٽرجي]] اهم ڪردارن ۾ هئا. فلم جي اسڪرپٽ [[رنجن گهوش]] سان گڏ لکي وئي، جيڪو پهريون ڀيرو اپرنا سين سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو. هن فلم جو اسڪرپٽ [[وسلنگ ووڊس انٽرنيشنل]] فلمي اداري جي اسڪرين رائيٽنگ نصاب جو حصو پڻ رهيو، ۽ اها ڀارتي فلمي اداري مان تيار ٿيل اسڪرپٽ تي ٺهندڙ پهرين فلم مڃي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=There's no luck without hard work |work=Daily News and Analysis |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/interview_there-s-no-luck-without-hard-work_1389978/ |access-date=31 May 2010 |archive-date=2 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100602054021/http://www.dnaindia.com/mumbai/interview_there-s-no-luck-without-hard-work_1389978 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Iti Mrinalini |via=Facebook |url=https://www.facebook.com/group.php?gid=123737177108 |access-date=11 December 2009 |archive-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012003805/https://www.facebook.com/group.php?gid=123737177108 |url-status=live}}</ref>{{Primary source inline|date=November 2022}} فلم 29 جولاءِ 2011ع تي رليز ٿي. 2013ع ۾ سندس فلم ''[[گوئنار باڪشو]]'' (''زيورن جو دٻو'') رليز ٿي، جنهن ۾ ٽن نسلن جي عورتن ۽ زيورن جي هڪ دٻي سان سندن لاڳاپي کي پيش ڪيو ويو. فلم باڪس آفيس تي ڪامياب رهي ۽ نقادن کان پڻ ساراهه ماڻي.<ref>{{cite news |last1=Dutt |first1=Anjan |title=GOYNAR BAKSHO DECODED 1 |url=https://www.telegraphindia.com/1130420/jsp/entertainment/story_16805477.jsp |access-date=3 May 2017 |work=The Telegraph |date=20 April 2013 |archive-date=17 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131407/https://www.telegraphindia.com/1130420/jsp/entertainment/story_16805477.jsp#.WQlbBYh97IU |url-status=dead}}</ref> ان کان پوءِ 2015ع ۾ سندس فلم ''[[آرشي نگر]]'' رليز ٿي، جيڪا [[روميو ۽ جوليئٽ]] جي ڪهاڻيءَ تان ترتيب ڏنل هئي.<ref>{{cite web |title=Aparna Sen's latest film 'Arshinagar' is a Bengali adaptation of 'Romeo and Juliet' featuring Dev |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/movies/aparna-sens-latest-film-arshinagar-is-a-bengali-adaptation-of-romeo-and-juliet-featuring-dev-1171054.html |date=1 December 2015 |access-date=2 December 2015 |archive-date=4 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204040133/http://www.ibnlive.com/news/movies/aparna-sens-latest-film-arshinagar-is-a-bengali-adaptation-of-romeo-and-juliet-featuring-dev-1171054.html |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ سندس انگريزي ٻوليءَ جي فلم ''سوناٽا'' رليز ٿي، جنهن جي ليکڪا ۽ هدايتڪار پڻ هوءَ پاڻ هئي. هيءَ فلم [[مهيش ايلڪنچوار]] جي [[سوناٽا (ڊرامو)|ساڳئي نالي واري ڊرامي]] تان ترتيب ڏنل هئي ۽ ان ۾ اپرنا سين، [[شبانه اعظمي]] ۽ [[لليٽ دبي]] ٽن وچولي عمر جي غير شادي شده عورتن جا ڪردار ادا ڪيا، جن جي زندگين کي فلم ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Rosario |first=Kennith |url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sonata-review-a-play-pretending-to-be-a-film/article18178840.ece |title='Sonata' review: A play pretending to be a film |location=India |newspaper=[[The Hindu]] |date=21 April 2017 |access-date=30 August 2018 |archive-date=8 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180608041125/http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sonata-review-a-play-pretending-to-be-a-film/article18178840.ece |url-status=live}}</ref> 2021ع ۾ اپرنا سين پنهنجي ٽين هندي فلم ''[[دي ريپسٽ]]'' جي هدايتڪاري ڪئي، جنهن ۾ سندس ڌيءَ [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ [[ارجن رامپال]] مرڪزي ڪردارن ۾ هئا. ''[[فرسٽ پوسٽ]]'' کي ڏنل هڪ انٽرويو ۾ هن چيو ته فلم هڪ اهڙو اثرائتو ڊرامو آهي، جيڪو اهو سوال اٿاري ٿو ته جنسي ڏاڍائيندڙ پيدا ٿيڻ ۾ سماج جو ڪيترو ڪردار هوندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/konkona-sensharma-arjun-rampal-to-lead-aparna-sen-directorial-the-rapist-filming-will-begin-in-march-9296631.html |title=Konkona Sensharma, Arjun Rampal to lead Aparna Sen directorial The Rapist; filming will begin in March |website=Firstpost |date=12 February 2021 |access-date=6 September 2021}}</ref> هن فلم کي آڪٽوبر 2021ع ۾ ٿيل [[26هون بوسان بين الاقوامي فلم ميلو|26هين بوسان بين الاقوامي فلمي ميلي]] ۾ ''ڪِم جي سيوڪ ايوارڊ'' لاءِ نامزد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/aparna-sens-the-rapist-to-compete-for-busans-kim-jiseok-award/articleshow/85966130.cms |title=Aparna Sen's 'The Rapist' to compete for Busan's Kim Jiseok award |first=Priyanka |last=Dasgupta |website=The Times of India |date=6 September 2021 |access-date=6 September 2021}}</ref> اپرنا سين جي فلمسازيءَ جو انداز خاص طور [[تپن سنها]] کان متاثر رهيو آهي. ==اعزاز ۽ ايوارڊ== [[File:The President Dr. A.P.J. Abdul Kalam presenting the Best Direction Award for the year 2002 to Aparna Sen at the 50th National Film Award function in New Delhi on December 29, 2003.jpg|thumb|250px|اپرنا سين 2002ع لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]] جو ايوارڊ ان وقت جي ڀارتي صدر [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]] کان وصول ڪندي.]] * [[پدم شري]] – 1987ع ۾ [[ڀارت جي حڪومت]] پاران ملندڙ چوٿون اعليٰ ترين شهري اعزاز. * ''[[36 چوئرنگهي لين]]'' (1981ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]]. * ''[[36 چوئرنگهي لين]]'' (1981ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين انگريزي فيچر فلم]]. * ''[[پروما]]'' (1984ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[يگانت]]'' (1995ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[پروميتر ايڪ دين]]'' (2000ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[نرگس دت ايوارڊ براءِ بهترين قومي يڪجهتي واري فيچر فلم]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين اسڪرپٽ]]. * ''[[15 پارڪ ايونيو]]'' (2005ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين انگريزي فيچر فلم]]. * [[ڪارلووي واري بين الاقوامي فلم ميلو]] ۾ اعزاز. * ''سجاتا'' (1974ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''اسميه'' (1976ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''بجوئني'' (1982ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''اندرا'' (1983ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروما'' (1985ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين هدايتڪار. * ''اپراچيتو'' (1970ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''سجاتا'' (1975ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروما'' (1986ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''پروما'' (1986ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اسڪرپٽ. * ''ايڪانتو آپن'' (1988ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''مهاپرتيبي'' (1992ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين معاون اداڪارا. * ''شويت پٿرر ٿالا'' (1993ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''انيشر اپريل'' (1997ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين معاون اداڪارا. * ''يگانت'' (1997ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بابولال چوکاني يادگاري ٽرافي (اصل ڪهاڻي). * ''پروميتر ايڪ دين'' (2001ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروميتر ايڪ دين'' (2001ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بابولال چوکاني يادگاري ٽرافي (اصل ڪهاڻي ۽ اسڪرپٽ). * ''مسٽر اينڊ مسز آئيئر'' (2003ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – سال جي نمايان ترين ڪم جو اعزاز. * 2013ع ۾ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ. * 2001ع ۾ [[آنند لوڪ ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''ٽائيٽلي'' (2002ع) لاءِ [[آنند لوڪ ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''ڀالو خراب ميئي'' (1993ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين اسٽيج اداڪارا. * ''[[پروميتر ايڪ دين]]'' (2000ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''[[ايتي مرنالني]]'' (2012ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''[[دي ريپسٽ]]'' (2022ع) لاءِ [[ميلبورن ڀارتي فلم ميلو]] ۾ بهترين هدايتڪار جو ايوارڊ.<ref>{{cite news |url=https://www.firstpost.com/entertainment/bollywood/heres-the-complete-list-of-winners-for-iffm-awards-2022-11062251.html |title=Here's the complete list of winners for IFFM Awards 2022 |date=16 August 2022 |access-date=16 August 2022 |work=Firstpost |language=en}}</ref> * 2022ع ۾ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ. ==اعزازي خدمتون== اپرنا سين دنيا جي ڪيترن ئي بين الاقوامي فلمي ميلن ۾ ججن جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. 1989ع ۾ هوءَ [[16هون ماسڪو بين الاقوامي فلم ميلو|16هين ماسڪو بين الاقوامي فلمي ميلي]] جي ججن جي پينل جي ميمبر رهي.<ref name="Moscow1989">{{cite web |url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989 |title=16th Moscow International Film Festival (1989) |access-date=24 February 2013 |work=MIFF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316085017/http://moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989 |archive-date=16 March 2013}}</ref> 2008ع ۾ کيس [[ايشيا پئسفڪ اسڪرين ايوارڊ]] جي بين الاقوامي ججن جي بورڊ ۾ چونڊيو ويو، جڏهن ته 2013ع ۾ هن [[لداخ بين الاقوامي فلم ميلو|ٻئي لداخ بين الاقوامي فلمي ميلي]] جي ججن جي سربراهي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Aparna Sen to head Ladakh international film festival jury |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Aparna-Sen-to-head-Ladakh-international-film-festival-jury/articleshow/20568865.cms? |access-date=7 May 2017 |work=[[The Times of India]] |date=13 June 2013 |archive-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012003752/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Aparna-Sen-to-head-Ladakh-international-film-festival-jury/articleshow/20568865.cms |url-status=live}}</ref> 1986ع کان 2005ع تائين اپرنا سين بنگالي عورتن جي مشهور پندرنهن روزه رسالي ''[[سنندا (رسالو)|سنندا]]'' جي ايڊيٽر رهي، جيڪو [[آنند بازار پتريڪا]] گروپ پاران شايع ٿيندو هو ۽ [[اولهه بنگال]] توڙي [[بنگلاديش]] ۾ وڏي مقبوليت حاصل هئي. نومبر 2005ع کان ڊسمبر 2006ع تائين هوءَ بنگالي 24 ڪلاڪ انفارميشن ۽ تفريحي ٽيليويزن چينل [[ڪولڪتا ٽي وي]] سان تخليقي هدايتڪار (ڪريئيٽو ڊائريڪٽر) طور لاڳاپيل رهي. 2011ع ۾ هن [[سارڌا گروپ]] پاران جاري ڪيل رسالي ''پرما'' جي ايڊيٽر جي ذميواري سنڀالي.<ref>{{cite web |title=Paroma, the fortnightly magazine of Saradha launched by CM |url=http://www.saradhagroup.biz/realty/events.php |website=Events at Saradha Realty |access-date=1 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404212245/http://www.saradhagroup.biz/realty/events.php |archive-date=4 April 2016 |url-status=dead}}</ref> پر [[سارڌا گروپ مالي اسڪينڊل]] کان پوءِ ''پرما'' کي ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو ۽ آخرڪار 14 اپريل 2013ع تي بند ٿي ويو. ان کان پوءِ اپرنا سين ۽ سندس اداري جي ٽيم ''پرتھما ايخون'' نالي هڪ نئون رسالو جاري ڪيو، جيڪو گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي سگهيو.<ref name="telegraph">{{cite news |last1=Sengupta |first1=Reshmi |title=Why I did not quit |url=https://www.telegraphindia.com/1140821/jsp/frontpage/story_18743324.jsp |access-date=3 May 2017 |work=The Telegraph |date=21 August 2014 |archive-date=16 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416201122/https://www.telegraphindia.com/1140821/jsp/frontpage/story_18743324.jsp#.WQlVnIh97IU |url-status=dead}}</ref> 1987ع ۾ ان وقت جي ڀارتي صدر [[گياني زيل سنگهه]] اپرنا سين کي ڀارتي سئنيما ۾ سندس نمايان خدمتن جي اعتراف طور [[پدم شري]] سان نوازيو. ان کان پوءِ به کيس ڪيترائي ''لائيف ٽائيم اچيومينٽ'' ۽ ٻيا اعزاز حاصل ٿيا آهن.<ref>{{Cite web |date=5 January 2006 |title=25 years of Aparna Sen's sensibility |url=https://www.hindustantimes.com/india/25-years-of-aparna-sen-s-sensibility/story-cjaHYUFeCxUY94kz4fOjdO.html |access-date=28 April 2021 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ==ڪتابيات== * ''پرما ۽ ٻيا حاشيي وارا: اپرنا سين جي سئنيما'' (''Parama and Other Outsiders: The Cinema of Aparna Sen'')، ليکڪ: شوما اي. چيٽرجي. پروميتا پبليڪيشنز، 2002ع. {{ISBN|81-87867-03-5}}. * ''اپرنا سين ڪئميرا سنڀالي ٿي'' (''Aparna Sen Calls the Shots'') (ڀارتي سئنيما ۾ عورتون)، ليکڪ: راجاشري داس گپتا. زبان، 2009ع. sh85q507mqv6rnkbzjdqvjiucpt1kga 394334 394333 2026-07-14T19:43:21Z Intisar Ali 8681 394334 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀارتي فلم هدايتڪار، اسڪرپٽ ليکڪا ۽ اداڪارا}} {{Infobox person |name = اپرنا سين |image = Aparna Sen - Kolkata 2014-01-31 8137.JPG |caption = سين، 2014ع ۾ 38هين [[بين الاقوامي ڪولڪتا ڪتاب ميلي]] ۾ |birth_date = {{Birth date and age|1945|10|25|df=y}} |birth_place = [[ڪلڪتو]]، [[بنگال پريزيڊنسي]]، [[برطانوي هندستان]] |birth_name = اپرنا داس گپتا |spouse = {{ubl|سنجي سين|[[مڪُل شرما]]|ڪليان راءِ}} |children = [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ دونا سين |occupation = {{hlist|اداڪارا|فلم هدايتڪار|اسڪرپٽ ليکڪا}} |years_active = 1961–هاڻوڪو |works = [[اپرنا سين جي فلمي فهرست|فلمي فهرست]] }} '''اپرنا سين''' ({{IPA|bn|ɔpoɾna ʃen|lang|audio=LL-Q9610 (ben)-Titodutta-অপর্ণা সেন.wav}}؛ پيدائشي نالو: '''داس گپتا''') ڀارت جي هڪ [[فلم هدايتڪار]]، [[اسڪرپٽ ليکڪ|اسڪرپٽ ليکڪا]] ۽ اداڪارا آهي، جيڪا [[بنگالي سئنيما]] ۾ پنهنجي ڪم سبب مشهور آهي. هن اداڪارا ۽ فلمساز جي حيثيت سان ڪيترائي اعزاز حاصل ڪيا آهن، جن ۾ نَوَ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]]، ڇهه [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] ۽ تيرهن [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] شامل آهن. فن جي شعبي ۾ سندس خدمتن جي اعتراف طور [[ڀارت جي حڪومت]] کيس [[پدم شري]] سان نوازيو، جيڪو ڀارت جو چوٿون اعليٰ ترين شهري اعزاز آهي.<ref>{{Cite web |date=25 October 2020 |title=Aparna Sen — A River Plunging into its Own Depths |url=https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |access-date=26 October 2020 |website=Journal of Indian Cinema |language=en-GB |archive-date=4 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804123740/https://filmcriticscircle.com/journal/aparna-sen/ |url-status=dead }}</ref> ==ابتدائي زندگي ۽ تعليم== اپرنا سين [[ڪولڪتا]] ۾ هڪ [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]] خاندان ۾ پيدا ٿي. سندس خاندان جو اصل تعلق [[ڪاڪس بازار]]، [[چٽگانگ ضلعو|چٽگانگ ضلعي]] (هاڻوڪي [[بنگلاديش]]) سان هو.{{Citation needed|date=March 2022}} سندس والد [[چيدانند داس گپتا]] هڪ نامور فلمي نقاد ۽ فلم هدايتڪار هو، جڏهن ته سندس والده سپريا داس گپتا لباسن جي جوڙجڪ ڪندڙ (ڪاسٽيوم ڊزائنر) هئي. هن 73 ورهين جي عمر ۾ چيدانند داس گپتا جي هدايتڪاريءَ ۾ ٺهيل فلم ''[[امودني]]'' (1994ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين لباسن جي جوڙجڪ]] حاصل ڪيو. اپرنا سين مشهور بنگالي شاعر [[جيبانانند داس]] جي ڀائٽي پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |title=Aparna Sen Gets Candid At DIFF |date=17 January 2018 |work=The Daily Star |access-date=16 January 2018 |language=en |archive-date=16 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116220121/http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/event/aparna-sen-gets-candid-diff-1520797 |url-status=live}}</ref> اپرنا سين پنهنجو ننڍپڻ [[هزاريباغ]] ۽ [[ڪولڪتا]] ۾ گذاريو. هن ابتدائي تعليم [[ماڊرن هاءِ اسڪول فار گرلس]]، [[بالي گنج]]، ڪولڪتا مان حاصل ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Modern hits a new high Modern fetes alumni quartet – Ex-governor lauds school's young spirit at event celebrating 60 |url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/modern-hits-a-new-high-modern-fetes-alumni-quartet-ex-governor-lauds-school-s-young-spirit-at-event-celebrating-60/cid/1273865 |access-date=2022-10-26 |website=telegraphindia.com}}</ref> ان کان پوءِ هن [[پريزيڊنسي ڪاليج، ڪولڪتا]] مان انگريزي ادب ۾ بي اي جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي، پر اها ڊگري مڪمل نه ڪري سگهي. ==ڪيريئر== ===اداڪارا=== اپرنا سين جي تفريحي دنيا ۾ شروعات پندرهن ورهين جي عمر ۾ ٿي، جڏهن مشهور فوٽوگرافر [[برائن بريڪ]] کيس پنهنجي 1960ع واري مشهور فوٽو سيريز ''[[مون سون (تصويرون)|مون سون]]'' لاءِ تصويربند ڪيو. ان سيريز جي هڪ تصوير رسالي ''[[لائيف (رسالو)|لائيف]]'' جي سرورق تي پڻ شايع ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon girl |url=https://teara.govt.nz/files/43221-wmu.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014213041/http://www.teara.govt.nz/files/43221-wmu.jpg |archive-date=14 October 2015 |access-date=14 January 2018 |publisher=Te Papa}}</ref> هن 16 ورهين جي عمر ۾ [[ستيہ جت راءِ]] جي هدايتڪاريءَ هيٺ 1961ع ۾ رليز ٿيل فلم ''[[ٽين ڪنيا]]'' (''ٽي ڌيئر'') جي ''سماپتي'' واري حصي ۾ ''مرنمئي'' جو ڪردار ادا ڪري فلمي دنيا ۾ قدم رکيو. ستيہ جت راءِ سندس والد جو ويجهو دوست پڻ هو.{{Citation needed|date=March 2022}} ان کان پوءِ هوءَ ستيہ جت راءِ جي وڌيڪ فلمن، جهڙوڪ ''[[جنا ارنيا]]'' ۽ ''[[پيڪو]]'' سميت ڪل چار فلمن ۾ نظر آئي. 1965ع ۾، پنهنجي پهرين فلم کان چار سال پوءِ، اپرنا سين [[مرنال سين]] جي فلم ''آڪاش ڪُسم'' ۾ ''مونيڪا'' جو ڪردار ادا ڪيو. هوءَ بنگالي فلمي صنعت جي نمايان اداڪارائن مان هڪ رهي آهي ۽ ''[[بسنت بلاپ]]'' (1973ع) ۽ ''[[ميم صاحب]]'' (1972ع) جهڙين مشهور فلمن ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيا. هن هندي فلمن، جهڙوڪ ''[[ايمان ڌرم]]'' (1977ع)، ''[[هڪ ڏينهن اوچتو]]'' (1989ع) ۽ ''[[گهاٽ]]'' (2000ع) ۾ پڻ ڪم ڪيو. 2009ع ۾ اپرنا سين [[شرميلا ٽيگور]] ۽ [[راهول بوس]] سان گڏ انيرڌ راءِ چوڌري جي بنگالي فلم ''[[انتاهين]]'' ۾ اداڪاري ڪئي. هن فلم کي چار [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|قومي فلم ايوارڊ]] مليا.<ref>{{cite web |url=http://in.reuters.com/article/bollywoodNews/idINIndia-45633220100123 |title=Bollywood wins big at National Film Awards |date=23 January 2010 |agency=Reuters India |access-date=2 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100126093243/http://in.reuters.com/article/bollywoodNews/idINIndia-45633220100123 |archive-date=26 January 2010 |url-status=dead}}</ref> 2019ع ۾ هوءَ ''بوهمان'' ۽ ''[[باسو پريبار]]'' سميت ڪيترين اهم بنگالي فلمن ۾ نظر آئي. ===فلم هدايتڪار=== اپرنا سين 1981ع ۾ فلم ''36 چوئرنگهي لين'' ذريعي ليکڪا ۽ فلم هدايتڪار طور پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ڪئي. [[جينيفر ڪينڊل]] جي مرڪزي ڪردار واري هن فلم کي [[ششي ڪپور]] پروڊيوس ڪيو هو. فلم کي نقادن وٽ وڏي پذيرائي ملي ۽ اپرنا سين کي [[قومي فلم ايوارڊ (ڀارت)|بهترين هدايتڪاري لاءِ قومي فلم ايوارڊ]] پڻ حاصل ٿيو. 2009ع ۾ هن پنهنجي ايندڙ بنگالي فلم ''[[ايتي مرنالني]]'' جو اعلان ڪيو، جنهن ۾ پاڻ، [[ڪونڪونا سين شرما]]، [[رجت ڪپور]]، [[ڪوشڪ سين]] ۽ [[پريانشو چئٽرجي]] اهم ڪردارن ۾ هئا. فلم جي اسڪرپٽ [[رنجن گهوش]] سان گڏ لکي وئي، جيڪو پهريون ڀيرو اپرنا سين سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو. هن فلم جو اسڪرپٽ [[وسلنگ ووڊس انٽرنيشنل]] فلمي اداري جي اسڪرين رائيٽنگ نصاب جو حصو پڻ رهيو، ۽ اها ڀارتي فلمي اداري مان تيار ٿيل اسڪرپٽ تي ٺهندڙ پهرين فلم مڃي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=There's no luck without hard work |work=Daily News and Analysis |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/interview_there-s-no-luck-without-hard-work_1389978/ |access-date=31 May 2010 |archive-date=2 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100602054021/http://www.dnaindia.com/mumbai/interview_there-s-no-luck-without-hard-work_1389978 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Iti Mrinalini |via=Facebook |url=https://www.facebook.com/group.php?gid=123737177108 |access-date=11 December 2009 |archive-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012003805/https://www.facebook.com/group.php?gid=123737177108 |url-status=live}}</ref>{{Primary source inline|date=November 2022}} فلم 29 جولاءِ 2011ع تي رليز ٿي. 2013ع ۾ سندس فلم ''[[گوئنار باڪشو]]'' (''زيورن جو دٻو'') رليز ٿي، جنهن ۾ ٽن نسلن جي عورتن ۽ زيورن جي هڪ دٻي سان سندن لاڳاپي کي پيش ڪيو ويو. فلم باڪس آفيس تي ڪامياب رهي ۽ نقادن کان پڻ ساراهه ماڻي.<ref>{{cite news |last1=Dutt |first1=Anjan |title=GOYNAR BAKSHO DECODED 1 |url=https://www.telegraphindia.com/1130420/jsp/entertainment/story_16805477.jsp |access-date=3 May 2017 |work=The Telegraph |date=20 April 2013 |archive-date=17 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131407/https://www.telegraphindia.com/1130420/jsp/entertainment/story_16805477.jsp#.WQlbBYh97IU |url-status=dead}}</ref> ان کان پوءِ 2015ع ۾ سندس فلم ''[[آرشي نگر]]'' رليز ٿي، جيڪا [[روميو ۽ جوليئٽ]] جي ڪهاڻيءَ تان ترتيب ڏنل هئي.<ref>{{cite web |title=Aparna Sen's latest film 'Arshinagar' is a Bengali adaptation of 'Romeo and Juliet' featuring Dev |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/movies/aparna-sens-latest-film-arshinagar-is-a-bengali-adaptation-of-romeo-and-juliet-featuring-dev-1171054.html |date=1 December 2015 |access-date=2 December 2015 |archive-date=4 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204040133/http://www.ibnlive.com/news/movies/aparna-sens-latest-film-arshinagar-is-a-bengali-adaptation-of-romeo-and-juliet-featuring-dev-1171054.html |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ سندس انگريزي ٻوليءَ جي فلم ''سوناٽا'' رليز ٿي، جنهن جي ليکڪا ۽ هدايتڪار پڻ هوءَ پاڻ هئي. هيءَ فلم [[مهيش ايلڪنچوار]] جي [[سوناٽا (ڊرامو)|ساڳئي نالي واري ڊرامي]] تان ترتيب ڏنل هئي ۽ ان ۾ اپرنا سين، [[شبانه اعظمي]] ۽ [[لليٽ دبي]] ٽن وچولي عمر جي غير شادي شده عورتن جا ڪردار ادا ڪيا، جن جي زندگين کي فلم ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Rosario |first=Kennith |url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sonata-review-a-play-pretending-to-be-a-film/article18178840.ece |title='Sonata' review: A play pretending to be a film |location=India |newspaper=[[The Hindu]] |date=21 April 2017 |access-date=30 August 2018 |archive-date=8 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180608041125/http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sonata-review-a-play-pretending-to-be-a-film/article18178840.ece |url-status=live}}</ref> 2021ع ۾ اپرنا سين پنهنجي ٽين هندي فلم ''[[دي ريپسٽ]]'' جي هدايتڪاري ڪئي، جنهن ۾ سندس ڌيءَ [[ڪونڪونا سين شرما]] ۽ [[ارجن رامپال]] مرڪزي ڪردارن ۾ هئا. ''[[فرسٽ پوسٽ]]'' کي ڏنل هڪ انٽرويو ۾ هن چيو ته فلم هڪ اهڙو اثرائتو ڊرامو آهي، جيڪو اهو سوال اٿاري ٿو ته جنسي ڏاڍائيندڙ پيدا ٿيڻ ۾ سماج جو ڪيترو ڪردار هوندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/konkona-sensharma-arjun-rampal-to-lead-aparna-sen-directorial-the-rapist-filming-will-begin-in-march-9296631.html |title=Konkona Sensharma, Arjun Rampal to lead Aparna Sen directorial The Rapist; filming will begin in March |website=Firstpost |date=12 February 2021 |access-date=6 September 2021}}</ref> هن فلم کي آڪٽوبر 2021ع ۾ ٿيل [[26هون بوسان بين الاقوامي فلم ميلو|26هين بوسان بين الاقوامي فلمي ميلي]] ۾ ''ڪِم جي سيوڪ ايوارڊ'' لاءِ نامزد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/aparna-sens-the-rapist-to-compete-for-busans-kim-jiseok-award/articleshow/85966130.cms |title=Aparna Sen's 'The Rapist' to compete for Busan's Kim Jiseok award |first=Priyanka |last=Dasgupta |website=The Times of India |date=6 September 2021 |access-date=6 September 2021}}</ref> اپرنا سين جي فلمسازيءَ جو انداز خاص طور [[تپن سنها]] کان متاثر رهيو آهي. ==اعزاز ۽ ايوارڊ== [[File:The President Dr. A.P.J. Abdul Kalam presenting the Best Direction Award for the year 2002 to Aparna Sen at the 50th National Film Award function in New Delhi on December 29, 2003.jpg|thumb|250px|اپرنا سين 2002ع لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]] جو ايوارڊ ان وقت جي ڀارتي صدر [[اي. پي. جي. عبدالڪلام]] کان وصول ڪندي.]] * [[پدم شري]] – 1987ع ۾ [[ڀارت جي حڪومت]] پاران ملندڙ چوٿون اعليٰ ترين شهري اعزاز. * ''[[36 چوئرنگهي لين]]'' (1981ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]]. * ''[[36 چوئرنگهي لين]]'' (1981ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين انگريزي فيچر فلم]]. * ''[[پروما]]'' (1984ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[يگانت]]'' (1995ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[پروميتر ايڪ دين]]'' (2000ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين بنگالي فيچر فلم]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين هدايتڪار]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[نرگس دت ايوارڊ براءِ بهترين قومي يڪجهتي واري فيچر فلم]]. * ''[[مسٽر اينڊ مسز آئيئر]]'' (2002ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين اسڪرپٽ]]. * ''[[15 پارڪ ايونيو]]'' (2005ع) لاءِ [[قومي فلم ايوارڊ براءِ بهترين انگريزي فيچر فلم]]. * [[ڪارلووي واري بين الاقوامي فلم ميلو]] ۾ اعزاز. * ''سجاتا'' (1974ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''اسميه'' (1976ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''بجوئني'' (1982ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''اندرا'' (1983ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروما'' (1985ع) لاءِ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – بهترين هدايتڪار. * ''اپراچيتو'' (1970ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''سجاتا'' (1975ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروما'' (1986ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''پروما'' (1986ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اسڪرپٽ. * ''ايڪانتو آپن'' (1988ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''مهاپرتيبي'' (1992ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين معاون اداڪارا. * ''شويت پٿرر ٿالا'' (1993ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''انيشر اپريل'' (1997ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين معاون اداڪارا. * ''يگانت'' (1997ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بابولال چوکاني يادگاري ٽرافي (اصل ڪهاڻي). * ''پروميتر ايڪ دين'' (2001ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''پروميتر ايڪ دين'' (2001ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – بابولال چوکاني يادگاري ٽرافي (اصل ڪهاڻي ۽ اسڪرپٽ). * ''مسٽر اينڊ مسز آئيئر'' (2003ع) لاءِ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – سال جي نمايان ترين ڪم جو اعزاز. * 2013ع ۾ [[بنگال فلم جرنلسٽس ايسوسيئيشن ايوارڊ]] – لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ. * 2001ع ۾ [[آنند لوڪ ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''ٽائيٽلي'' (2002ع) لاءِ [[آنند لوڪ ايوارڊ]] – بهترين اداڪارا. * ''ڀالو خراب ميئي'' (1993ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين اسٽيج اداڪارا. * ''[[پروميتر ايڪ دين]]'' (2000ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''[[ايتي مرنالني]]'' (2012ع) لاءِ [[ڪلاڪار ايوارڊ]] – بهترين هدايتڪار. * ''[[دي ريپسٽ]]'' (2022ع) لاءِ [[ميلبورن ڀارتي فلم ميلو]] ۾ بهترين هدايتڪار جو ايوارڊ.<ref>{{cite news |url=https://www.firstpost.com/entertainment/bollywood/heres-the-complete-list-of-winners-for-iffm-awards-2022-11062251.html |title=Here's the complete list of winners for IFFM Awards 2022 |date=16 August 2022 |access-date=16 August 2022 |work=Firstpost |language=en}}</ref> * 2022ع ۾ [[فلم فيئر ايوارڊ ايسٽ]] – لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ. ==اعزازي خدمتون== اپرنا سين دنيا جي ڪيترن ئي بين الاقوامي فلمي ميلن ۾ ججن جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. 1989ع ۾ هوءَ [[16هون ماسڪو بين الاقوامي فلم ميلو|16هين ماسڪو بين الاقوامي فلمي ميلي]] جي ججن جي پينل جي ميمبر رهي.<ref name="Moscow1989">{{cite web |url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989 |title=16th Moscow International Film Festival (1989) |access-date=24 February 2013 |work=MIFF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316085017/http://moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989 |archive-date=16 March 2013}}</ref> 2008ع ۾ کيس [[ايشيا پئسفڪ اسڪرين ايوارڊ]] جي بين الاقوامي ججن جي بورڊ ۾ چونڊيو ويو، جڏهن ته 2013ع ۾ هن [[لداخ بين الاقوامي فلم ميلو|ٻئي لداخ بين الاقوامي فلمي ميلي]] جي ججن جي سربراهي ڪئي.<ref>{{cite news |title=Aparna Sen to head Ladakh international film festival jury |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Aparna-Sen-to-head-Ladakh-international-film-festival-jury/articleshow/20568865.cms? |access-date=7 May 2017 |work=[[The Times of India]] |date=13 June 2013 |archive-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012003752/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Aparna-Sen-to-head-Ladakh-international-film-festival-jury/articleshow/20568865.cms |url-status=live}}</ref> 1986ع کان 2005ع تائين اپرنا سين بنگالي عورتن جي مشهور پندرنهن روزه رسالي ''[[سنندا (رسالو)|سنندا]]'' جي ايڊيٽر رهي، جيڪو [[آنند بازار پتريڪا]] گروپ پاران شايع ٿيندو هو ۽ [[اولهه بنگال]] توڙي [[بنگلاديش]] ۾ وڏي مقبوليت حاصل هئي. نومبر 2005ع کان ڊسمبر 2006ع تائين هوءَ بنگالي 24 ڪلاڪ انفارميشن ۽ تفريحي ٽيليويزن چينل [[ڪولڪتا ٽي وي]] سان تخليقي هدايتڪار (ڪريئيٽو ڊائريڪٽر) طور لاڳاپيل رهي. 2011ع ۾ هن [[سارڌا گروپ]] پاران جاري ڪيل رسالي ''پرما'' جي ايڊيٽر جي ذميواري سنڀالي.<ref>{{cite web |title=Paroma, the fortnightly magazine of Saradha launched by CM |url=http://www.saradhagroup.biz/realty/events.php |website=Events at Saradha Realty |access-date=1 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404212245/http://www.saradhagroup.biz/realty/events.php |archive-date=4 April 2016 |url-status=dead}}</ref> پر [[سارڌا گروپ مالي اسڪينڊل]] کان پوءِ ''پرما'' کي ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو ۽ آخرڪار 14 اپريل 2013ع تي بند ٿي ويو. ان کان پوءِ اپرنا سين ۽ سندس اداري جي ٽيم ''پرتھما ايخون'' نالي هڪ نئون رسالو جاري ڪيو، جيڪو گهڻي عرصي تائين جاري نه رهي سگهيو.<ref name="telegraph">{{cite news |last1=Sengupta |first1=Reshmi |title=Why I did not quit |url=https://www.telegraphindia.com/1140821/jsp/frontpage/story_18743324.jsp |access-date=3 May 2017 |work=The Telegraph |date=21 August 2014 |archive-date=16 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416201122/https://www.telegraphindia.com/1140821/jsp/frontpage/story_18743324.jsp#.WQlVnIh97IU |url-status=dead}}</ref> 1987ع ۾ ان وقت جي ڀارتي صدر [[گياني زيل سنگهه]] اپرنا سين کي ڀارتي سئنيما ۾ سندس نمايان خدمتن جي اعتراف طور [[پدم شري]] سان نوازيو. ان کان پوءِ به کيس ڪيترائي ''لائيف ٽائيم اچيومينٽ'' ۽ ٻيا اعزاز حاصل ٿيا آهن.<ref>{{Cite web |date=5 January 2006 |title=25 years of Aparna Sen's sensibility |url=https://www.hindustantimes.com/india/25-years-of-aparna-sen-s-sensibility/story-cjaHYUFeCxUY94kz4fOjdO.html |access-date=28 April 2021 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ==فلمون== ===بطور اداڪارا=== {| class="wikitable" ! سال ! فلم ! ڪردار ! نوٽ |- |1955 |''ميجو بؤ'' (''Mejo Bou'') | | |- |1961 |''[[ٽين ڪنيا]]'' | مرنمئي | "Samapti" حصو |- |rowspan="2"|1965 |''[[آڪاش ڪُسُم]]'' | مونيڪا | |- |''بڪسا بدل'' (''Baksa Badal'') | مينو | |- |1968 |''هانگسا-مٿن'' (''Hangsa-Mithun'') | | |- |rowspan="3"|1969 |''[[وشواس (فلم)|وشواس]]'' | | |- |''[[دي گرو]]'' | غزاله | |- |''[[اپريچيتا (1969ع جي فلم)|اپريچيتا]]'' | سنيتا | |- |rowspan="4"|1970 |''پدم گلاب'' (''Padmagolap'') | | |- |''[[آرنيئر دين راتري]]'' | هري جي اڳوڻي محبوبه | |- |''ڪلنڪتا نايڪ'' (''Kalankita Nayak'') | | |- |''[[بامبي ٽاڪي]]'' | مالا | |- |rowspan="4"|1971 |''کنجي بيرائي'' (''Khunjey Berai'') | | |- |''[[ايکوني]]'' | | |- |''[[ايکاني پنجر]]'' | | |- |''[[جي جينتي]]'' | جينتي | |- |rowspan="3"|1972 |''نايڪار ڀوميڪائي'' (''Nayikar Bhumikay'') | | |- |''[[جيبن سائيڪاتي]]'' | | |- |''ميم صاحب'' (''Memsaheb'') | | |- |rowspan="9"|1973 |''[[علي بابا (متحرڪ فلم)|علي بابا]]'' | مرجينا | |- |''شيش پرشٺاءِ ديکون'' (''Shesh Pristhay Dekhun'') | | |- |''ايپار اوپار'' (''Epaar Opaar'') | | |- |''بليت ڦيرات'' (''Bilet Pherat'') | | |- |''نڪل سونا'' (''Nakal Sona'') | | |- |''[[سونار خانچا]]'' | | |- |''[[ڪاياهينر ڪاهني]]'' | مليڪا | |- |''[[بسنت بلاپ]]'' | انورادها | |- |''راتير راجني گنڌا'' (''Rater Rajanigandha'') | | |- |rowspan="5"|1974 |''سجاتا'' (''Sujata'') | | |- |''[[جادو بنشا]]'' | | |- |''اساتي'' (''Asati'') | | |- |''الور ٺڪانا'' (''Alor Thikana'') | | |- |''[[ساگينا (فلم)|ساگينا]]'' | سيڪريٽري وشاکا ديوي | |- |rowspan="4"|1975 |''ڪاجل لتا'' (''Kajallata'') | | |- |''ڇٽير ڦاندي'' (''Chhutir Phande'') | | |- |''راڳ انوراڳ'' (''Raag Anurag'') | | |- |''نشي مرگايا'' (''Nishimrigaya'') | | |- |rowspan="4"|1976 |''[[جنا آرنيا]]'' | سومناٿ جي اڳوڻي محبوبه | |- |''اساماي'' (''Asamay'') | | |- |''جاني من'' (''Janeman'') | | |- |''ندهيرام سردار'' (''Nidhiram Sardar'') | | |- |rowspan="4"|1977 |''[[ايمان ڌرم]]'' | شياملي | |- |''اجسرا ڌنياباد'' (''Ajasra Dhanyabad'') | | |- |''[[ڪوٽوال صاحب]]'' | | |- |''[[پراڪسي (فلم)|پراڪسي]]'' | | |- |1978 |''هلابلو اوور جارجي اينڊ بونيز پڪچرز'' (''Hullabaloo Over Georgie and Bonnie's Pictures'') | بوني | |- |1979 |''نوڪا ڊُبي'' (''Naukadubi'') | ڪمالا | |- |1981 |''بندي بالاڪا'' (''Bandi Balaka'') | | |- |rowspan="2"|1982 |''بجوئني'' (''Bijoyini'') | | |- |''[[امرتا ڪمڀير سندھاني]]'' | | |- |rowspan="4"|1983 |''بشابرڪشا'' (''Bishabriksha'') | سوريامکي | |- |''[[ابھينوي نئي]]'' | | |- |''ارپتا'' (''Arpita'') | | |- |''اندرا'' (''Indira'') | اندرا | |- |rowspan="3"|1984 |''[[پرما]]'' | شيلا | |- |''پيڪو'' (''Pikoo'') | | |- |''موهانار ديڪي'' (''Mohanar Dike'') | | |- |1985 |''نيلڪنٺا'' (''Neelkantha'') | | |- |1986 |''شيام صاحب'' (''Shyam Saheb'') | | |- |rowspan="3"|1987 |''ديبيڪا'' (''Debika'') | | |- |''ايڪانتا آپن'' (''Ekanta Apan'') | | |- |''جار جي پريو'' (''Jar Jey Priyo'') | | |- |1989 |''ڪاري ديئي ڪنلام'' (''Kari Diye Kinlam'') | | |- |rowspan="2"|1990 |''[[ايڪ ڏينهن اچانڪ]]'' | پروفيسر جي شاگردياڻي | |- |''سنڪرانتي'' (''Sankranti'') | | |- |1991 |''[[مهاپرٿبي]]'' | ننهن | |- |rowspan="2"|1992 |''شويت پاٿرر ٿالا'' (''Shwet Patharer Thala'') | بندنا | |- |''[[اننيا (فلم)|اننيا]]'' | | |- |1994 |''[[امودني]]'' | مسلمان عورت | |- |rowspan="2"|1996 |''[[اڻيشي اپريل]]'' | سروجني | |- |''ابھشپتا پريم'' (''Abhishapta Prem'') | | |- |2000 |''[[پروميتار ايڪ ڏينهن]]'' | سناڪا | |- |2002 |''[[تتلي (2002ع جي فلم)|تتلي]]'' | اُرملا | |- |2009 |''[[انتاهين]]'' | پروميتا | |- |2011 |''[[ايتي مرنالني]]'' | پوڙهي مرنالني مترا (مِلي) | |- |2014 |''[[چتشڪوني]]'' | ترينا سين | |- |2018 |''[[ايڪ جي ڇلو راجا]]'' | انوپما باسو | |- |rowspan="2"|2019 |''[[باسو پوريبار (2019ع جي فلم)|باسو پوريبار]]'' | منديرا باسو | |- |''[[بوهمان (2019ع جي فلم)|بوهمان]]'' | مادھوري | |- |2024 |''[[پرما: اپرنا سين سان هڪ سفر]]'' | پنهنجي حيثيت ۾ (اپرنا سين) | |- |2025 |''[[اي رات تومار آمار]]'' | جيئتا | |} ==ڪتابيات== * ''پرما ۽ ٻيا حاشيي وارا: اپرنا سين جي سئنيما'' (''Parama and Other Outsiders: The Cinema of Aparna Sen'')، ليکڪ: شوما اي. چيٽرجي. پروميتا پبليڪيشنز، 2002ع. {{ISBN|81-87867-03-5}}. * ''اپرنا سين ڪئميرا سنڀالي ٿي'' (''Aparna Sen Calls the Shots'') (ڀارتي سئنيما ۾ عورتون)، ليکڪ: راجاشري داس گپتا. زبان، 2009ع. mvq5pyng2yyhsyy74q228gitu918f5z 0 44776 394384 253291 2026-07-14T21:50:54Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394384 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Shigar | official_name = شگر | native_name = {{lang|ur|{{Nq|شگر}}}}<!-- for cities whose native name is not in English --> | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = Shigar, Skardu.jpg | image_caption = شگر، اسڪردو، گلگت بلتستان | nickname = | motto = | map_caption = | pushpin_map = Gilgit Baltistan#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption =قراقرم جي علائقي ۾ مقام | coordinates = {{coord|35|25|25|N|75|44|20|E|region:PK-GB|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{پاڪستان}} | subdivision_type1 =انتظامي صوبو | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_type3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name1 = گلگت بلتستان | subdivision_name2 = [[اسڪردو ضلعو]] | subdivision_name3 = | area_water_km2 = | elevation_m = 2230 <!-- Location ------------------>| population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | population_blank2 = 140,600 | website = http://www.skardu.pk/ | footnotes = | timezone = [[Pakistan standard time|PST]] | utc_offset = +5:00 | timezone_DST = GMT+5:00 }} [[فائل:Cloudy Shigar.jpg|thumb|شگر واديءِ مٿان ڪڪر]] [[فائل:Wheat field at Bisil.jpg|thumb|ڀاشا وادي]] [[فائل:Ganchan Peak, Bisil.jpg|thumb|ڀاشا وادي]] [[فائل:Tisar village Shigar.jpg|thumb|ٽسار ڳوٺ، شگر جي وادي]] [[فائل:Shigar River at Zil Bhasha.jpg|thumb|شگر ندي]] [[فائل:Sesko Shigar.jpg|thumb|ڀاشا وادي جو سيسڪو ڳوٺ]] [[فائل:Bisil village Shigar.jpg|thumb|بسل ڳوٺ، ڀاشا وادي، شگر]] [[فائل:Sunset at Bisil village.jpg|thumb|بسل ۾ سج لھڻ جو نظارو]] '''شگر'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Shigar'''}} پاڪستان جي ھڪ نئين انتظامي صوبي گلگت بلتستان جي بلتستان ڊويزن جي ضلعي اسڪردو جو ھڪ شھر. ھي شھر ھڪ وادي ۾ واقع آهي جيڪا شھر جي نالي سان سڏجي ٿي جنھن جي وچ مان [[شگر ندي]] پڻ وھي ٿي جيڪا درياء سنڌ ۾ اسڪردو شھر جي ڀرسان ڇوڙ ڪري ٿي. شھر وادي جي قدرتي حسن جي ڪري سياحن جي توجھ جو مرڪز آھي. شھر ۾ 100 سيڪڙو آبادي تبتي نسل جي [[بالٽي ماڻھو|بالٽي ماڻھن]] جي آھي. آبادي جو 95 سيڪڙو ماڻھن جو تعلق اسلام جي شيعہ مذھب سان آھي ۽ باقي سني مذھب ۽ نورباڪشي فرقي سان تعلق رکن ٿا. ھي وادي سر سبز ۽ ميون ۾ امير آھي جن ۾ صوف، چيري، زردالو، ناشپتيون ۽ اکروٽ جام ٿيندا آهن .<ref>{{cite web |url=http://www.skardu.pk/shigar-valley |title=Archived copy |accessdate=2015-01-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150110001217/http://www.skardu.pk/shigar-valley |archivedate=10 January 2015 |df=dmy-all }}</ref> [[فائل:Doko bridge.jpg|thumb|شگر ۾ ڊوڪو واري پل]] ==شگر جا مشھور ماڳ== * [[شگر فورٽ]] * [[امبوريڪ مسجد]] * [[کلنگرانگ مسجد]] * [[خانقاھ محلو]]، شگر * ھاشو پي ڀاگ * ماراپي رانگا * ري مسجد * [[ڪي.2]] بيس ڪيمپ * سيد مير يحيي جو آستانو * خورشيد رانگا گلاب پور * چوتران وارو گرم چشمو * ٽيڪو رانگا گلاب پور * خانقاہ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شگر تعلقو]] [[زمرو:شگر ضلعو]] [[زمرو:شگر ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] rgq1z1k2rem88i7p4sx3g30v1vrnhze 0 46354 394512 256141 2026-07-15T09:32:43Z Ibne maryam 17680 /* نوٽ */ 394512 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = خپلو |other_name ={{nastaliq|خپلو}} |settlement_type =[[شھر]] |official_name = |native_name = |nickname =شيوڪ وادي |motto = |image_skyline = {{Photomontage | photo1a =Side view of Chaqchan Mosque.jpg | photo1b =View of main entrance of Khaplu Palace.jpg | photo2a =Shyoukriver in khaplu.JPG | photo2b =Khaplu District.jpg | photo3a =Khaplu thoqsikhar.jpg | photo3b =Shyuok river of khaplu.JPG | size = | position = center }} |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = Gilgit Baltistan# Pakistan |pushpin_label_position =bottom |pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام |pushpin_mapsize =300 <!-- Location ------------------> |subdivision_type = ملڪ |subdivision_name= {{Flag|پاڪستان }} |subdivision_type1=[[پاڪستان جو انتظامي يونٽ]] |subdivision_name1= {{Flag|گلگت بلتستان}} |subdivision_type2 = [[بلتستان ڊويزن]] |subdivision_name2 = [[گانڇي ضلعو]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = وزير اعلیٰ، گلگت بلتستان |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 =گورنر |leader_name2 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref =Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total =175000 |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] |utc_offset = +5 |timezone_DST = GMT+6 |utc_offset_DST = +6 |coordinates = {{coord|35|10|N|76|20|E|region:PK|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m =2600.707, |elevation_ft =8532.504 <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code =16800 |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website =[https://www.skardu.pk/khaplu-valley Khaplu Valley, Skardu] |footnotes = }} [[فائل:Haldi_Cones,_Khaplu.jpg|thumb|ھالدي وارا مخروطي جبل]] [[فائل:Thally broq Glacier.jpg|thumb|ٿئلي وارا برفاني جبل]] [[فائل:Thally broq.jpg|thumb|ٿئلي بروڪ]] [[فائل:Machulu village.jpg|thumb|مشابرم وادي جو ھڪ ڳوٺ]] '''خپلو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Khaplu'''}} پاڪستان جي ھڪ انتظامي يونٽ [[گلگت بلتستان]] جي [[بلتستان ڊويزن]] جي [[گانڇي ضلعو|گانڇي ضلعي]] جو ھڪ شھر آھي جتي بلتي ٻولي ڳالهائي ويندي آهي<ref>{{GEOnet2|32FA8813C33E3774E0440003BA962ED3|Khapalu (Approved)}}, [[National Geospatial-Intelligence Agency|United States National Geospatial-Intelligence Agency]]</ref> <ref>{{cite web|title=Khaplu — off the beaten path|url=http://www.dawn.com/news/1121859}}</ref> [[اسڪردو]] جي اوڀر ۾ 103 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي. ھي شھر [[بلتستان]] جي ياگبو گھراڻي جي ٻيو نومبر وڏي۽ پراڻي بادشاھت ھيو. جيڪا [[شيوڪ ندي]]ءَ جي لداخ واري واپاري لنگھ جي محافظ ھئي. ھوشي وادي کان مشابرم وچ ۾ جابلو علائقي جي گاڏن واري سفر ۾ ھي شھر ھڪ قيام گاہ آھي. ڪيترائي مشھور جبل ھن سلسلي ۾ واقع آھن جن ۾ [[مشابرم جبل]]، [[ڪي 6 جبل]]، [[ڪي 7 جبل]] ۽ [[شيرپي ڪانگھ جبل]]، ۽ [[سياچين]] شامل آهن. ==خپلو جي تاريخ== ھي شھر ماضي ۾ کاپولا جي بادشاھت جو مرڪز ھو. [[مرزا محمد حيدر دغلت]] (1499–1551) جي مشھور تاريخي ڪتاب ۾ بہ ھن شھر جو ذڪر ملي ٿو. سترھين ۽ ارڙھين صدي عيسويءَ ۾ ھتان جي شاھي خاندان جا [[لداخ]] جي شاھي خاندان سان تمام ويجھا لاڳاپا ھيا. خيال آهي تہ [[ڪيپٽن ڪلاڊ مارٽن وئڊ]] (1794–1861) ھن وادي ۾ ايندڙ پھريون يورپي ھيو. ==خپلو جي جاگرافي == [[فائل:Khaplu District.jpg|thumb| خپلو [[قراقرم جبلن جي قطار]] جي ھيٺان واقع آهي]] اسڪردو ۽ شگار جي برعڪس اھو ڇڙو دريائي وادي ناھي پر شيوڪ جي ٽن وادين واري خطي تي مشتمل آهي جنھن ۾ موجودہ خپلو شھر، ٿئلي ندي واري وادي ۽ ھوشي وادي شامل آهن ھاڻوڪي دؤر ۾ گانڇي ضلعي جو صدر مقام خپلو شھر ۾ آهي. == سياحت == کپلو کي شيوڪ وادي، گانڇي ۽ ننڍڙو تبت پڻ سڏيو ويندو آهي. ھتي ڪافي تاريخي ماڳ پڻ آھن جن ۾ ست صديون پراڻي ھن علائقي ۾ اسلام جي پھرين مبلغ مير سيد علي ھمداني جي ٺھرايل خوبصورت [[چقچن مسجد]]<ref>culture of Batistan, Hassan Hasrat</ref>راجا محل پڻ شامل آهن. راجا محل تبتي عمارت سازي جو ھڪ خوبصورت نمونو آهي. ھتي جي مشھور خپلو خانقاھ مير مختار اخيار سان منصوب آھي جيڪا جيڪا 1712 عيسويءَ (1124ھ) ۾ ٺھي راس ٿي.<ref> History of Baltistan, Hassan Hasnu </ref> خپلو [[ڪي 7 جبل]] مشابرم چوٽي،<ref>Baltistan in History, Banat Gul Afridi</ref> ڪي 6 جبل، [[چوگولسا]]، گونڊوگورو چوٽي، ساراڪسا گليشيئر، مشابرم گليشيئر، النگ گليشيئر ڏانھن وڃڻ جو واحد رستو آهي جنھن ڪري ڪوھ پيمائي جي شوقينن جو مرڪز آهي {{wide image|Khaplu panaramo.jpg|800px|خپلو جو مٿان کان افقي منظر}} == عمارت سازي == [[فائل:Khaplu-96.jpg|thumb|کپلو سرء جي موسم ۾ .]] ھتي جا سڀ کان اھم مذھبي يادگار [[خانقاھ ملا نوربخشيہ خپلو بالا]] ۽ چيقچن مسجد آھن. اھا خانقاھ 1712 ۾ سيد محمد ٺھرائي جيڪو [[ نوربخشيہ اسلامي فرقو |نوربخشيہ فرقي]] جو ھڪ بزرگ ھيو ۽ ان جي قبر ۽ آستانو بہ ساڳي علائقي ۾ واقع آهن. [[آغا خان جو ثقافتي ٽرسٽ|آغا خان ٽرسٽ فار ڪلچر]] ان آستاني جي مرمت ڪرائي بحال رکيو آھي. چيقچن مسجد بلتستان جي سڀ کان وڏي مسجد آھي == آمدورفت == کپلو ۾ پھچڻ لاءِ صرف روڊ جو ذريعو آهي جيڪو اسڪردو جي وادي کان ھتي اچي ٿو. ان روڊ مان چار پنج لنڪ روڊ ڪشمير ۽ لداخ طرف نڪرن ٿا.<ref>Baltistan aik nazar, usaf Abadi</ref> کپلو دراس روڊ ھر موسم ۾ قابل استعمال رھندو آھي. دراس لداخ جو ھڪ شھر آھي. پر گلگت بلتستان جي پاڪستان سان گڏجڻ بعد اھو رستو بند ٿي ويو. ڪجهه ھيلي پيڊ بہ ھن شھر م ٺھي چڪا آھن جن ذريعي ھيليڪاپٽرن جي اچ وڃ آسان ٿي آھي == حوالا == {{حوالا|2}} ==نوٽ== *Shridhar Kaul: ''Ladakh through the Ages, towards a New Identity''. Indus Publishing 1992, {{ISBN|81-85182-75-2}} ([https://books.google.com/books?id=8J3YdskW00sC resricted online copy (Google Books)]) *Sarina Singh, Lindsay Brown, Paul Clammer, Rodney Cocks, John Mock, Kimberley O'Neil: ''Pakistan & the Karakoram Highway''. Lonely Planet 2008, {{ISBN|1-74 ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:خپلو تعلقو]] [[زمرو:گانڇي ضلعو]] [[زمرو:گانڇي ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] 5tevfygww6xrldys4c8p2jx1neavsjm 0 46372 394381 252973 2026-07-14T21:44:46Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394381 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Chilas | native_name = {{nq|چلاس}} | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = فائل:River-indus-near-chilas.jpg | image_alt =چلاس لڳ درياء سنڌ جو منظر | image_caption = | pushpin_map = Gilgit Baltistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label =چلاس | coordinates = {{coord|35|25|10|N|74|05|40|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا |انتظامي صوبو]] | subdivision_name1 = [[گلگت-بلتستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[گلگت ضلعو]] | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | founder = | government_type = | governing_body = | unit_pref =ميٽرڪ | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1265 | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = [[اردو]], [[شينا ٻولي|شينا]]<ref>{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/indo-iranian-frontier-languages-and-the-influence-of-persian|title=INDO-IRANIAN FRONTIER LANGUAGES|publisher=Encyclopaedia Iranica|date=15 November 2006|accessdate=2015-11-06}}</ref> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر]] | postal_code = 14100 – 1xx<ref>{{cite web|url=http://www.cellsaa.com/post-code-area/CHILAS|title=Post Codes|publisher=Pakistan Post Office|accessdate=22 September 2017}}</ref> | area_code = | registration_plate = | website = | footnotes = }} [[فائل:KKH.png|thumb|200px|right| قراقرم ھاء وي جو نقشو]] '''چلاس'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Chilas'''}} پاڪستان جي انتظامي صوبي گلگت-بلتستان جي ضلعي گلگت جو ھڪ شھر جيڪو درياء سنڌ جي کاٻي ڪپ تي واقع آهي اھو شھر ريشم واري شاھراھ جو حصو ھيو [[قراقرم ھاء وي]] ۽ [[اين-90 نيشنل ھاء وي]] ذريعي ترتيبوار پشاور ۽ اسلام آباد سان ڏکڻ اولھ ۾ ۽ [[ھزارہ ڊويزن]] ۽ [[مالاڪنڊ ڊويزن]] سان ڳنڍيل آهي. اتر ۾ ھي شھر چين جي ژينجيانگ صوبي جي شھرن تاشڪرغان ۽ ڪشغر سان گلگت ۽ ھنزہ واري علي آباد شھرن ذريعي خنجراب واري لڪ جي رستي ڳنڍيل آهي.ھتان جي موسم اونھاري ۾ گرم ۽ خشڪ، ۽ سياري ۾ ٿڌي ۽ خشڪ ھوندي آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چلاس تعلقو]] [[زمرو:ديامر ضلعو]] [[زمرو:ديامر ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] lmf1u1hxwfvn77fmtgvzzfe9duiwmh8 0 47819 394277 157820 2026-07-14T17:56:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 394277 wikitext text/x-wiki [[فائل:Red Globe.jpg|thumb|ڳاڙھا گلوب]] [[فائل:Freshly peeled Red Globe grapes in West Bengal, India.jpg|thumb|[[اولهه بنگال]]، [[ڀارت]] ۾ تازو کل لاٿل ''ريڊ گلوب'' انگور]] '''ڳاڙھا گلوب'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Red Globe'''}} وڏي سائيز وارا ٻجن وارا ڳاڙھا انگور جن جو ماس سخت نموني ٿيندو آهي. اھي گرم علائقن ۾ ٿيندا آهن ، ۽ [[چلي]]، [[ڪيليفورنيا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ ٿيندا آهن پر ڪيترن ئي ملڪن ۾ انھن جي پيداوار [[گرين ھائوس]] ۾ ٿيندي آھي.آمريڪا ۽ آسٽريليا مان گھڻي ڀاڱي ھي انگور ايشيا ۾ برآمد ڪيا ويندا آهن <ref name="export">{{cite web|author=[[Seasonal Chef]]|url=http://www.seasonalchef.com/grapes.html|title=Table Grapes}}</ref> اھي تازہ کاڌا ويندا آهن انھن کي سڪائي ڪشمش بہ ٺاھي ويندي آهي. انھن جو جوس بہ پيتو ويندو آهي. ٿڌ ۾ ڄمي برف ٿي وڃڻ تي انھڻ جو استعمال شربتن ۾ برف جي ڪيوبن طور بہ ڪيو ويندو آهي<ref>"Red Globe Table Grape Vine." GrowOrganic.com. GrowOrganic.com, n.d. Web. 20 Nov. 2015. <http://www.groworganic.com/red-globe-grape-vine-each.html>.</ref> == حوالا == {{حوالا}} 54jiddcmbdyvd3l1hko0g81v0v7tb0k 0 48723 394311 252095 2026-07-14T18:43:08Z Intisar Ali 8681 394311 wikitext text/x-wiki '''ڦَڙَ سِير''':{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Farts Seer'''}} هن ول جي ڳنڍ ڪونڍير وانگر زمين اندر ٿيندي آهي. مُرٽن، ڄارين، ڦوڳن وغيره جي سهاري اُڀرندي آهي ۽ وڻن تي چڙهندي آهي. هن ول جا پن ڪونڍير کان وڏا، ويڪرا ۽ ڳڀدار ٿيندا آهن. ننڍا ٻار ڳنڍ ۽ پن شوق سان کائيندا آهن. هنن جي ڀاڄي ڪا نه ٿيندي آهي. اُن جا پن اُٺ، ٻڪريون، رڍون وغيره کائيندا آهن.ڳنڍ کي هڪ هنڌان پٽي ٻئي هنڌ آلي واريءَ ۾ هڻبو ته اُتي اُڀري پوندي آهي<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. == حوالا == {{حوالا}} 7n6ozgqu02mxy0drbr5j8cbug54z41x 0 48805 394433 250092 2026-07-15T06:07:43Z Intisar Ali 8681 394433 wikitext text/x-wiki '''ڦِر ڦِر سونٽو''': هڪ گول ٺاهي ان جي ٿوري ٿوري وڇوٽيءَ تي سڀ اهڙيءَ طرح ويهندا جيئن سڀني جا منهن اندرئين پاسي ٿين. پوءِ ٽوال يا انگوڇو گول وِهي، گوٽِي ٺاهي هڪ ڇوڪر اها کڻي لڪائي، انهن جي ٺيان ڊوڙندو ويندو ۽ اٽڪل سان ڪنهن جي پٺيان آهستي رکي ڇڏيندو، جيئن هن کي خبر نه پوي. جي خبر پئجي ويئي ته اهو اٿي کڻي وري پاڻ ٻئي جيپٺيان رکندو ۽ جي ڪنهن کي خبر نه پيئي ته رکندڙ چوڌاري ڦري وري اچي گوٽي کڻي هن جي پٺن تي هڻندو ته هو اٿي گول جي چوڌاري ڀڄندو ۽ وري اچي ساڳئي هنڌ ويندو. ان بعد هو گوٽي وري ٻئي ڪنهن جي پٺيان رکندو. اهڙيءَ طرح راند پيئي هلندي<ref name =" رائچند هريجن " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:رانديون]] 2wakgpla97zlayr3zr4wr7p8n0pxgdd 0 49113 394557 325723 2026-07-15T11:51:38Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٽپال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 394557 wikitext text/x-wiki [[فائل:Farrer post code.jpg|thumb|300px|فرير آسٽريلوي گادي جي خطي جو ٽپال جو نشان جيڪو 2706 پوسٽ ڪوڊ ظاھر ڪري ٿو ]] '''ٽپال جو ڪوڊ''' يا '''پوسٽ ڪوڊ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Post Code '''}} مختصرن ان کي ''' پن ڪوڊ''' يا '''زپ ڪوڊ''' پڻ چون ٿا. اھو عددي يا اکري ۽ ڪڏهن ڪڏهن عددي ۽ اکري ايڪن جو مجموعو ھوندو آھي. ڪڏهن ڪڏهن انھن ايڪن ۾ وٿيون ۽ [[بيھڪ جون نشانيون]] پڻ شامل ھونديون آھن. پوسٽل ڪوڊن سان علائقن ۽ شھرن جي سڃاڻپ ٿئي ٿي. ڪڏھن ڪڏھن شھرن ۽ ڳوٺن کان سواءِ اھي ڪوڊ مختلف سرڪاري ء غير سرڪاري ادارن جي پتن کي بہ ڏنا ويندا آهن جن جي ٽپال تمام وڏي پيماني تي موڪلي ويندي آهي. ادارن کي ڏنل ڪوڊ مخصوص ڪوڊ (special code) سڏبا آهن. اھو نظام ٽپال جي ڪم ۾ آساني پيدا ڪري ٿو جنھن ذريعي ھر ملڪ ، خطي، شھر يا اداري جي ٽپال آساني سان پھچائڻ لاءِ ورھائي موڪلي سگھبي آهي. فيبروري 2005 ۾ دنيا جي 190 ملڪن مان 117 ملڪن ۾ [[يونيورسل پوسٽل يونين]] جا رڪن ٿي چڪا ھئا. ==مختلف نالا== * سي اي پي (CAP):{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' codice di avviamento'''}} يا پوسٽل ايڪسپيڊيشن ڪوڊ :[[ اٽلي]] جو ڪوڊ * سي اي پي (CEP) {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' código de endereçamento postal'''}} يعني پوسٽل ائڊريسنگ ڪوڊ : [[برازيل]] جو ڪوڊ * ايريڪوڊ {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Ericode '''}} : آئرلينڊ جو ڪوڊ * سين پي اي (NPA) {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' numéro postal d'acheminement'''}} ۽ پي ايل زيڊ (PLZ) سوئيٽزرلينڊ جو ڪوڊ * پن (PIN) پوسٽل انڊيڪس نمبر : انڊيا جو ڪوڊ * پوسٽل ڪوڊ:. ڪئناڊا ۽ پاڪستان *پوسٽ ڪوڊ: ڪيترائي انگريزي ٻوليءَ وارا ملڪ ۽ نيدرلينڊز * زپ ڪوڊ (ZIP) {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Zone Improvement Plan'''}} آمريڪا جون گڏيل رياستون، فلپائن ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ربطيات]] [[زمرو:ٽپال]] dy7hdi22f0a5hu36aat0s9ew9tjxk7b 0 63985 394353 275450 2026-07-14T20:49:55Z Intisar Ali 8681 /* */ 394353 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مخدوم جعفر بوبڪائي جو فارسي تعليمي ڪتاب}} {{Infobox book | name = حاصل النھج | title_orig = حاصل النهج | image = | image_size = | caption = | author = [[مخدوم جعفر بوبڪائي]] | original_title = حاصل النهج | translator = [[عبدالرسول قادري]] (سنڌي ترجمو) | language = فارسي | subject = تعليم، تدريس، علم ۽ معلم | genre = تعليمي ادب | publisher = [[سنڌ يونيورسٽي]] (1969ع، فارسي متن)<br>[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (1993ع، سنڌي ترجمو) | pub_date = 976هه/1568ع | media_type = ڪتاب }} '''حاصل النھج''' (فارسي: ''حاصل النهج'') [[مخدوم جعفر بوبڪائي]] جو فارسي ٻوليءَ ۾ لکيل تعليمي ڪتاب آهي. هي ڪتاب سندس عربي تصنيف '''نهج التعلم''' جو خلاصو آهي، جيڪو هن 976هه/1568ع ۾ خاص طور استادن جي رهنمائي ۽ تدريسي اصولن جي وضاحت لاءِ تيار ڪيو.<ref>{بلوچ، نبي بخش خان، ڊاڪٽر: ''سنڌي ٻولي ۽ ادب جي تاريخ''، پاڪستان اسٽڊي سينٽر، سنڌ يونيورسٽي، ڄامشورو، ٽيون ڇاپو، 1990ع، ص. 339.}</ref> ڪتاب ۾ علم، معلم، تعليم ۽ تدريس جي اصولن ۽ فلسفي تي تفصيلي بحث ڪيو ويو آهي، جنهن سبب ان کي سنڌ جي قديم تعليمي ادب جي اهم تصنيفن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="خاناڻي">قريشي حامد علي خانائي، ڊاڪٽر: ''مقالات خانائي''، پهريون ڇاپو، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، 2006ع.</ref> محققن موجب، تعليمي فلسفي ۽ تدريسي طريقن بابت هي ڪتاب جديد دور ۾ پڻ علمي اهميت رکي ٿو.<ref name="خاناڻي" /> ڪتاب جو فارسي متن، انگريزي مقدمي ۽ خلاصي سان گڏ ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي تحقيق ۽ تصحيح هيٺ 1969ع ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]] شايع ڪيو.<ref name="خاناڻي" /> بعد ۾ ڊاڪٽر [[عبدالرسول قادري]] ان جو سنڌي ترجمو ڪيو، جيڪو 1993ع ۾ [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد طرفان شايع ٿيو.<ref name="خاناڻي" /> == حوالا == {{Uncategorized|date=جُولاءِ 2024}} sft7xdyu986oi7x48ww63kl4mjcyu4m 0 64402 394362 251759 2026-07-14T21:11:06Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394362 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | native_name = Aliabad | name =علي آباد | settlement_type = [[گلگت بلتستان جا شھر|گلگت بلتستان جو شھر]] | image_skyline = File:Hunza-city.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = علي آباد شھر جو منظر (2013) | image_map = | mapsize = 220px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|36|18|43|N|74|37|4|E|region:PK-GB_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Gilgit Baltistan#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type =ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1= [[پاڪستان جا صوبا|انتظامي يونٽ]] | subdivision_name1 =[[گلگت بلتستان]] | subdivision_type2 =[[گلگت بلتستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ھنزہ ضلعو|ھنزہ]] | established_title = | established_date = | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes= | area_total_km2 = | elevation_m = 2206 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊانگٽنگ ڪوڊ|ڊانگٽنگ ڪوڊ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name = [[ڪوپن واري موسمي درجابندي|موسم]] | blank_info = [[ٿڌي بياباني موسم]] | website = | footnotes = }} '''علي آباد''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Aliabad'''}} [[پاڪستان]] جي انتظامي يونٽ [[گلگت بلتستان]] جي [[گلگت ڊويزن]] جي [[ھنزہ ضلعو |ھنزہ]] ضلعي جو شھر ۽ ضلعي صدر مقام آهي. ھي شھر ھنزہ وادي جي ميداني علائقي ۾ قراقرم جبلن جي اتر اولھ پاسي [[ھنزہ ندي]] جي ٻن شاخن وچ ۾ [[شاھراھ قراقرم]] تي واقع آهي. ان جي لڳ عطا آباد ڍنڍ پڻ واقع آهي.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8674915.stm Pakistan villages 'at risk' of lake flooding]</ref> ==آبھوا== ھتي سڄو سال برسات ڪانہ پوي ٿي. ھتان جي موسم ڪوپن واري موسمي درجابندي مطابق [[ٿڌي بياباني موسم]] آھي. ھن شھر جو سراسري گرمي پد 11 سينٽي گريڊ آھي. جولاءِ گرم ترين مھينو آھي جنھن م سراسري گرم پد 23.6 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي. جنوري سرد ترين مھينو آھي جنھن م سراسري گرمي پد 3- سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي. {{Weather box |width = auto | location = علي آباد | metric first = Yes | single line = Yes | Jan high C = 1.4 | Feb high C = 4.2 | Mar high C = 10.1 | Apr high C = 16.8 | May high C = 21.9 | Jun high C = 27.4 | Jul high C = 30.2 | Aug high C = 29.6 | Sep high C = 24.6 | Oct high C = 18.1 | Nov high C = 11.2 | Dec high C = 4.0 | Jan mean C = -3.0 | Feb mean C = -0.5 | Mar mean C = 5.3 | Apr mean C = 11.4 | May mean C = 15.8 | Jun mean C = 20.8 | Jul mean C = 23.6 | Aug mean C = 23.2 | Sep mean C = 18.3 | Oct mean C = 11.8 | Nov mean C = 5.5 | Dec mean C = -0.3 | year mean C = | Jan low C = -7.3 | Feb low C = -5.2 | Mar low C = 0.5 | Apr low C = 6.0 | May low C = 9.7 | Jun low C = 14.2 | Jul low C = 17.0 | Aug low C = 16.8 | Sep low C = 12.0 | Oct low C = 5.6 | Nov low C = -0.1 | Dec low C = -4.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 6 | Feb precipitation mm = 8 | Mar precipitation mm = 16 | Apr precipitation mm = 21 | May precipitation mm = 29 | Jun precipitation mm = 6 | Jul precipitation mm = 9 | Aug precipitation mm = 10 | Sep precipitation mm = 8 | Oct precipitation mm = 6 | Nov precipitation mm = 2 | Dec precipitation mm = 4 |ذريعو 1 =ڪلائيميٽ-ڊيٽا.آرگ<ref>{{cite web |url = http://en.climate-data.org/location/50666/ |title = Climate: Aliabad - Climate-Data.org |accessdate = 9 September 2016}}</ref> }} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:علي آباد تعلقو]] [[زمرو:هنزه ضلعو]] [[زمرو:هنزه ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] nrswp5jard0zsvwlo62d6rpyq0d9q91 0 74461 394221 383046 2026-07-14T13:12:12Z Ibne maryam 17680 394221 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تحصيل<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو تحصيل]] |... |... |... | |- |[[تورکو تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[مستوج تحصيل]] |... |... |... |... | |- |ٽوٽل 4 |8,392 ڪلوميٽر² |195,528 |23.3 |73.83% | |} == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] [[زمرو:مٿيون چترال ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] 94hioh04uuwudkebpyvz7u44o8x2h7y 394222 394221 2026-07-14T13:13:21Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394222 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تحصيل<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو تحصيل]] |... |... |... | |- |[[تورکو تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[مستوج تحصيل]] |... |... |... |... | |- |ٽوٽل 4 |8,392 ڪلوميٽر² |195,528 |23.3 |73.83% | |} == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] ==حوالا== {{حوالا}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] 0n9uqq0rhsrb1ov4lymj4dktws95s69 0 76170 394356 313728 2026-07-14T20:56:48Z Ibne maryam 17680 394356 wikitext text/x-wiki {{Short description|Valley in Gilgit-Baltistan, Pakistan}} {{Infobox valley | name = گوجال<br>Gojal | other_name =گوجال اورونو (ڪرغز) | native_name = | translation = [[Kyrgyz language|Kyrgyz]]: {{lang|ky|گۉجال ۅرۅنۇ}}<br>گوجال وادي | photo = File:Batura Glacier.jpg | photo_caption = بتورا گليشيئر، قطبي علائقن جي علاوه، ڊگهي گليشيئرن مان هڪ، گوجال ۾ آهي. <!-- MAP --> | map = Gilgit Baltistan#Pakistan | map_image = | map_caption = <!-- Location --> | location = | country = {{flagicon|Pakistan }} [[پاڪستان]] | region = {{flagicon|Gilgit-Baltistan}} [[گلگت بلتستان]] | state = | district = [[هنزه ضلعو|ھنزه]] | city = | relief = | label = | label_position = | coordinates = {{coord|36.39|74.87|type:landmark|display=inline,title}} | coordinates_ref = <!-- Statistics --> | elevation = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_ref = | length = | length_mi = | length_km = | length_orientation = | length_note = | width = | width_mi = | width_km = | width_orientation = | width_note = | area = | area_mi2 = | area_km2 = | depth = | depth_ft = | depth_m = | type = | age = | border = | topo = | traversed = | river = <!-- Below --> | footnotes = | embed = }} '''گوجال وادي''' (انگريزي:Gojal؛ واخي: وادی گوجال، ڪرغز: گۉجال ۅرۅنۇ)، جنهن کي "اپر هنزا" به سڏيو ويندو آهي، اتر [[پاڪستان]] جي صوبي [[گلگت بلتستان]] ۾ واقع آهي. هن جون سرحدون، [[خنجراب لڪ]] وٽ [[چين]] ۽ [[چاپرسان]] وادي ۾ [[افغانستان]] سان لڳن ٿيون. سال 2019ع ۾، گوجال وادي [[ھنزه ضلعو|هنزا ضلعي]] اندر ٻيو ڪاراچوڪر سب ڊويزن بڻجي ويو. هي جاگرافيائي لحاظ کان [[گلگت بلتستان]] جو سڀ کان وڏو [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا|سب ڊويزن]] آهي. گوجال يا اپر هنزا ڪيترن ئي وڏين ۽ ننڍين وادين تي مشتمل آهي، جن جون سرحدون ڏکڻ ۾ وچ هنزا، اتر۔اوڀر ۾ چين ۽ اتر اولهه ۾ [[افغانستان]] سان ملن ٿيون. عين آباد اپر هنزا جي گوجال وادي جو پهريون ڳوٺ آهي. شمشال، مسگار ۽ چاپرسان جي وادين کان سواءِ گوجال، جا سڀ ڳوٺ [[شاھراھ قراقرم|قراقرم هاءِ وي]] (KKH) کان ڏسي سگهجن ٿا، جيڪا گوجال پار ڪري، خنجراب لڪ وٽان چين ۾ داخل ٿئي ٿي. گوجال علائقي ۾ <small>20,000</small> اسماعيلي باشندا رهڻ ٿا.<ref>{{حوالو ويب|url=https://simerg.com/2016/10/25/national-geographic-gojal-region-in-pakistan-where-20000-ismailis-live-is-nothing-like-youd-expect/|title=National Geographic: Remote Gojal in N. Pakistan Where 20,000 Ismailis Live is Nothing Like You'd Expect|date=2016-10-25}}</ref> <ref name="Tarikh-i-Dawat Ismailia">{{ڪتابن مان حوالا|title=Tarikh Dawat-i-Ismailia Shumali Elaqa Jat|last=Abdullah Jan|first=Abdullah Jan|date=2008|publisher=Minrowa|edition=first|location=Islamabad}}</ref> <ref name="Diverse History of Hunza">{{ڪتابن مان حوالا|title=Diverse and Adventurous History of Hunza|last=Zafar Iqbal|first=Zafar Iqbal|date=2017|publisher=North Books|edition=first|location=Gilgit}}</ref> <ref name="Ehdi-Atiq-Hunza">{{ڪتابن مان حوالا|title=Ehdi-Atiq-Hunza|last=Qudratullah Beg|date=1980|publisher=H. Shafiqur Rehman|edition=First|location=Baltit Hunza}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گوجال تعلقو]] [[زمرو:هنزه ضلعو]] [[زمرو:هنزه ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جون واديون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسماعيلي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ واديون]] g0tpugcpotwtm84tckpnajiceqa8qiz 0 76308 394522 325837 2026-07-15T09:51:22Z Ibne maryam 17680 /* تعلقن جي فهرست */ 394522 wikitext text/x-wiki [[پاڪستان]] ۾ هڪ [[تعلقو]] [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعي]] جي هڪ انتظامي سب ڊويزن آهي. اها [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهن. هتي [[گلگت بلتستان]] جي سڀني تعلقن جي هڪ فهرست آهي. [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|ساڄو|thumb|270x270 عڪسلون|گلگت بلتستان جي تعلقن جو نقشو، 2008ع ۾]] ==تعلقن جي فهرست== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil<ref name=":0" /> !Districts<ref name=":0" /> !Division |- |Daghoni Tehsil | rowspan="6" |[[Ghanche District]] | rowspan="13" |[[Baltistan Division]] |- |[[Khaplu|Khaplu Tehsil]] |- |Mashabrum Tehsil |- |[[Chorbat Valley|Chorbat Tehsil]] |- |[[Keris Valley|Keris Tehsil]] |- |[[Haldi, Baltistan|Haldi Tehsil]] (Ghowari Tehsil) |- |[[Shigar|Shigar Tehsil]] | rowspan="2" |[[Shigar District]] |- |Gulabpur Tehsil |- |[[Gultari Valley|Gultari Tehsil]] | rowspan="4" |[[Skardu District]] |- |[[Roundu Valley|Roundu Tehsil]] |- |[[Skardu Tehsil]] |- |Gamba Tehsil |- |[[Kharmang Valley|Kharmang Tehsil]] |[[Kharmang District]] |- |[[Astore (city)|Astore Tehsil]] | rowspan="2" |[[Astore District]] | rowspan="7" |[[Diamer Division]] |- |Shounter Tehsil |- |Babusar Tehsil | rowspan="5" |[[Diamir District]] |- |[[Darel District|Darel Tehsil]] |- |[[Tangir District|Tangir Tehsil]] |- |[[Chilas Tehsil]] |- |[[Goharabad, Gilgit-Baltistan|Goharabad Tehsil]] |- |[[Punial Tehsil]] | rowspan="5" |[[Ghizer District (2019–)|Ghizer District]] | rowspan="14" |[[Gilgit Division]] |- |[[Gupis Tehsil]] |- |[[Yasin Tehsil]] |- |[[Phander Tehsil]] |- |[[Ishkoman Tehsil]] |- |[[Danyor Tehsil]] | rowspan="3" |[[Gilgit District]] |- |[[Gilgit Tehsil]] |- |[[Juglot Tehsil|Jaglot Tehsil]] |- |[[Aliabad Tehsil]] | rowspan="3" |[[Hunza District]] |- |[[Gojal Tehsil]] |- |Shinaki Tehsil |- |Nagar-I Tehsil | rowspan="3" |[[Nagar District]] |- |Sikandarabad Nagar-II Tehsil |- |Chalt Tehsil |} [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|thumb|right|270px|The tehsil map of Gilgit-Baltistan, circa 2008]] ==بلتستان ڊويزن== ===گهانچھی ضلعو=== • [[ڊگھوني تعلقو]] • [[پنجي تعلقو]] • [[مشھبرم تعلقو]] • [[چوربٽ تعلقو]] • [[ڪيريس تعلقو]] • [[ھالدي تعلقو]] ===روندو ضلعو=== • [[روندو تعلقو]] ===شگر ضلعو=== • [[شگر تعلقو]] • [[گلاب پور تعلقو]] ===اسڪردو ضلعو=== • [[گلتري تعلقو]] • [[اسڪردو تعلقو]] • [[گومبا تعلقو]] ===کرمنگ ضلعو=== • [[کرمنگ تعلقو]] ==ديامر ڊويزن== ===استور ضلعو=== • [[استور وادي|استور تعلقو]] • [[شونٽر تعلقو]] ===ڊيرل ضلعو=== • ديريل تعلقو ===ديامر ضلعو=== • [[بابوسر تعلقو]] • [[چلاس تعلقو]] • [[گوهر آباد تعلقو]] ===تانگير ضلعو=== • تانگير تعلقو ==گلگت ڊويزن== ===غذر ضلعو=== • [[پونيال تعلقو]] • [[اشڪومن وادي|اشڪومان تعلقو]] ===گلگت ضلعو=== • [[ڊنر تعلقو]] • [[گلگت تعلقو]] • [[جگلوت تعلقو]] ===گوپس ياسين ضلعو=== • [[گوپس تعلقو]] • [[ياسين تعلقو]] • [[پھنڊر تعلقو]] ===هنزه ضلعو=== • [[علي آباد تعلقو]] • [[گوجال وادي|گوجال تعلقو]] ===ضلع نگر=== • [[نگر- I تعلقو]] • [[نگر-2 تعلقو]] • [[چلت تعلقو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جي انتظامي ورهاست]] ow2il7zx56b3r4tveovl7i0a7mlba35 394525 394522 2026-07-15T09:52:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 394525 wikitext text/x-wiki [[پاڪستان]] ۾ هڪ [[تعلقو]] [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعي]] جي هڪ انتظامي سب ڊويزن آهي. اها [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهن. هتي [[گلگت بلتستان]] جي سڀني تعلقن جي هڪ فهرست آهي. [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|ساڄو|thumb|270x270 عڪسلون|گلگت بلتستان جي تعلقن جو نقشو، 2008ع ۾]] {{short description|Administrative subdivisions of Gilgit-Baltistan in Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=August 2024}}{{Use dmy dates|date=August 2024}} In [[Pakistan]], a [[tehsil]] is an administrative sub-division of a [[Districts of Pakistan|district]], sub-divided into [[Union Councils of Pakistan|union councils]]. Following is a list of 34 tehsils of [[Gilgit-Baltistan]] in northern Pakistan as of 2023.<ref name=":0">{{Cite web |title=EMIS GB |url=https://emis.gilgitbaltistan.gov.pk/dashboard/schools/details |access-date=2026-02-15 |website=emis.gilgitbaltistan.gov.pk}}</ref> ==تعلقن جي فهرست== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil<ref name=":0" /> !Districts<ref name=":0" /> !Division |- |Daghoni Tehsil | rowspan="6" |[[Ghanche District]] | rowspan="13" |[[Baltistan Division]] |- |[[Khaplu|Khaplu Tehsil]] |- |Mashabrum Tehsil |- |[[Chorbat Valley|Chorbat Tehsil]] |- |[[Keris Valley|Keris Tehsil]] |- |[[Haldi, Baltistan|Haldi Tehsil]] (Ghowari Tehsil) |- |[[Shigar|Shigar Tehsil]] | rowspan="2" |[[Shigar District]] |- |Gulabpur Tehsil |- |[[Gultari Valley|Gultari Tehsil]] | rowspan="4" |[[Skardu District]] |- |[[Roundu Valley|Roundu Tehsil]] |- |[[Skardu Tehsil]] |- |Gamba Tehsil |- |[[Kharmang Valley|Kharmang Tehsil]] |[[Kharmang District]] |- |[[Astore (city)|Astore Tehsil]] | rowspan="2" |[[Astore District]] | rowspan="7" |[[Diamer Division]] |- |Shounter Tehsil |- |Babusar Tehsil | rowspan="5" |[[Diamir District]] |- |[[Darel District|Darel Tehsil]] |- |[[Tangir District|Tangir Tehsil]] |- |[[Chilas Tehsil]] |- |[[Goharabad, Gilgit-Baltistan|Goharabad Tehsil]] |- |[[Punial Tehsil]] | rowspan="5" |[[Ghizer District (2019–)|Ghizer District]] | rowspan="14" |[[Gilgit Division]] |- |[[Gupis Tehsil]] |- |[[Yasin Tehsil]] |- |[[Phander Tehsil]] |- |[[Ishkoman Tehsil]] |- |[[Danyor Tehsil]] | rowspan="3" |[[Gilgit District]] |- |[[Gilgit Tehsil]] |- |[[Juglot Tehsil|Jaglot Tehsil]] |- |[[Aliabad Tehsil]] | rowspan="3" |[[Hunza District]] |- |[[Gojal Tehsil]] |- |Shinaki Tehsil |- |Nagar-I Tehsil | rowspan="3" |[[Nagar District]] |- |Sikandarabad Nagar-II Tehsil |- |Chalt Tehsil |} [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|thumb|right|270px|The tehsil map of Gilgit-Baltistan, circa 2008]] ==بلتستان ڊويزن== ===گهانچھی ضلعو=== • [[ڊگھوني تعلقو]] • [[پنجي تعلقو]] • [[مشھبرم تعلقو]] • [[چوربٽ تعلقو]] • [[ڪيريس تعلقو]] • [[ھالدي تعلقو]] ===روندو ضلعو=== • [[روندو تعلقو]] ===شگر ضلعو=== • [[شگر تعلقو]] • [[گلاب پور تعلقو]] ===اسڪردو ضلعو=== • [[گلتري تعلقو]] • [[اسڪردو تعلقو]] • [[گومبا تعلقو]] ===کرمنگ ضلعو=== • [[کرمنگ تعلقو]] ==ديامر ڊويزن== ===استور ضلعو=== • [[استور وادي|استور تعلقو]] • [[شونٽر تعلقو]] ===ڊيرل ضلعو=== • ديريل تعلقو ===ديامر ضلعو=== • [[بابوسر تعلقو]] • [[چلاس تعلقو]] • [[گوهر آباد تعلقو]] ===تانگير ضلعو=== • تانگير تعلقو ==گلگت ڊويزن== ===غذر ضلعو=== • [[پونيال تعلقو]] • [[اشڪومن وادي|اشڪومان تعلقو]] ===گلگت ضلعو=== • [[ڊنر تعلقو]] • [[گلگت تعلقو]] • [[جگلوت تعلقو]] ===گوپس ياسين ضلعو=== • [[گوپس تعلقو]] • [[ياسين تعلقو]] • [[پھنڊر تعلقو]] ===هنزه ضلعو=== • [[علي آباد تعلقو]] • [[گوجال وادي|گوجال تعلقو]] ===ضلع نگر=== • [[نگر- I تعلقو]] • [[نگر-2 تعلقو]] • [[چلت تعلقو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جي انتظامي ورهاست]] k41m7kah15wp363zofcot535qxi6u4n 394526 394525 2026-07-15T09:53:59Z Ibne maryam 17680 /* */ 394526 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative subdivisions of Gilgit-Baltistan in Pakistan}} [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|ساڄو|thumb|270x270 عڪسلون|گلگت بلتستان جي تعلقن جو نقشو، 2008ع ۾]] [[پاڪستان]] ۾ هڪ [[تعلقو]] [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعي]] جي هڪ انتظامي سب ڊويزن آهي. اها [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهن. هتي [[گلگت بلتستان]] جي سڀني تعلقن جي هڪ فهرست آهي. In [[Pakistan]], a [[tehsil]] is an administrative sub-division of a [[Districts of Pakistan|district]], sub-divided into [[Union Councils of Pakistan|union councils]]. Following is a list of 34 tehsils of [[Gilgit-Baltistan]] in northern Pakistan as of 2023.<ref name=":0">{{Cite web |title=EMIS GB |url=https://emis.gilgitbaltistan.gov.pk/dashboard/schools/details |access-date=2026-02-15 |website=emis.gilgitbaltistan.gov.pk}}</ref> ==تعلقن جي فهرست== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil<ref name=":0" /> !Districts<ref name=":0" /> !Division |- |Daghoni Tehsil | rowspan="6" |[[Ghanche District]] | rowspan="13" |[[Baltistan Division]] |- |[[Khaplu|Khaplu Tehsil]] |- |Mashabrum Tehsil |- |[[Chorbat Valley|Chorbat Tehsil]] |- |[[Keris Valley|Keris Tehsil]] |- |[[Haldi, Baltistan|Haldi Tehsil]] (Ghowari Tehsil) |- |[[Shigar|Shigar Tehsil]] | rowspan="2" |[[Shigar District]] |- |Gulabpur Tehsil |- |[[Gultari Valley|Gultari Tehsil]] | rowspan="4" |[[Skardu District]] |- |[[Roundu Valley|Roundu Tehsil]] |- |[[Skardu Tehsil]] |- |Gamba Tehsil |- |[[Kharmang Valley|Kharmang Tehsil]] |[[Kharmang District]] |- |[[Astore (city)|Astore Tehsil]] | rowspan="2" |[[Astore District]] | rowspan="7" |[[Diamer Division]] |- |Shounter Tehsil |- |Babusar Tehsil | rowspan="5" |[[Diamir District]] |- |[[Darel District|Darel Tehsil]] |- |[[Tangir District|Tangir Tehsil]] |- |[[Chilas Tehsil]] |- |[[Goharabad, Gilgit-Baltistan|Goharabad Tehsil]] |- |[[Punial Tehsil]] | rowspan="5" |[[Ghizer District (2019–)|Ghizer District]] | rowspan="14" |[[Gilgit Division]] |- |[[Gupis Tehsil]] |- |[[Yasin Tehsil]] |- |[[Phander Tehsil]] |- |[[Ishkoman Tehsil]] |- |[[Danyor Tehsil]] | rowspan="3" |[[Gilgit District]] |- |[[Gilgit Tehsil]] |- |[[Juglot Tehsil|Jaglot Tehsil]] |- |[[Aliabad Tehsil]] | rowspan="3" |[[Hunza District]] |- |[[Gojal Tehsil]] |- |Shinaki Tehsil |- |Nagar-I Tehsil | rowspan="3" |[[Nagar District]] |- |Sikandarabad Nagar-II Tehsil |- |Chalt Tehsil |} [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|thumb|right|270px|The tehsil map of Gilgit-Baltistan, circa 2008]] ==بلتستان ڊويزن== ===گهانچھی ضلعو=== • [[ڊگھوني تعلقو]] • [[پنجي تعلقو]] • [[مشھبرم تعلقو]] • [[چوربٽ تعلقو]] • [[ڪيريس تعلقو]] • [[ھالدي تعلقو]] ===روندو ضلعو=== • [[روندو تعلقو]] ===شگر ضلعو=== • [[شگر تعلقو]] • [[گلاب پور تعلقو]] ===اسڪردو ضلعو=== • [[گلتري تعلقو]] • [[اسڪردو تعلقو]] • [[گومبا تعلقو]] ===کرمنگ ضلعو=== • [[کرمنگ تعلقو]] ==ديامر ڊويزن== ===استور ضلعو=== • [[استور وادي|استور تعلقو]] • [[شونٽر تعلقو]] ===ڊيرل ضلعو=== • ديريل تعلقو ===ديامر ضلعو=== • [[بابوسر تعلقو]] • [[چلاس تعلقو]] • [[گوهر آباد تعلقو]] ===تانگير ضلعو=== • تانگير تعلقو ==گلگت ڊويزن== ===غذر ضلعو=== • [[پونيال تعلقو]] • [[اشڪومن وادي|اشڪومان تعلقو]] ===گلگت ضلعو=== • [[ڊنر تعلقو]] • [[گلگت تعلقو]] • [[جگلوت تعلقو]] ===گوپس ياسين ضلعو=== • [[گوپس تعلقو]] • [[ياسين تعلقو]] • [[پھنڊر تعلقو]] ===هنزه ضلعو=== • [[علي آباد تعلقو]] • [[گوجال وادي|گوجال تعلقو]] ===ضلع نگر=== • [[نگر- I تعلقو]] • [[نگر-2 تعلقو]] • [[چلت تعلقو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جي انتظامي ورهاست]] skfoi9qxer6m94fpzds4gzc20idgn5d 394527 394526 2026-07-15T09:56:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 394527 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative subdivisions of Gilgit-Baltistan in Pakistan}} [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|ساڄو|thumb|270x270 عڪسلون|گلگت بلتستان جي تعلقن جو نقشو، 2008ع ۾]] [[پاڪستان]] ۾ هڪ [[تعلقو]] [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعي]] جي هڪ انتظامي سب ڊويزن آهي. اها [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهن. هتي پاڪستان جي [[پاڪستان جي مردم شماري، 2023ع|سال 2023ع جي مردم شماري]] جي مطابق [[گلگت بلتستان]] جي سڀني 34 تعلقن جي هڪ فهرست آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=EMIS GB |url=https://emis.gilgitbaltistan.gov.pk/dashboard/schools/details |access-date=2026-02-15 |website=emis.gilgitbaltistan.gov.pk}}</ref> ==تعلقن جي فهرست== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil<ref name=":0" /> !Districts<ref name=":0" /> !Division |- |Daghoni Tehsil | rowspan="6" |[[Ghanche District]] | rowspan="13" |[[Baltistan Division]] |- |[[Khaplu|Khaplu Tehsil]] |- |Mashabrum Tehsil |- |[[Chorbat Valley|Chorbat Tehsil]] |- |[[Keris Valley|Keris Tehsil]] |- |[[Haldi, Baltistan|Haldi Tehsil]] (Ghowari Tehsil) |- |[[Shigar|Shigar Tehsil]] | rowspan="2" |[[Shigar District]] |- |Gulabpur Tehsil |- |[[Gultari Valley|Gultari Tehsil]] | rowspan="4" |[[Skardu District]] |- |[[Roundu Valley|Roundu Tehsil]] |- |[[Skardu Tehsil]] |- |Gamba Tehsil |- |[[Kharmang Valley|Kharmang Tehsil]] |[[Kharmang District]] |- |[[Astore (city)|Astore Tehsil]] | rowspan="2" |[[Astore District]] | rowspan="7" |[[Diamer Division]] |- |Shounter Tehsil |- |Babusar Tehsil | rowspan="5" |[[Diamir District]] |- |[[Darel District|Darel Tehsil]] |- |[[Tangir District|Tangir Tehsil]] |- |[[Chilas Tehsil]] |- |[[Goharabad, Gilgit-Baltistan|Goharabad Tehsil]] |- |[[Punial Tehsil]] | rowspan="5" |[[Ghizer District (2019–)|Ghizer District]] | rowspan="14" |[[Gilgit Division]] |- |[[Gupis Tehsil]] |- |[[Yasin Tehsil]] |- |[[Phander Tehsil]] |- |[[Ishkoman Tehsil]] |- |[[Danyor Tehsil]] | rowspan="3" |[[Gilgit District]] |- |[[Gilgit Tehsil]] |- |[[Juglot Tehsil|Jaglot Tehsil]] |- |[[Aliabad Tehsil]] | rowspan="3" |[[Hunza District]] |- |[[Gojal Tehsil]] |- |Shinaki Tehsil |- |Nagar-I Tehsil | rowspan="3" |[[Nagar District]] |- |Sikandarabad Nagar-II Tehsil |- |Chalt Tehsil |} [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|thumb|right|270px|The tehsil map of Gilgit-Baltistan, circa 2008]] ==بلتستان ڊويزن== ===گهانچھی ضلعو=== • [[ڊگھوني تعلقو]] • [[پنجي تعلقو]] • [[مشھبرم تعلقو]] • [[چوربٽ تعلقو]] • [[ڪيريس تعلقو]] • [[ھالدي تعلقو]] ===روندو ضلعو=== • [[روندو تعلقو]] ===شگر ضلعو=== • [[شگر تعلقو]] • [[گلاب پور تعلقو]] ===اسڪردو ضلعو=== • [[گلتري تعلقو]] • [[اسڪردو تعلقو]] • [[گومبا تعلقو]] ===کرمنگ ضلعو=== • [[کرمنگ تعلقو]] ==ديامر ڊويزن== ===استور ضلعو=== • [[استور وادي|استور تعلقو]] • [[شونٽر تعلقو]] ===ڊيرل ضلعو=== • ديريل تعلقو ===ديامر ضلعو=== • [[بابوسر تعلقو]] • [[چلاس تعلقو]] • [[گوهر آباد تعلقو]] ===تانگير ضلعو=== • تانگير تعلقو ==گلگت ڊويزن== ===غذر ضلعو=== • [[پونيال تعلقو]] • [[اشڪومن وادي|اشڪومان تعلقو]] ===گلگت ضلعو=== • [[ڊنر تعلقو]] • [[گلگت تعلقو]] • [[جگلوت تعلقو]] ===گوپس ياسين ضلعو=== • [[گوپس تعلقو]] • [[ياسين تعلقو]] • [[پھنڊر تعلقو]] ===هنزه ضلعو=== • [[علي آباد تعلقو]] • [[گوجال وادي|گوجال تعلقو]] ===ضلع نگر=== • [[نگر- I تعلقو]] • [[نگر-2 تعلقو]] • [[چلت تعلقو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جي انتظامي ورهاست]] a8sln9ofiqdsf68gqvrgum3c297ysne 394531 394527 2026-07-15T10:14:15Z Ibne maryam 17680 /* تعلقن جي فهرست */ 394531 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative subdivisions of Gilgit-Baltistan in Pakistan}} [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|ساڄو|thumb|270x270 عڪسلون|گلگت بلتستان جي تعلقن جو نقشو، 2008ع ۾]] [[پاڪستان]] ۾ هڪ [[تعلقو]] [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعي]] جي هڪ انتظامي سب ڊويزن آهي. اها [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهن. هتي پاڪستان جي [[پاڪستان جي مردم شماري، 2023ع|سال 2023ع جي مردم شماري]] جي مطابق [[گلگت بلتستان]] جي سڀني 34 تعلقن جي هڪ فهرست آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=EMIS GB |url=https://emis.gilgitbaltistan.gov.pk/dashboard/schools/details |access-date=2026-02-15 |website=emis.gilgitbaltistan.gov.pk}}</ref> ==تعلقن جي فهرست== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref name=":0" /> !ضلعو<ref name=":0" /> !ڊويزن |- |ڊگهوني تعلقو | rowspan="6" |[[گانڇي ضلعو]] | rowspan="13" |[[بلتستان ڊويزن]] |- |[[خپلو|خپلو تعلقو]] |- |مئشابرم تعلقو |- |[[ڇوڙبٽ تعلقو]] |- |[[ڪريس تعلقو]] |- |[[هلدي ڳوٺ|هلدي تعلقو]] (غواري تعلقو) |- |[[شگر|شگر تعلقو]] | rowspan="2" |[[شگر ضلعو]] |- |گلابپور تعلقو |- |گلتري تعلقو | rowspan="4" |[[اسڪردو ضلعو]] |- |روندو تعلقو |- |[[اسڪردو|اسڪردو تعلقو]] |- |گامبا تعلقو |- |[[کرمنگ وادي|کرمنگ تعلقو]] |[[کرمنگ ضلعو]] |- |[[Astore (city)|Astore Tehsil]] | rowspan="2" |[[استور ضلعو]] | rowspan="7" |[[ديامر ڊويزن]] |- |Shounter Tehsil |- |Babusar Tehsil | rowspan="5" |[[ديامر ضلعو]] |- |[[Darel District|Darel Tehsil]] |- |[[Tangir District|Tangir Tehsil]] |- |[[Chilas Tehsil]] |- |[[Goharabad, Gilgit-Baltistan|Goharabad Tehsil]] |- |[[Punial Tehsil]] | rowspan="5" |[[غذر ضلعو]] | rowspan="14" |[[گلگت ڊويزن]] |- |[[Gupis Tehsil]] |- |[[Yasin Tehsil]] |- |[[Phander Tehsil]] |- |[[Ishkoman Tehsil]] |- |[[Danyor Tehsil]] | rowspan="3" |[[گلگت ضلعو]] |- |[[Gilgit Tehsil]] |- |[[Juglot Tehsil|Jaglot Tehsil]] |- |[[Aliabad Tehsil]] | rowspan="3" |[[ھنزه ضلعو|هنزه ضلعو]] |- |[[Gojal Tehsil]] |- |Shinaki Tehsil |- |Nagar-I Tehsil | rowspan="3" |[[Nagar District]] |- |Sikandarabad Nagar-II Tehsil |- |Chalt Tehsil |} [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|thumb|right|270px|The tehsil map of Gilgit-Baltistan, circa 2008]] ==بلتستان ڊويزن== ===گهانچھی ضلعو=== • [[ڊگھوني تعلقو]] • [[پنجي تعلقو]] • [[مشھبرم تعلقو]] • [[چوربٽ تعلقو]] • [[ڪيريس تعلقو]] • [[ھالدي تعلقو]] ===روندو ضلعو=== • [[روندو تعلقو]] ===شگر ضلعو=== • [[شگر تعلقو]] • [[گلاب پور تعلقو]] ===اسڪردو ضلعو=== • [[گلتري تعلقو]] • [[اسڪردو تعلقو]] • [[گومبا تعلقو]] ===کرمنگ ضلعو=== • [[کرمنگ تعلقو]] ==ديامر ڊويزن== ===استور ضلعو=== • [[استور وادي|استور تعلقو]] • [[شونٽر تعلقو]] ===ڊيرل ضلعو=== • ديريل تعلقو ===ديامر ضلعو=== • [[بابوسر تعلقو]] • [[چلاس تعلقو]] • [[گوهر آباد تعلقو]] ===تانگير ضلعو=== • تانگير تعلقو ==گلگت ڊويزن== ===غذر ضلعو=== • [[پونيال تعلقو]] • [[اشڪومن وادي|اشڪومان تعلقو]] ===گلگت ضلعو=== • [[ڊنر تعلقو]] • [[گلگت تعلقو]] • [[جگلوت تعلقو]] ===گوپس ياسين ضلعو=== • [[گوپس تعلقو]] • [[ياسين تعلقو]] • [[پھنڊر تعلقو]] ===هنزه ضلعو=== • [[علي آباد تعلقو]] • [[گوجال وادي|گوجال تعلقو]] ===ضلع نگر=== • [[نگر- I تعلقو]] • [[نگر-2 تعلقو]] • [[چلت تعلقو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جي انتظامي ورهاست]] b9nxug4ofte3g69f0p8mkdu0jay0gy0 394535 394531 2026-07-15T10:22:58Z Ibne maryam 17680 /* تعلقن جي فهرست */ 394535 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative subdivisions of Gilgit-Baltistan in Pakistan}} [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|ساڄو|thumb|270x270 عڪسلون|گلگت بلتستان جي تعلقن جو نقشو، 2008ع ۾]] [[پاڪستان]] ۾ هڪ [[تعلقو]] [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعي]] جي هڪ انتظامي سب ڊويزن آهي. اها [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهن. هتي پاڪستان جي [[پاڪستان جي مردم شماري، 2023ع|سال 2023ع جي مردم شماري]] جي مطابق [[گلگت بلتستان]] جي سڀني 34 تعلقن جي هڪ فهرست آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=EMIS GB |url=https://emis.gilgitbaltistan.gov.pk/dashboard/schools/details |access-date=2026-02-15 |website=emis.gilgitbaltistan.gov.pk}}</ref> ==تعلقن جي فهرست== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref name=":0" /> !ضلعو<ref name=":0" /> !ڊويزن |- |ڊگهوني تعلقو | rowspan="6" |[[گانڇي ضلعو]] | rowspan="13" |[[بلتستان ڊويزن]] |- |[[خپلو|خپلو تعلقو]] |- |مئشابرم تعلقو |- |[[ڇوڙبٽ تعلقو]] |- |[[ڪريس تعلقو]] |- |[[هلدي ڳوٺ|هلدي تعلقو]] (غواري تعلقو) |- |[[شگر|شگر تعلقو]] | rowspan="2" |[[شگر ضلعو]] |- |گلابپور تعلقو |- |گلتري تعلقو | rowspan="4" |[[اسڪردو ضلعو]] |- |روندو تعلقو |- |[[اسڪردو|اسڪردو تعلقو]] |- |گامبا تعلقو |- |[[کرمنگ وادي|کرمنگ تعلقو]] |[[کرمنگ ضلعو]] |- |[[استور وادي|استور تعلقو]] | rowspan="2" |[[استور ضلعو]] | rowspan="7" |[[ديامر ڊويزن]] |- |شونتڙ تعلقو |- |بابوسر تعلقو | rowspan="5" |[[ديامر ضلعو]] |- |داريل تعلقو |- |تانگير تعلقو |- |[[چلاس|چلاس تعلقو]] |- |گوهر آباد تعلقو |- |[[پونيال وادي|پونيال تعلقو]] | rowspan="5" |[[غذر ضلعو]] | rowspan="14" |[[گلگت ڊويزن]] |- |گوپس تعلقو |- |ياسين تعلقو |- |[[ڦنڊر (ڳوٺ)|ڦنڊر تعلقو]] |- |[[اشڪومن وادي|اشڪومن تعلقو]] |- |[[دنيور|دنيور تعلقو]] | rowspan="3" |[[گلگت ضلعو]] |- |[[گلگت تعلقو]] |- |[[جگلوٽ تعلقو]] |- |[[علي آباد، ھنزہ|علي آباد تعلقو]] | rowspan="3" |[[ھنزه ضلعو|هنزه ضلعو]] |- |[[Gojal Tehsil]] |- |Shinaki Tehsil |- |Nagar-I Tehsil | rowspan="3" |[[Nagar District]] |- |Sikandarabad Nagar-II Tehsil |- |Chalt Tehsil |} [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|thumb|right|270px|The tehsil map of Gilgit-Baltistan, circa 2008]] ==بلتستان ڊويزن== ===گهانچھی ضلعو=== • [[ڊگھوني تعلقو]] • [[پنجي تعلقو]] • [[مشھبرم تعلقو]] • [[چوربٽ تعلقو]] • [[ڪيريس تعلقو]] • [[ھالدي تعلقو]] ===روندو ضلعو=== • [[روندو تعلقو]] ===شگر ضلعو=== • [[شگر تعلقو]] • [[گلاب پور تعلقو]] ===اسڪردو ضلعو=== • [[گلتري تعلقو]] • [[اسڪردو تعلقو]] • [[گومبا تعلقو]] ===کرمنگ ضلعو=== • [[کرمنگ تعلقو]] ==ديامر ڊويزن== ===استور ضلعو=== • [[استور وادي|استور تعلقو]] • [[شونٽر تعلقو]] ===ڊيرل ضلعو=== • ديريل تعلقو ===ديامر ضلعو=== • [[بابوسر تعلقو]] • [[چلاس تعلقو]] • [[گوهر آباد تعلقو]] ===تانگير ضلعو=== • تانگير تعلقو ==گلگت ڊويزن== ===غذر ضلعو=== • [[پونيال تعلقو]] • [[اشڪومن وادي|اشڪومان تعلقو]] ===گلگت ضلعو=== • [[ڊنر تعلقو]] • [[گلگت تعلقو]] • [[جگلوت تعلقو]] ===گوپس ياسين ضلعو=== • [[گوپس تعلقو]] • [[ياسين تعلقو]] • [[پھنڊر تعلقو]] ===هنزه ضلعو=== • [[علي آباد تعلقو]] • [[گوجال وادي|گوجال تعلقو]] ===ضلع نگر=== • [[نگر- I تعلقو]] • [[نگر-2 تعلقو]] • [[چلت تعلقو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جي انتظامي ورهاست]] 7eizggm8g1z0oio2mta5c6gxz4ws27p 394541 394535 2026-07-15T10:59:12Z Ibne maryam 17680 /* تعلقن جي فهرست */ 394541 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative subdivisions of Gilgit-Baltistan in Pakistan}} [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|ساڄو|thumb|270x270 عڪسلون|گلگت بلتستان جي تعلقن جو نقشو، 2008ع ۾]] [[پاڪستان]] ۾ هڪ [[تعلقو]] [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعي]] جي هڪ انتظامي سب ڊويزن آهي. اها [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهن. هتي پاڪستان جي [[پاڪستان جي مردم شماري، 2023ع|سال 2023ع جي مردم شماري]] جي مطابق [[گلگت بلتستان]] جي سڀني 34 تعلقن جي هڪ فهرست آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=EMIS GB |url=https://emis.gilgitbaltistan.gov.pk/dashboard/schools/details |access-date=2026-02-15 |website=emis.gilgitbaltistan.gov.pk}}</ref> ==تعلقن جي فهرست== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref name=":0" /> !ضلعو<ref name=":0" /> !ڊويزن |- |ڊگهوني تعلقو | rowspan="6" |[[گانڇي ضلعو]] | rowspan="13" |[[بلتستان ڊويزن]] |- |[[خپلو|خپلو تعلقو]] |- |مئشابرم تعلقو |- |[[ڇوڙبٽ تعلقو]] |- |[[ڪريس تعلقو]] |- |[[هلدي ڳوٺ|هلدي تعلقو]] (غواري تعلقو) |- |[[شگر|شگر تعلقو]] | rowspan="2" |[[شگر ضلعو]] |- |گلابپور تعلقو |- |گلتري تعلقو | rowspan="4" |[[اسڪردو ضلعو]] |- |روندو تعلقو |- |[[اسڪردو|اسڪردو تعلقو]] |- |گامبا تعلقو |- |[[کرمنگ وادي|کرمنگ تعلقو]] |[[کرمنگ ضلعو]] |- |[[استور وادي|استور تعلقو]] | rowspan="2" |[[استور ضلعو]] | rowspan="7" |[[ديامر ڊويزن]] |- |شونتڙ تعلقو |- |بابوسر تعلقو | rowspan="5" |[[ديامر ضلعو]] |- |داريل تعلقو |- |تانگير تعلقو |- |[[چلاس|چلاس تعلقو]] |- |گوهر آباد تعلقو |- |[[پونيال وادي|پونيال تعلقو]] | rowspan="5" |[[غذر ضلعو]] | rowspan="14" |[[گلگت ڊويزن]] |- |گوپس تعلقو |- |[[ياسين تعلقو]] |- |[[ڦنڊر (ڳوٺ)|ڦنڊر تعلقو]] |- |[[اشڪومن وادي|اشڪومن تعلقو]] |- |[[دنيور|دنيور تعلقو]] | rowspan="3" |[[گلگت ضلعو]] |- |[[گلگت تعلقو]] |- |[[جگلوٽ تعلقو]] |- |[[علي آباد، ھنزہ|علي آباد تعلقو]] | rowspan="3" |[[ھنزه ضلعو|هنزه ضلعو]] |- |[[گوجال وادي|گوجال تعلقو]] |- |شيناڪي تعلقو |- |نگر-I تعلقو | rowspan="3" |[[نگر ضلعو]] |- |سڪندر آباد نگر-II تعلقو |- |چالت تعلقو |} [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|thumb|right|270px|The tehsil map of Gilgit-Baltistan, circa 2008]] ==بلتستان ڊويزن== ===گهانچھی ضلعو=== • [[ڊگھوني تعلقو]] • [[پنجي تعلقو]] • [[مشھبرم تعلقو]] • [[چوربٽ تعلقو]] • [[ڪيريس تعلقو]] • [[ھالدي تعلقو]] ===روندو ضلعو=== • [[روندو تعلقو]] ===شگر ضلعو=== • [[شگر تعلقو]] • [[گلاب پور تعلقو]] ===اسڪردو ضلعو=== • [[گلتري تعلقو]] • [[اسڪردو تعلقو]] • [[گومبا تعلقو]] ===کرمنگ ضلعو=== • [[کرمنگ تعلقو]] ==ديامر ڊويزن== ===استور ضلعو=== • [[استور وادي|استور تعلقو]] • [[شونٽر تعلقو]] ===ڊيرل ضلعو=== • ديريل تعلقو ===ديامر ضلعو=== • [[بابوسر تعلقو]] • [[چلاس تعلقو]] • [[گوهر آباد تعلقو]] ===تانگير ضلعو=== • تانگير تعلقو ==گلگت ڊويزن== ===غذر ضلعو=== • [[پونيال تعلقو]] • [[اشڪومن وادي|اشڪومان تعلقو]] ===گلگت ضلعو=== • [[ڊنر تعلقو]] • [[گلگت تعلقو]] • [[جگلوت تعلقو]] ===گوپس ياسين ضلعو=== • [[گوپس تعلقو]] • [[ياسين تعلقو]] • [[پھنڊر تعلقو]] ===هنزه ضلعو=== • [[علي آباد تعلقو]] • [[گوجال وادي|گوجال تعلقو]] ===ضلع نگر=== • [[نگر- I تعلقو]] • [[نگر-2 تعلقو]] • [[چلت تعلقو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جي انتظامي ورهاست]] cyodltk69muheqoe5kmhcymtlh1kw0z 394542 394541 2026-07-15T11:01:13Z Ibne maryam 17680 /* تعلقن جي فهرست */ 394542 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative subdivisions of Gilgit-Baltistan in Pakistan}} [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|ساڄو|thumb|270x270 عڪسلون|گلگت بلتستان جي تعلقن جو نقشو، 2008ع ۾]] [[پاڪستان]] ۾ هڪ [[تعلقو]] [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعي]] جي هڪ انتظامي سب ڊويزن آهي. اها [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهن. هتي پاڪستان جي [[پاڪستان جي مردم شماري، 2023ع|سال 2023ع جي مردم شماري]] جي مطابق [[گلگت بلتستان]] جي سڀني 34 تعلقن جي هڪ فهرست آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=EMIS GB |url=https://emis.gilgitbaltistan.gov.pk/dashboard/schools/details |access-date=2026-02-15 |website=emis.gilgitbaltistan.gov.pk}}</ref> ==تعلقن جي فهرست== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref name=":0" /> !ضلعو<ref name=":0" /> !ڊويزن |- |ڊگهوني تعلقو | rowspan="6" |[[گانڇي ضلعو]] | rowspan="13" |[[بلتستان ڊويزن]] |- |[[خپلو|خپلو تعلقو]] |- |مئشابرم تعلقو |- |[[ڇوربٽ وادي|ڇوڙبٽ تعلقو]] |- |[[ڪيرس وادي|ڪريس تعلقو]] |- |[[هلدي ڳوٺ|هلدي تعلقو]] (غواري تعلقو) |- |[[شگر|شگر تعلقو]] | rowspan="2" |[[شگر ضلعو]] |- |گلابپور تعلقو |- |گلتري تعلقو | rowspan="4" |[[اسڪردو ضلعو]] |- |روندو تعلقو |- |[[اسڪردو|اسڪردو تعلقو]] |- |گامبا تعلقو |- |[[کرمنگ وادي|کرمنگ تعلقو]] |[[کرمنگ ضلعو]] |- |[[استور وادي|استور تعلقو]] | rowspan="2" |[[استور ضلعو]] | rowspan="7" |[[ديامر ڊويزن]] |- |شونتڙ تعلقو |- |بابوسر تعلقو | rowspan="5" |[[ديامر ضلعو]] |- |داريل تعلقو |- |تانگير تعلقو |- |[[چلاس|چلاس تعلقو]] |- |گوهر آباد تعلقو |- |[[پونيال وادي|پونيال تعلقو]] | rowspan="5" |[[غذر ضلعو]] | rowspan="14" |[[گلگت ڊويزن]] |- |گوپس تعلقو |- |[[ياسين تعلقو]] |- |[[ڦنڊر (ڳوٺ)|ڦنڊر تعلقو]] |- |[[اشڪومن وادي|اشڪومن تعلقو]] |- |[[دنيور|دنيور تعلقو]] | rowspan="3" |[[گلگت ضلعو]] |- |[[گلگت تعلقو]] |- |[[جگلوٽ تعلقو]] |- |[[علي آباد، ھنزہ|علي آباد تعلقو]] | rowspan="3" |[[ھنزه ضلعو|هنزه ضلعو]] |- |[[گوجال وادي|گوجال تعلقو]] |- |شيناڪي تعلقو |- |نگر-I تعلقو | rowspan="3" |[[نگر ضلعو]] |- |سڪندر آباد نگر-II تعلقو |- |چالت تعلقو |} [[File:Northern_Areas_Pakistan.svg|thumb|right|270px|The tehsil map of Gilgit-Baltistan, circa 2008]] ==بلتستان ڊويزن== ===گهانچھی ضلعو=== • [[ڊگھوني تعلقو]] • [[پنجي تعلقو]] • [[مشھبرم تعلقو]] • [[چوربٽ تعلقو]] • [[ڪيريس تعلقو]] • [[ھالدي تعلقو]] ===روندو ضلعو=== • [[روندو تعلقو]] ===شگر ضلعو=== • [[شگر تعلقو]] • [[گلاب پور تعلقو]] ===اسڪردو ضلعو=== • [[گلتري تعلقو]] • [[اسڪردو تعلقو]] • [[گومبا تعلقو]] ===کرمنگ ضلعو=== • [[کرمنگ تعلقو]] ==ديامر ڊويزن== ===استور ضلعو=== • [[استور وادي|استور تعلقو]] • [[شونٽر تعلقو]] ===ڊيرل ضلعو=== • ديريل تعلقو ===ديامر ضلعو=== • [[بابوسر تعلقو]] • [[چلاس تعلقو]] • [[گوهر آباد تعلقو]] ===تانگير ضلعو=== • تانگير تعلقو ==گلگت ڊويزن== ===غذر ضلعو=== • [[پونيال تعلقو]] • [[اشڪومن وادي|اشڪومان تعلقو]] ===گلگت ضلعو=== • [[ڊنر تعلقو]] • [[گلگت تعلقو]] • [[جگلوت تعلقو]] ===گوپس ياسين ضلعو=== • [[گوپس تعلقو]] • [[ياسين تعلقو]] • [[پھنڊر تعلقو]] ===هنزه ضلعو=== • [[علي آباد تعلقو]] • [[گوجال وادي|گوجال تعلقو]] ===ضلع نگر=== • [[نگر- I تعلقو]] • [[نگر-2 تعلقو]] • [[چلت تعلقو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جي انتظامي ورهاست]] fv7lj9hvnpffuo5t74dg0b4mgqaey39 0 76314 394230 317631 2026-07-14T13:27:39Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394230 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = پهاڙ پور تعلقو | native_name = {{lang|ur|{{nq|تحصیل پہاڑ پور}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|پهاړ پور تحصیل}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 100px | blank_emblem_type = Logo | blank_emblem_link = | image_map = | mapsize = 280px | map_alt = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = پاڪستان م مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Khyber Pakhtunkhwa}} [[خيبر پختونخوا]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعیل خان]] | seat = پهاڙ پور | population_total = 383,984 | population_rural = 303,829 | population_urban = 80,155 | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/DERA%20ISMAIL%20KHAN_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|date=2018-01-03|access-date=2018-04-19|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420010723/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/DERA%20ISMAIL%20KHAN_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-20|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = | leader_title = چیئرمین | leader_name = مخدوم الطاف حسین شاھہ | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec1 = Number of [[town]]s | blank_info_sec1 = 1 | blank_name_sec2 = Number of [[Union councils of Pakistan|Union Councils]] | blank_info_sec2 = 12 | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = | leader_party = [[Pakistan People's Party|PPP]] }} '''پهاڙ پور تعلقو''' (پہاڑ پور تحصيل) هڪ [[تعلقو]] آهي جيڪا [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيره اسماعيل خان ضلعي]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي.<ref name="NRB">{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of D.I. Khan - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=55&dn=D.I.%20Khan |accessdate=2024-05-30 |archive-date=2012-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209042927/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=55&dn=D.I.%20Khan |dead-url=unfit }}</ref> هن تعلقي کي انتظامي طور 18 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر پهاڙ پور ۾ آهي.<ref name="NRB"/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پهاڙ پور تعلقو]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ضلعي جا تعلقا]] qhp4go4xe3am2nt0ybclyq1zwq69awr 0 76322 394350 384803 2026-07-14T20:39:43Z Ibne maryam 17680 /* */ 394350 wikitext text/x-wiki '''گلگت''' (Gilgit Tehsil) [[پاڪستان]] جي [[گلگت بلتستان]] علائقي جي ضلعي [[گلگت ضلعو|گلگت]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. ان تعلقي ۾ [[گلگت، پاڪستان|گلگت شهر]] ۽ ڪجهه ڳوٺ شامل آهن. هيٺ ڏنل جدول گلگت تعلقي جي ڪجهه ڳوٺن کي ڏيکاري ٿو. * [[بگروٽ وادي]] * بسين * بلچر * چڪرڪوٽ * دنيور: شايد تعلقي جو سڀ کان وڏو ۽ ويڪرو ڳوٺ، ان کي 2008 ۾ شهر جو درجو مليو آهي. گلگت کان 8 ڪلوميٽر اوڀر ۾ اهو هڪ سرسبز ۽ زرعي علائقو آهي. ڪيترائي اسڪول ۽ ڪاليج تازو قائم ڪيا ويا آهن ۽ ان جي آبادي 40,000 کان مٿي آهي. مقامي سپورٽ آرگنائيزيشن پاران 2007-08 جي سروي مطابق، خواندگي جي شرح %78 کان وڌيڪ آهي. * داموٽ * هينزل * وادي حراموش * جگلوٽ، جگلوٽ سائي جي نالي سان پڻ مشهور آهي. * جلال آباد: گلگت کان 15 ڪلوميٽر اوڀر طرف هڪ وڏو ڳوٺ، جنهن جي آبادي اٽڪل 20,000 آهي. * جلال آباد (مسنگوٽ) * ڪار گاهه: ڪارگاه جي نالي سان پڻ مشهور آهي. * منٿ * [[مناور]]: گلگت کان 8 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر ۾ 300 خاندانن جو ڳوٺ * نگرال: هي سٽي پارڪ گلگت شهر جي ڀرسان آهي. * اوشيکنداس: پڻ اوشي-کنڊ-داس طور سڃاتو وڃي ٿو. * [[پري بنگلا]]: گلگت کان اٽڪل 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي [[قراقرم هاءِ وي]] تي هڪ ننڍڙو ڳوٺ. هن ڳوٺ جو قديم نالو پري يا فيئر هو. پاري بنگلا جي آبادي اٽڪل 1,200 آهي. صرف 2 سيڪڙو ماڻهو پڙهيل لکيل آهن ۽ گهڻا ماڻهو مزدور آهن. * سڪوار * سڪار ڪوئي * شهتوت * شروت * سوني ڪوٽ {| class="wikitable sortable" |- !Village !class="unsortable"|{{abbr|Description|Brief description}} !{{abbr|Coord|Coordinates}} !class="unsortable"|{{abbr|Ref|References}} |- |[[Bagrot Valley|Bagrot]] || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Basseen || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Bilchar || ||{{Coord|35.954|74.517|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Chakarkot || ||{{Coord|35.730|74.574|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Damoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Daroot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Danyor ||Probably the largest and widest village of the tehsil, it has gained the status of town in 2008. It is located {{Convert|8|km|mi}} to the east of Gilgit. It is a greener and agricultural area. Many schools and colleges have been set up recently and its population is above 40,000 individuals. The literacy rates, according to 2007-08 survey conducted by Local Support Organization, is over 78%.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|35.920|74.388|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Hainzal || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Haramosh || ||{{Coord|35.840|74.702|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Jaglot ||Also known as Juglot Sai.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|36.179|74.310|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Jalal Abad ||A large village about {{convert|15|km|mi}} east of Giligt, with a population of about 20,000.{{Citation needed|date=January 2008}} ||{{Coord|35.880|74.493|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Jalal Abad (Masingote) || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Kar Gah ||Also known as Kargah.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|35.909|74.256|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Manoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |[[Minawar]] ||A village of around 300 families located {{Convert|8|km|mi}} southeast of Gilgit. ||{{Coord|35.876|74.436|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Nagral ||It is situated near City Park Gilgit City. ||{{Coord|35.915|74.313|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Nomal || ||{{Coord|36.074|74.283|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Oshikhandass ||Also known as Oshi-khand-das.{{cn|date=April 2014}} ||{{Coord|35.885|74.467|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Pahoot || ||{{Coord|35.772|74.276|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |[[Parri Bangla]] ||A small village on the [[Karakoram Highway]] about {{Convert|20|km|mi}} from Gilgit. The ancient name of the village was Pari or Fairi.{{Citation needed|date=January 2008}} Parri Bangla has a population of about 1,200. Only about 2% of the people are literate and most of the peoples are labourers. ||{{Coord|35.815|74.559|region:PK_type:city|display=inline}} || |- |Sakwar || ||{{Coord|35.885|74.388|region:PK_type:city_scale:15000|display=inline}} || |- |Sakaar koi || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Shahtoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Sharoot || || ||{{cn|date=April 2014}} |- |Sonikoat || || ||{{cn|date=April 2014}} |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلگت تعلقو]] [[زمرو:گلگت ضلعو]] [[زمرو:گلگت ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] d0fin3m9zc098c16vx0ga7q2vde2gme 0 76323 394194 317617 2026-07-14T12:36:07Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394194 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = جمرود تعلقو | native_name = {{lang|ur|{{nq|تحصیل جمرود}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|جمرود تحصیل}}}} | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = KhyberRailway_02.jpg | image_caption = شاھگئي ریلوي اسٹیشن | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = پاڪستان م مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{Flagicon|Khyber Pakhtunkhwa}} [[خيبر پختونخوا]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خيبر ضلعو]] | subdivision_type3 = گادي | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = قصبا | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = یونین ڪونسل | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = پاڪستان قومی اسیمبلي جو میمبر | leader_name = سید نواب آفریدی | leader_title1 = Member of Provincial Assembly, [[Khyber Pakhtunkhwa]] | leader_name1 = عدنان قادری | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = | population_note = | population_total = 228001 | population_density_km = | population_rural = 164158<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=www.pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|accessdate=2018-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141647/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-03-26|url-status=dead}}</ref> | population_urban = 63843 | population_density_urban_km2 = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | leader_party = TIP }} '''جمرود تعلقو''' (Jamrud Tehsil) هڪ سب ڊويزن آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[خيبر ضلعو|خيبر]] ۾ واقع آهي. سال 2017ع جي مردم شماري مطابق تعلقي جي آبادي 2,28,001 آھي.<ref name="census" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جمرود تعلقو]] [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:خيبر ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] 9dfc2lbwzcc6meod9j2z1tl6sycnky2 0 76327 394227 317630 2026-07-14T13:22:39Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394227 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ٽوپي تعلقو | native_name = {{lang|ur|{{nq|تحصیل ٹوپی}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|ټوپۍ تحصیل}}}} | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 100px | blank_emblem_type = Logo | blank_emblem_link = | image_map = | mapsize = 280px | map_alt = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Khyber Pakhtunkhwa}} [[خيبر پختونخوا]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[صوابي ضلعو|صوابي]] | subdivision_type3 = گادي | subdivision_name3 = ٽوپي | population_total = 3,28,300 | population_rural = 2,75,317 | population_urban = 52,983 | population_as_of = 2017ع آدمشماري | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url = http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/SWABI_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|date=2018-01-03|access-date=2018-04-23}}</ref> | area_total_km2 = | leader_title = ناظم | leader_name = فھیم | leader_title1 = نائب ناظم | leader_name1 = محمد یونس | blank_name_sec1 = قصبا | blank_info_sec1 = 1 | blank_name_sec2 = یونین ڪونسلون | blank_info_sec2 = 11 | timezone1 = پاڪستان جو معیاری وقت ([[Pakistan Standard Time|PST]]) | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = | leader_party = [PTI] }} '''ٽوپي''' (Topi) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[صوابي ضلعو|صوابي]] جو هڪ تعلقو آهي. اهو انتظامي طور تي 20 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي؛<ref>{{Citation |title=Tehsils & Unions in the District of Swabi - Government of Pakistan |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=63&dn=Swabi |accessdate=2024-06-01 |archive-date=2012-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043517/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=63&dn=Swabi |dead-url=unfit }}</ref> 1۔ ٽوپي اوڀر 2۔ ٽوپي اولهه 3۔ بٽڪارا 4۔ زروبائي 5۔ ڪلابت 6۔ ڪوٺي 7۔ ميني 8۔ گاه باسني 9۔ گندف 10۔ گني چتر 11۔ ڪبگاني ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٽوپي تعلقو]] [[زمرو:صوابي ضلعو]] [[زمرو:صوابي ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] dyu94qzyxoofuv154j4q5wqbo2bjlfc 0 76344 394218 317628 2026-07-14T13:08:42Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394218 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = Sharingal Tehsil | native_name = | native_name_lang = ur | settlement_type = [[Tehsil]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{flagu|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Region]] | subdivision_name1 = {{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|District]] | subdivision_name2 = [[Upper Dir District|Upper Dir]] | subdivision_type3 = Capital | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = Towns | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Union councils | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Chairman | leader_name = Shah Wali Khan | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017ع]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/UPPER_DIR_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|date=2018-01-03|access-date=2018-04-23|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> | population_note = | population_total = 185,037 | population_density_km = | population_density_urban_km2 = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = [[Pakistan Standard Time|PDT]] | utc_offset_DST = +6 | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | leader_party = [[Pakistan People's Party|PPP]] }} '''شئرنگل (Sharingal)''' هڪ تعلقو آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[مٿيون دير ضلعو|اپر دير]] ۾ واقع آهي. [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017 جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 1,85,037 آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شئرنگل تعلقو]] [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] [[زمرو:مٿيون دير ضلعي جا تعلقا]] 7jtn8hfx8qtl3uz9pe352vq6wzhm7m7 0 76346 394223 317629 2026-07-14T13:16:38Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394223 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مستوج تعلقو | native_name = {{lang|ur|{{nq|تحصیل مستوج}}}}<br>{{lang|khw|{{script/Arabic|مستوچو تحصیل}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|مستوج تحصیل}}}} | native_name_lang = ur | other_name = | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = Road to Mastuj 2.JPG | image_alt = | image_caption = | nickname = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagu|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[مٿيون چترال ضلعو|اپر چترال]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = [[چترال]] | established_title = Headquarter | established_date = [[Buni]] | founder = | named_for = | government_type = [[Member of Provincial Assembly|MPA]] | leader_title = Chairman | leader_name = Sardar Hakeem Khan | unit_pref = | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 2359 | population_total = 169,240 | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/CHITRAL_SUMMARY.pdf|title=District and Tehsil Level Population Summary with Region Breakup: Khyber Pakhtunkhwa|date=2018-01-03|access-date=2023-10-25|publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424071915/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/CHITRAL_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-24|url-status=dead}}</ref> | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = [[Postal Index Number]] | postal_code = 1710 - 0xx | area_code_type = | area_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | seat1 = | website = {{URL|https://www.mastuj.gov.pk/}} | footnotes = | leader_party = }} '''مستوج''' (Mastuj) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[مٿيون چترال ضلعو|اپر چترال]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. مستوج اصل آبادي آهي. اهو'17°36 اتر ء'31°72 اوڀر تي 2,359 ميٽر (7,742 فوٽ) جي اوچائي تي واقع آهي. اتي پراڻي قلعي جا ٿرا آهن جيڪي اصل ۾ 18ھین صدي عيسويءَ ۾ ٺاهيا ويا ۽ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر تعمير ٿيا.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.hindukush.com.pk/index.php/mastij-fort|title=Mastuj Fort|website=Hindukush Heights Chitral website|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606062038/http://www.hindukush.com.pk/index.php/mastij-fort|archive-date=2011-06-06|access-date=25 October 2023}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.chitraltoday.net/forts-in-chitral-the-manifestation-of-different-aspects-of-our-culture/|title=Forts in Chitral: The manifestation of our culture|date=4 December 2013|access-date=25 October 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مستوج تعلقو]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ھل اسٽيشنون]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] i9dbottbi9uupeuv7upc3e0see615vt 0 76347 394209 317635 2026-07-14T12:59:43Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394209 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = سرائي نورنگ تعلقو | native_name = <br/>{{nq|سرای نورنګ}} | native_name_lang = ps | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = پاڪستان م مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagu|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{Flagicon|Khyber Pakhtunkhwa}} [[خيبر پختونخوا]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ضلعو لڪي مروت|لڪي مروت]] | subdivision_type3 = گادي | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = قصبا | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = يونین ڪونسلون | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = چئیرمین | leader_name = عزیز اللہ خان | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="Census2017">{{cite web |title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL KHYBER PAKHTUNKHWA (LAKKI MARWAT DISTRICT) |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/LAKKI%20MARWAT_BLOCKWISE.pdf |website=LAKKI MARWAT_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |accessdate=21 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200621162618/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/LAKKI%20MARWAT_BLOCKWISE.pdf |archivedate=21 June 2020 |date=3 January 2018}}</ref> | population_note = | population_total = 2,96,908 | population_rural = 266,953 | population_urban = 29,955 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = 0969 | leader_party = [[Jamaat-e-Islami (Pakistan)|JI]] }} '''سرائي نورنگ''' ( {{Lang-ps|سرای نورنګ}}؛ {{lang-ur|سرائے نورنگ}}) هڪ [[تعلقو]] آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[لڪي مروت ضلعو|لڪي مروت]] ۾ واقع آهي. [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|سال 2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 296,908 آهي. اهو گهڻو ڪري ٻهراڙي وارو علائقو آهي، پر ان ۾ هڪ شهري علائقو، نارنگ شهر، شامل آهي، جنهن جي آبادي 29,955 آهي. نارنگ ضلعي [[لڪي مروت ضلعو|لڪي مروت]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر ۽ [[بنون ڊويزن]] ۾ ٽيون نمبر وڏو شهر آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سرائي نورنگ تعلقو]] [[زمرو:لڪي مروت ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] [[زمرو:لڪي مروت ضلعي جا تعلقا]] a0wz154c4o1f8xx1avy2suljp4h4fd7 0 76348 394207 317618 2026-07-14T12:56:30Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394207 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = رزمڪ تعلقو | native_name = {{lang|ur|{{nq|تحصیل رزمک}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|رزمک تحصیل}}}} | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = 19082012302HETRH.jpg | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = پاڪستان م مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagu|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}} [[خيبر پختونخوا]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[اتر وزيرستان]] | subdivision_type3 = گادي | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = Towns | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Union councils | subdivision_name5 = | seat = [[رزمڪ]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = چئیرمین | leader_name = ضیاء الحق | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = | population_note = | population_total = 17,629 | population_rural = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | leader_party = [[Jamiat Ulema-e-Islam (F)|JUI(F)]] }} '''رزمڪ تعلقو''' (Razmak Tehsil) هڪ ذيلي ڊويزن آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[اتر وزيرستان]] ۾ واقع آهي. [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|سال 2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 17,629 آهي.<ref name="census">{{حوالو ويب|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|date=2018-01-03|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=2018-03-25}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:رزمڪ تعلقو]] [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]] rwp1fwxwj6zn8hrr2f5wbo2463lfb6e 0 76385 394232 345204 2026-07-14T13:31:03Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394232 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = پٽن تعلقو | native_name = {{lang|ur|{{nq|تحصیل پٹن}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|پټن تحصیل}}}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]]، [[یونین کونسل]] | image_skyline = Pattan,Kohistan,KPK,Pakistan.jpg | imagesize = | image_alt = Pattan is the capital of Lower Kohistan District in the Khyber Pakhtunkhwa province of Pakistan. | image_caption = پتن تعلقو، لوئر ڪوهستان | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 100px | blank_emblem_type = Logo | blank_emblem_link = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = Location within [[Pakistan]] [[پاڪستان]] م مقام | elevation_m = 833 | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[خيبر پختونخوا]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = لوئر ڪوھستان ضلعو | population_total = 2,02,913 | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/KOHISTAN_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|date=2018-01-03|access-date=2018-04-20|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180121071333/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/KOHISTAN_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-01-21|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = | leader_title = چئیرمین | leader_name = مولانا رحمت اللہ | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec1 = قصبا | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = یونین کونسلون | blank_info_sec2 = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = | leader_party = [[Independent politician|IND]] }} '''پٽن''' ({{Lang-ps|پټن}}؛ {{lang-ur|{{nq|پٹن}}}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[ھيٺيون ڪوھستان ضلعو|ھيٺيون ڪوھستان]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي. ==موسم== پٽن ۾ موسم عام طور معتدل، نرم ۽ گرم رهندي آهي. [[ڪوپن موسمي درجابندي]] موجب هتي نمي وارو [[ذيلي استوائي موسم]] ملي ٿي. پٽن ۾ سالياني سراسري گرمي پد 19.6 ڊگري سينٽي گريڊ آهي، جڏهن⁠ ته سالياني سراسري برسات 802 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وڃي ٿي. خشڪ مهينن ۾ به برسات جو مقدار قابلِ ذڪر رهندو آهي. نومبر سڀ کان وڌيڪ سُڪل مهينو آهي، جنهن ۾ اوسط برسات 17 ملي ميٽر ٿئي ٿي، جڏهن⁠ته جولاءِ سڀ کان وڌيڪ وسڪارو ڪندڙ مهينو آهي، جنهن ۾ اوسط برسات 123 ملي ميٽر تائين پهچي ٿي. جولاءِ سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو هوندو آهي، جنهن ۾ اوسط گرمي پد 29.3 ڊگري سينٽي گريڊ رڪارڊ ٿئي ٿو. جڏهن⁠ته جنوري سال جو سڀ کان وڌيڪ ٿڌو مهينو آهي، جنهن جو اوسط گرمي پد 7.9 ڊگري سينٽي گريڊ هوندو آهي. {{Weather box | location = Pattan | metric first = Yes | single line = Yes | Jan high C = 13.3 | Feb high C = 15.9 | Mar high C = 20.8 | Apr high C = 26.1 | May high C = 31.6 | Jun high C = 36.8 | Jul high C = 35.9 | Aug high C = 34.4 | Sep high C = 32.6 | Oct high C = 28.2 | Nov high C = 22.3 | Dec high C = 15.6 | Jan mean C = 7.9 | Feb mean C = 10.3 | Mar mean C = 14.7 | Apr mean C = 19.7 | May mean C = 24.5 | Jun mean C = 29.2 | Jul mean C = 29.3 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 25.7 | Oct mean C = 20.6 | Nov mean C = 15.0 | Dec mean C = 9.6 | year mean C = | Jan low C = 2.6 | Feb low C = 4.7 | Mar low C = 8.7 | Apr low C = 13.3 | May low C = 17.4 | Jun low C = 21.7 | Jul low C = 22.8 | Aug low C = 22.2 | Sep low C = 18.8 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 7.7 | Dec low C = 3.7 | rain colour = green |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url = http://en.climate-data.org/location/473203/ |title = Climate: Patan - Climate-Data.org |access-date = 15 September 2016}}</ref> }} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پٽن تعلقو]] [[زمرو:هيٺيون ڪوهستان ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] [[زمرو:هيٺيون ڪوهستان ضلعي جا تعلقا]] lk5du3ydagr9l5281et2le4uuj09gxa 0 76387 394203 317627 2026-07-14T12:53:33Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394203 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = دتا خيل تعلقو | native_name = {{lang|ur|{{nq|تحصیل دتا خيل}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|دته خېل تحصیل}}}} | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = [[پاڪستان]] م مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagu|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}} [[خيبر پختونخوا]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[اتر وزيرستان]] | subdivision_type3 = گادي | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = قصبا | subdivision_name4 = | seat = دتا خیل | subdivision_type5 = یونین کونسلون | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = | population_note = | population_total = 75,116 | population_rural = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = }} '''دتا خيل تعلقو''' (Datta Khel Tehsil) هڪ ذيلي ڊويزن آهي جيڪو [[اتر وزيرستان]] ضلعي، [[خيبر پختونخوا|خيبر پختونخواه]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|سال 2017ع جي مردم شماري]] جی مطابق تعلقی جی آبادي 75,116 آهي.<ref name="census">{{حوالو ويب|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|date=2018-01-03|publisher=www.pbscensus.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627090025/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-06-27|access-date=2018-03-25}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:دتا خيل تعلقو]] [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]] bt9rjlo1jqbnskhci56acuy0ur1mtrh 394204 394203 2026-07-14T12:54:03Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394204 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = دتا خيل تعلقو | native_name = {{lang|ur|{{nq|تحصیل دتا خيل}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|دته خېل تحصیل}}}} | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = [[پاڪستان]] م مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagu|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}} [[خيبر پختونخوا]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[اتر وزيرستان]] | subdivision_type3 = گادي | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = قصبا | subdivision_name4 = | seat = دتا خیل | subdivision_type5 = یونین کونسلون | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = | population_note = | population_total = 75,116 | population_rural = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = }} '''دتا خيل تعلقو''' (Datta Khel Tehsil) هڪ ذيلي ڊويزن آهي جيڪو [[اتر وزيرستان]] ضلعي، [[خيبر پختونخوا|خيبر پختونخواه]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|سال 2017ع جي مردم شماري]] جی مطابق تعلقی جی آبادي 75,116 آهي.<ref name="census">{{حوالو ويب|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|date=2018-01-03|publisher=www.pbscensus.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627090025/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-06-27|access-date=2018-03-25}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:دته خيل تعلقو]] [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]] 658w3wflo5dsa40a88nd2p55sh5jv80 0 82852 394235 317681 2026-07-14T13:35:56Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394235 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Thall Tehsil | name = ٽل تعلقو | native_name = {{lang|ur|{{nq|تحصیل ٹل}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|ټل تحصیل}}}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[هنگو ضلعو]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = ٽل | subdivision_type4 = Towns | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Union councils | subdivision_name5 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017]] | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/HANGU_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|date=2018-01-03|access-date=2018-04-23|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> | population_note = | population_rural = 194,827 | population_urban = 53,676 | population_total = 248,503 | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = }} '''ٽل''' (Thall Tehsil) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[ھنگو ضلعو، پاڪستان|هنگو]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو [[افغانستان]] جي صوبي [[خوست صوبو|خوست]] جي سرحد جي ويجهو آهي. [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|سال 2017ع جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 2,48,503 آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٿال تعلقو]] [[زمرو:هنگو ضلعو]] [[زمرو:هنگو ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] srmdtq21i0a8d9lfq6m8mz36oigx5q6 0 83863 394558 367165 2026-07-15T11:52:10Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٽپا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 394558 wikitext text/x-wiki {{short description|Postal services of Pakistan}} {{Infobox company | name = پاڪستان ٽپال<br>Pakistan Post | native_name = {{Nastaliq|پاکستان ڈاک}} | logo =Coat of arms of Pakistan.svg | former_name = ٽپال ۽ ٽيليگراف جو کاتو | type = عوامي خدمتن جو سرڪاري ادارو | num_locations =جنرل پوسٽ آفيسون - 85<br>ذيلي آفيسون - 3,109<br>فرينچائز - 7,142 | key_people = {{ubl|اسد محمود<br />{{small|(وفاقي وزير مواصلات)}}|خرم آغا<br />{{small|(وفاقي سيڪريٽري، مواصلات)}}|خالد جاويد<br />{{small|(اسپيشل سيڪريٽري، مواصلات)}}|سميع الله خان<br />{{small|(چيئرمين ۽ ڊائريڪٽر جنرل)}}}} | num_employees = مستقل - 28,866<br>عارضي- 10,251 | foundation = 14 آگسٽ، 1947ع | location = ايوانِ صنعت و تجارات، G-8/4، [[اسلام آباد]]، [[پاڪستان]] | industry = ٽپال ۽ ڪوريئر سروس | products = پوسٽل سروس<br>ڪوريئر سروس <br>پوسٽل بچت بينڪ<br>پوسٽل انشورنس | revenue = 15.62 ارب روپيا (مالي سال 21-2020) |homepage = {{URL|pakpost.gov.pk}} |logo_size= |caption=حڪومت پاڪستان |location_country= |area_served = {{پرچم|پاڪستان}} |genre= عوامي خدمتون |services= ڪوريئر ايڪسپريس سروس<br>فريٽ فارورڊنگ سروس<br>لاجسٽڪ سروس}} '''پاڪستان ٽپال''' (انگريزي: Pakistan Post؛ اردو: پاکستان ڈاک)، [[پاڪستان]] جو هڪ رياستي ادارو آهي جيڪو پاڪستان جي بنيادي ۽ سڀ کان وڏي ٽپال جي ڪم کي هلائيندڙ طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=https://pakpost.gov.pk|title=Pakistan Post Office Department|publisher=Pakpost.gov.pk|access-date=3 March 2022}}</ref> 5,000 گاڏين جي ٻيڙي ۽ 49,502 ملازم سان، اها ملڪ جي 13,419 کان وڌيڪ پوسٽ آفيسن جي ذريعي ٽپال کي شهرن، قصبن، ڳوٺن ۽ گهرن تائين پهچائڻ جي خدمات ڏئي ٿو ۽ پنج ڪروڙ (50 ملين) کان وڌيڪ پاڪستاني هن جي خدمتن سان فائدو وٺندا آهن. اها ٽپال، کي صارفين تائين پهچائڻ، شيئن جي ترسيل ۽ دستاويزن کي مڪمل ڪرڻ جي خدمتن لاءِ خودمختيار "پوسٽل سروسز مئنيجمينٽ بورڊ" جي تحت ڪم ڪري ٿو. پنهنجي روايتي ڪردار کان سواء، ادارو پوسٽل لائف انشورنس ۽ پاڪستان پوسٽ سيونگ بينڪ جهڙيون خدمتون پڻ پيش ڪري ٿو. اهو وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي طرفان ٽيڪسن ۽ يوٽيلٽي بلن جي ڪليڪشن پوائنٽ طور ڪم ڪندي، پڻ خدمتون ڏئي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://ep.gov.pk/aboutus.asp|title=Pakistan Post Office Department - About us|publisher=Pakpost.gov.pk|access-date=3 March 2022}}</ref> ==تاريخ== {{main|پاڪستان ٽپال ۽ ڊاڪ جي تاريخ}} {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Red Scinde Dawk stamp.jpg | caption1 = سنڊي ڊاڪ (ٽپال) اسٽامپ - پهرين جولاءِ 1852ع | image2 = Scinde_Half_Anna_Dawk.jpg | caption2 = اڌ آني جو سنڊي ڊاڪ اسٽامپ }} ===وچين دور=== [[مغل سلطنت]] ۽ [[سما سلطنت|سمّا خاندان]] جي دور ۾ 13 صدي جي شروعات ۾ [[سنڌ]] ۾ [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءَ]] جي ڪناري تي هڪ ابتدائي ٽپال جو نظام ترقي ڪئي. ان نظام ۾ ڊوڙندڙ يا "ڊاڪ" (ڊاک) شامل هئا جيڪي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ خط کڻي ويندا هئا ۽ پوءِ ان کي ايندڙ ڊوڙندڙ کي ڏيندا هئا جيڪو ساڳيو ڪم ڪندو هو.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=NU42AQAAMAAJ&pg=PA385|title=The American Journal of Philately|date=3 March 1890|publisher=New York Philatelic Society|via=Google Books}}</ref> ڊوڙندڙن کي سفر ڪيل فاصلي ۽ خطن جي وزن جي مطابق پئسا ڏنا ويندا هئا. اهو نظام ڏکڻ ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] کان [[ڪوٽڙي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر ۾ [[سکر]] تائين وڌايو ويو. اهو نظام بعد ۾ [[پنجاب|ڏکڻ پنجاب]] ([[ملتان]] ۽ [[بهاولپور]]) تائين وڌايو ويو. خطن جي مٽا سٽا ٻن درجن کان وڌيڪ ڊوڙندڙن پاران ٿي سگهي ٿي. ان کان اڳ جو اهي پنهنجي منزل تي پهچي وڃن. ===برطانوي دور=== 17 فيبروري 1843ع تي [[مياڻي جي جنگ]] کان پوءِ، سنڌ ۽ پوءِ سال 1845ع ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي ۾ اچي وئي. [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] 1850ع ۾ سنڌ جو چيف ڪمشنر ٿيو ۽ هن ٽپال جو نظام کي ٽپال لاءِ فاصلي جي سفر کان آزاد سستو ۽ معياري شرح متعارف ڪرائيندي بهتر بڻايو.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=NU42AQAAMAAJ&pg=PA385|title=The American Journal of Philately|date=3 March 1890|publisher=New York Philatelic Society|via=Google Books}}</ref> سال 1851ع ۾ ڊوڙندڙن کي گھوڙن ۽ اُٺن سان تبديل ڪيو ويو جيڪو فائديمند ثابت ٿيو ڇاڪاڻ ته اهو جلدي ۽ ڪارآمد طريقي سان ٽپال پهچائيندو هو ۽ سرڪاري آفيسن ۽ پوسٽ آفيسن کي ڳنڍيندو هو. 1855ع ۾، سنڊي ريلوي (Scinde Railway) اڪثر ٽپال رستن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. تنهن هوندي به اُٺ ۽ گهوڙا اڃا تائين انهن علائقن ۾ استعمال ٿيندا هئا جتي ريلوي اڃا تائين نه پهتي هئي. ===Middle ages=== During the [[Mughul Empire]] and [[Samma dynasty]], an early postal system developed along the banks of the [[Indus River]] in [[Sindh]] beginning in the 13th century. The system consisted of runners or "dak" ({{nq|ڈاک}}) who would carry letters from one point to another and then hand it off to the next runner who would do the same.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=NU42AQAAMAAJ&pg=PA385|title=The American Journal of Philately|date=3 March 1890|publisher=New York Philatelic Society|via=Google Books}}</ref> Runners were paid according to distance traveled and weight of the letters. The system extended from [[Thatta]] in the south, through [[Kotri]] and [[Hyderabad, Sindh|Hyderabad]] and as far north as [[Sukkur]]. The system later expanded into lower [[Punjab]] ([[Multan]] and [[Bahawalpur]]). Letters could be exchanged by over two dozen runners before they reached their destination. ===British period (1843-1947)=== On 17 February 1843, following the [[Battle of Miani]], Sindh fell to the [[British East India Company|British]] followed by [[Punjab, Pakistan|Punjab]] in 1845. Sir Bartle Frere became the Chief Commissioner of Sindh in 1850 and improved upon the postal system by introducing a cheap and standard rate for postage, independent of distance travelled. In 1851, runners were replaced with horses and camels which proved to be beneficial as it quickly and efficiently transported mail, connecting government offices and post offices. In 1855, the [[Scinde Railway]] began taking over most mail routes however camels and horses were still used in regions where the railway had not yet reached. By 1886, the [[North Western State Railway]] was responsible for transporting most mail up and down the country. The postal system by now had been expanded from [[Karachi]] in the south to as far north as [[Gilgit]]. ===Post-Independence period (1947-present)=== Pakistan Post 1886 تائين، اين ڊبليو اسٽيٽ ريلوي ملڪ ۾ گهڻي ڀاڱي ٽپال پهچائڻ جي ذميوار هئي. هاڻي تائين پوسٽل سسٽم ڏکڻ ۾ ڪراچي کان اتر ۾ گلگت تائين وڌايو ويو هو. * آزادي کان پوءِ وارو دور (موجوده): پاڪستان پوسٽ برطانيه کان آزاد ٿيڻ کان پوءِ تبديل ٿيل پوسٽ آفيس ايڪٽ VI، 1898 تحت قائم ڪئي وئي هئي ۽ 14 آگسٽ 1947 تي ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. پي پي سي جي وزارت ۾ پوسٽ ۽ ٽيليگراف جي کاتي جي تحت آئي. * لاهور ۾ پوسٽ ماسٽر جنرل جو دفتر قائم ڪيو ويو. * 10 نومبر 1947 تي. پاڪستان يونيورسل پوسٽل يونين ۾ ان جي 89 هين ميمبر طور شامل ٿيو. 9 جولاءِ 1948 تي. پي پي پنهنجون پهرين پوسٽيج اسٽيمپ جاري ڪيون. 1959 ۾. هڪ ("آل اپ ايئر ميل") اسڪيم متعارف ڪرائي وئي. جنهن ذريعي سڀني خطن کي هوائي نيٽ ورڪ تي اسٽيشنن جي وچ ۾ هوائي طور تي پهچايو ويو. ايسٽ پي (بنگلاديش) اندر ٽپال پهچائڻ لاءِ سيڪورسڪي هيلي ڪاپٽر (پي آءِ اي جا) استعمال ڪيا ويا. جولاءِ 1962 ۾. حڪومت پراڻي کاتي کي ورهايو. ۽ آزاد طور تي پي پي کي وزارت سي جي ماتحت رکيو. جنوري 1987 ۾، ملڪ ۾ يو ايم ايس ("ارجنٽ ميل سروس") متعارف ڪرايو ويو. ۽ اپريل 1987 ۾، ايل پي پي ايس ("مقامي پيڪٽ ۽ پارسل سروس") متعارف ڪرايو ويو. was established following its [[independence of Pakistan|independence]] from [[British Raj|Britain]] under the modified ''Post Office Act VI, 1898''<ref name="50yrsgopp155">50 Year of Pakistan, Volume I Summary, FBS, Statistics Division, GoP, Islamabad 1998 Pg 155</ref> and became operation on 14 August 1947. Pakistan Post fell under the Department of Posts and Telegraph in the [[Ministry of Communications (Pakistan)|Ministry of Communications]]. The Office of the Postmaster General was established in [[Lahore]].<ref name="50yrsgopp155" /> On 10 November 1947, Pakistan joined the [[Universal Postal Union]] as its 89th member.<ref>50 Year of Pakistan, Volume I Summary, FBS, Statistics Division, GoP, Islamabad 1998 Pgs 155</ref> On 9 July 1948, Pakistan Post issued its first postage stamps, a set of four stamps commemorating the country's independence. In 1959, an ''"All-up-Airmail"'' scheme was introduced by which all letters were airlifted between stations on an air network. Sikorsky helicopters of [[Pakistan International Airlines]] were used to deliver mail within [[East Pakistan]].<ref name="karpex11">Karapex '87 Stamp Exhibition souvenir. Organised by Pakistan Philatelic Society, Karachi pg 11.</ref> In July 1962, the government bifurcated the old department<ref name="50yrsgopp156">50 Year of Pakistan, Volume I Summary, FBS, Statistics Division, GoP, Islamabad 1998 Pg 156</ref> and independently placed Pakistan Post under the Ministry of Communications. In January 1987, ''"Urgent Mail Service"'' was introduced in the country<ref name="50yrsgopp157">50 Year of Pakistan, Volume I Summary, FBS, Statistics Division, GoP, Islamabad 1998 Pg 157</ref> and in April 1987, ''"Local Packet & Parcel Service"'' was introduced.<ref name="50yrsgopp157" /> On 1 January 1988, five-digit postal codes were introduced nationwide.<ref name="50yrsgopp157" /> Between 1 August 1992 to 6 July 1996, the post office was separated from the Ministry of Communications and was made an independent corporation.<ref name="50yrsgopp157158">50 Year of Pakistan, Volume I Summary, FBS, Statistics Division, GoP, Islamabad 1998 Pgs 157–158</ref> From 1 December 1992, a new ''"Overseas Postal Circle"'' with its headquarters in [[Islamabad]] was launched, to streamline foreign mail. Prior to the Islamabad facility, all international mail was received and sent through Karachi. Between 2006 and 2007, mail was sent using 19 domestic airports including [[Chitral]], [[Karachi]], [[Lahore]], [[Moenjodaro]], [[Multan]] and [[Skardu]].<ref name="CAA06">[https://web.archive.org/web/20100816155334/http://www.caapakistan.com.pk/AviationStatistics/Major%20Traffic%20by%20Airports%202006-07.pdf Major Traffic Flow by Airports during 2006–07] Pakistan Civil Aviation Authority. Retrieved 23 August 2010.</ref> During the same period, four international airports were also used: Islamabad, Karachi, Lahore and [[Peshawar]].<ref name="CAA06" /> In 2007, the Pakistan Post embarked on a new vision which included a logo change. On 3 November 2008, the department was placed under the postal division of the newly created [[Ministry of Postal Services]].<ref name="2008yearbook">{{cite book |url=http://www.privatisation.gov.pk/Year%20Book/Year-Book-07-2008-Final.pdf |title=Year-Book-2007-08 |publisher=Government of Pakistan, Privatisation Division |location=Islamabad |date=May 2008 |access-date=3 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215170813/http://www.privatisation.gov.pk/Year%20Book/Year-Book-07-2008-Final.pdf |archive-date=15 February 2010 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215170813/http://www.privatisation.gov.pk/Year%20Book/Year-Book-07-2008-Final.pdf |date=15 February 2010 }}</ref> [[Senate of Pakistan|Senator]] [[Israr Ullah Zehri]] was appointed its first minister. ==خدمتون== ==تربيت== ==ڊجيٽل فرنچائز پوسٽ آفيسون== ==آمدني== == پڻ ڏسو== * [[ٽپال]] * [[ٽپال جي تاريخ]] * [[اٺاڻي ٽپال]] * [[پاڪستان جي ٽپال جي ٽڪيٽن ۽ ٽپال جي تاريخ]] * [[پاڪستان جا پوسٽل آرڊر]] * [[پاڪستان جي پوسٽل ڪوڊ جي فهرست]] * [[پاڪستان جي ٽپال ٽڪيٽن تي ماڻهن جي فهرست]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://ep.gov.pk/ EMTTS - Express Mail Track & Trace System] * [https://pakpost.gov.pk/postcodes.php Pakistan Post postcodes] {{authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان ٽپال]] [[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]] [[زمرو:تنظيمون بلحاظ موضوع]] [[زمرو:ٽپال جي خدمت جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٽپال جو نظام]] [[زمرو:وزارت مواصلات، پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]] [[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]] [[زمرو:ٽپا]] deexw5w6fr6bl3s5o15d7fgf2w4xjyd 394559 394558 2026-07-15T11:52:46Z Ibne maryam 17680 394559 wikitext text/x-wiki {{short description|Postal services of Pakistan}} {{Infobox company | name = پاڪستان ٽپال<br>Pakistan Post | native_name = {{Nastaliq|پاکستان ڈاک}} | logo =Coat of arms of Pakistan.svg | former_name = ٽپال ۽ ٽيليگراف جو کاتو | type = عوامي خدمتن جو سرڪاري ادارو | num_locations =جنرل پوسٽ آفيسون - 85<br>ذيلي آفيسون - 3,109<br>فرينچائز - 7,142 | key_people = {{ubl|اسد محمود<br />{{small|(وفاقي وزير مواصلات)}}|خرم آغا<br />{{small|(وفاقي سيڪريٽري، مواصلات)}}|خالد جاويد<br />{{small|(اسپيشل سيڪريٽري، مواصلات)}}|سميع الله خان<br />{{small|(چيئرمين ۽ ڊائريڪٽر جنرل)}}}} | num_employees = مستقل - 28,866<br>عارضي- 10,251 | foundation = 14 آگسٽ، 1947ع | location = ايوانِ صنعت و تجارات، G-8/4، [[اسلام آباد]]، [[پاڪستان]] | industry = ٽپال ۽ ڪوريئر سروس | products = پوسٽل سروس<br>ڪوريئر سروس <br>پوسٽل بچت بينڪ<br>پوسٽل انشورنس | revenue = 15.62 ارب روپيا (مالي سال 21-2020) |homepage = {{URL|pakpost.gov.pk}} |logo_size= |caption=حڪومت پاڪستان |location_country= |area_served = {{پرچم|پاڪستان}} |genre= عوامي خدمتون |services= ڪوريئر ايڪسپريس سروس<br>فريٽ فارورڊنگ سروس<br>لاجسٽڪ سروس}} '''پاڪستان ٽپال''' (انگريزي: Pakistan Post؛ اردو: پاکستان ڈاک)، [[پاڪستان]] جو هڪ رياستي ادارو آهي جيڪو پاڪستان جي بنيادي ۽ سڀ کان وڏي ٽپال جي ڪم کي هلائيندڙ طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=https://pakpost.gov.pk|title=Pakistan Post Office Department|publisher=Pakpost.gov.pk|access-date=3 March 2022}}</ref> 5,000 گاڏين جي ٻيڙي ۽ 49,502 ملازم سان، اها ملڪ جي 13,419 کان وڌيڪ پوسٽ آفيسن جي ذريعي ٽپال کي شهرن، قصبن، ڳوٺن ۽ گهرن تائين پهچائڻ جي خدمات ڏئي ٿو ۽ پنج ڪروڙ (50 ملين) کان وڌيڪ پاڪستاني هن جي خدمتن سان فائدو وٺندا آهن. اها ٽپال، کي صارفين تائين پهچائڻ، شيئن جي ترسيل ۽ دستاويزن کي مڪمل ڪرڻ جي خدمتن لاءِ خودمختيار "پوسٽل سروسز مئنيجمينٽ بورڊ" جي تحت ڪم ڪري ٿو. پنهنجي روايتي ڪردار کان سواء، ادارو پوسٽل لائف انشورنس ۽ پاڪستان پوسٽ سيونگ بينڪ جهڙيون خدمتون پڻ پيش ڪري ٿو. اهو وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي طرفان ٽيڪسن ۽ يوٽيلٽي بلن جي ڪليڪشن پوائنٽ طور ڪم ڪندي، پڻ خدمتون ڏئي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://ep.gov.pk/aboutus.asp|title=Pakistan Post Office Department - About us|publisher=Pakpost.gov.pk|access-date=3 March 2022}}</ref> ==تاريخ== {{main|پاڪستان ٽپال ۽ ڊاڪ جي تاريخ}} {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Red Scinde Dawk stamp.jpg | caption1 = سنڊي ڊاڪ (ٽپال) اسٽامپ - پهرين جولاءِ 1852ع | image2 = Scinde_Half_Anna_Dawk.jpg | caption2 = اڌ آني جو سنڊي ڊاڪ اسٽامپ }} ===وچين دور=== [[مغل سلطنت]] ۽ [[سما سلطنت|سمّا خاندان]] جي دور ۾ 13 صدي جي شروعات ۾ [[سنڌ]] ۾ [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءَ]] جي ڪناري تي هڪ ابتدائي ٽپال جو نظام ترقي ڪئي. ان نظام ۾ ڊوڙندڙ يا "ڊاڪ" (ڊاک) شامل هئا جيڪي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ خط کڻي ويندا هئا ۽ پوءِ ان کي ايندڙ ڊوڙندڙ کي ڏيندا هئا جيڪو ساڳيو ڪم ڪندو هو.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=NU42AQAAMAAJ&pg=PA385|title=The American Journal of Philately|date=3 March 1890|publisher=New York Philatelic Society|via=Google Books}}</ref> ڊوڙندڙن کي سفر ڪيل فاصلي ۽ خطن جي وزن جي مطابق پئسا ڏنا ويندا هئا. اهو نظام ڏکڻ ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] کان [[ڪوٽڙي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر ۾ [[سکر]] تائين وڌايو ويو. اهو نظام بعد ۾ [[پنجاب|ڏکڻ پنجاب]] ([[ملتان]] ۽ [[بهاولپور]]) تائين وڌايو ويو. خطن جي مٽا سٽا ٻن درجن کان وڌيڪ ڊوڙندڙن پاران ٿي سگهي ٿي. ان کان اڳ جو اهي پنهنجي منزل تي پهچي وڃن. ===برطانوي دور=== 17 فيبروري 1843ع تي [[مياڻي جي جنگ]] کان پوءِ، سنڌ ۽ پوءِ سال 1845ع ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي ۾ اچي وئي. [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] 1850ع ۾ سنڌ جو چيف ڪمشنر ٿيو ۽ هن ٽپال جو نظام کي ٽپال لاءِ فاصلي جي سفر کان آزاد سستو ۽ معياري شرح متعارف ڪرائيندي بهتر بڻايو.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=NU42AQAAMAAJ&pg=PA385|title=The American Journal of Philately|date=3 March 1890|publisher=New York Philatelic Society|via=Google Books}}</ref> سال 1851ع ۾ ڊوڙندڙن کي گھوڙن ۽ اُٺن سان تبديل ڪيو ويو جيڪو فائديمند ثابت ٿيو ڇاڪاڻ ته اهو جلدي ۽ ڪارآمد طريقي سان ٽپال پهچائيندو هو ۽ سرڪاري آفيسن ۽ پوسٽ آفيسن کي ڳنڍيندو هو. 1855ع ۾، سنڊي ريلوي (Scinde Railway) اڪثر ٽپال رستن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. تنهن هوندي به اُٺ ۽ گهوڙا اڃا تائين انهن علائقن ۾ استعمال ٿيندا هئا جتي ريلوي اڃا تائين نه پهتي هئي. ===Middle ages=== During the [[Mughul Empire]] and [[Samma dynasty]], an early postal system developed along the banks of the [[Indus River]] in [[Sindh]] beginning in the 13th century. The system consisted of runners or "dak" ({{nq|ڈاک}}) who would carry letters from one point to another and then hand it off to the next runner who would do the same.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=NU42AQAAMAAJ&pg=PA385|title=The American Journal of Philately|date=3 March 1890|publisher=New York Philatelic Society|via=Google Books}}</ref> Runners were paid according to distance traveled and weight of the letters. The system extended from [[Thatta]] in the south, through [[Kotri]] and [[Hyderabad, Sindh|Hyderabad]] and as far north as [[Sukkur]]. The system later expanded into lower [[Punjab]] ([[Multan]] and [[Bahawalpur]]). Letters could be exchanged by over two dozen runners before they reached their destination. ===British period (1843-1947)=== On 17 February 1843, following the [[Battle of Miani]], Sindh fell to the [[British East India Company|British]] followed by [[Punjab, Pakistan|Punjab]] in 1845. Sir Bartle Frere became the Chief Commissioner of Sindh in 1850 and improved upon the postal system by introducing a cheap and standard rate for postage, independent of distance travelled. In 1851, runners were replaced with horses and camels which proved to be beneficial as it quickly and efficiently transported mail, connecting government offices and post offices. In 1855, the [[Scinde Railway]] began taking over most mail routes however camels and horses were still used in regions where the railway had not yet reached. By 1886, the [[North Western State Railway]] was responsible for transporting most mail up and down the country. The postal system by now had been expanded from [[Karachi]] in the south to as far north as [[Gilgit]]. ===Post-Independence period (1947-present)=== Pakistan Post 1886 تائين، اين ڊبليو اسٽيٽ ريلوي ملڪ ۾ گهڻي ڀاڱي ٽپال پهچائڻ جي ذميوار هئي. هاڻي تائين پوسٽل سسٽم ڏکڻ ۾ ڪراچي کان اتر ۾ گلگت تائين وڌايو ويو هو. * آزادي کان پوءِ وارو دور (موجوده): پاڪستان پوسٽ برطانيه کان آزاد ٿيڻ کان پوءِ تبديل ٿيل پوسٽ آفيس ايڪٽ VI، 1898 تحت قائم ڪئي وئي هئي ۽ 14 آگسٽ 1947 تي ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. پي پي سي جي وزارت ۾ پوسٽ ۽ ٽيليگراف جي کاتي جي تحت آئي. * لاهور ۾ پوسٽ ماسٽر جنرل جو دفتر قائم ڪيو ويو. * 10 نومبر 1947 تي. پاڪستان يونيورسل پوسٽل يونين ۾ ان جي 89 هين ميمبر طور شامل ٿيو. 9 جولاءِ 1948 تي. پي پي پنهنجون پهرين پوسٽيج اسٽيمپ جاري ڪيون. 1959 ۾. هڪ ("آل اپ ايئر ميل") اسڪيم متعارف ڪرائي وئي. جنهن ذريعي سڀني خطن کي هوائي نيٽ ورڪ تي اسٽيشنن جي وچ ۾ هوائي طور تي پهچايو ويو. ايسٽ پي (بنگلاديش) اندر ٽپال پهچائڻ لاءِ سيڪورسڪي هيلي ڪاپٽر (پي آءِ اي جا) استعمال ڪيا ويا. جولاءِ 1962 ۾. حڪومت پراڻي کاتي کي ورهايو. ۽ آزاد طور تي پي پي کي وزارت سي جي ماتحت رکيو. جنوري 1987 ۾، ملڪ ۾ يو ايم ايس ("ارجنٽ ميل سروس") متعارف ڪرايو ويو. ۽ اپريل 1987 ۾، ايل پي پي ايس ("مقامي پيڪٽ ۽ پارسل سروس") متعارف ڪرايو ويو. was established following its [[independence of Pakistan|independence]] from [[British Raj|Britain]] under the modified ''Post Office Act VI, 1898''<ref name="50yrsgopp155">50 Year of Pakistan, Volume I Summary, FBS, Statistics Division, GoP, Islamabad 1998 Pg 155</ref> and became operation on 14 August 1947. Pakistan Post fell under the Department of Posts and Telegraph in the [[Ministry of Communications (Pakistan)|Ministry of Communications]]. The Office of the Postmaster General was established in [[Lahore]].<ref name="50yrsgopp155" /> On 10 November 1947, Pakistan joined the [[Universal Postal Union]] as its 89th member.<ref>50 Year of Pakistan, Volume I Summary, FBS, Statistics Division, GoP, Islamabad 1998 Pgs 155</ref> On 9 July 1948, Pakistan Post issued its first postage stamps, a set of four stamps commemorating the country's independence. In 1959, an ''"All-up-Airmail"'' scheme was introduced by which all letters were airlifted between stations on an air network. Sikorsky helicopters of [[Pakistan International Airlines]] were used to deliver mail within [[East Pakistan]].<ref name="karpex11">Karapex '87 Stamp Exhibition souvenir. Organised by Pakistan Philatelic Society, Karachi pg 11.</ref> In July 1962, the government bifurcated the old department<ref name="50yrsgopp156">50 Year of Pakistan, Volume I Summary, FBS, Statistics Division, GoP, Islamabad 1998 Pg 156</ref> and independently placed Pakistan Post under the Ministry of Communications. In January 1987, ''"Urgent Mail Service"'' was introduced in the country<ref name="50yrsgopp157">50 Year of Pakistan, Volume I Summary, FBS, Statistics Division, GoP, Islamabad 1998 Pg 157</ref> and in April 1987, ''"Local Packet & Parcel Service"'' was introduced.<ref name="50yrsgopp157" /> On 1 January 1988, five-digit postal codes were introduced nationwide.<ref name="50yrsgopp157" /> Between 1 August 1992 to 6 July 1996, the post office was separated from the Ministry of Communications and was made an independent corporation.<ref name="50yrsgopp157158">50 Year of Pakistan, Volume I Summary, FBS, Statistics Division, GoP, Islamabad 1998 Pgs 157–158</ref> From 1 December 1992, a new ''"Overseas Postal Circle"'' with its headquarters in [[Islamabad]] was launched, to streamline foreign mail. Prior to the Islamabad facility, all international mail was received and sent through Karachi. Between 2006 and 2007, mail was sent using 19 domestic airports including [[Chitral]], [[Karachi]], [[Lahore]], [[Moenjodaro]], [[Multan]] and [[Skardu]].<ref name="CAA06">[https://web.archive.org/web/20100816155334/http://www.caapakistan.com.pk/AviationStatistics/Major%20Traffic%20by%20Airports%202006-07.pdf Major Traffic Flow by Airports during 2006–07] Pakistan Civil Aviation Authority. Retrieved 23 August 2010.</ref> During the same period, four international airports were also used: Islamabad, Karachi, Lahore and [[Peshawar]].<ref name="CAA06" /> In 2007, the Pakistan Post embarked on a new vision which included a logo change. On 3 November 2008, the department was placed under the postal division of the newly created [[Ministry of Postal Services]].<ref name="2008yearbook">{{cite book |url=http://www.privatisation.gov.pk/Year%20Book/Year-Book-07-2008-Final.pdf |title=Year-Book-2007-08 |publisher=Government of Pakistan, Privatisation Division |location=Islamabad |date=May 2008 |access-date=3 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215170813/http://www.privatisation.gov.pk/Year%20Book/Year-Book-07-2008-Final.pdf |archive-date=15 February 2010 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215170813/http://www.privatisation.gov.pk/Year%20Book/Year-Book-07-2008-Final.pdf |date=15 February 2010 }}</ref> [[Senate of Pakistan|Senator]] [[Israr Ullah Zehri]] was appointed its first minister. ==خدمتون== ==تربيت== ==ڊجيٽل فرنچائز پوسٽ آفيسون== ==آمدني== == پڻ ڏسو== * [[ٽپال]] * [[ٽپال جي تاريخ]] * [[اٺاڻي ٽپال]] * [[پاڪستان جي ٽپال جي ٽڪيٽن ۽ ٽپال جي تاريخ]] * [[پاڪستان جا پوسٽل آرڊر]] * [[پاڪستان جي پوسٽل ڪوڊ جي فهرست]] * [[پاڪستان جي ٽپال ٽڪيٽن تي ماڻهن جي فهرست]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://ep.gov.pk/ EMTTS - Express Mail Track & Trace System] * [https://pakpost.gov.pk/postcodes.php Pakistan Post postcodes] {{authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان ٽپال]] [[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]] [[زمرو:تنظيمون بلحاظ موضوع]] [[زمرو:ٽپال جي خدمت جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٽپال جو نظام]] [[زمرو:وزارت مواصلات، پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]] [[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]] tpek9gte70mffkwde9aixi0fh0inya8 394561 394559 2026-07-15T11:53:17Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٽپال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 394561 wikitext text/x-wiki {{short description|Postal services of Pakistan}} {{Infobox company | name = پاڪستان ٽپال<br>Pakistan Post | native_name = {{Nastaliq|پاکستان ڈاک}} | logo =Coat of arms of Pakistan.svg | former_name = ٽپال ۽ ٽيليگراف جو کاتو | type = عوامي خدمتن جو سرڪاري ادارو | num_locations =جنرل پوسٽ آفيسون - 85<br>ذيلي آفيسون - 3,109<br>فرينچائز - 7,142 | key_people = {{ubl|اسد محمود<br />{{small|(وفاقي وزير مواصلات)}}|خرم آغا<br />{{small|(وفاقي سيڪريٽري، مواصلات)}}|خالد جاويد<br />{{small|(اسپيشل سيڪريٽري، مواصلات)}}|سميع الله خان<br />{{small|(چيئرمين ۽ ڊائريڪٽر جنرل)}}}} | num_employees = مستقل - 28,866<br>عارضي- 10,251 | foundation = 14 آگسٽ، 1947ع | location = ايوانِ صنعت و تجارات، G-8/4، [[اسلام آباد]]، [[پاڪستان]] | industry = ٽپال ۽ ڪوريئر سروس | products = پوسٽل سروس<br>ڪوريئر سروس <br>پوسٽل بچت بينڪ<br>پوسٽل انشورنس | revenue = 15.62 ارب روپيا (مالي سال 21-2020) |homepage = {{URL|pakpost.gov.pk}} |logo_size= |caption=حڪومت پاڪستان |location_country= |area_served = {{پرچم|پاڪستان}} |genre= عوامي خدمتون |services= ڪوريئر ايڪسپريس سروس<br>فريٽ فارورڊنگ سروس<br>لاجسٽڪ سروس}} '''پاڪستان ٽپال''' (انگريزي: Pakistan Post؛ اردو: پاکستان ڈاک)، [[پاڪستان]] جو هڪ رياستي ادارو آهي جيڪو پاڪستان جي بنيادي ۽ سڀ کان وڏي ٽپال جي ڪم کي هلائيندڙ طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=https://pakpost.gov.pk|title=Pakistan Post Office Department|publisher=Pakpost.gov.pk|access-date=3 March 2022}}</ref> 5,000 گاڏين جي ٻيڙي ۽ 49,502 ملازم سان، اها ملڪ جي 13,419 کان وڌيڪ پوسٽ آفيسن جي ذريعي ٽپال کي شهرن، قصبن، ڳوٺن ۽ گهرن تائين پهچائڻ جي خدمات ڏئي ٿو ۽ پنج ڪروڙ (50 ملين) کان وڌيڪ پاڪستاني هن جي خدمتن سان فائدو وٺندا آهن. اها ٽپال، کي صارفين تائين پهچائڻ، شيئن جي ترسيل ۽ دستاويزن کي مڪمل ڪرڻ جي خدمتن لاءِ خودمختيار "پوسٽل سروسز مئنيجمينٽ بورڊ" جي تحت ڪم ڪري ٿو. پنهنجي روايتي ڪردار کان سواء، ادارو پوسٽل لائف انشورنس ۽ پاڪستان پوسٽ سيونگ بينڪ جهڙيون خدمتون پڻ پيش ڪري ٿو. اهو وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي طرفان ٽيڪسن ۽ يوٽيلٽي بلن جي ڪليڪشن پوائنٽ طور ڪم ڪندي، پڻ خدمتون ڏئي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://ep.gov.pk/aboutus.asp|title=Pakistan Post Office Department - About us|publisher=Pakpost.gov.pk|access-date=3 March 2022}}</ref> ==تاريخ== {{main|پاڪستان ٽپال ۽ ڊاڪ جي تاريخ}} {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Red Scinde Dawk stamp.jpg | caption1 = سنڊي ڊاڪ (ٽپال) اسٽامپ - پهرين جولاءِ 1852ع | image2 = Scinde_Half_Anna_Dawk.jpg | caption2 = اڌ آني جو سنڊي ڊاڪ اسٽامپ }} ===وچين دور=== [[مغل سلطنت]] ۽ [[سما سلطنت|سمّا خاندان]] جي دور ۾ 13 صدي جي شروعات ۾ [[سنڌ]] ۾ [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءَ]] جي ڪناري تي هڪ ابتدائي ٽپال جو نظام ترقي ڪئي. ان نظام ۾ ڊوڙندڙ يا "ڊاڪ" (ڊاک) شامل هئا جيڪي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ خط کڻي ويندا هئا ۽ پوءِ ان کي ايندڙ ڊوڙندڙ کي ڏيندا هئا جيڪو ساڳيو ڪم ڪندو هو.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=NU42AQAAMAAJ&pg=PA385|title=The American Journal of Philately|date=3 March 1890|publisher=New York Philatelic Society|via=Google Books}}</ref> ڊوڙندڙن کي سفر ڪيل فاصلي ۽ خطن جي وزن جي مطابق پئسا ڏنا ويندا هئا. اهو نظام ڏکڻ ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] کان [[ڪوٽڙي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ اتر ۾ [[سکر]] تائين وڌايو ويو. اهو نظام بعد ۾ [[پنجاب|ڏکڻ پنجاب]] ([[ملتان]] ۽ [[بهاولپور]]) تائين وڌايو ويو. خطن جي مٽا سٽا ٻن درجن کان وڌيڪ ڊوڙندڙن پاران ٿي سگهي ٿي. ان کان اڳ جو اهي پنهنجي منزل تي پهچي وڃن. ===برطانوي دور=== 17 فيبروري 1843ع تي [[مياڻي جي جنگ]] کان پوءِ، سنڌ ۽ پوءِ سال 1845ع ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي ۾ اچي وئي. [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] 1850ع ۾ سنڌ جو چيف ڪمشنر ٿيو ۽ هن ٽپال جو نظام کي ٽپال لاءِ فاصلي جي سفر کان آزاد سستو ۽ معياري شرح متعارف ڪرائيندي بهتر بڻايو.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=NU42AQAAMAAJ&pg=PA385|title=The American Journal of Philately|date=3 March 1890|publisher=New York Philatelic Society|via=Google Books}}</ref> سال 1851ع ۾ ڊوڙندڙن کي گھوڙن ۽ اُٺن سان تبديل ڪيو ويو جيڪو فائديمند ثابت ٿيو ڇاڪاڻ ته اهو جلدي ۽ ڪارآمد طريقي سان ٽپال پهچائيندو هو ۽ سرڪاري آفيسن ۽ پوسٽ آفيسن کي ڳنڍيندو هو. 1855ع ۾، سنڊي ريلوي (Scinde Railway) اڪثر ٽپال رستن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. تنهن هوندي به اُٺ ۽ گهوڙا اڃا تائين انهن علائقن ۾ استعمال ٿيندا هئا جتي ريلوي اڃا تائين نه پهتي هئي. ===Middle ages=== During the [[Mughul Empire]] and [[Samma dynasty]], an early postal system developed along the banks of the [[Indus River]] in [[Sindh]] beginning in the 13th century. The system consisted of runners or "dak" ({{nq|ڈاک}}) who would carry letters from one point to another and then hand it off to the next runner who would do the same.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=NU42AQAAMAAJ&pg=PA385|title=The American Journal of Philately|date=3 March 1890|publisher=New York Philatelic Society|via=Google Books}}</ref> Runners were paid according to distance traveled and weight of the letters. The system extended from [[Thatta]] in the south, through [[Kotri]] and [[Hyderabad, Sindh|Hyderabad]] and as far north as [[Sukkur]]. The system later expanded into lower [[Punjab]] ([[Multan]] and [[Bahawalpur]]). Letters could be exchanged by over two dozen runners before they reached their destination. ===British period (1843-1947)=== On 17 February 1843, following the [[Battle of Miani]], Sindh fell to the [[British East India Company|British]] followed by [[Punjab, Pakistan|Punjab]] in 1845. Sir Bartle Frere became the Chief Commissioner of Sindh in 1850 and improved upon the postal system by introducing a cheap and standard rate for postage, independent of distance travelled. In 1851, runners were replaced with horses and camels which proved to be beneficial as it quickly and efficiently transported mail, connecting government offices and post offices. In 1855, the [[Scinde Railway]] began taking over most mail routes however camels and horses were still used in regions where the railway had not yet reached. By 1886, the [[North Western State Railway]] was responsible for transporting most mail up and down the country. The postal system by now had been expanded from [[Karachi]] in the south to as far north as [[Gilgit]]. ===Post-Independence period (1947-present)=== Pakistan Post 1886 تائين، اين ڊبليو اسٽيٽ ريلوي ملڪ ۾ گهڻي ڀاڱي ٽپال پهچائڻ جي ذميوار هئي. هاڻي تائين پوسٽل سسٽم ڏکڻ ۾ ڪراچي کان اتر ۾ گلگت تائين وڌايو ويو هو. * آزادي کان پوءِ وارو دور (موجوده): پاڪستان پوسٽ برطانيه کان آزاد ٿيڻ کان پوءِ تبديل ٿيل پوسٽ آفيس ايڪٽ VI، 1898 تحت قائم ڪئي وئي هئي ۽ 14 آگسٽ 1947 تي ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. پي پي سي جي وزارت ۾ پوسٽ ۽ ٽيليگراف جي کاتي جي تحت آئي. * لاهور ۾ پوسٽ ماسٽر جنرل جو دفتر قائم ڪيو ويو. * 10 نومبر 1947 تي. پاڪستان يونيورسل پوسٽل يونين ۾ ان جي 89 هين ميمبر طور شامل ٿيو. 9 جولاءِ 1948 تي. پي پي پنهنجون پهرين پوسٽيج اسٽيمپ جاري ڪيون. 1959 ۾. هڪ ("آل اپ ايئر ميل") اسڪيم متعارف ڪرائي وئي. جنهن ذريعي سڀني خطن کي هوائي نيٽ ورڪ تي اسٽيشنن جي وچ ۾ هوائي طور تي پهچايو ويو. ايسٽ پي (بنگلاديش) اندر ٽپال پهچائڻ لاءِ سيڪورسڪي هيلي ڪاپٽر (پي آءِ اي جا) استعمال ڪيا ويا. جولاءِ 1962 ۾. حڪومت پراڻي کاتي کي ورهايو. ۽ آزاد طور تي پي پي کي وزارت سي جي ماتحت رکيو. جنوري 1987 ۾، ملڪ ۾ يو ايم ايس ("ارجنٽ ميل سروس") متعارف ڪرايو ويو. ۽ اپريل 1987 ۾، ايل پي پي ايس ("مقامي پيڪٽ ۽ پارسل سروس") متعارف ڪرايو ويو. was established following its [[independence of Pakistan|independence]] from [[British Raj|Britain]] under the modified ''Post Office Act VI, 1898''<ref name="50yrsgopp155">50 Year of Pakistan, Volume I Summary, FBS, Statistics Division, GoP, Islamabad 1998 Pg 155</ref> and became operation on 14 August 1947. Pakistan Post fell under the Department of Posts and Telegraph in the [[Ministry of Communications (Pakistan)|Ministry of Communications]]. The Office of the Postmaster General was established in [[Lahore]].<ref name="50yrsgopp155" /> On 10 November 1947, Pakistan joined the [[Universal Postal Union]] as its 89th member.<ref>50 Year of Pakistan, Volume I Summary, FBS, Statistics Division, GoP, Islamabad 1998 Pgs 155</ref> On 9 July 1948, Pakistan Post issued its first postage stamps, a set of four stamps commemorating the country's independence. In 1959, an ''"All-up-Airmail"'' scheme was introduced by which all letters were airlifted between stations on an air network. Sikorsky helicopters of [[Pakistan International Airlines]] were used to deliver mail within [[East Pakistan]].<ref name="karpex11">Karapex '87 Stamp Exhibition souvenir. Organised by Pakistan Philatelic Society, Karachi pg 11.</ref> In July 1962, the government bifurcated the old department<ref name="50yrsgopp156">50 Year of Pakistan, Volume I Summary, FBS, Statistics Division, GoP, Islamabad 1998 Pg 156</ref> and independently placed Pakistan Post under the Ministry of Communications. In January 1987, ''"Urgent Mail Service"'' was introduced in the country<ref name="50yrsgopp157">50 Year of Pakistan, Volume I Summary, FBS, Statistics Division, GoP, Islamabad 1998 Pg 157</ref> and in April 1987, ''"Local Packet & Parcel Service"'' was introduced.<ref name="50yrsgopp157" /> On 1 January 1988, five-digit postal codes were introduced nationwide.<ref name="50yrsgopp157" /> Between 1 August 1992 to 6 July 1996, the post office was separated from the Ministry of Communications and was made an independent corporation.<ref name="50yrsgopp157158">50 Year of Pakistan, Volume I Summary, FBS, Statistics Division, GoP, Islamabad 1998 Pgs 157–158</ref> From 1 December 1992, a new ''"Overseas Postal Circle"'' with its headquarters in [[Islamabad]] was launched, to streamline foreign mail. Prior to the Islamabad facility, all international mail was received and sent through Karachi. Between 2006 and 2007, mail was sent using 19 domestic airports including [[Chitral]], [[Karachi]], [[Lahore]], [[Moenjodaro]], [[Multan]] and [[Skardu]].<ref name="CAA06">[https://web.archive.org/web/20100816155334/http://www.caapakistan.com.pk/AviationStatistics/Major%20Traffic%20by%20Airports%202006-07.pdf Major Traffic Flow by Airports during 2006–07] Pakistan Civil Aviation Authority. Retrieved 23 August 2010.</ref> During the same period, four international airports were also used: Islamabad, Karachi, Lahore and [[Peshawar]].<ref name="CAA06" /> In 2007, the Pakistan Post embarked on a new vision which included a logo change. On 3 November 2008, the department was placed under the postal division of the newly created [[Ministry of Postal Services]].<ref name="2008yearbook">{{cite book |url=http://www.privatisation.gov.pk/Year%20Book/Year-Book-07-2008-Final.pdf |title=Year-Book-2007-08 |publisher=Government of Pakistan, Privatisation Division |location=Islamabad |date=May 2008 |access-date=3 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215170813/http://www.privatisation.gov.pk/Year%20Book/Year-Book-07-2008-Final.pdf |archive-date=15 February 2010 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215170813/http://www.privatisation.gov.pk/Year%20Book/Year-Book-07-2008-Final.pdf |date=15 February 2010 }}</ref> [[Senate of Pakistan|Senator]] [[Israr Ullah Zehri]] was appointed its first minister. ==خدمتون== ==تربيت== ==ڊجيٽل فرنچائز پوسٽ آفيسون== ==آمدني== == پڻ ڏسو== * [[ٽپال]] * [[ٽپال جي تاريخ]] * [[اٺاڻي ٽپال]] * [[پاڪستان جي ٽپال جي ٽڪيٽن ۽ ٽپال جي تاريخ]] * [[پاڪستان جا پوسٽل آرڊر]] * [[پاڪستان جي پوسٽل ڪوڊ جي فهرست]] * [[پاڪستان جي ٽپال ٽڪيٽن تي ماڻهن جي فهرست]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://ep.gov.pk/ EMTTS - Express Mail Track & Trace System] * [https://pakpost.gov.pk/postcodes.php Pakistan Post postcodes] {{authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان ٽپال]] [[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]] [[زمرو:تنظيمون بلحاظ موضوع]] [[زمرو:ٽپال جي خدمت جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٽپال جو نظام]] [[زمرو:وزارت مواصلات، پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]] [[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]] [[زمرو:ٽپال]] k05shz8edv2z4dclvbnrcp1k2gkzdvz 14 100298 394191 394154 2026-07-14T12:31:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 394191 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:خيبر ضلعي جا تعلقا]] bitusqe4xwzuqep4pg6lz94qhzpmo5n 394196 394191 2026-07-14T12:37:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 394196 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 100304 394187 2026-07-14T12:24:48Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1347039261|Bara Tehsil]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 394187 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=|name=باڙه تعلقو|native_name={{lang|ur|{{nq|تحصیل باڑہ}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|باړه تحصیل}}}}|native_name_lang=|settlement_type=[[تعلقو]]|other_name=|image_blank_emblem=|imagesize=|blank_emblem_type=Logo|blank_emblem_alt=Logo of Bara Khyber Agency|image_map=Bara Tehsil in FATA.svg|map_caption=Location of Bara Tehsil in the Federally Administered Tribal Areas|pushpin_map=|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=Location in Pakistan|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Region]]|subdivision_name1={{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Khyber District]]|subdivision_type3=Capital|subdivision_name3=|subdivision_type4=Towns|subdivision_name4=|subdivision_type5=Union councils|subdivision_name5=|seat_type=Headquarters|seat=[[Bara, FATA|Bara]]|government_footnotes=<ref name="survey">{{cite news|title= Survey Of Damaged Houses Relaunched In Bara Tehsil|date=2017-05-30|access-date=2018-05-11|url=https://www.pakistanpoint.com/en/pakistan/news/survey-of-damaged-houses-relaunched-in-bara-t-145175.html|newspaper=Pakistan Point}}</ref><ref name="peace-seminar">{{cite news|url=https://thefrontierpost.com/tribesmen-hold-peace-seminar-bara/|title=Tribesmen hold peace seminar in Bara|date=2018-01-24|access-date=2018-05-11|newspaper=[[The Frontier Post]]|place=Peshawar, Pakistan}}</ref>|government_type=|leader_title=Chairman|leader_name=Mufti Muhammad Kafeel|leader_title1=Assistance Political Agent|leader_name1=Ismatullah Wazir|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=[[2017 Census of Pakistan|2017]]|population_footnotes=<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|date=2018-01-03|accessdate=2018-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141647/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-03-26|url-status=dead}}</ref>|population_total=444403|population_urban=|population_rural=|population_density_urban_km2=|coordinates=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|leader_party=[[Jamiat Ulema-e-Islam (F)|JUI(F)]]}} '''باڙه تعلقو''' ( {{langx|ur|{{nq|باڑہ}}}} '''تحصيل)''' [[پاڪستان]] جي صوبي[[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[خيبر ضلعو|خيبر]] ۾ واقع هڪ تعلقو آهي. 6o27ps4yr467c3i0rqjejuoujik4vom 394188 394187 2026-07-14T12:28:21Z Ibne maryam 17680 394188 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=|name=باڙه تعلقو|native_name={{lang|ur|{{nq|تحصیل باڑہ}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|باړه تحصیل}}}}|native_name_lang=|settlement_type=[[تعلقو]]|other_name=|image_blank_emblem=|imagesize=|blank_emblem_type=Logo|blank_emblem_alt=Logo of Bara Khyber Agency|image_map=Bara Tehsil in FATA.svg|map_caption=Location of Bara Tehsil in the Federally Administered Tribal Areas|pushpin_map=|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=Location in Pakistan|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Region]]|subdivision_name1={{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Khyber District]]|subdivision_type3=Capital|subdivision_name3=|subdivision_type4=Towns|subdivision_name4=|subdivision_type5=Union councils|subdivision_name5=|seat_type=Headquarters|seat=[[Bara, FATA|Bara]]|government_footnotes=<ref name="survey">{{cite news|title= Survey Of Damaged Houses Relaunched In Bara Tehsil|date=2017-05-30|access-date=2018-05-11|url=https://www.pakistanpoint.com/en/pakistan/news/survey-of-damaged-houses-relaunched-in-bara-t-145175.html|newspaper=Pakistan Point}}</ref><ref name="peace-seminar">{{cite news|url=https://thefrontierpost.com/tribesmen-hold-peace-seminar-bara/|title=Tribesmen hold peace seminar in Bara|date=2018-01-24|access-date=2018-05-11|newspaper=[[The Frontier Post]]|place=Peshawar, Pakistan}}</ref>|government_type=|leader_title=Chairman|leader_name=Mufti Muhammad Kafeel|leader_title1=Assistance Political Agent|leader_name1=Ismatullah Wazir|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=[[2017 Census of Pakistan|2017]]|population_footnotes=<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|date=2018-01-03|accessdate=2018-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141647/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-03-26|url-status=dead}}</ref>|population_total=444403|population_urban=|population_rural=|population_density_urban_km2=|coordinates=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|leader_party=[[Jamiat Ulema-e-Islam (F)|JUI(F)]]}} '''باڙه تعلقو''' (اردو: باڑہ تحصيل) [[پاڪستان]] جي صوبي[[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[خيبر ضلعو|خيبر]] ۾ واقع هڪ تعلقو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:باڙه تعلقو]] [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:خيبر ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا تعلقا]] 07sfl3wo44q75w2o3d9ow7304qmtmd5 394192 394188 2026-07-14T12:33:38Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394192 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=|name=باڙه تعلقو|native_name={{lang|ur|{{nq|تحصیل باڑہ}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|باړه تحصیل}}}}|native_name_lang=|settlement_type=[[تعلقو]]|other_name=|image_blank_emblem=|imagesize=|blank_emblem_type=Logo|blank_emblem_alt=Logo of Bara Khyber Agency|image_map=Bara Tehsil in FATA.svg|map_caption=Location of Bara Tehsil in the Federally Administered Tribal Areas|pushpin_map=|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=Location in Pakistan|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Region]]|subdivision_name1={{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Khyber District]]|subdivision_type3=Capital|subdivision_name3=|subdivision_type4=Towns|subdivision_name4=|subdivision_type5=Union councils|subdivision_name5=|seat_type=Headquarters|seat=[[Bara, FATA|Bara]]|government_footnotes=<ref name="survey">{{cite news|title= Survey Of Damaged Houses Relaunched In Bara Tehsil|date=2017-05-30|access-date=2018-05-11|url=https://www.pakistanpoint.com/en/pakistan/news/survey-of-damaged-houses-relaunched-in-bara-t-145175.html|newspaper=Pakistan Point}}</ref><ref name="peace-seminar">{{cite news|url=https://thefrontierpost.com/tribesmen-hold-peace-seminar-bara/|title=Tribesmen hold peace seminar in Bara|date=2018-01-24|access-date=2018-05-11|newspaper=[[The Frontier Post]]|place=Peshawar, Pakistan}}</ref>|government_type=|leader_title=Chairman|leader_name=Mufti Muhammad Kafeel|leader_title1=Assistance Political Agent|leader_name1=Ismatullah Wazir|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=[[2017 Census of Pakistan|2017]]|population_footnotes=<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|date=2018-01-03|accessdate=2018-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141647/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-03-26|url-status=dead}}</ref>|population_total=444403|population_urban=|population_rural=|population_density_urban_km2=|coordinates=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|leader_party=[[Jamiat Ulema-e-Islam (F)|JUI(F)]]}} '''باڙه تعلقو''' (اردو: باڑہ تحصيل) [[پاڪستان]] جي صوبي[[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[خيبر ضلعو|خيبر]] ۾ واقع هڪ تعلقو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:باڙه تعلقو]] [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:خيبر ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] 8isnplvc47ydodisk5nu6pp6uyjkotx 394199 394192 2026-07-14T12:49:07Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[باڙا تعلقو]] کي [[باڙه تعلقو]] ڏانھن چوريو 394192 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=|name=باڙه تعلقو|native_name={{lang|ur|{{nq|تحصیل باڑہ}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|باړه تحصیل}}}}|native_name_lang=|settlement_type=[[تعلقو]]|other_name=|image_blank_emblem=|imagesize=|blank_emblem_type=Logo|blank_emblem_alt=Logo of Bara Khyber Agency|image_map=Bara Tehsil in FATA.svg|map_caption=Location of Bara Tehsil in the Federally Administered Tribal Areas|pushpin_map=|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=Location in Pakistan|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Region]]|subdivision_name1={{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Khyber District]]|subdivision_type3=Capital|subdivision_name3=|subdivision_type4=Towns|subdivision_name4=|subdivision_type5=Union councils|subdivision_name5=|seat_type=Headquarters|seat=[[Bara, FATA|Bara]]|government_footnotes=<ref name="survey">{{cite news|title= Survey Of Damaged Houses Relaunched In Bara Tehsil|date=2017-05-30|access-date=2018-05-11|url=https://www.pakistanpoint.com/en/pakistan/news/survey-of-damaged-houses-relaunched-in-bara-t-145175.html|newspaper=Pakistan Point}}</ref><ref name="peace-seminar">{{cite news|url=https://thefrontierpost.com/tribesmen-hold-peace-seminar-bara/|title=Tribesmen hold peace seminar in Bara|date=2018-01-24|access-date=2018-05-11|newspaper=[[The Frontier Post]]|place=Peshawar, Pakistan}}</ref>|government_type=|leader_title=Chairman|leader_name=Mufti Muhammad Kafeel|leader_title1=Assistance Political Agent|leader_name1=Ismatullah Wazir|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=[[2017 Census of Pakistan|2017]]|population_footnotes=<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|date=2018-01-03|accessdate=2018-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141647/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-03-26|url-status=dead}}</ref>|population_total=444403|population_urban=|population_rural=|population_density_urban_km2=|coordinates=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|leader_party=[[Jamiat Ulema-e-Islam (F)|JUI(F)]]}} '''باڙه تعلقو''' (اردو: باڑہ تحصيل) [[پاڪستان]] جي صوبي[[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[خيبر ضلعو|خيبر]] ۾ واقع هڪ تعلقو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:باڙه تعلقو]] [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:خيبر ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] 8isnplvc47ydodisk5nu6pp6uyjkotx 14 100305 394189 2026-07-14T12:28:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:خيبر ضلعي جا تعلقا]] 394189 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:خيبر ضلعي جا تعلقا]] npuay6eipa5n1p53889ykcyvvwnspfg 14 100306 394190 2026-07-14T12:29:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا تعلقا]] 394190 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا تعلقا]] bntfe3qnate1yio1k61a7er8slf35xj 394193 394190 2026-07-14T12:34:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 394193 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] mvarqk8yvvyak10yytqasujcxb6rrxu 14 100307 394195 2026-07-14T12:36:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:خيبر ضلعي جا تعلقا]] 394195 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:خيبر ضلعي جا تعلقا]] npuay6eipa5n1p53889ykcyvvwnspfg 0 100308 394197 2026-07-14T12:46:47Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1358024884|Landi Kotal Tehsil]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 394197 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=تحصیل لنڈی کوتل|name=لنڊي ڪوتل تعلقو|native_name=لنډي کوتل تحصیل‎ (پشتو)|settlement_type=[[تعلقو]]|other_name=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_map=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=Location in Pakistan|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Region]]|subdivision_name1={{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[خيبر ضلعو]]|subdivision_type3=Capital|subdivision_name3=|subdivision_type4=Towns|subdivision_name4=|subdivision_type5=Union councils|subdivision_name5=|seat=[[Landi Kotal]]|government_footnotes=|government_type=|leader_title=Chairman|leader_name=Shah Khalid|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=[[2017 Census of Pakistan|2017]]|population_footnotes=|population_total=274409|population_urban=33697|population_rural=240712<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=www.pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|accessdate=2018-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141647/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-03-26|url-status=dead}}</ref>|population_density_urban_km2=|coordinates=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|leader_party=TIP}} [[File:Landi_Kotal_Pass,_with_road_made_by_Madras_Sappers,_1878.jpg|ساڄو|thumb|لنڊي ڪوتل لڪ (1878ع)]] '''لنڊي ڪوتل تعلقو''' (اردو، پشتو) پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[خيبر ضلعو|خيبر]] جو هڪ تعلقو آهي. [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017 جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 2,74,409 هئي. mm848ulh8m2claelnizkvmvjlrei5r9 394198 394197 2026-07-14T12:48:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 394198 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=تحصیل لنڈی کوتل|name=لنڊي ڪوتل تعلقو|native_name=لنډي کوتل تحصیل‎ (پشتو)|settlement_type=[[تعلقو]]|other_name=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_map=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=Location in Pakistan|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Region]]|subdivision_name1={{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[خيبر ضلعو]]|subdivision_type3=Capital|subdivision_name3=|subdivision_type4=Towns|subdivision_name4=|subdivision_type5=Union councils|subdivision_name5=|seat=[[Landi Kotal]]|government_footnotes=|government_type=|leader_title=Chairman|leader_name=Shah Khalid|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=[[2017 Census of Pakistan|2017]]|population_footnotes=|population_total=274409|population_urban=33697|population_rural=240712<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=www.pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|accessdate=2018-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141647/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-03-26|url-status=dead}}</ref>|population_density_urban_km2=|coordinates=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|leader_party=TIP}} [[File:Landi_Kotal_Pass,_with_road_made_by_Madras_Sappers,_1878.jpg|ساڄو|thumb|لنڊي ڪوتل لڪ (1878ع)]] '''لنڊي ڪوتل تعلقو''' (اردو، پشتو) پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[خيبر ضلعو|خيبر]] جو هڪ تعلقو آهي. [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017 جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 2,74,409 هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لنڊي ڪوتل تعلقو]] [[زمرو:خيبر ضلعو]] bdani7s54c6vlmwgkv6c15nmyhlx5ll 394201 394198 2026-07-14T12:50:17Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 394201 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=تحصیل لنڈی کوتل|name=لنڊي ڪوتل تعلقو|native_name=لنډي کوتل تحصیل‎ (پشتو)|settlement_type=[[تعلقو]]|other_name=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_map=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=Location in Pakistan|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Subdivisions of Pakistan|Region]]|subdivision_name1={{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[خيبر ضلعو]]|subdivision_type3=Capital|subdivision_name3=|subdivision_type4=Towns|subdivision_name4=|subdivision_type5=Union councils|subdivision_name5=|seat=[[Landi Kotal]]|government_footnotes=|government_type=|leader_title=Chairman|leader_name=Shah Khalid|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_metro_km2=|population_as_of=[[2017 Census of Pakistan|2017]]|population_footnotes=|population_total=274409|population_urban=33697|population_rural=240712<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=www.pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|accessdate=2018-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141647/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/KHYBER_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-03-26|url-status=dead}}</ref>|population_density_urban_km2=|coordinates=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=|utc_offset_DST=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|leader_party=TIP}} [[File:Landi_Kotal_Pass,_with_road_made_by_Madras_Sappers,_1878.jpg|ساڄو|thumb|لنڊي ڪوتل لڪ (1878ع)]] '''لنڊي ڪوتل تعلقو''' (اردو، پشتو) پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[خيبر ضلعو|خيبر]] جو هڪ تعلقو آهي. [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017 جي مردم شماري]] جي مطابق تعلقي جي آبادي 2,74,409 هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لنڊي ڪوتل تعلقو]] [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:خيبر ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] j4jk91cuapybb0k0ar0v3tylw2vmznc 0 100309 394200 2026-07-14T12:49:07Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[باڙا تعلقو]] کي [[باڙه تعلقو]] ڏانھن چوريو 394200 wikitext text/x-wiki #چوريو [[باڙه تعلقو]] b5me7oxqoy1fodzbjil4vnz6jxm97md 14 100310 394202 2026-07-14T12:50:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:خيبر ضلعي جا تعلقا]] 394202 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خيبر ضلعو]] [[زمرو:خيبر ضلعي جا تعلقا]] npuay6eipa5n1p53889ykcyvvwnspfg 14 100311 394205 2026-07-14T12:54:37Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]] 394205 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]] cfasz59dti8f43c9rgqt5i1eztx5e2d 14 100312 394206 2026-07-14T12:55:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] 394206 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] dk27fqtys8krmmsdkl3k01axbumx3ql 14 100313 394208 2026-07-14T12:57:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]] 394208 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعي جا تعلقا]] cfasz59dti8f43c9rgqt5i1eztx5e2d 14 100314 394210 2026-07-14T13:00:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:لڪي مروت ضلعو]] [[زمرو:لڪي مروت ضلعي جا تعلقا]] 394210 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لڪي مروت ضلعو]] [[زمرو:لڪي مروت ضلعي جا تعلقا]] 8gh0fcm0qxqnjxnvte86qapr3tls4tm 14 100315 394211 2026-07-14T13:00:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:لڪي مروت ضلعو]] [[زمرو:لڪي مروت ضلعي جا تعلقا]] 394211 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لڪي مروت ضلعو]] [[زمرو:لڪي مروت ضلعي جا تعلقا]] 8gh0fcm0qxqnjxnvte86qapr3tls4tm 394216 394211 2026-07-14T13:05:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 394216 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لڪي مروت ضلعو]] fwjpbuicxnagm68dmlok7wfurlo6gu5 394217 394216 2026-07-14T13:06:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 394217 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لڪي مروت ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] ntwcym7snao9uyhah5teu3cjhg6senr 14 100316 394213 2026-07-14T13:02:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:لڪي مروت ضلعو]] [[زمرو:لڪي مروت ضلعي جا تعلقا]] 394213 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لڪي مروت ضلعو]] [[زمرو:لڪي مروت ضلعي جا تعلقا]] 8gh0fcm0qxqnjxnvte86qapr3tls4tm 0 100317 394215 2026-07-14T13:03:41Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[لڪي مروت سب ڊويزن]] کي [[لڪي مروت تعلقو]] ڏانھن چوريو 394215 wikitext text/x-wiki #چوريو [[لڪي مروت تعلقو]] 4940w0loylx8989omde5z8ls0p83ifa 14 100318 394219 2026-07-14T13:09:13Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:مٿيون دير ضلعي جا تعلقا]] 394219 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:مٿيون دير ضلعي جا تعلقا]] ayj33qbnlsql4f6304s1e4t8zv2q8ce 14 100319 394220 2026-07-14T13:09:47Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] 394220 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] 3rg7hjqz4ziiofsy9o8z1n0guceg6il 14 100320 394224 2026-07-14T13:17:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] [[زمرو:اپر چترال ضلعي جا تعلقا]] 394224 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] [[زمرو:اپر چترال ضلعي جا تعلقا]] lku7q3qyyqcgtibyqmyc7lzvd13y8km 14 100321 394225 2026-07-14T13:17:44Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] 394225 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] 8ez074708o1hhyozxcwdtu1tnoakfgc 14 100322 394228 2026-07-14T13:23:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:صوابي ضلعو]] [[زمرو:صوابي ضلعي جا تعلقا]] 394228 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صوابي ضلعو]] [[زمرو:صوابي ضلعي جا تعلقا]] 91gcz36i24l0an8aabzifgute92l4bt 14 100323 394229 2026-07-14T13:23:45Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:صوابي ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] 394229 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صوابي ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] qmglr1pqs9cv1jszw6emrit4tzb5blk 14 100324 394231 2026-07-14T13:28:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ضلعي جا تعلقا]] 394231 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ضلعي جا تعلقا]] lvndjn0gqvs1mee6n4pmlo7zkwp324q 14 100325 394233 2026-07-14T13:31:47Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هيٺيون ڪوهستان ضلعو]] [[زمرو:هيٺيون ڪوهستان ضلعي جا تعلقا]] 394233 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هيٺيون ڪوهستان ضلعو]] [[زمرو:هيٺيون ڪوهستان ضلعي جا تعلقا]] b4m9ktj7spggmjw3a9f8jf1l46ahfu8 14 100326 394234 2026-07-14T13:32:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هيٺيون ڪوهستان ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] 394234 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هيٺيون ڪوهستان ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] dxtz6pjh372bug9cb4yuwwgy0vbyq1d 14 100327 394236 2026-07-14T13:36:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هنگو ضلعو]] [[زمرو:هنگو ضلعي جا تعلقا]] 394236 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هنگو ضلعو]] [[زمرو:هنگو ضلعي جا تعلقا]] 3om50lsqwq98knauule7xavhl527plm 14 100328 394237 2026-07-14T13:37:10Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هنگو ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] 394237 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هنگو ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] 96lptqrgmcdt9no32qezufb3qerskbe 10 100329 394339 2026-07-14T20:30:28Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Jasmine|Jasminum |parent=Jasmineae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 394339 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Jasmine|Jasminum |parent=Jasmineae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} hochzc6bnus8yfo4tpjpd7y2np3h3o3 10 100330 394340 2026-07-14T20:31:09Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=tribus |link=Jasmineae |parent=Oleaceae |extinct= |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 394340 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=tribus |link=Jasmineae |parent=Oleaceae |extinct= |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 495eevxhzrnsqagazuj5kb5x918xa9w 10 100331 394341 2026-07-14T20:31:59Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Oleaceae |parent=Lamiales |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} 394341 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Oleaceae |parent=Lamiales |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} fb7knebn8xm9f0g1lkzlatpugn60d1e 10 100332 394342 2026-07-14T20:33:35Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Lamiids |rank=ordo |link=Lamiales |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|d... 394342 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Lamiids |rank=ordo |link=Lamiales |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} 553vvj0x4j66fcef9yia4func5cp8gf 10 100333 394343 2026-07-14T20:34:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Asterids |rank=clade |link=Asterids|Lamiids }} 394343 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Asterids |rank=clade |link=Asterids|Lamiids }} ohiu6bsg7fg86nxwxa4pkyr4fqujo2r 10 100334 394344 2026-07-14T20:35:32Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Asterids |parent=Superasterids |always_display=true |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epd... 394344 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Asterids |parent=Superasterids |always_display=true |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} m8bn0pylcx1xavlsty5zcsp41pqzo3o 10 100335 394345 2026-07-14T20:36:14Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Core eudicots |rank=clade |link=Superasterids |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|iss... 394345 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |parent=Core eudicots |rank=clade |link=Superasterids |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} p2xvevy4qnqm8j3t5jpl3a4ds2kg56q 10 100336 394346 2026-07-14T20:36:58Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |always_display=no |link=Core eudicots |parent=Eudicots |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|... 394346 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |always_display=no |link=Core eudicots |parent=Eudicots |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} j2z2le06cxkpdy90ywav0978ai46gnx 10 100337 394347 2026-07-14T20:37:35Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <noinclude>{{pp-template}}{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |always_display=true |parent=Angiosperms |link=Eudicots |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/... 394347 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-template}}{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |always_display=true |parent=Angiosperms |link=Eudicots |refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} sqp8r4gqtzvnam0p96imhmy9qiico1i 10 100338 394348 2026-07-14T20:38:16Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <noinclude>{{pp-template}}{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |always_display=true |parent=Spermatophytes/Plantae |link=Flowering plant|Angiosperms }} 394348 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-template}}{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |always_display=true |parent=Spermatophytes/Plantae |link=Flowering plant|Angiosperms }} 38dsmgbaojckoqyt9zn317fkwcj1tl3 10 100339 394349 2026-07-14T20:38:57Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |same as=Spermatophyta |parent=Tracheophytes/Plantae |link=Seed plant|Spermatophytes }} 394349 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |same as=Spermatophyta |parent=Tracheophytes/Plantae |link=Seed plant|Spermatophytes }} 70q9vl6kv0iy475la3iklxpop53fdiq 14 100340 394354 2026-07-14T20:51:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گلگت ضلعو]] [[زمرو:گلگت ضلعي جا تعلقا]] 394354 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گلگت ضلعو]] [[زمرو:گلگت ضلعي جا تعلقا]] 6edbqsyxl5ajgqeiz1zmtmn5d2owtmh 14 100341 394355 2026-07-14T20:51:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گلگت ضلعو]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] 394355 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گلگت ضلعو]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] kq1skhnxeoej4cbeg6go0kzhdt7g6ep 14 100342 394359 2026-07-14T21:05:51Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هنزه ضلعو]] [[زمرو:هنزه ضلعي جا تعلقا]] 394359 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هنزه ضلعو]] [[زمرو:هنزه ضلعي جا تعلقا]] r6c65izc0oni6n3jo3ygjdozlyw4b1p 14 100343 394360 2026-07-14T21:06:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هنزه ضلعو]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] 394360 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هنزه ضلعو]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] s1fffewmna8176yod1v0ckem2ug7n6c 14 100344 394363 2026-07-14T21:11:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هنزه ضلعو]] [[زمرو:هنزه ضلعي جا تعلقا]] 394363 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هنزه ضلعو]] [[زمرو:هنزه ضلعي جا تعلقا]] r6c65izc0oni6n3jo3ygjdozlyw4b1p 0 100345 394366 2026-07-14T21:22:21Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1307853144|Danyor]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 394366 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=دنيور<br> Danyore|native_name={{langx|scl|'''دیّور'''}}<br>''Dayyor''|native_name_lang=ur|other_name=|nickname=|image_skyline=File:Bridge Danyor.jpg|settlement_type=City|image_caption=Danyor is the location of the [[Danyor Suspension Bridge]]|pushpin_map=Gilgit Baltistan#Pakistan|pushpin_map_caption=Location in Gilgit-Baltistan|subdivision_type=[[Countries of the world|Country]]|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=[[Administrative units of Pakistan Occupied Kashmir|Autonomous state]]|subdivision_name1=[[Gilgit-Baltistan]]|subdivision_type3=[[Districts of Gilgit–Baltistan|District]]|subdivision_name3=[[Gilgit District|Gilgit]]|coordinates={{coord|35|55|10|N|74|23|20|E|region:PK|display=inline,title}}|elevation_m=2000|population_as_of=|population_total=25,000|population_demonym=[[Bagoro|Bagoreh]], [[Brusho]]|population_footnotes={{citation needed|date=November 2019}}|population_density_km2=|timezone=[[Pakistan standard time|PST]]|utc_offset=+5:30|timezone_DST=+5|utc_offset_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=15110}} '''دانيور''' ([[اردو]]: {{Nastaliq|دنیور}} ، [[بروشسڪي]]، {{langx|scl|'''دیّور'''}}) [[پاڪستان]] جي [[گلگت|گلگت بلتستان]] علائقي ۾ ساڳئي نالي جي سب ڊويزن <ref>{{حوالو ويب|quote=2017-10-19|archivedate=2017-10-19}}</ref> ۾ هڪ شهر آهي. دنيور شهر [[گلگت ضلعو|گلگت ضلعي]] جو هڪ انتظامي حصو آهي ۽ گلگت شهر جي ٻاهرئين پاسي گلگت نديءَ جي پار واقع آهي. اهو پنهنجي سائي ميدانن ۽ چنار جي وڻن لاءِ مشهور آهي. دنيا جو سڀ کان اچو پڪو روڊ [[شاھراھ قراقرم|قراقرم هاءِ وي]] (KKH) ان جي لينڊ اسڪيپ مان گذري ٿو. <ref>{{حوالو ويب|date=27 September 2017|quote=2025-08-19}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2023-09-04|quote=2025-08-19}}</ref> سال 1966ع کان 1989ع تائين قراقرم هائي وي جي تعمير دوران جيڪي 200 چيني انجنيئر ۽ مزدور پنهنجون زندگيون وڃائي ويٺا، انهن مان 88 کي ڊينور ۾ چيني قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=2025-04-05|quote=2025-08-19}}</ref> bysflinhkuirfm5hboma9bgircxnmq8 394368 394366 2026-07-14T21:27:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 394368 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=دنيور<br> Danyore|native_name={{langx|scl|'''دیّور'''}}<br>''Dayyor''|native_name_lang=ur|other_name=|nickname=|image_skyline=File:Bridge Danyor.jpg|settlement_type=City|image_caption=Danyor is the location of the [[Danyor Suspension Bridge]]|pushpin_map=Gilgit Baltistan#Pakistan|pushpin_map_caption=Location in Gilgit-Baltistan|subdivision_type=[[Countries of the world|Country]]|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=[[Administrative units of Pakistan Occupied Kashmir|Autonomous state]]|subdivision_name1=[[Gilgit-Baltistan]]|subdivision_type3=[[Districts of Gilgit–Baltistan|District]]|subdivision_name3=[[Gilgit District|Gilgit]]|coordinates={{coord|35|55|10|N|74|23|20|E|region:PK|display=inline,title}}|elevation_m=2000|population_as_of=|population_total=25,000|population_demonym=[[Bagoro|Bagoreh]], [[Brusho]]|population_footnotes={{citation needed|date=November 2019}}|population_density_km2=|timezone=[[Pakistan standard time|PST]]|utc_offset=+5:30|timezone_DST=+5|utc_offset_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=15110}} '''دانيور''' ([[اردو]]: دنیور؛ [[بروشسڪي]]، شينا: دیّور) [[پاڪستان]] جي [[گلگت بلتستان]] علائقي ۾ ساڳئي نالي جي سب ڊويزن<ref>{{حوالو ويب|quote=2017-10-19|archivedate=2017-10-19}}</ref> ۾ هڪ شهر آهي. دنيور شهر [[گلگت ضلعو|گلگت ضلعي]] جو هڪ انتظامي حصو آهي ۽ گلگت شهر جي ٻاهرئين پاسي گلگت نديءَ جي پار واقع آهي. اهو پنهنجي سائي ميدانن ۽ چنار جي وڻن لاءِ مشهور آهي. دنيا جو سڀ کان اچو پڪو روڊ [[شاھراھ قراقرم]] (KKH) ان جي لينڊ اسڪيپ مان گذري ٿي.<ref>{{حوالو ويب|date=27 September 2017|quote=2025-08-19}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2023-09-04|quote=2025-08-19}}</ref> سال 1966ع کان 1989ع تائين شاهراهه قراقرم جي تعمير دوران جيڪي 200 چيني انجنيئر ۽ مزدور پنهنجون زندگيون وڃائي ويٺا، انهن مان 88 کي دنيور ۾ چيني قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2025-04-05|quote=2025-08-19}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:دنيور تعلقو]] [[زمرو:گلگت ضلعو]] [[زمرو:گلگت ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] jtgajgcdqn9wiardwjgjdc3p6y9vg3y 14 100346 394369 2026-07-14T21:28:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گلگت ضلعو]] [[زمرو:گلگت ضلعي جا تعلقا]] 394369 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گلگت ضلعو]] [[زمرو:گلگت ضلعي جا تعلقا]] 6edbqsyxl5ajgqeiz1zmtmn5d2owtmh 0 100347 394373 2026-07-14T21:37:07Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1337308714|Phander (village)]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 394373 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement||name=ڦنڊر Phander|native_name={{nq|پھنڈر}}|native_name_lang=ur|settlement_type=|image_skyline=File:Colors of Phander Valley.jpg|image_alt=|image_caption=ڦنڊر وادي|etymology=|nickname=|pushpin_map=Gilgit Baltistan#Pakistan|pushpin_label_position=right|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=گلگت بلتستان جي نقشي ۾ ڦنڊر جي جاء|coordinates={{Coord|36|10|10|N|72|56|02|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}|subdivision_type1=Sovereign state|subdivision_name1=[[Pakistan]]|subdivision_type2=Dependent territory|subdivision_name2=[[Gilgit-Baltistan]]|subdivision_type3=District|subdivision_name3=[[Ghizer District (2019–)|Ghizer District]]|official_name=}}'''ڦنڊر''' (اردو: {{langx|ur|{{nq|پھنڈر}}}}) پاڪستان جي [[گلگت بلتستان]] علائقي ۾ غذر ضلعي جي هڪ ڳوٺ ۽ وادي جو نالو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=2025|quote=May 19, 2025}}</ref> هي ڳوٺ [[گلگت]] کان شندور لڪ جي رستي تي 184 ڪلوميٽر پري آهي، جيڪو [[چترال]] تائين ويندو آهي. وادي ۾ چار ڍنڍون آهن، جن مان ڦنڊر ڍنڍ سڀ کان وڏي آهي.ڦنڊر انهن چند هنڌن مان هڪ آهي جتي گلگت درياهه وادي ۾ داخل ٿيڻ وقت ڪيترن ئي حصن ۾ ورهائجي ٿو، جيڪا وادي مان نڪرڻ تي ٻيهر ملن ٿا. [[File:Phander_Valley_Mountains.jpg|ساڄو|thumb|ڦنڊر وادي جا جبل]] jrceowgqtylitic2g65qad8azve9lt3 394378 394373 2026-07-14T21:40:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 394378 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement||name=ڦنڊر Phander|native_name={{nq|پھنڈر}}|native_name_lang=ur|settlement_type=|image_skyline=File:Colors of Phander Valley.jpg|image_alt=|image_caption=ڦنڊر وادي|etymology=|nickname=|pushpin_map=Gilgit Baltistan#Pakistan|pushpin_label_position=right|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=گلگت بلتستان جي نقشي ۾ ڦنڊر جي جاء|coordinates={{Coord|36|10|10|N|72|56|02|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}|subdivision_type1=Sovereign state|subdivision_name1=[[Pakistan]]|subdivision_type2=Dependent territory|subdivision_name2=[[Gilgit-Baltistan]]|subdivision_type3=District|subdivision_name3=[[Ghizer District (2019–)|Ghizer District]]|official_name=}} '''ڦنڊر''' (اردو: پھنڈر) پاڪستان جي [[گلگت بلتستان]] علائقي ۾ غذر ضلعي جي هڪ ڳوٺ ۽ وادي جو نالو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2025|quote=May 19, 2025}}</ref> هي ڳوٺ [[گلگت]] کان شندور لڪ جي رستي تي 184 ڪلوميٽر پري آهي، جيڪو [[چترال]] تائين ويندو آهي. وادي ۾ چار ڍنڍون آهن، جن مان ڦنڊر ڍنڍ سڀ کان وڏي آهي.ڦنڊر انهن چند هنڌن مان هڪ آهي جتي گلگت درياهه وادي ۾ داخل ٿيڻ وقت ڪيترن ئي حصن ۾ ورهائجي ٿو، جيڪا وادي مان نڪرڻ تي ٻيهر ملن ٿا. [[File:Phander_Valley_Mountains.jpg|ساڄو|thumb|ڦنڊر وادي جا جبل]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڦنڊر تعلقو]] [[زمرو:غذر ضلعو]] [[زمرو:غذر ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] 655ovj69dwu7fn7jb7tvd4nan7xgulz 14 100348 394379 2026-07-14T21:40:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:غذر ضلعو]] [[زمرو:غذر ضلعي جا تعلقا]] 394379 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غذر ضلعو]] [[زمرو:غذر ضلعي جا تعلقا]] cjdggiq1ve9ucpeiym9rrcuzimqv2jc 14 100349 394382 2026-07-14T21:46:30Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ديامر ضلعو]] [[زمرو:ديامر ضلعي جا تعلقا]] 394382 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ديامر ضلعو]] [[زمرو:ديامر ضلعي جا تعلقا]] h8jgz2popf97rebr8x6c0dnsmmifwmr 14 100350 394383 2026-07-14T21:46:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ديامر ضلعو]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] 394383 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ديامر ضلعو]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] 4c2pb229bo6d355hux3s2clapi3pirr 14 100351 394385 2026-07-14T21:51:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:شگر ضلعو]] [[زمرو:شگر ضلعي جا تعلقا]] 394385 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شگر ضلعو]] [[زمرو:شگر ضلعي جا تعلقا]] fnyxmw3xucxoo4a4omg4pyqejxd10qb 14 100352 394386 2026-07-14T21:52:02Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:شگر ضلعو]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] 394386 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شگر ضلعو]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] encg0qjmr2yiwviz3mky9hxw14zxppm 0 100353 394388 2026-07-14T21:59:51Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1316084702|Haldi, Baltistan]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 394388 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=هلدي<br> Haldi|image_caption=Haldi Village|image_skyline=HaldiVillage.jpg|settlement_type=Village|official_name=|other_name=|native_name={{nq|ہلدی}}|nickname=|motto=|map_caption=|pushpin_map=Gilgit Baltistan|pushpin_label_position=bottom|pushpin_map_caption=''Huldi'' ''Halde'' on Pakistan Map|pushpin_mapsize=<!-- Location ------------------>|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=[[Provinces of Pakistan|Province]]|subdivision_name1=[[Gilgit-Baltistan]]|subdivision_type2=[[Districts of Gilgit–Baltistan|District]]|subdivision_name2=[[Ghanche District|Ghanche]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|area_water_km2=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=GMT+5|utc_offset_DST=+6|coordinates={{coord|35|15|11|N|76|25|15|E|region:PK|display=inline,title}}|website=|footnotes=}} '''هلدي''' (اردو: {{Langx|ur|ہلدی}}) پڻ '''هالدي''' يا '''هولدي''' [[پاڪستان]] جي [[گلگت بلتستان]] جي [[گانڇي ضلعو|ضلعي گانچي]] ۾ هڪ [[ڳوٺ]] آهي. هلدي بلتستان جو هڪ تاريخي ڳوٺ آهي، جيڪو سالتورو ۽ هُشي ندين جي سنگم تي خپلو ضلعي مرڪز کان <small>28</small>[[خپلو|ڪلوميٽر]] جي مفاصلي تي واقع آهي. 4u3rv7ic6u508mb9qmjj8v8utptcq91 394390 394388 2026-07-14T22:02:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 394390 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=هلدي<br> Haldi|image_caption=Haldi Village|image_skyline=HaldiVillage.jpg|settlement_type=Village|official_name=|other_name=|native_name={{nq|ہلدی}}|nickname=|motto=|map_caption=|pushpin_map=Gilgit Baltistan|pushpin_label_position=bottom|pushpin_map_caption=''Huldi'' ''Halde'' on Pakistan Map|pushpin_mapsize=<!-- Location ------------------>|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=[[Provinces of Pakistan|Province]]|subdivision_name1=[[Gilgit-Baltistan]]|subdivision_type2=[[Districts of Gilgit–Baltistan|District]]|subdivision_name2=[[Ghanche District|Ghanche]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|area_water_km2=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=GMT+5|utc_offset_DST=+6|coordinates={{coord|35|15|11|N|76|25|15|E|region:PK|display=inline,title}}|website=|footnotes=}} '''هلدي''' (اردو: ہلدی) پڻ '''هالدي''' يا '''هولدي''' [[پاڪستان]] جي [[گلگت بلتستان]] جي [[گانڇي ضلعو|ضلعي گانچي]] ۾ هڪ [[ڳوٺ]] آهي. هلدي بلتستان جو هڪ تاريخي ڳوٺ آهي، جيڪو سالتورو ۽ هُشي ندين جي سنگم تي خپلو ضلعي مرڪز کان <small>28</small>[[خپلو|ڪلوميٽر]] جي مفاصلي تي واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هلدي تعلقو]] [[زمرو:گانڇي ضلعو]] [[زمرو:گانڇي ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] 4cspoykcwxqejjtb6y8ypmij6f494v1 14 100354 394391 2026-07-14T22:03:00Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گانڇي ضلعو]] [[زمرو:گانڇي ضلعي جا تعلقا]] 394391 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گانڇي ضلعو]] [[زمرو:گانڇي ضلعي جا تعلقا]] 532tjwlwxn40u8d545dkvkf08o9iz5v 14 100355 394392 2026-07-14T22:03:26Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گانڇي ضلعو]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] 394392 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گانڇي ضلعو]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] dxal7bce73fmgn0d6ww17ntbglb5ntu 10 100356 394397 2026-07-15T05:08:55Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Caprimulgus |parent=Caprimulgidae |extinct=<!--leave blank for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 394397 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Caprimulgus |parent=Caprimulgidae |extinct=<!--leave blank for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} fsc9jpjryjbosgqkxir44ggxyyjgb7t 10 100357 394398 2026-07-15T05:09:48Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Nightjar|Caprimulgidae |parent=Caprimulgiformes }} 394398 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Nightjar|Caprimulgidae |parent=Caprimulgiformes }} tf72bm4vysyd9ooifrfu2xu1xdk70nl 10 100358 394399 2026-07-15T05:10:30Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank= ordo |link=Nightjar|Caprimulgiformes |parent=Strisores |extinct= |refs=http://www.fossilworks.org/cgi-bin/bridge.pl? }} 394399 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank= ordo |link=Nightjar|Caprimulgiformes |parent=Strisores |extinct= |refs=http://www.fossilworks.org/cgi-bin/bridge.pl? }} juiulyahlzu55p5vhzffw0c0i233jyu 10 100359 394400 2026-07-15T05:11:08Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Strisores |parent=Elementaves |refs=http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl }} 394400 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Strisores |parent=Elementaves |refs=http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl }} 1jgxhfuvthojlexpvbzngbrz2mwe2px 10 100360 394401 2026-07-15T05:11:52Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Elementaves |parent=Neoaves |extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs= {{cite journal|display-authors=1|vauthors=Stiller J, Feng S |title=Complexity of avian evolution revealed by family-level genomes |journal=Nature|year=2024|doi=10.1038/s41586-024-07323-1|doi-access=|pmid=38560995 |pmc=}} }} 394401 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=clade |link=Elementaves |parent=Neoaves |extinct= <!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs= {{cite journal|display-authors=1|vauthors=Stiller J, Feng S |title=Complexity of avian evolution revealed by family-level genomes |journal=Nature|year=2024|doi=10.1038/s41586-024-07323-1|doi-access=|pmid=38560995 |pmc=}} }} kd4tm6d0jf5rafa0mb39a7p7r300xqo 10 100361 394402 2026-07-15T05:12:35Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=cladus |link=Neoaves |parent=Neognathae }} 394402 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=cladus |link=Neoaves |parent=Neognathae }} 6n8apzl7gur3sj1ziaaqn8t97ngc3vb 10 100362 394403 2026-07-15T05:13:17Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=infraclassis |link=Neognathae |parent=Aves |refs={{cite taxon|IOC|title=Screamers, ducks, geese, swans |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/waterfowl/ |version=15.1 |access-date=18 August 2025}} }} 394403 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=infraclassis |link=Neognathae |parent=Aves |refs={{cite taxon|IOC|title=Screamers, ducks, geese, swans |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/waterfowl/ |version=15.1 |access-date=18 August 2025}} }} 15pdsiv16qruj9mux4ls4gzp9kfvios 10 100363 394404 2026-07-15T05:14:04Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <noinclude>{{pp-template}}{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=classis |link=Bird|Aves |parent=Ornithurae/skip }} 394404 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-template}}{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=classis |link=Bird|Aves |parent=Ornithurae/skip }} 9oiki3w7qeyfty7cwehy4kq5rdeojo8 10 100364 394405 2026-07-15T05:14:40Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <noinclude><!--The skip here is to prevent [[Bird]]'s taxobox from having dinosaur stuff in it; only used by [[Bird]]-->{{pp-template}}{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |same_as=Ornithurae |parent=Theropoda/skip }} 394405 wikitext text/x-wiki <noinclude><!--The skip here is to prevent [[Bird]]'s taxobox from having dinosaur stuff in it; only used by [[Bird]]-->{{pp-template}}{{High-use}} </noinclude>{{Don't edit this line {{{machine code|}}} |same_as=Ornithurae |parent=Theropoda/skip }} g768l6b7uxuzv3lm82if3m4qqfrk4tp 0 100365 394432 2026-07-15T06:01:55Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ڇاپاڪو يوريشيائي]] کي [[يوريشيائي ڇاپاڪو]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 394432 wikitext text/x-wiki #چوريو [[يوريشيائي ڇاپاڪو]] q7fuuyrtgyxtds6paeu9vyj09tzhvxn 0 100366 394462 2026-07-15T07:27:11Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[اسفند يار ولي]] کي [[اسفنديار ولي]] ڏانھن چوريو 394462 wikitext text/x-wiki #چوريو [[اسفنديار ولي]] 2xd8799jn8me1upxljtvxbkxlvarscb 0 100367 394506 2026-07-15T09:23:16Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1313760554|Keris Valley]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 394506 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ڪيرس وادي<br>Keris Valley Kesari <br> ཀེརིས་ལུང་མ།|settlement_type=[[يونين ڪائونسل]]|image_skyline=File:Goun keris Skardu northern area pakistan 1.jpg|image_shield=|image_map=|pushpin_map=Gilgit Baltistan|pushpin_label_position=top|pushpin_map_caption=Location in Gilgit-Baltistan|coordinates={{coord|35|13|N|75|57|E|display=inline}}|subdivision_type=[[Country]]|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=[[Region]]|subdivision_type2=[[Division (country subdivision)|Division]]|subdivision_type3=[[District]]|subdivision_name1=[[Gilgit-Baltistan]]|subdivision_name2=[[Baltistan]]|subdivision_name3=[[Skardu]], [[Ghanche District]], [[Shigar]] and [[Kharmang]]|established_title=|established_date=|leader_title=|leader_name=|area_total_km2=|elevation_m=|population_total=|population_as_of=|population_footnotes=|population_density_km2=|postal_code_type=Postal code|postal_code=15100|blank_name_sec1=Official languages:|blank_info_sec1={{unbulleted list|[[Urdu]] and [[English language|English]] ([[Official]])}}|website=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5:00|utc_offset_DST=|blank_name_sec2=Spoken languages:|blank_info_sec2={{ubl| [[Balti language|Balti]] | [[Lhasa Tibetan]] | [[Purgi language|Purgi]] }}|image_caption=ڪيرس وادي}} '''ڪيرس وادي''' (بلتي: {{langx|bft|ཀེརིས་ལུང་མ།|translit=keris lung ma}}، ڪيرس لنگ ما) '''جنهن کي ڪيرس''' پڻ سڏيو ويندو آهي، [[پاڪستان]] جي بلتيول جي [[گانڇي ضلعو|گانچي ضلعي]] ۾ هڪ وادي آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=2021-06-25|quote=2023-02-16}}</ref> اهو شيوڪ نديءَ جي ڪناري تي، [[اسڪردو]] جي اوڀر ۾ 39.3 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي واقع آھي. هي وادي [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءَ]] ۽ شنگو ندي، جيڪا تڪراري [[ڪشمير]] علائقي جي ڀارت جي انتظام هيٺ [[لداخ]] ۾ ڪارگل علائقي ۾ [[لائين آف ڪنٽرول|ڪنٽرول لائن]] پار ڪرڻ کان پوءِ [[کرمنگ وادي|خارمنگ]] مان گذري ٿي، جي سنگم تي آهي. 8q4s960re0yw56qzknjloyzwxl8bigh 394508 394506 2026-07-15T09:27:38Z Ibne maryam 17680 /* */ 394508 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ڪيرس وادي<br>Keris Valley Kesari <br> ཀེརིས་ལུང་མ།|settlement_type=[[يونين ڪائونسل]]|image_skyline=File:Goun keris Skardu northern area pakistan 1.jpg|image_shield=|image_map=|pushpin_map=Gilgit Baltistan|pushpin_label_position=top|pushpin_map_caption=Location in Gilgit-Baltistan|coordinates={{coord|35|13|N|75|57|E|display=inline}}|subdivision_type=[[Country]]|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=[[Region]]|subdivision_type2=[[Division (country subdivision)|Division]]|subdivision_type3=[[District]]|subdivision_name1=[[Gilgit-Baltistan]]|subdivision_name2=[[Baltistan]]|subdivision_name3=[[Skardu]], [[Ghanche District]], [[Shigar]] and [[Kharmang]]|established_title=|established_date=|leader_title=|leader_name=|area_total_km2=|elevation_m=|population_total=|population_as_of=|population_footnotes=|population_density_km2=|postal_code_type=Postal code|postal_code=15100|blank_name_sec1=Official languages:|blank_info_sec1={{unbulleted list|[[Urdu]] and [[English language|English]] ([[Official]])}}|website=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5:00|utc_offset_DST=|blank_name_sec2=Spoken languages:|blank_info_sec2={{ubl| [[Balti language|Balti]] | [[Lhasa Tibetan]] | [[Purgi language|Purgi]] }}|image_caption=ڪيرس وادي}} '''ڪيرس وادي''' (بلتي: ཀེརིས་ལུང་མ།، ڪيرس لنگ ما)، جنهن کي "ڪيرس" پڻ سڏيو ويندو آهي، [[پاڪستان]] جي بلتيول جي [[گانڇي ضلعو|گانچي ضلعي]] ۾ هڪ وادي آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2021-06-25|quote=2023-02-16}}</ref> اهو شيوڪ نديءَ جي ڪناري تي، [[اسڪردو]] جي اوڀر ۾ 39.3 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي واقع آھي. هي وادي [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءَ]] ۽ شنگو ندي، جيڪا تڪراري [[ڪشمير]] علائقي جي ڀارت جي انتظام هيٺ [[لداخ]] ۾ ڪارگل علائقي ۾ [[لائين آف ڪنٽرول]] پار ڪرڻ کان پوءِ [[کرمنگ وادي]] مان گذري ٿي، جي سنگم تي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪيرس تعلقو]] [[زمرو:گانڇي ضلعو]] [[زمرو:گانڇي ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] q77nlvuuglcapob6b0suqgrqdwg7ssm 14 100368 394509 2026-07-15T09:28:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گانڇي ضلعو]] [[زمرو:گانڇي ضلعي جا تعلقا]] 394509 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گانڇي ضلعو]] [[زمرو:گانڇي ضلعي جا تعلقا]] 532tjwlwxn40u8d545dkvkf08o9iz5v 14 100369 394513 2026-07-15T09:33:13Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گانڇي ضلعو]] [[زمرو:گانڇي ضلعي جا تعلقا]] 394513 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گانڇي ضلعو]] [[زمرو:گانڇي ضلعي جا تعلقا]] 532tjwlwxn40u8d545dkvkf08o9iz5v 0 100370 394517 2026-07-15T09:42:07Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1357078723|Chorbat Valley]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 394517 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ڇوربٽ وادي|official_name=Chorbat Valley|native_name=بلتي|native_name_lang=Balti|settlement_type=وادي|image_skyline=Chorbat, Northern Areas, Pakistan.jpg|imagesize=250px|image_alt=|image_caption=|pushpin_map=Kashmir|pushpin_map_caption=Kashmir|coordinates={{coord|34.930|76.763|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]] & [[India]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Gilgit-Baltistan]] & [[Ladakh]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Ghanche District|Ghanche]] & [[Leh district|Leh]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Khaplu]] & [[Nubra Valley|Nubra]]|area_total_km2=|population_as_of=2010|population_total=20,000|population_density_km2=|timezone1=|utc_offset1=|demographics1_title1=Main language(s)|website=}} '''ڇوربٽ وادي''' (اردو: {{langx|ur|{{nq|وادی چھوربٹ}}}}؛ بلتي , {{langx|bft|ཆོར་བད|chor bad}}، ڇوڙبد) شيوڪ درياءَ جي وادي جو هڪ حصو آهي جيڪو پاڪستان جي انتظام هيٺ [[گلگت بلتستان]] ۽ ڀارت جي انتظام هيٺ [[لداخ]] جي وچ ۾ ورهايل آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ حصو گلگت بلتستان جي [[گانڇي ضلعو|گانچي ضلعي]] ۾ آهي ۽ ڀارت جي انتظام هيٺ حصو لداخ جي [[ليھ ضلعو|ليه ضلعي]] جي نوبرا تحصيل ۾ آهي. ڇوربٽ روايتي طور تي خپلو جي ڪناري کان نوبرا جي چالونڪا ڳوٺ تائين پکڙيل آهي. <ref>{{Harvp|Gazetteer of Kashmir and Ladak|1890|p=274}}: 'The most easterly ''ilaka'' of the wazarat of Skardu. "It extends along the Shyok river from Chulanka, on the frontier of Ladak, to Dah (or Dau), on the boundary of Khapalu, a distance of 44 miles."'</ref> ڇوربٽ جو خان 18هين صدي عيسويءَ ۾ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ سکسا (اصل نالو ڇوربٽ) کان ترتوڪ منتقل ڪيو. هي ٻئي ڳوٺ (هاڻي ترتيب وار پاڪستان ۽ ڀارت ۾) ڇوڙ بٽ علائقي جا سڀ کان وڏا ڳوٺ آهن. 6qontiao3fb15nsfkq65ov311aizajw 394520 394517 2026-07-15T09:47:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 394520 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name=ڇوربٽ وادي |official_name=Chorbat Valley |native_name= ཆོར་བད (بلتي) |native_name_lang=Balti|settlement_type=وادي|image_skyline=Chorbat, Northern Areas, Pakistan.jpg|imagesize=250px|image_alt=|image_caption=|pushpin_map=Kashmir|pushpin_map_caption=Kashmir|coordinates={{coord|34.930|76.763|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]] & [[India]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Gilgit-Baltistan]] & [[Ladakh]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Ghanche District|Ghanche]] & [[Leh district|Leh]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Khaplu]] & [[Nubra Valley|Nubra]]|area_total_km2=|population_as_of=2010|population_total=20,000|population_density_km2=|timezone1=|utc_offset1=|demographics1_title1=Main language(s)|website=}} '''ڇوربٽ وادي''' (اردو: وادی چھوربٹ؛ بلتي: ཆོར་བད، ڇوڙبد) شيوڪ درياءَ جي وادي جو هڪ حصو آهي جيڪو پاڪستان جي انتظام هيٺ [[گلگت بلتستان]] ۽ ڀارت جي انتظام هيٺ [[لداخ]] جي وچ ۾ ورهايل آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ حصو گلگت بلتستان جي [[گانڇي ضلعو|گانچي ضلعي]] ۾ آهي ۽ ڀارت جي انتظام هيٺ حصو لداخ جي [[ليھ ضلعو|ليه ضلعي]] جي نوبرا تحصيل ۾ آهي. ڇوربٽ روايتي طور تي خپلو جي ڪناري کان نوبرا جي چالونڪا ڳوٺ تائين پکڙيل آهي.<ref>{{Harvp|Gazetteer of Kashmir and Ladak|1890|p=274}}: 'The most easterly ''ilaka'' of the wazarat of Skardu. "It extends along the Shyok river from Chulanka, on the frontier of Ladak, to Dah (or Dau), on the boundary of Khapalu, a distance of 44 miles."'</ref> ڇوربٽ جو خان 18هين صدي عيسويءَ ۾ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ سکسا (اصل نالو ڇوربٽ) کان ترتوڪ منتقل ڪيو. هي ٻئي ڳوٺ (هاڻي ترتيب وار پاڪستان ۽ ڀارت ۾) ڇوڙ بٽ علائقي جا سڀ کان وڏا ڳوٺ آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڇوڙبٽ تعلقو]] [[زمرو:گانڇي ضلعو]] [[زمرو:گانڇي ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:گلگت بلتستان جا تعلقا]] burr2l24pyexkn40326mon1vc4h2k6z 14 100371 394521 2026-07-15T09:47:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گانڇي ضلعو]] [[زمرو:گانڇي ضلعي جا تعلقا]] 394521 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گانڇي ضلعو]] [[زمرو:گانڇي ضلعي جا تعلقا]] 532tjwlwxn40u8d545dkvkf08o9iz5v 0 100372 394524 2026-07-15T09:51:50Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[انگن جو ڏونائي سرشتو]] کي [[ٻٽو عددي نظام]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 394524 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ٻٽو عددي نظام]] k4yq7nkin1sq8g9br5hnxynhl5alfo3 10 100373 394529 2026-07-15T10:12:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <span class="nounderlines" style="border: 1px solid var(--border-color-muted,#ddd); color: var(--color-base,#202122); background-color: var( --background-color-neutral-subtle, #fdfdfd); padding: 1px 1px;">{{{1}}}</span><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 394529 wikitext text/x-wiki <span class="nounderlines" style="border: 1px solid var(--border-color-muted,#ddd); color: var(--color-base,#202122); background-color: var( --background-color-neutral-subtle, #fdfdfd); padding: 1px 1px;">{{{1}}}</span><noinclude>{{documentation}}</noinclude> c861x2mzlzbr96qayvzy9wjjxvkz9j8 10 100374 394532 2026-07-15T10:18:55Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {| class="infobox" style="width:15em;" |- ! colspan="2" style="background:#CCF;" | [[ثقافت]] موجب [[عددي سرشتو|عددي سرشتا]] |- ! colspan="2" | [[هندو-عربي انگ|هندو-عربي عدد]] |- | [[اولهہ عربي انگ|اولهہ عربي]]<br />[[اوڀر عربي انگ|اوڀر عربي]]<br />[[خمير انگ]] | [[هندستاني انگ|هندستاني خاندان]]<br />[[برهمي انگ]]<br />[[ٿائي انگ]] |- ! co... 394532 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:15em;" |- ! colspan="2" style="background:#CCF;" | [[ثقافت]] موجب [[عددي سرشتو|عددي سرشتا]] |- ! colspan="2" | [[هندو-عربي انگ|هندو-عربي عدد]] |- | [[اولهہ عربي انگ|اولهہ عربي]]<br />[[اوڀر عربي انگ|اوڀر عربي]]<br />[[خمير انگ]] | [[هندستاني انگ|هندستاني خاندان]]<br />[[برهمي انگ]]<br />[[ٿائي انگ]] |- ! colspan="2" | اوڀر ايشيائي انگ |- | [[چيني انگ]]<br />[[سوجو انگ]]<br />[[ڳڻپ جون لٺيون]] | [[جاپاني انگ]]<br />[[ڪوريائي انگ]] |- ! colspan="2" | حرفي انگ |- | [[ابجد انگ]]<br />[[آرمينيائي انگ]]<br />[[سيريلي انگ]]<br />[[گئز انگ]] | [[عبراني انگ]]<br />[[يوناني انگ]] (آئيونيائي)<br />[[آريه ڀٽا عددنگاري]]<br />&nbsp; |- ! colspan="2" | ٻيا سرشتا |- | [[اٽڪ انگ]]<br />[[بابلي انگ]]<br />[[قبطي انگ]]<br />[[مصري انگ]]<br />[[ايٽرسڪن انگ]] | [[مايا انگ]]<br />[[رومي انگ]]<br />[[ارن فيلڊ ثقافت جا انگ]] |- | colspan="2" align="center" | <small>[[عددي سرشتن سان لاڳاپيل موضوعن جي فهرست]]</small> |- ! colspan="2" style="background:#CCF;" | [[موقعي واري لکت|موقعي وارا سرشتا]] موجب [[بنياد (رياضي)|بنياد]] |- | colspan="2" align="center" | [[عشري سرشتو|عشري]] (10) |- | colspan="2" align="center" | [[ثنائي عددي سرشتو|2]]، [[چوٿائي عددي سرشتو|4]]، [[اٺائي سرشتو|8]]، [[سورهنائي سرشتو|16]]، [[بنياد 32|32]]، [[بنياد 64|64]] |- | colspan="2" align="center" | [[يڪائي عددي سرشتو|1]]، [[ٽرنري عددي سرشتو|3]]، [[نونائي سرشتو|9]]، [[ٻارهنائي سرشتو|12]]، [[ويهائي سرشتو|20]]، [[بنياد 24|24]]، [[بنياد 30|30]]، [[بنياد 36|36]]، [[سٺائي سرشتو|60]]، [[:زمرو:موقعي وارا عددي سرشتا|وڌيڪ…]] |- | colspan="2" align="right" | {{Tnavbar|Numeral systems|mini=1}} |} <noinclude>{{-}} [[زمرو:رياضي نيويگيشن سانچا|{{PAGENAME}}]] [[زمرو:سائڊبار سانچا]] </noinclude> d52ersshq8s2f3hah7c7ofrckrzu0gm 10 100375 394544 2026-07-15T11:04:45Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{<includeonly>safesubst:</includeonly>ifsubst|1=|2=<templatestyles src="Var serif/styles.css" />}}<var class="var-serif {{#if:{{{class|}}}|{{{class}}}}}" {{#if:{{{id|}}}|id="{{{id}}}"}} {{#if:{{{style|}}}|style="{{{style}}}"}} {{#if:{{{lang|}}}|lang="{{{lang}}}"}} {{#if:{{{title|}}}|title="{{{title}}}"}}>{{{1}}}</var><noinclude> <!--Categories and interwikis go near the bottom of the /doc page.--> {{Documentation}} </noinclude> 394544 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>safesubst:</includeonly>ifsubst|1=|2=<templatestyles src="Var serif/styles.css" />}}<var class="var-serif {{#if:{{{class|}}}|{{{class}}}}}" {{#if:{{{id|}}}|id="{{{id}}}"}} {{#if:{{{style|}}}|style="{{{style}}}"}} {{#if:{{{lang|}}}|lang="{{{lang}}}"}} {{#if:{{{title|}}}|title="{{{title}}}"}}>{{{1}}}</var><noinclude> <!--Categories and interwikis go near the bottom of the /doc page.--> {{Documentation}} </noinclude> 632i4eaim2zpikgw3vq4imenqo9jaoc 10 100376 394547 2026-07-15T11:11:16Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#if:{{{2|}}}|{{{1|}}}}}<span style="text-decoration:overline;">{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{{1}}}}}</span><noinclude> {{documentation}} <!-- Add cats and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> 394547 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{2|}}}|{{{1|}}}}}<span style="text-decoration:overline;">{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{{1}}}}}</span><noinclude> {{documentation}} <!-- Add cats and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> jtax1ubgdb6bh7paw4iy2ppnqn03gur